I. Kitap
1.1.1Novatus, benden öfkenin nasıl yatıştırılabileceğini yazmamı istedin; bütün hâller içinde en iğrenç, en kuduz olanı olan bu hâlden özellikle korkmakta bence haksız değilsin. Çünkü ötekilerde biraz dinginlik ve sakinlik vardır; bu ise baştan başa coşkun ve atılım hâlindedir; acı, silah, kan, işkence için hiç de insanca olmayan bir arzuyla kudurur; başkasına zarar vereyim derken kendini umursamaz, mızrakların üstüne atılır, öç alanı da kendisiyle birlikte sürükleyecek bir öce susamıştır.
Exegisti a me, Nouate, ut scriberem quemadmodum posset ira leniri, nec inmerito mihi uideris hunc praecipue adfectum pertimuisse maxime ex omnibus taetrum ac rabidum. Ceteris enim aliquid quieti placidique inest, hic totus concitatus et in impetu est, doloris armorum, sanguinis suppliciorum minime humana furens cupiditate, dum alteri noceat sui neglegens, in ipsa inruens tela et ultionis secum ultorem tracturae auidus.
1.1.2Bu yüzden bilge insanlardan bazıları öfkeye kısa süren bir delilik demiştir; çünkü delilik gibi öfke de kendine hâkim değildir; yakışığı unutur, yakınlık bağlarını hatırlamaz, başladığı şeyde inatçı ve gergindir, akla ve öğüde kapalıdır, boş sebeplerle çalkalanır, adil olanı ve doğruyu seçmekten acizdir; ezdiği şeyin üstüne yıkılıp kendisi de parçalanan enkaza çok benzer.
Quidam itaque e sapientibus uiris iram dixerunt breuem insaniam; aeque enim inpotens sui est, decoris oblita, necessitudinum immemor, in quod coepit pertinax et intenta, rationi consiliisque praeclusa, uanis agitata causis, ad dispectum aequi uerique inhabilis, ruinis simillima quae super id quod oppressere franguntur.
1.1.3Öfkenin pençesine düştüklerin aklının yerinde olmadığını anlamak istersen, onların görünüşüne bak: delilerin şaşmaz belirtileri nasıl cüretli ve tehditkâr bir bakış, asık bir alın, haşin bir yüz, hızlı bir yürüyüş, rahat durmayan eller, değişen bir renk, sık sık ve şiddetle çekilen soluklarsa, öfkelenenlerin belirtileri de aynıdır: gözleri alev alev yanar, parıldar; kan göğsün derinliklerinden kaynayıp çıktığı için bütün yüzü kıpkırmızı kesilir; dudakları titrer, dişleri kenetlenir, saçları ürperip dikilir, nefesi sıkışık ve hırıltılıdır; kendi kendini büken eklemleri çatırdar; inler, böğürür, pek anlaşılmaz sözlerle kesik kesik konuşur; ellerini sık sık birbirine vurur, ayaklarıyla yeri döver; bedeni baştan başa sarsılır ve öfkenin büyük tehditlerini savurur; kendini çarpıtan ve şişiren insanların yüzü görülmesi çirkin ve korkunç bir yüzdür. Bu kusurun iğrençliği mi ağır basar, çirkinliği mi, bilemezsin.
Vt scias autem non esse sanos quos ira possedit, ipsum illorum habitum intuere; nam ut furentium certa indicia sunt audax et minax uultus, tristis frons, torua facies, citatus gradus, inquietae manus, color uersus, crebra et uehementius acta suspiria, ita irascentium eadem signa sunt: 4. flagrant ac micant oculi, multus ore toto rubor exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labra quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac surriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum se ipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque et parum explanatis uocibus sermo praeruptus et conplosae saepius manus et pulsata humus pedibus et totum concitum corpus magnasque irae minas agens, foeda uisu et horrenda facies deprauantium se atque intumescentium — nescias utrum magis detestabile uitium sit an deforme.
1.1.5Öbür kusurları saklamak, gizlice beslemek mümkündür; öfke ise kendini ortaya koyar, yüze çıkar; ne kadar büyükse o kadar açıkça köpürür. Bütün hayvanlarda, zarar vermek için kalktıkları anda belirtilerin önden koştuğunu, bedenlerinin baştan başa olağan ve sakin hâllerinden çıkıp vahşiliklerini kızıştırdığını görmüyor musun?
Cetera licet abscondere et in abdito alere: ira se profert et in faciem exit, quantoque maior, hoc efferuescit manifestius. Non uides ut omnium animalium, simul ad nocendum insurrexerunt, praecurrant notae ac tota corpora solitum quietumque egrediantur habitum et feritatem suam exasperent?
1.1.6Yaban domuzlarının ağzı köpürür, dişleri sürtünerek bilenir; boğaların boynuzları boşluğa savrulur, ayaklarının vuruşuyla kum saçılır; aslanlar kükrer; kışkırtılan yılanların boyunları şişer; kuduz köpeklerin bakışı ürkütücüdür: hiçbir hayvan tabiatça o kadar korkunç ve öldürücü değildir ki öfke onu sarar sarmaz onda yeni bir vahşiliğin eklendiği görülmesin.
Spumant apris ora, dentes acuuntur adtritu, taurorum cornua iactantur in uacuum et harena pulsu pedum spargitur, leones fremunt, inflantur inritatis colla serpentibus, rabidarum canum tristis aspectus est: nullum est animal tam horrendum tam perniciosumque natura ut non appareat in illo, simul ira inuasit, nouae feritatis accessio.
1.1.7Öbür hâllerin de zor gizlendiğini, şehvetin, korkunun, cüretin kendini ele verdiğini ve önceden sezilebildiğini bilmiyor değilim; çünkü yüzde hiçbir şeyi kıpırdatmayan şiddetli bir sarsıntı içimize girmez. Peki fark nedir? Öbür hâller görünür, bu ise göze batar.
Nec ignoro ceteros quoque adfectus uix occultari, libidinem metumque et audaciam dare sui signa et posse praenosci; neque enim ulla uehementior intrat agitatio quae nihil moueat in uultu. Quid ergo interest? quod alii adfectus apparent, hic eminet.
1.2.1Hele öfkenin sonuçlarına ve verdiği zararlara bakmak istersen, hiçbir bela insan soyuna daha pahalıya mal olmamıştır. Kıyımları, zehirleri, birbirini suçlayan sanıkların yas giysilerini, şehirlerin yıkımını, koca kavimlerin yok oluşunu, iç savaşın mezatında satılığa çıkarılmış ileri gelenlerin başlarını, evlerin altına konmuş meşaleleri, surların içinde kalmayıp koca ülkeleri düşman alevleriyle aydınlatan yangınları göreceksin.
Iam uero si effectus eius damnaque intueri uelis, nulla pestis humano generi pluris stetit. Videbis caedes ac uenena et reorum mutuas sordes et urbium clades et totarum exitia gentium et principum sub ciuili hasta capita uenalia et subiectas tectis faces nec intra moenia coercitos ignes sed ingentia spatia regionum hostili flamma relucentia.
1.2.2En ünlü şehirlerin zar zor seçilen temellerine bak: onları öfke yıktı. Binlerce mil boyunca kimsenin oturmadığı ıssız yerlere bak: onları öfke boşalttı. Kötü bir kaderin örneği olarak anılan bunca önderin anısına bak: birini öfke kendi yatağında hançerledi, birini sofranın kutsal hakkı altındayken vurdu, birini kanunların ve kalabalık forumun gözü önünde parçaladı; birinin kanını oğlunun eliyle akıttırdı, birinin kraliyet gırtlağını bir köle eline açtırdı, birinin de uzuvlarını çarmıhta gerdirdi.
Aspice nobilissimarum ciuitatum fundamenta uix notabilia: has ira deiecit. Aspice solitudines per multa milia sine habitatore desertas: has ira exhausit. Aspice tot memoriae proditos duces mali exempla fati: alium ira in cubili suo confodit, alium intra sacra mensae iura percussit, alium intra leges celebrisque spectaculum fori lancinauit, alium filii parricidio dare sanguinem iussit, alium seruili manu regalem aperire iugulum, alium in cruce membra diffindere.
1.2.3Hem ben hâlâ tek tek kişilerin cezalarını anlatıyorum: öfkenin teker teker tutuştuğu kişileri bırakıp kılıçla doğranan halk meclislerine, üstüne asker salınarak kırılan halka, ayırt etmeyen bir yıkım için toptan ölüme mahkûm edilen bütün halklara bakmak istesen ne dersin […]?
(Kayıp kısımdan, Braga'lı Martinus'un De ira 2'de aktardığı parça:) Öfke her şeyi en iyi ve en adil hâlinden zıddına çevirir. Kimi ele geçirirse, ona hiçbir vazifesini hatırlatmaz: onu babaya ver, düşman olur; oğula ver, baba katili olur; anneye ver, üvey ana olur; vatandaşa ver, yurduna düşman olur; krala ver, zorba olur.
(Laktantius'un De ira Dei 17.13'te aktardığı parça:) Öfke, uğranılan haksızlığın öcünü alma arzusudur, ya da Poseidonios'un dediği gibi, sana haksız yere zarar verdiğini düşündüğün kişiyi cezalandırma arzusudur. Bazıları onu şöyle tarif etmiştir: öfke, zarar vermiş ya da zarar vermek istemiş birine zarar vermek için ruhun kışkırmasıdır.
Et adhuc singulorum supplicia narro: quid si tibi libuerit, relictis in quos ira uiritim exarsit, aspicere caesas gladio contiones et plebem inmisso milite contrucidatam et in perniciem promiscuam totos populos capitis damna⟦tos⟧ * * * ? / Martin. Bracarensis de ira 2 / 3(fr1).1 Ira omnia ex optimo et iustissimo in contrarium mutat. Quemcumque obtinuerit, nullius eum meminisse officii sinit: da eam patri, inimicus est; da filio, parricida est; da matri, nouerca est; da ciui, hostis est; da regi, tyrannus est. / Lactant. De Ira Dei 17.13 / 3(fr2).1 Ira est cupiditas ulciscendae iniuriae aut, ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. Quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit.
1.2.4[…] sanki ya bizim gözetimimizden kaçıyor ya da otoritemizi hor görüyorlarmış gibi. Ne dersin? Halk gladyatörlere neden öfkelenir, hem de onların seve seve ölmemesini haksızlık sayacak kadar haksızca? Hor görüldüğüne hükmeder; yüzüyle, hareketleriyle, coşkusuyla seyirci olmaktan çıkıp hasım olur.
-
-
- tamquam aut curam nostram deserentibus aut auctoritatem contemnentibus. Quid? gladiatoribus quare populus irascitur, et tam inique ut iniuriam putet quod non libenter pereunt? contemni se iudicat et uultu gestu ardore ex spectatore in aduersarium uertitur.
-
1.2.5Bu türden ne varsa öfke değil, öfkeye benzer bir şeydir; tıpkı düştüklerinde toprağın dövülmesini isteyen, çoğu zaman neden öfkelendiklerini bile bilmeden yalnızca öfkelenen çocukların öfkesi gibi: sebepsiz, haksızlığa uğramadan; ama yine de haksızlığa uğradıkları izlenimi olmadan ve bir tür ceza arzusu olmadan değil. Bu yüzden vuruyormuş gibi yapılarak kandırılırlar, yalvaranların sahte gözyaşlarıyla yatışırlar; sahte bir öç sahte bir acıyı giderir.
Quidquid est tale, non est ira, sed quasi ira, sicut puerorum qui, si ceciderunt, terram uerberari uolunt et saepe ne sciunt quidem cur irascantur, sed tantum irascuntur, sine causa et sine iniuria, non tamen sine aliqua iniuriae specie nec sine aliqua poenae cupiditate. Deluduntur itaque imitatione plagarum et simulatis deprecantium lacrimis placantur et falsa ultione falsus dolor tollitur.
1.3.1"Çoğu zaman," denir, "bize zarar verenlere değil, zarar verecek olanlara öfkeleniriz; demek ki öfke haksızlıktan doğmuyor." Zarar verecek olanlara öfkelendiğimiz doğrudur; ama onlar bu düşünceleriyle bize zaten zarar vermektedir: haksızlık edecek olan, zaten haksızlık etmektedir.
'Irascimur' inquit 'saepe non illis qui laeserunt, sed iis qui laesuri sunt; ut scias iram non ex iniuria nasci.' Verum est irasci nos laesuris, sed ipsa cogitatione nos laedunt, et iniuriam qui facturus est iam facit.
1.3.2"Öfkenin bir ceza arzusu olmadığını şuradan anla," denir: "en zayıflar çoğu zaman en güçlülere öfkelenir, ama umut etmedikleri bir cezayı arzulamazlar." Önce, öfkenin ceza verme imkânı değil, ceza verme arzusu olduğunu söyledik; insanlar yapamayacakları şeyleri de arzular. Sonra, hiç kimse, en yüksek mevkideki birinin bile cezalandırılmasını umamayacak kadar aşağı değildir: zarar vermeye hepimizin gücü yeter.
'Vt scias' inquit 'non esse iram poenae cupiditatem, infirmissimi saepe potentissimis irascuntur nec poenam concupiscunt quam non sperant.' Primum diximus cupiditatem esse poenae exigendae, non facultatem; concupiscunt autem homines et quae non possunt. Deinde nemo tam humilis est qui poenam uel summi hominis sperare non possit: ad nocendum ⟦omnes⟧ potentes sumus.
1.3.3Aristoteles'in tarifi bizimkinden pek uzak değildir; çünkü öfkenin, acıya acıyla karşılık verme arzusu olduğunu söyler. Bizim tarifimizle bunun arasındaki farkı ele almak uzun sürer. İkisine karşı da hayvanların öfkelendiği, ama ne haksızlıkla kışkırtıldıkları ne de başkasına ceza ya da acı vermek için öfkelendikleri ileri sürülür; çünkü bunları yapsalar bile, bunları amaçlamazlar.
Aristotelis finitio non multum a nostra abest; ait enim iram esse cupiditatem doloris reponendi. Quid inter nostram et hanc finitionem intersit, exequi longum est. Contra utramque dicitur feras irasci nec iniuria inritatas nec poenae dolorisue alieni causa; nam etiam si haec efficiunt, non haec petunt.
1.3.4Ama şunu söylemek gerekir: hayvanlarda ve insandan başka hiçbir varlıkta öfke yoktur; çünkü öfke akla düşman olduğu hâlde, akla yer olan yerden başka hiçbir yerde doğmaz. Hayvanlarda atılımlar, kudurganlık, vahşilik, saldırganlık vardır; ama öfke, sefahatten daha fazla yoktur; gerçi bazı hazlarda insandan daha ölçüsüzdürler.
Sed dicendum est feras ira carere et omnia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur nisi ubi rationi locus est. Impetus habent ferae, rabiem feritatem incursum, iram quidem non magis quam luxuriam, et in quasdam uoluptates intemperantiores homine sunt.
1.3.5Şunu söyleyene inanmana gerek yok:
Yaban domuzu öfkelenmeyi, geyik koşusuna güvenmeyi, ayılar güçlü sürülere saldırmayı unutmaz.
Öfkelenmek derken kışkırmayı, saldırmayı kastediyor; oysa hayvanlar öfkelenmeyi de bağışlamayı bildiklerinden fazla bilmezler.
Non est quod credas illi qui dicit: / non aper irasci meminit, non fidere cursu cerua nec armentis incurrere fortibus ursi. / Irasci dicit incitari, inpingi; irasci quidem non magis sciunt quam ignoscere.
1.3.6Dilsiz hayvanlarda insanî hâller yoktur, ama onlara benzer bazı itkiler vardır; yoksa onlarda sevgi ve nefret bulunsaydı, dostluk ve düşmanlık, ayrılık ve uyum da bulunurdu; bunların bazılarının izleri onlarda da vardır; ama iyiler de kötüler de insan gönlüne özgüdür.
Muta animalia humanis adfectibus carent, habent autem similes illis quosdam inpulsus; alioqui, si amor in illis esset et odium, esset amicitia et simultas, dissensio et concordia; quorum aliqua in illis quoque extant uestigia, ceterum humanorum pectorum propria bona malaque sunt.
1.3.7Basiret, öngörü, özen, düşünme yalnız insana verilmiştir; hayvanlar yalnız insanî faziletlerden değil, kusurlardan da yoksun bırakılmıştır. Onların bütün yapısı, dışı gibi içi de insanınkine benzemez; o hükümran ve yönetici kısım onlarda başka türlü kurulmuştur. Nasıl ki sesleri vardır ama anlaşılır değildir, karmakarışıktır ve kelime kuramaz; dilleri vardır ama bağlıdır, türlü hareketlere serbest değildir; işte yönetici kısmın kendisi de öyle pek ince, pek kesin değildir. Bu yüzden onları atılıma çağıran görüntüleri, şeylerin imgelerini alır, ama bulanık ve karışık olarak.
Nulli nisi homini concessa prudentia est, prouidentia diligentia cogitatio, nec tantum uirtutibus humanis animalia sed etiam uitiis prohibita sunt. Tota illorum ut extra ita intra forma humanae dissimilis est; regium est illud et principale aliter ductum. Vt uox est quidem, sed non explanabilis et perturbata et uerborum inefficax, ut lingua, sed deuincta nec in motus uarios soluta, ita ipsum principale parum subtile, parum exactum. Capit ergo uisus speciesque rerum quibus ad impetus euocetur, sed turbidas et confusas.
1.3.8Atılışlarının ve kargaşalarının şiddetli olması bundandır; ama korkuları, kaygıları, kederleri, öfkeleri yoktur, bunlara benzer bazı şeyler vardır; bu yüzden çabucak söner ve zıddına dönerler; en azgın biçimde kudurup ürktükten sonra otlanmaya koyulurlar; kükreyişin ve çılgınca koşuşturmanın ardından hemen dinginlik ve uyku gelir.
Ex eo procursus illorum tumultusque uehementes sunt, metus autem sollicitudinesque et tristitia et ira non sunt, sed his quaedam similia; ideo cito cadunt et mutantur in contrarium et, cum acerrime saeuierunt expaueruntque, pascuntur, et ex fremitu discursuque uesano statim quies soporque sequitur.
1.4.1Öfkenin ne olduğu yeterince açıklandı. Öfkelilikten (iracundia) farkı ortadadır: sarhoşun ayyaştan, korkanın korkaktan farkı gibi. Öfkelenmiş biri öfkeli yaradılışlı olmayabilir; öfkeli yaradılışlı biri de kimi zaman öfkelenmiş olmayabilir.
Quid esset ira satis explicitum est. Quo distet ab iracundia apparet: quo ebrius ab ebrioso et timens a timido. Iratus potest non esse iracundus: iracundus potest aliquando iratus non esse.
1.4.2Yunanların öfkeyi birçok adla türlere ayırdığı öbür şeyleri, bizde kendi kelimeleri olmadığı için geçeceğim; gerçi biz de "acı", "sert" deriz, "sinirli", "kuduz", "yaygaracı", "huysuz", "haşin" de deriz; bunların hepsi öfkenin türleridir. Bunların arasına "aksi"yi de koyabilirsin, öfkeliliğin nazlı bir türünü.
Cetera quae pluribus apud Graecos nominibus in species iram distinguunt, quia apud nos uocabula sua non habent, praeteribo, etiam si amarum nos acerbumque dicimus, nec minus stomachosum rabiosum clamosum difficilem asperum, quae omnia irarum differentiae sunt; inter hos morosum ponas licet, delicatum iracundiae genus.
1.4.3Çünkü bazı öfkeler bağırıp çağırmakla diner, bazıları sık geldikleri kadar inatçıdır da; bazıları eliyle acımasız ama sözünde tutumludur, bazıları sözün ve sövgünün acılığına dökülür; bazıları yakınmanın ve yüz çevirmenin ötesine geçmez, bazıları derin, ağırdır ve içe döner: çok biçimli bu kötülüğün bin başka türü vardır.
Quaedam enim sunt irae quae intra clamorem considant, quaedam non minus pertinaces quam frequentes, quaedam saeuae manu uerbis parciores, quaedam in uerborum maledictorumque amaritudinem effusae; quaedam ultra querellas et auersationes non exeunt, quaedam altae grauesque sunt et introrsus uersae: mille aliae species sunt mali multiplicis.
1.5.1Öfkenin ne olduğunu, insandan başka bir canlıda bulunup bulunmadığını, öfkelilikten farkını, kaç türü olduğunu araştırdık; şimdi öfkenin tabiata uygun olup olmadığını, faydalı olup olmadığını ve bir yanıyla korunması gerekip gerekmediğini araştıralım.
Quid esset ira quaesitum est, an in ullum aliud animal quam in hominem caderet, quo ab iracundia distaret, quot eius species essent: nunc quaeramus an ira secundum naturam sit et an utilis atque ex aliqua parte retinenda.
1.5.2Tabiata uygun olup olmadığı, insana bakarsak açıkça görülecektir. Ruhunun durumu yerinde oldukça insandan daha yumuşak ne vardır? Öfkeden daha acımasız ne vardır? İnsandan daha çok başkalarını seven ne vardır? Öfkeden daha düşmanca ne vardır? İnsan karşılıklı yardım için doğmuştur, öfke yıkım için; insan bir araya gelmek ister, öfke ayrılmak; insan yarar sağlamak ister, öfke zarar vermek; insan tanımadıklarına bile yardıma koşmak ister, öfke en sevdiklerine bile saldırmak; insan başkalarının iyiliği için kendini harcamaya bile hazırdır, öfke ise, başkasını da sürükleyebildikten sonra, tehlikeye atılmaya.
An secundum naturam sit manifestum erit, si hominem inspexerimus. Quo quid est mitius, dum in recto animi habitus est? quid autem ira crudelius est? Quid homine aliorum amantius? quid ira infestius? Homo in adiutorium mutuum genitus est, ira in exitium; hic congregari uult, illa discedere, hic prodesse, illa nocere, hic etiam ignotis succurrere, illa etiam carissimos petere; hic aliorum commodis uel inpendere se paratus est, illa in periculum, dummodo deducat, descendere.
1.5.3Öyleyse tabiatın en iyi ve en kusursuz eserine bu vahşi ve öldürücü kusuru yükleyen kişiden daha çok kim şeylerin tabiatını bilmez? Öfke, dediğimiz gibi, cezaya susamıştır; böyle bir isteğin insanın en barışçıl gönlünde bulunması onun tabiatına hiç de uygun değildir. Çünkü insan hayatı iyiliklerle ve uyumla ayakta durur; korkuyla değil, karşılıklı sevgiyle bir ittifaka ve ortak yardımlaşmaya bağlanır.
Quis ergo magis naturam rerum ignorat quam qui optimo eius operi et emendatissimo hoc ferum ac perniciosum uitium adsignat? Ira, ut diximus, auida poenae est, cuius cupidinem inesse pacatissimo hominis pectori minime secundum eius naturam est. Beneficiis enim humana uita constat et concordia, nec terrore sed mutuo amore in foedus auxiliumque commune constringitur.
1.6.1"Ne yani? Kimi zaman cezalandırmak gerekli değil mi?" Elbette gerekli; ama öfkesiz, akılla; çünkü böyle bir cezalandırma zarar vermez, zarar veriyormuş gibi görünerek iyileştirir. Eğrilmiş bazı mızrak saplarını düzeltmek için ateşte ısıtır, kırmak için değil düzlemek için aralarına kama sokup sıkıştırırız; bunun gibi kusurla bozulmuş yaradılışları da bedenin ve ruhun acısıyla düzeltiriz.
'Quid ergo? non aliquando castigatio necessaria est?' Quidni? sed haec sine ira, cum ratione; non enim nocet sed medetur specie nocendi. Quemadmodum quaedam hastilia detorta ut corrigamus adurimus et adactis cuneis, non ut frangamus sed ut explicemus, elidimus, sic ingenia uitio praua dolore corporis animique corrigimus.
1.6.2Hekim de önce, hastalık hafifken, gündelik alışkanlıkları pek değiştirmemeye, yemeğe, içeceğe, idmana bir düzen koymaya ve sağlığı yalnızca hayat tarzını değiştirerek güçlendirmeye çalışır. Sonra ölçünün işe yarayıp yaramadığına bakar. Ölçü ve düzen işe yaramazsa, bazı şeyleri keser, azaltır; buna da cevap vermezse yemeği yasaklar, bedeni perhizle hafifletir; daha yumuşak yollar boşa gitmişse damarı açar; uzuvlar bedene bağlı kaldıkça zarar verip hastalığı yayıyorsa onlara el atar; sonu sağlık olan hiçbir tedavi sert görünmez.
Nempe medicus primo in leuibus uitiis temptat non multum ex cotidiana consuetudine inflectere et cibis potionibus exercitationibus ordinem inponere ac ualetudinem tantum mutata uitae dispositione firmare. Proximum est ut modus proficiat. Si modus et ordo non proficit, subducit aliqua et circumcidit; si ne ad hoc quidem respondet, interdicit cibis et abstinentia corpus exonerat; si frustra molliora cesserunt, ferit uenam membrisque, si adhaerentia nocent et morbum diffundunt, manus adfert; nec ulla dura uidetur curatio cuius salutaris effectus est.
1.6.3Kanunların koruyucusuna ve devletin yöneticisine de yakışan budur: elinden geldiğince yaradılışları sözle, hem de yumuşak sözle tedavi etmek; yapılması gerekenleri öğütlemek, ruhlarda ahlâken güzel olana ve hakka karşı bir arzu uyandırmak, kusurlardan nefret ettirmek, faziletlere değer kazandırmak; sonra hâlâ uyarıp ayıpladığı daha sert bir konuşmaya geçmek; en sonunda cezalara, onların da önce hafif ve geri alınabilir olanlarına başvurmak; en ağır cezaları en ağır suçlara ayırmak; öyle ki, ölmesi ölenin bile yararına olandan başkası ölmesin.
Ita legum praesidem ciuitatisque rectorem decet, quam diu potest, uerbis et his mollioribus ingenia curare, ut facienda suadeat cupiditatemque honesti et aequi conciliet animis faciatque uitiorum odium, pretium uirtutium; transeat deinde ad tristiorem orationem, qua moneat adhuc et exprobret; nouissime ad poenas et has adhuc leues, reuocabiles decurrat; ultima supplicia sceleribus ultimis ponat, ut nemo pereat nisi quem perire etiam pereuntis intersit.
1.6.4Yalnız şu noktada hekimlere benzemez: onlar hayat bağışlayamadıkları kişilere kolay bir ölüm sağlar; o ise mahkûmları rezillik ve teşhirle hayattan çıkarır; birinin cezasından hoşlandığı için değil (çünkü bu kadar insanlık dışı bir vahşilik bilgeden uzaktır), herkese ibret olsunlar diye; yaşarken yararlı olmak istemedikleri için hiç değilse ölümlerinden devlet yararlansın diye.
Öyleyse insanın tabiatı cezaya düşkün değildir; bu yüzden öfke de insanın tabiatına uygun değildir, çünkü öfke cezaya düşkündür.
Hoc uno medentibus erit dissimilis, quod illi quibus uitam non potuerunt largiri facilem exitum praestant, hic damnatos cum dedecore et traductione uita exigit, non quia delectetur ullius poena — procul est enim a sapiente tam inhumana feritas — sed ut documentum omnium sint, et quia uiui noluerunt prodesse, morte certe eorum res publica utatur. / Non est ergo natura hominis poenae adpetens; ideo ne ira quidem secundum naturam hominis, quia poenae adpetens est.
1.6.5Platon'un delilini de getireyim; çünkü başkalarının sözlerinden bizim de olan kısmı kullanmanın ne zararı var? "İyi insan," der, "zarar vermez." Ceza zarar verir; öyleyse ceza iyi insana yakışmaz, bu yüzden öfke de yakışmaz, çünkü ceza öfkeye yakışır. İyi insan cezadan sevinç duymuyorsa, cezanın haz verdiği bir hâlden de sevinç duymayacaktır; öyleyse öfke tabiî değildir.
Et Platonis argumentum adferam — quid enim nocet alienis uti ea parte qua nostra sunt? 'Vir bonus' inquit 'non laedit.' Poena laedit; bono ergo poena non conuenit, ob hoc nec ira, quia poena irae conuenit. Si uir bonus poena non gaudet, non gaudebit ne eo quidem adfectu cui poena uoluptati est; ergo non est naturalis ira.
1.7.1Öfke tabiî olmasa da, çoğu zaman faydalı olduğu için benimsenmeli mi? Ruhları yükseltir, kışkırtır; savaşta da cesaret, buradan altına bir alev konmadıkça, bu mahmuz onu dürtüp gözü pekleri tehlikeye salmadıkça görkemli hiçbir iş yapmaz. Bu yüzden bazıları öfkeyi ortadan kaldırmayı değil, ölçülü kılmayı en iyisi sayar: taşan kısmını alıp onu esenlik verici bir ölçüye zorlamak, onsuz eylemin gevşeyeceği, ruhun gücünün ve canlılığının çözüleceği kısmını ise korumak.
Numquid, quamuis non sit naturalis ira, adsumenda est, quia utilis saepe fuit? Extollit animos et incitat, nec quicquam sine illa magnificum in bello fortitudo gerit, nisi hinc flamma subdita est et hic stimulus peragitauit misitque in pericula audaces. Optimum itaque quidam putant temperare iram, non tollere, eoque detracto quod exundat ad salutarem modum cogere, id uero retinere sine quo languebit actio et uis ac uigor animi resoluetur.
1.7.2Önce, zararlı şeyleri dışarıda tutmak onları yönetmekten, içeri almamak da içeri alınmışları ölçülü kılmaktan daha kolaydır; çünkü bir kez yerleşip sahip olunca yöneticilerinden güçlü olurlar, budanmaya, azaltılmaya razı olmazlar.
Primum facilius est excludere perniciosa quam regere et non admittere quam admissa moderari; nam cum se in possessione posuerunt, potentiora rectore sunt nec recidi se minuiue patiuntur.
1.7.3Sonra, dizginler kendisine verilen akıl ancak hâllerden ayrı kaldıkça güçlüdür; onlarla karışıp kirlenirse, uzaklaştırabileceği şeyleri zapt edemez. Çünkü bir kez sarsılıp yerinden oynamış zihin, kendisini iten şeye kul olur.
Deinde ratio ipsa, cui freni traduntur, tam diu potens est quam diu diducta est ab adfectibus; si miscuit se illis et inquinauit, non potest continere quos summouere potuisset. Commota enim semel et excussa mens ei seruit quo inpellitur.
1.7.4Bazı şeylerin başlangıcı bizim elimizdedir; ilerisi ise bizi kendi gücüyle sürükler ve geri dönüş bırakmaz. Uçuruma atılan bedenlerin kendi üzerinde hiçbir söz hakkı kalmaz, düştükten sonra direnemez, duramazlar; geri döndürülemez düşüş her türlü kararı ve pişmanlığı keser atar, gitmemek mümkünken artık varmamak mümkün değildir. Bunun gibi ruh da kendini öfkeye, aşka ve öbür hâllere atarsa, atılımını bastırmasına izin verilmez; kendi ağırlığı ve kusurların yokuş aşağı tabiatı onu sürükleyip dibe götürecektir.
Quarundam rerum initia in nostra potestate sunt, ulteriora nos ui sua rapiunt nec regressum relinquunt. Vt in praeceps datis corporibus nullum sui arbitrium est nec resistere morariue deiecta potuerunt, sed consilium omne et paenitentiam inreuocabilis praecipitatio abscidit et non licet eo non peruenire quo non ire licuisset, ita animus, si in iram amorem aliosque se proiecit adfectus, non permittitur reprimere impetum; rapiat illum oportet et ad imum agat pondus suum et uitiorum natura procliuis.
1.8.1En iyisi, öfkenin ilk kışkırtısını hemen hor görmek, onun tohumlarına karşı direnmek ve öfkeye düşmemeye çalışmaktır. Çünkü bizi yolumuzdan saptırmaya başladı mı sağlığa dönüş zordur; zira hâl bir kez içeri alınmış, kendi irademizle ona bir hak tanınmışsa, akıldan eser kalmaz: bundan sonra senin izin verdiğin kadarını değil, kendi istediği kadarını yapacaktır.
Optimum est primum inritamentum irae protinus spernere ipsisque repugnare seminibus et dare operam ne incidamus in iram. Nam si coepit ferre transuersos, difficilis ad salutem recursus est, quoniam nihil rationis est ubi semel adfectus inductus est iusque illi aliquod uoluntate nostra datum est: faciet de cetero quantum uolet, non quantum permiseris.
1.8.2Diyorum ki düşman sınırların ta başında durdurulmalıdır; çünkü içeri girip kapılardan geçti mi, esirlerden ölçü kabul etmez. Ruh bir kenara çekilip hâlleri dışarıdan gözetlemez ki onların gereğinden fazla ilerlemesine izin vermesin; kendisi o hâle dönüşür; bu yüzden artık ele verilmiş ve zayıflamış o faydalı, esenlik verici gücünü geri çağıramaz.
In primis, inquam, finibus hostis arcendus est; nam cum intrauit et portis se intulit, modum a captiuis non accipit. Neque enim sepositus est animus et extrinsecus speculatur adfectus, ut illos non patiatur ultra quam oportet procedere, sed in adfectum ipse mutatur ideoque non potest utilem illam uim et salutarem proditam iam infirmatamque reuocare.
1.8.3Çünkü dediğim gibi, bunların ayrı, birbirinden uzak yerleri yoktur; hâl de akıl da ruhun daha iyiye ya da daha kötüye doğru değişmesidir. Öyleyse kusurların ele geçirip ezdiği, öfkeye yenik düşmüş akıl nasıl yeniden ayağa kalkacaktır? Ya da kötü olanın karışımının üstün geldiği bu karmaşadan kendini nasıl kurtaracaktır?
Non enim, ut dixi, separatas ista sedes suas diductasque habent, sed adfectus et ratio in melius peiusque mutatio animi est. Quomodo ergo ratio occupata et oppressa uitiis resurget, quae irae cessit? aut quemadmodum ex confusione se liberabit in qua peiorum mixtura praeualuit?
1.8.4"Ama bazıları," denir, "öfke içinde kendine hâkim olur." Öfkenin buyurduğu şeylerden hiçbirini yapmayacak kadar mı, yoksa bir kısmını yapacak kadar mı? Hiçbirini yapmıyorlarsa, işlerin görülmesi için öfkenin gerekli olmadığı ortaya çıkar; oysa siz, sanki akıldan daha güçlü bir yanı varmış gibi öfkeyi yardıma çağırıyordunuz.
'Sed quidam' inquit 'in ira se continent.' Vtrum ergo ita ut nihil faciant eorum quae ira dictat an ut aliquid? Si nihil faciunt, apparet non esse ad actiones rerum necessariam iram, quam uos, quasi fortius aliquid ratione haberet, aduocabatis.
1.8.5Sonra şunu soruyorum: öfke akıldan güçlü müdür, zayıf mı? Güçlüyse, akıl ona nasıl ölçü koyabilir, oysa ancak daha zayıf olanlar boyun eğer? Zayıfsa, akıl onsuz da kendi başına işleri başarmaya yeter, daha zayıf olanın yardımına ihtiyaç duymaz.
Denique interrogo: ualentior est quam ratio an infirmior? Si ualentior, quomodo illi modum ratio poterit inponere, cum parere nisi inbecilliora non soleant? Si infirmior est, sine hac per se ad rerum effectus sufficit ratio nec desiderat inbecillioris auxilium.
1.8.6"Ama bazı öfkeli insanlar tutarlı kalır, kendilerine hâkim olurlar." Ne zaman? Öfke artık sönmeye yüz tutup kendiliğinden çekilirken; kaynayıp coştuğu sırada değil; çünkü o zaman daha güçlüdür.
'At irati quidam constant sibi et se continent.' Quando? cum iam ira euanescit et sua sponte decedit, non cum in ipso feruore est; tunc enim potentior est.
1.8.7"Ne yani? Kimi zaman öfke içindeyken de nefret ettikleri kişileri sağ salim, dokunmadan bırakıp zarar vermekten kaçınmazlar mı?" Kaçınırlar; ne zaman? Bir hâl başka bir hâli geri püskürttüğünde, ya korku ya arzu istediğini elde ettiğinde. O zaman öfke aklın sayesinde değil, hâllerin güvenilmez ve kötü bir barışıyla yatışmıştır.
'Quid ergo? non aliquando in ira quoque et dimittunt incolumes intactosque quos oderunt et a nocendo abstinent?' Faciunt: quando? cum adfectus repercussit adfectum et aut metus aut cupiditas aliquid inpetrauit. Non rationis tunc beneficio quieuit, sed adfectuum infida et mala pace.
1.9.1Sonra öfkenin içinde faydalı hiçbir şey yoktur, ruhu savaş işlerine de bilemez; çünkü kendi kendine yeten fazilete hiçbir zaman bir kusurla yardım etmek gerekmez. Atılım gerektiğinde fazilet öfkelenmez, ayağa kalkar ve gerekli gördüğü ölçüde coşar ya da gevşer; tıpkı mancınıkla fırlatılan mızrakların ne kadar gerdirileceğinin fırlatanın elinde olması gibi.
Deinde nihil habet in se utile nec acuit animum ad res bellicas; numquam enim uirtus uitio adiuuanda est se contenta. Quotiens impetu opus est, non irascitur sed exsurgit et in quantum putauit opus esse concitatur remittiturque, non aliter quam quae tormentis exprimuntur tela in potestate mittentis sunt in quantum torqueantur.
1.9.2Aristoteles, "Öfke gereklidir," der, "öfke ruhu doldurup yüreği tutuşturmadıkça hiçbir yer ele geçirilemez; ama ondan komutan olarak değil, asker olarak yararlanmalı." Bu yanlıştır; çünkü öfke aklı dinler ve götürüldüğü yere uyarsa artık öfke değildir, çünkü öfkenin kendine özgü niteliği dik başlılıktır; yok eğer direnir, emredildiği yerde durmaz da şehvetiyle ve azgınlığıyla ileri atılırsa, geri çekilme işaretine aldırmayan asker kadar ruhun işe yaramaz bir hizmetkârıdır.
'Ira' inquit Aristoteles 'necessaria est, nec quicquam sine illa expugnari potest, nisi illa inplet animum et spiritum accendit; utendum autem illa est non ut duce sed ut milite.' Quod est falsum; nam si exaudit rationem sequiturque qua ducitur, iam non est ira, cuius proprium est contumacia; si uero repugnat et non ubi iussa est quiescit sed libidine ferociaque prouehitur, tam inutilis animi minister est quam miles qui signum receptui neglegit.
1.9.3Bu yüzden kendisine ölçü konmasına razı oluyorsa başka bir adla anılmalıdır, öfke olmaktan çıkmıştır; çünkü ben öfkeyi dizginsiz ve azgın bir şey olarak anlıyorum. Razı olmuyorsa zararlıdır ve yardımcılar arasında sayılmamalıdır: demek ki ya öfke değildir ya da yararsızdır.
Itaque si modum adhiberi sibi patitur, alio nomine appellanda est, desit ira esse, quam effrenatam indomitamque intellego; si non patitur, perniciosa est nec inter auxilia numeranda: ita aut ira non est aut inutilis est.
1.9.4Çünkü biri cezanın kendisine susadığı için değil de gerektiği için ceza veriyorsa, öfkelenenler arasında sayılmamalıdır. Faydalı asker, düşünülmüş karara uymayı bilendir; hâller ise komutan olarak ne kadar kötüyse hizmetkâr olarak da o kadar kötüdür.
Nam si quis poenam exigit non ipsius poenae auidus sed quia oportet, non est adnumerandus iratis. Hic erit utilis miles qui scit parere consilio; adfectus quidem tam mali ministri quam duces sunt.
1.10.1Bu yüzden akıl, üzerlerinde hiçbir otoritesi olmayan, ancak onlara denk ve benzer başka atılımları karşılarına çıkararak bastırabileceği öngörüsüz ve şiddetli atılımları hiçbir zaman yardıma çağırmaz; öfkeye karşı korkuyu, tembelliğe karşı öfkeyi, ürkekliğe karşı arzuyu çıkarmak gibi.
Ideo numquam adsumet ratio in adiutorium inprouidos et uiolentos impetus apud quos nihil ipsa auctoritatis habeat, quos numquam comprimere possit nisi pares illis similisque opposuerit, ut irae metum, inertiae iram, timori cupiditatem.
1.10.2Aklın kusurlara sığınması gibi bir kötülük faziletten uzak olsun! Kendi kötülükleri sayesinde güvende duran, öfkelenmeden yiğit, arzulamadan çalışkan, korkmadan sakin olamayan bir ruh güvenilir bir huzura kavuşamaz; sarsılıp çalkalanması zorunludur: bir hâlin köleliğine düşmüş olarak bir zorbalık altında yaşamak zorundadır. Faziletleri kusurların himayesine indirmekten utanılmaz mı?
Absit hoc a uirtute malum, ut umquam ratio ad uitia confugiat! Non potest hic animus fidele otium capere, quatiatur necesse est fluctueturque, qui malis suis tutus est, qui fortis esse nisi irascitur non potest, industrius nisi cupit, quietus nisi timet: in tyrannide illi uiuendum est in alicuius adfectus uenienti seruitutem. Non pudet uirtutes in clientelam uitiorum demittere?
1.10.3Sonra, akıl hâl olmadan hiçbir şey yapamıyorsa hiçbir şey yapamaz olur, ona denk ve benzer olmaya başlar. Çünkü akılsız bir hâl ne kadar düşüncesiz bir şeyse, hâlsiz bir akıl da o kadar etkisizse, aralarında ne fark kalır? Biri öbürü olmadan olamıyorsa ikisi denktir. Peki hâli akla denk tutmaya kim katlanır?
Deinde desinit quicquam posse ratio, si nihil potest sine adfectu, et incipit par illi similisque esse. Quid enim interest, si aeque adfectus inconsulta res est sine ratione quam ratio sine adfectu inefficax? Par utrumque est, ubi esse alterum sine altero non potest. Quis autem sustineat adfectum exaequare rationi?
1.10.4"Hâl," denir, "ölçülüyse faydalıdır." Hayır, tabiatça faydalıysa faydalıdır. Ama buyruk ve akıl dinlemiyorsa, ölçülülükle elde edilecek tek şey, ne kadar küçükse o kadar az zarar vermesi olacaktır; demek ki ölçülü bir hâl ölçülü bir kötülükten başka bir şey değildir.
'Ita' inquit 'utilis adfectus est, si modicus est.' Immo si natura utilis est. Sed si inpatiens imperii rationisque est, hoc dumtaxat moderatione consequetur, ut quo minor fuerit minus noceat; ergo modicus adfectus nihil aliud quam malum modicum est.
1.11.1"Ama düşmana karşı," denir, "öfke gereklidir." Hiçbir yerde bu kadar gereksiz değildir: orada atılımların taşkın değil, ölçülü ve itaatkâr olması gerekir. Bedence bizden o kadar güçlü, zahmete o kadar dayanıklı olan barbarları, kendilerine en çok düşman olan öfkeden başka ne çökertir? Gladyatörleri de sanatları korur, öfke ise savunmasız bırakır.
'Sed aduersus hostes' inquit 'necessaria est ira.' Nusquam minus: ubi non effusos esse oportet impetus sed temperatos et oboedientes. Quid enim est aliud quod barbaros tanto robustiores corporibus, tanto patientiores laborum comminuat nisi ira infestissima sibi? Gladiatores quoque ars tuetur, ira denudat.
1.11.2Sonra, akıl aynı işi gördüğüne göre öfkeye ne gerek var? Avcının yabani hayvanlara öfkelendiğini mi sanıyorsun? Oysa hem üstüne geleni karşılar hem kaçanın peşine düşer, bütün bunları da öfkesiz olarak akıl yapar. Alpleri aşıp taşan o binlerce Kimber ve Teuton'u, bu büyük yıkımın haberini yurtlarına bir ulak değil ancak söylenti ulaştıracak kadar ortadan kaldıran şey, onlarda yiğitlik yerine öfke bulunmasından başka nedir? Öfke kimi zaman önüne çıkanları itip yere serdiği gibi, daha sık kendi yıkımı olur.
Deinde quid opus est ira, cum idem proficiat ratio? An tu putas uenatorem irasci feris? atqui et uenientis excipit et fugientis persequitur, et omnia illa sine ira facit ratio. Quid Cimbrorum Teutonorumque tot milia superfusa Alpibus ita sustulit ut tantae cladis notitiam ad suos non nuntius sed fama pertulerit, nisi quod erat illis ira pro uirtute? Quae ut aliquando propulit strauitque obuia, ita saepius sibi exitio est.
1.11.3Germenlerden daha yürekli kim vardır? Saldırıda daha atılgan kim? İçine doğup içinde büyüdükleri, başka her şeyi ihmal ederken tek kaygıları olan silahlara onlardan daha düşkün kim? Her türlü katlanmaya onlardan daha alışkın kim? Öyle ki çoğunun bedenini örtecek giysisi, göğün bitmez sertliğine karşı sığınağı yoktur.
Germanis quid est animosius? Quid ad incursum acrius? Quid armorum cupidius, quibus innascuntur innutriunturque, quorum unica illis cura est in alia neglegentibus? Quid induratius ad omnem patientiam, ut quibus magna ex parte non tegimenta corporum prouisa sint, non suffugia aduersus perpetuum caeli rigorem?
1.11.4Yine de İspanyalılar, Galyalılar, savaşta yumuşak olan Asyalılar ve Suriyeliler, lejyon daha görünmeden onları kırar; onları kolay lokma yapan öfkelilikten başka hiçbir şey değildir. Haydi, zevk ü sefadan, lüksten, servetten habersiz o bedenlere, o ruhlara akıl ver, terbiye ver: daha fazlasını söylemeyeyim, onlara karşı koymak için bizim kesinlikle eski Roma ahlâkına dönmemiz gerekecektir.
Hos tamen Hispani Gallique et Asiae Syriaeque molles bello uiri, antequam legio uisatur, caedunt ob nullam aliam rem opportunos quam iracundiam. Agedum illis corporibus, illis animis delicias luxum opes ignorantibus da rationem, da disciplinam: ut nil amplius dicam, necesse erit certe nobis mores Romanos repetere.
1.11.5Fabius, imparatorluğun sarsılmış gücünü, oyalanmayı, işi uzatmayı, beklemeyi bilmesinden başka neyle yeniden canlandırdı? Öfkelenenler bunların hiçbirini bilmez. O sırada uçurumun kenarında duran imparatorluk, Fabius öfkenin öğütlediği kadar cüret etseydi yok olup gitmişti. O, devletin talihini hesaba kattı; artık bütün yok olmadan hiçbir parçası yok olamayacak kuvvetleri tarttı; acısını da öç isteğini de bir yana koyup yalnız yarara ve fırsatlara yöneldi: Hannibal'i yenmeden önce öfkeyi yendi.
Quo alio Fabius adfectas imperii uires recreauit quam quod cunctari et trahere et morari sciit, quae omnia irati nesciunt? Perierat imperium, quod tunc in extremo stabat, si Fabius tantum ausus esset quantum ira suadebat: habuit in consilio fortunam publicam et aestimatis uiribus, ex quibus iam perire nihil sine uniuerso poterat, dolorem ultionemque seposuit, in unam utilitatem et occasiones intentus; iram ante uicit quam Hannibalem.
1.11.6Ya Scipio? Hannibal'i, Pun ordusunu ve öfkelenmesi gereken her şeyi bırakıp savaşı Afrika'ya taşımadı mı? Hem de kötü niyetlileri onun sefahate ve tembelliğe düştüğü kanaatine götürecek kadar ağırdan alarak.
Quid Scipio? non relicto Hannibale et Punico exercitu omnibusque quibus irascendum erat bellum in Africam transtulit, tam lentus ut opinionem luxuriae segnitiaeque malignis daret?
1.11.7Ya öbür Scipio? Numantia'nın çevresinde uzun uzun beklemedi mi, Numantia'nın Kartaca'dan daha uzun sürede yenilmesinin hem kendisine hem devlete verdiği acıya sükûnetle katlanmadı mı? Düşmanı kuşatıp çevirerek onları kendi kılıçlarıyla ölmeye zorladı.
Quid alter Scipio? non circa Numantiam multum diuque sedit et hunc suum publicumque dolorem aequo animo tulit, diutius Numantiam quam Carthaginem uinci? Dum circumuallat et includit hostem, eo conpulit ut ferro ipsi suo caderent.
1.11.8Bu yüzden öfke çarpışmalarda, savaşlarda bile faydalı değildir; çünkü atılganlığa yatkındır ve tehlikeye atmak isterken kendisi tehlikeden sakınmaz. En sağlam yiğitlik, kendini uzun uzun ve iyice gözden geçirip yöneten, ağır ağır ve kararlı biçimde ilerleyendir.
Non est itaque utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre uult, non cauet. Illa certissima est uirtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato prouexit.
1.12.1"Ne yani?" denir, "iyi insan babasının dövüldüğünü, annesinin kaçırıldığını görse öfkelenmeyecek mi?" Öfkelenmeyecek, ama öcünü alacak, onları koruyacak. Öfke olmadan anne babaya bağlılığın ona yeterince güçlü bir mahmuz olmayacağından mı korkuyorsun? Öyleyse aynı biçimde şunu da söyle: "Ne yani? İyi insan babasının ya da oğlunun neşter altında kesildiğini görse ağlamayacak, bayılmayacak mı?" Hafif bir tehlike şüphesi bile sarstığında kadınların başına gelenleri görüyoruz.
'Quid ergo?' inquit 'uir bonus non irascitur, si caedi patrem suum uiderit, si rapi matrem?' Non irascetur, sed uindicabit, sed tuebitur. Quid autem times ne parum magnus illi stimulus etiam sine ira pietas sit? Aut dic eodem modo: 'quid ergo? cum uideat secari patrem suum filiumue, uir bonus non flebit nec linquetur animo?' Quae accidere feminis uidemus, quotiens illas leuis periculi suspicio perculit.
1.12.2İyi insan vazifelerini şaşırmadan, korkmadan yerine getirecektir; iyi insana yakışanı, erkeğe yakışmayan hiçbir şey yapmayacak biçimde yapacaktır. Babam dövülecek: onu savunacağım; dövüldü: hesabını soracağım, çünkü gereken budur, acı verdiği için değil.
Officia sua uir bonus exequetur inconfusus, intrepidus; et sic bono uiro digna faciet ut nihil faciat uiro indignum. Pater caedetur: defendam; caesus est: exequar, quia oportet, non quia dolet.
1.12.3"İyi insanlar yakınlarına yapılan haksızlıklar yüzünden öfkelenir." Theophrastos, bunu söylerken daha yiğitçe öğütlere karşı nefret uyandırmaya çalışıyor, yargıcı bırakıp dinleyici kalabalığına sesleniyorsun: herkes yakınlarının böyle bir felaketinde öfkelendiği için, insanların kendi yaptıkları şeyin yapılması gerektiğine hükmedeceğini sanıyorsun; çünkü hemen herkes kendinde tanıdığı hâli haklı bulur.
'Irascuntur boni uiri pro suorum iniuriis.' Cum hoc dicis, Theophraste, quaeris inuidiam praeceptis fortioribus et relicto iudice ad coronam uenis: quia unusquisque in eiusmodi suorum casu irascitur, putas iudicaturos homines id fieri debere quod faciunt; fere enim iustum quisque adfectum iudicat quem agnoscit.
1.12.4Ama aynı insanlar sıcak su iyi getirilmezse, bir cam kırılırsa, ayakkabıya çamur sıçrarsa da aynısını yapar. O öfkeyi bağlılık değil, zayıflık harekete geçirir; tıpkı anne babasını kaybedince de cevizlerini kaybedince de aynı şekilde ağlayacak çocuklarda olduğu gibi.
Sed idem faciunt, si calda non bene praebetur, si uitreum fractum est, si calceus luto sparsus est. Non pietas illam iram sed infirmitas mouet, sicut pueris, qui tam parentibus amissis flebunt quam nucibus.
1.12.5Yakınları için öfkelenmek bağlı değil, zayıf bir ruhun işidir; güzel ve layık olan, anne baba, çocuklar, dostlar, vatandaşlar için, vazifenin kendisi yol göstererek, isteyerek, hükmederek, öngörerek, itilmiş ve kudurmuş olarak değil, savunucu olarak ortaya çıkmaktır. Çünkü hiçbir hâl öç almaya öfke kadar susamış değildir, tam da bu yüzden öç almaya elverişsizdir: aşırı aceleci ve çılgın olduğu için, hemen her arzu gibi, koştuğu şeyin önüne kendisi engel olarak dikilir. Bu yüzden ne barışta ne savaşta hiçbir zaman iyilik getirmemiştir: barışı savaşa benzetir; silahlar arasında ise Mars'ın herkese ortak olduğunu unutur ve kendine hâkim olmadığı için başkasının eline düşer.
Irasci pro suis non est pii animi sed infirmi: illud pulchrum dignumque, pro parentibus liberis amicis ciuibus prodire defensorem ipso officio ducente, uolentem iudicantem prouidentem, non inpulsum et rabidum. Nullus enim adfectus uindicandi cupidior est quam ira, et ob id ipsum ad uindicandum inhabilis: praerapida et amens, ut omnis fere cupiditas, ipsa sibi in id in quod properat opponitur. Itaque nec in pace nec in bello umquam bono fuit; pacem enim similem belli efficit, in armis uero obliuiscitur Martem esse communem uenitque in alienam potestatem dum in sua non est.
1.12.6Sonra, kusurlar bir kez bir işe yaradılar diye kullanıma alınmamalıdır; çünkü bazı ateşler de bazı rahatsızlıkları hafifletir, ama bu, onlardan büsbütün uzak kalmanın daha iyi olmadığını göstermez: sağlığını hastalığa borçlu olmak tiksinti verici bir ilaç türüdür. Bunun gibi öfke de, zehir, düşüş, gemi kazası gibi, bazen beklenmedik biçimde yararlı olmuşsa, bu yüzden esenlik verici sayılmamalıdır; çünkü öldürücü şeyler çoğu zaman kurtarıcı olmuştur.
Deinde non ideo uitia in usum recipienda sunt quia aliquando aliquid effecerunt; nam et febres quaedam genera ualetudinis leuant, nec ideo non ex toto illis caruisse melius est: abominandum remedi genus est sanitatem debere morbo. Simili modo ira, etiam si aliquando ut uenenum et praecipitatio et naufragium ex inopinato profuit, non ideo salutaris iudicanda est; saepe enim saluti fuere pestifera.
1.13.1Sonra, sahip olunması gereken şeyler ne kadar büyükse o kadar iyi ve arzu edilir olur. Adalet bir iyiyse, kimse ondan bir şey eksiltilirse daha iyi olacağını söylemez; cesaret bir iyiyse, kimse onun herhangi bir yanının azaltılmasını istemez.
Deinde quae habenda sunt, quo maiora eo meliora et optabiliora sunt. Si iustitia bonum est, nemo dicet meliorem futuram si quid detractum ex ea fuerit; si fortitudo bonum est, nemo illam desiderabit ex aliqua parte deminui.
1.13.2Öyleyse öfke de ne kadar büyükse o kadar iyi olurdu; çünkü bir iyinin artmasını kim geri çevirir? Oysa öfkenin artması yararsızdır; öyleyse var olması da yararsızdır: artınca kötülüğe dönen şey iyi değildir.
Ergo et ira quo maior hoc melior; quis enim ullius boni accessionem recusauerit? Atqui augeri illam inutile est; ergo et esse; non est bonum quod incremento malum fit.
1.13.3"Öfke faydalıdır," denir, "çünkü insanı daha savaşçı yapar." Bu hesapla sarhoşluk da faydalıdır; çünkü insanı küstah ve cüretli yapar, pek çokları da ayık değilken kılıca daha yatkın olmuştur. Bu hesapla çılgınlığın ve deliliğin de güç için gerekli olduğunu söyle, çünkü kudurganlık çoğu zaman insanı daha güçlü yapar.
'Vtilis' inquit 'ira est, quia pugnaciores facit.' Isto modo et ebrietas; facit enim proteruos et audaces multique meliores ad ferrum fuere male sobrii; isto modo dic et phrenesin atque insaniam uiribus necessariam, quia saepe ualidiores furor reddit.
1.13.4Ne dersin? Korku da kimi zaman tersinden insanı cüretli kılmamış, ölüm korkusu en gevşekleri bile çarpışmaya kışkırtmamış mıdır? Ama öfke, sarhoşluk, korku ve bu türden öbür şeyler çirkin ve geçici kışkırtıcılardır; kusurlara hiç ihtiyaç duymayan fazileti donatmazlar, olsa olsa zaten ağırkanlı ve korkak olan bir ruhu biraz kaldırırlar.
Quid? non aliquotiens metus ex contrario fecit audacem, et mortis timor etiam inertissimos excitauit in proelium? Sed ira ebrietas metus aliaque eiusmodi foeda et caduca inritamenta sunt nec uirtutem instruunt, quae nihil uitiis eget, sed segnem alioqui animum et ignauum paulum adleuant.
1.13.5Öfkelenerek kimse daha yiğit olmaz, öfke olmadan yiğit olamayacak olan dışında; demek ki öfke faziletin yardımına değil, yerine gelir. Hem öfke bir iyi olsaydı en kusursuz insanlarda bulunurdu; buna ne demeli? Oysa en öfkeliler bebekler, ihtiyarlar ve hastalardır; zayıf olan her şey tabiatça sızlanır.
Nemo irascendo fit fortior, nisi qui fortis sine ira non fuisset; ita non in adiutorium uirtutis uenit, sed in uicem. Quid quod si bonum esset ira, perfectissimum quemque sequeretur? Atqui iracundissimi infantes senesque et aegri sunt, et inualidum omne natura querulum est.
1.14.1Theophrastos, "İyi insanın kötülere öfkelenmemesi mümkün değildir," der. Bu hesapla insan ne kadar iyiyse o kadar öfkeli olacaktır; oysa belki tersine, daha sakin, hâllerden kurtulmuş ve kimseden nefret etmeyen biri olacaktır.
'Non potest' inquit 'fieri' Theophrastus 'ut non uir bonus irascatur malis.' Isto modo quo melior quisque, hoc iracundior erit: uide ne contra placidior solutusque adfectibus et cui nemo odio sit.
1.14.2Hata yapanlardan nefret etmesi için ne sebebi var, onları bu tür kusurlara iten yanılgı olduğuna göre? Basiretli kişiye yanılanlardan nefret etmek yakışmaz; yoksa kendinden de nefret edecektir. İyi ahlâka aykırı ne çok şey yaptığını, yaptıklarından ne çoğunun bağışlanmaya muhtaç olduğunu düşünsün: o zaman kendine de öfkelenecektir. Çünkü adil bir yargıç kendi davası için başka, başkasının davası için başka hüküm vermez.
Peccantis uero quid habet cur oderit, cum error illos in eiusmodi delicta conpellat? Non est autem prudentis errantis odisse; alioqui ipse sibi odio erit. Cogitet quam multa contra bonum morem faciat, quam multa ex iis quae egit ueniam desiderent: iam irascetur etiam sibi. Neque enim aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sententiam fert.
1.14.3Kendini aklayabilecek kimse bulunmayacaktır, diyorum; herkes kendini suçsuz ilan ederken vicdanına değil tanığa bakar. Hata yapanlara yumuşak, babacan bir gönül göstermek, onları kovalamak değil, geri çağırmak ne kadar daha insancadır! Yolu bilmediği için tarlalarda kaybolanı doğru yola yöneltmek, onu kovmaktan iyidir.
Nemo, inquam, inuenietur qui se possit absoluere, et innocentem quisque se dicit respiciens testem, non conscientiam. Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi sed reuocare! Errantem per agros ignorantia uiae melius est ad rectum iter admouere quam expellere.
1.15.1Bu yüzden hata yapan, hem uyarıyla hem zorla, hem yumuşaklıkla hem sertlikle düzeltilmeli; hem kendisi hem başkaları için daha iyi kılınmalıdır; cezasız değil, ama öfkesiz; çünkü kim tedavi ettiğine öfkelenir? Ama düzeltilemiyorlarsa, içlerinde yumuşak ya da iyi bir umuda elverişli hiçbir şey yoksa, dokundukları her şeyi daha da kötüleştirmesinler diye ölümlülerin topluluğundan çıkarılsınlar ve ellerindeki tek yolla kötü olmaktan vazgeçsinler; ama bu da nefretsiz olsun.
Corrigendus est itaque qui peccat et admonitione et ui, et molliter et aspere, meliorque tam sibi quam aliis faciendus non sine castigatione, sed sine ira; quis enim cui medetur irascitur? At corrigi nequeunt nihilque in illis lene aut spei bonae capax est: tollantur e coetu mortalium facturi peiora quae contingunt, et quo uno modo possunt desinant mali esse, sed hoc sine odio.
1.15.2Kendisini kendisinden kurtardığım anda ona en çok yarar sağladığım kişiden neden nefret edeyim? Kimse kendi uzuvlarını keserken onlardan nefret eder mi? Bu öfke değil, acıklı bir tedavidir. Kuduz köpekleri öldürürüz, vahşi ve uysallaşmaz bir öküzü keseriz, hasta hayvanları sürüye bulaştırmasınlar diye bıçaktan geçiririz; ucube doğan yavruları yok ederiz, çocukları da cılız ve biçimsiz doğmuşlarsa suda boğarız; sağlam olandan yararsız olanı ayırmak öfke değil, akıldır.
Quid enim est cur oderim eum cui tum maxime prosum cum illum sibi eripio? Num quis membra sua tunc odit cum abscidit? Non est illa ira, sed misera curatio. Rabidos effligimus canes et trucem atque inmansuetum bouem occidimus et morbidis pecoribus, ne gregem polluant, ferrum demittimus; portentosos fetus extinguimus, liberos quoque, si debiles monstrosique editi sunt, mergimus; nec ira sed ratio est a sanis inutilia secernere.
1.15.3Ceza verene öfkelenmekten daha az yakışan bir şey yoktur, çünkü ceza düşünülüp taşınılarak verildiyse ıslaha daha çok yarar. Sokrates'in bir köleye, "Öfkeli olmasaydım seni döverdim," demesi bundandır. Kölenin uyarılmasını daha aklı başında bir zamana erteledi, o an kendi kendini uyardı. Sokrates kendini öfkeye bırakmaya cesaret edemediğine göre, kimin hâli ölçülü kalabilir ki?
Nil minus quam irasci punientem decet, cum eo magis ad emendationem poena proficiat, si iudicio lata ⟦?⟧ est. Inde est quod Socrates seruo ait 'caederem te, nisi irascerer'. Admonitionem serui in tempus sanius distulit, illo tempore se admonuit. Cuius erit tandem temperatus adfectus, cum Socrates non sit ausus se irae committere?
1.16.1Öyleyse yanılanları ve suçluları zapt etmek için öfkeli bir cezalandırıcıya gerek yoktur; çünkü öfke ruhun bir suçu olduğuna göre, kusurları kusur işleyen birinin düzeltmesi doğru değildir. "Ne yani? Bir hayduta öfkelenmeyecek miyim? Bir zehirciye öfkelenmeyecek miyim?" Hayır; çünkü kan aldırdığımda da kendime öfkelenmem. Her türlü cezayı bir ilaç yerine uygularım.
Ergo ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. 'Quid ergo? non irascar latroni? Quid ergo? non irascar uenefico?' Non; neque enim mihi irascor, cum sanguinem mitto. Omne poenae genus remedi loco admoueo.
1.16.2"Sen henüz yanılgıların ilk aşamasındasın, ağır değil ama sık sürçüyorsun: seni önce baş başa, sonra herkesin önünde yapılacak bir azar ıslah etmeye çalışacak. Sen sözle iyileştirilemeyecek kadar ileri gittin: seni rezillik zapt edecek. Sana daha sert, acısını hissedeceğin bir dağ basılmalı: sürgüne, bilinmedik yerlere gönderileceksin. Senin artık katılaşmış kötülüğün daha sert ilaçlar istiyor: kamu zincirleri ve zindan kullanılacak.
'Tu adhuc in prima parte uersaris errorum, nec grauiter laberis sed frequenter: obiurgatio te primum secreta deinde publicata emendare temptabit. Tu longius iam processisti quam ut possis uerbis sanari: ignominia contineberis. Tibi fortius aliquid et quod sentias inurendum est: in exilium et loca ignota mitteris. In te duriora remedia iam solida nequitia desiderat: et uincula publica et carcer adhibebitur.
1.16.3Senin ruhun ise iyileşmez, suçlara suç ekliyor; artık kötüye asla eksik olmayacak sebeplerle itilmiyorsun, kusur işlemek, sana kusur işlemek için yeterince büyük bir sebep; kötülüğü öyle içine çektin, iliklerine öyle karıştırdın ki ancak onlarla birlikte çıkabilir; zavallı, çoktandır ölmenin yolunu arıyorsun. Sana iyilik edeceğiz: hem başkalarını hırpaladığın hem kendinin hırpalandığın bu deliliği senden alacağız; kendi cezaların ve başkalarınınkiler arasında sürünmüş olan sana, senin için geriye kalmış tek iyiyi, ölümü, hemen vereceğiz." Kendisine en çok yararlı olduğum anda birine neden öfkeleneyim? Kimi zaman merhametin en iyi türü öldürmektir.
Tibi insanabilis animus et sceleribus scelera contexens, et iam non causis, quae numquam malo defuturae sunt, inpelleris, sed satis tibi est magna ad peccandum causa peccare; perbibisti nequitiam et ita uisceribus inmiscuisti ut nisi cum ipsis exire non possit; olim miser mori quaeris: bene de te merebimur, auferemus tibi istam qua uexas uexaris insaniam et per tua alienaque uolutato supplicia id quod unum tibi bonum superest repraesentabimus, mortem.' Quare irascar cui cum maxime prosum? interim optimum misericordiae genus est occidere.
1.16.4Bir ordu hastanesine ya da zengin bir evin hastanesine girseydim, türlü türlü hastalıklardan yatan herkese aynı şeyi buyurmazdım. Bunca ruhta türlü kusurlar görüyorum ve şehri tedavi etmekle görevlendirildim: herkesin hastalığına göre ilaç aranmalı; birini utanma duygusu iyileştirsin, birini yolculuk, birini acı, birini yoksulluk, birini kılıç.
Si intrassem ualetudinarium exercitus [et sciens] aut domus diuitis, non idem imperassem omnibus per diuersa aegrotantibus: uaria in tot animis uitia uideo et ciuitati curandae adhibitus sum; pro cuiusque morbo medicina quaeratur, hunc sanet uerecundia, hunc peregrinatio, hunc dolor, hunc egestas, hunc ferrum.
1.16.5Bu yüzden, yargıç olarak ters çevrilmiş giysimi giymem ve borazanla halkı toplantıya çağırmam gerekirse, kürsüye kudurmuş ya da düşmanca değil, kanunun yüzüyle çıkacağım; o tören sözlerini kudurmuş değil, yumuşak ve ağır bir sesle söyleyeceğim; kanuna göre işlem yapılmasını öfkeli değil, sert olarak buyuracağım. Bir suçlunun başının kesilmesini buyururken, baba katillerini çuvala diktirirken, birini askerî cezaya gönderirken, bir haini ya da kamu düşmanını Tarpeia Kayası'na çıkarırken öfkesiz olacağım; yılanları ve zehirli hayvanları ezerken taşıdığım yüz ve gönülle.
Itaque et, si peruersa induenda magistratui uestis et conuocanda classico contio est, procedam in tribunal non furens nec infestus sed uultu legis et illa sollemnia uerba leni magis grauique quam rabida uoce concipiam et ⟦lege⟧ agi iubebo non iratus sed seuerus; et cum ceruicem noxio imperabo praecidi et cum parricidas insuam culleo et cum mittam in supplicium militare et cum Tarpeio proditorem hostemue publicum inponam, sine ira eo uultu animoque ero quo serpentes et animalia uenenata percutio.
1.16.6"Cezalandırmak için öfkelilik gerekir." Ne yani? Kanunun, tanımadığı, görmediği, var olacaklarını ummadığı kişilere öfkelendiğini mi sanıyorsun? Öyleyse onun gönlünü örnek almalı: kanun öfkelenmez, hükmü koyar. Çünkü iyi insanın kötü işler yüzünden öfkelenmesi yakışıyorsa, kötü insanların işlerinin yolunda gitmesini kıskanması da yakışacaktır. Kimilerinin serpilip gelişmesinden, kendilerine yeterince kötü bir talih bulunamayacak kişilerin talihin cömertliğini kötüye kullanmasından daha çok öfke uyandıran ne olabilir? Ama iyi insan onların nimetlerini nasıl kıskanmadan görecekse, suçlarını da öyle öfkelenmeden görecektir; iyi yargıç, kınanacak şeyleri mahkûm eder, onlardan nefret etmez.
'Iracundia opus est ad puniendum.' Quid? tibi lex uidetur irasci iis quos non nouit, quos non uidit, quos non futuros sperat? Illius itaque sumendus est animus, quae non irascitur sed constituit. Nam si bono uiro ob mala facinora irasci conuenit, et ob secundas res malorum hominum inuidere conueniet. Quid enim est indignius quam florere quosdam et eos indulgentia fortunae abuti quibus nulla potest satis mala inueniri fortuna? Sed tam commoda illorum sine inuidia uidebit quam scelera sine ira; bonus iudex damnat inprobanda, non odit.
1.16.7"Ne yani? Bilge bu türden bir işi eline aldığında ruhu etkilenmeyecek, her zamankinden daha fazla sarsılmayacak mı?" Kabul ediyorum: hafif, ince bir hareket hissedecektir; çünkü Zenon'un dediği gibi, bilgenin ruhunda da, yara iyileştikten sonra bile bir iz kalır. Bu yüzden hâllerin bazı belirtilerini, gölgelerini hissedecek, ama hâllerin kendilerinden uzak olacaktır.
'Quid ergo? non, cum eiusmodi aliquid sapiens habebit in manibus, tangetur animus eius eritque solito commotior?' Fateor: sentiet leuem quendam tenuemque motum; nam, ut dicit Zenon, in sapientis quoque animo, etiam cum uulnus sanatum est, cicatrix manet. Sentiet itaque suspiciones quasdam et umbras adfectuum, ipsis quidem carebit.
1.17.1Aristoteles, bazı hâllerin, iyi kullanılırsa silah yerine geçtiğini söyler. Savaş araçları gibi kuşananın isteğine göre alınıp bırakılabilselerdi bu doğru olurdu; ama Aristoteles'in fazilete verdiği bu silahlar kendi başlarına savaşır, eli beklemez; insan onlara sahip olmaz, onlar insana sahip olur.
Aristoteles ait adfectus quosdam, si quis illis bene utatur, pro armis esse. Quod uerum foret, si uelut bellica instrumenta sumi deponique possent induentis arbitrio: haec arma quae Aristoteles uirtuti dat ipsa per se pugnant, non expectant manum, et habent, non habentur.
1.17.2Başka araçlara hiç gerek yok; tabiat bizi akılla yeterince donatmıştır. Bize şu silahı verdi: sağlam, kalıcı, söz dinleyen, iki tarafı keskin olmayan, sahibine karşı çevrilemeyecek bir silah. Akıl yalnız öngörmek için değil, iş görmek için de kendi başına yeterlidir. Gerçekten de, aklın öfkelilikten yardım istemesinden, sabit olanın kararsızdan, güvenilir olanın güvenilmezden, sağlam olanın hastadan medet ummasından daha ahmakça ne olabilir?
Nil aliis instrumentis opus est, satis nos instruxit ratione natura. Hoc dedit telum, firmum perpetuum obsequens, nec anceps nec quod in dominum remitti posset. Non ad prouidendum tantum, sed ad res gerendas satis est per se ipsa ratio; etenim quid est stultius quam hanc ab iracundia petere praesidium, rem stabilem ab incerta, fidelem ab infida, sanam ab aegra?
1.17.3Hem öfkeliliğin yardımının tek başına gerekli göründüğü eylemlerde bile aklın kendi başına çok daha güçlü olmasına ne demeli? Çünkü bir şeyin yapılması gerektiğine hükmetti mi, onda direnir; kendisini değiştirmek için kendisinden daha iyi bir şey bulamayacaktır; bu yüzden bir kez kararlaştırdığına bağlı kalır.
Quid quod ⟦ad⟧ actiones quoque, in quibus solis opera iracundiae uidetur necessaria, multo per se ratio fortior est? Nam cum iudicauit aliquid faciendum, in eo perseuerat; nihil enim melius inuentura est se ipsa quo mutetur; ideo stat semel constitutis.
1.17.4Öfkeyi çoğu zaman merhamet geri püskürtmüştür; çünkü öfkenin sağlam bir gücü değil, boş bir şişkinliği vardır; işe şiddetli başlangıçlarla girişir, tıpkı karadan esen, ırmaklardan ve bataklıklardan doğan, inatçı olmadan şiddetli rüzgârlar gibi: büyük bir atılımla başlar, sonra vaktinden önce yorulup söner; zalimlikten ve yeni ceza türlerinden başka bir şey düşünmemiş olan öfke, ceza verme sırası geldiğinde artık kırılmış ve yumuşamıştır. Hâl çabuk düşer; akıl ise hep aynıdır.
Iram saepe misericordia retro egit; habet enim non solidum robur sed uanum tumorem uiolentisque principiis utitur, non aliter quam qui a terra uenti surgunt et fluminibus paludibusque concepti sine pertinacia uehementes sunt: 5. incipit magno impetu, deinde deficit ante tempus fatigata, et, quae nihil aliud quam crudelitatem ac noua genera poenarum uersauerat, cum animaduertendum est, iam [ira] fracta lenisque est. Adfectus cito cadit, aequalis est ratio.
1.17.6Kaldı ki öfke direndiğinde bile, ölmeyi hak etmiş birçok kişi varsa, kimi zaman iki üç kişinin kanını akıttıktan sonra öldürmekten vazgeçer. İlk darbeleri serttir: yılanların zehri de yuvalarından yeni süründükleri zaman zarar verir, sık sık ısırmak onları tüketince dişleri zararsız olur.
Ceterum etiam ubi perseuerauit ira, nonnumquam, si plures sunt qui perire meruerunt, post duorum triumue sanguinem occidere desinit. Primi eius ictus acres sunt: sic serpentium uenena a cubili erepentium nocent, innoxii dentes sunt cum illos frequens morsus exhausit.
1.17.7Bu yüzden aynı suçu işlemiş olanlar aynı cezayı çekmez; çoğu zaman daha az suç işleyen daha çok çeker, çünkü öfkenin daha taze anına denk gelmiştir. Öfke baştan sona dengesizdir: kâh gereğinden ileri koşar, kâh gerekenden beride durur; çünkü kendini şımartır, keyfine göre hüküm verir, dinlemek istemez, savunmaya yer bırakmaz, saldırdığı şeyi elden bırakmaz, hükmü yanlış bile olsa elinden alınmasına izin vermez.
Ergo non paria patiuntur qui paria commiserant, et saepe qui minus commisit plus patitur, quia recentiori obiectus est. Et in totum inaequalis est: modo ultra quam oportet excurrit, modo citerius debito resistit; sibi enim indulget et ex libidine iudicat et audire non uult et patrocinio non relinquit locum et ea tenet quae inuasit et eripi sibi iudicium suum, etiam si prauum est, non sinit.
1.18.1Akıl iki tarafa da süre tanır, sonra gerçeği ortaya çıkarmaya vakit bulmak için kendisi de ek süre ister: öfke acele eder. Akıl adil olana hükmetmek ister: öfke hükmettiği şeyin adil görünmesini ister.
Ratio utrique parti tempus dat, deinde aduocationem et sibi petit, ut excutiendae ueritati spatium habeat: ira festinat. Ratio id iudicare uult quod aequum est: ira id aequum uideri uult quod iudicauit.
1.18.2Akıl, söz konusu olan şeyden başka hiçbir şeye bakmaz; öfke ise boş ve davayla ilgisiz gözüne çarpan şeylerle sarsılır. Daha kaygısız bir yüz, daha yüksek bir ses, daha serbest bir konuşma, daha özenli bir giyim, daha gösterişli bir savunma, halkın rağbeti onu kızıştırır; çoğu zaman avukata düşman olduğu için sanığı mahkûm eder; gerçek gözüne sokulsa bile yanılgısını sever ve korur; çürütülmek istemez; kötü başladığı işlerde inatçılığı pişmanlıktan daha onurlu bulur.
Ratio nil praeter ipsum de quo agitur spectat: ira uanis et extra causam obuersantibus commouetur. Vultus illam securior, uox clarior, sermo liberior, cultus delicatior, aduocatio ambitiosior, fauor popularis exasperant; saepe infesta patrono reum damnat; etiam si ingeritur oculis ueritas, amat et tuetur errorem; coargui non uult, et in male coeptis honestior illi pertinacia uidetur quam paenitentia.
1.18.3Gnaeus Piso bizim zamanımızda birçok kusurdan arınmış, ama huysuz ve katılığı sebat sanan bir adamdı. Bir gün, izinden silah arkadaşı olmadan dönen bir askeri, sanki getiremediği arkadaşını öldürmüş gibi, öfkeyle idama götürülmesini buyurdu; arkadaşını aramak için biraz süre isteyen askere süre vermedi. Mahkûm surun dışına çıkarıldı; tam boynunu uzatıyordu ki öldürüldüğü sanılan o silah arkadaşı birden ortaya çıktı.
Cn. Piso fuit memoria nostra uir a multis uitiis integer, sed prauus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus duci iussisset eum qui ex commeatu sine commilitone redierat, quasi interfecisset quem non exhibebat, roganti tempus aliquid ad conquirendum non dedit. Damnatus extra uallum productus est et iam ceruicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito qui occisus uidebatur.
1.18.4Bunun üzerine idamla görevli yüzbaşı, cellada kılıcını kınına sokmasını buyurur ve mahkûmu Piso'ya geri götürür; talih askere suçsuzluğunu geri vermişti, Piso da versin diye. Ordugâhın büyük sevinci içinde, birbirine sarılmış iki silah arkadaşı kalabalık bir alayla götürülür. Piso kudurmuş hâlde kürsüye çıkar ve ikisinin de, öldürmemiş askerin de ölmemiş askerin de idama götürülmesini buyurur.
Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium speculatorem iubet, damnatum ad Pisonem reducit redditurus Pisoni innocentiam; nam militi fortuna reddiderat. Ingenti concursu deducuntur complexi alter alterum cum magno gaudio castrorum commilitones. Conscendit tribunal furens Piso ac iubet duci utrumque, et eum militem qui non occiderat et eum qui non perierat.
1.18.5Bundan daha alçakça ne olabilir? Biri suçsuz çıktı diye iki kişi ölüyordu. Piso bir üçüncüyü de ekledi: mahkûmu geri getiren yüzbaşının da götürülmesini buyurdu. Bir kişinin suçsuzluğu yüzünden üç kişi ölmek üzere aynı yere dikildi.
Quid hoc indignius? quia unus innocens apparuerat, duo peribant. Piso adiecit et tertium; nam ipsum centurionem qui damnatum reduxerat duci iussit. Constituti sunt in eodem illo loco perituri tres ob unius innocentiam.
1.18.6Ah, öfkelilik çılgınlığına sebep uydurmakta ne kadar beceriklidir! "Seni idama gönderiyorum," dedi, "çünkü mahkûm edildin; seni, çünkü arkadaşının mahkûmiyetine sebep oldun; seni, çünkü öldürmen buyrulduğu hâlde komutanına itaat etmedin." Hiçbir suç bulamadığı için üç suç uydurmanın yolunu düşündü.
O quam sollers est iracundia ad fingendas causas furoris! 'Te' inquit 'duci iubeo, quia damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere imperatori non paruisti.' Excogitauit quemadmodum tria crimina faceret, quia nullum inuenerat.
1.19.1Diyorum ki öfkeliliğin şöyle bir kötülüğü vardır: yönetilmek istemez. İradesine aykırı olarak ortaya çıkarsa gerçeğin kendisine öfkelenir; hedef aldığı kişilerin peşine bağırış çağırışla, kargaşayla, bütün bedenini savurarak, sövgüler ve küfürler katarak düşer.
Habet, inquam, iracundia hoc mali: non uult regi. Irascitur ueritati ipsi, si contra uoluntatem suam apparuit; cum clamore et tumultu et totius corporis iactatione quos destinauit insequitur adiectis conuiciis maledictisque.
1.19.2Akıl bunu yapmaz; gerekirse sessiz ve sakin olarak koca evleri kökünden kaldırır, devlete belalı soyları karıları ve çocuklarıyla birlikte yok eder, evlerini yıkıp yerle bir eder, özgürlüğe düşman adları kökünden kazır; bunu dişlerini gıcırdatmadan, başını sallamadan, yargıca yakışmayan hiçbir şey yapmadan yapar; çünkü yargıcın yüzü en çok büyük hükümler verirken sakin ve kıpırtısız olmalıdır.
Hoc non facit ratio; sed si ita opus est, silens quietaque totas domus funditus tollit et familias rei publicae pestilentes cum coniugibus ac liberis perdit, tecta ipsa diruit et solo exaequat et inimica libertati nomina exstirpat: hoc non frendens nec caput quassans nec quicquam indecorum iudici faciens, cuius tum maxime placidus esse debet et in statu uultus cum magna pronuntiat.
1.19.3Hieronymos, "Birini dövmek istediğinde önce kendi dudaklarını ısırmana ne gerek var?" der. Ya bir prokonsülün kürsüden atlayıp liktorun elinden değnek demetini aldığını, başkalarının giysileri yeterince çabuk yırtılmıyor diye kendi giysilerini yırttığını görseydi?
'Quid opus est' inquit Hieronymus 'cum uelis caedere aliquem, tua prius labra mordere?' Quid si ille uidisset desilientem de tribunali proconsulem et fasces lictori auferentem et suamet uestimenta scindentem, quia tardius scindebantur aliena?
1.19.4Masayı devirmeye ne gerek var? Kadehleri yere çarpmaya ne gerek var? Kendini sütunlara vurmaya? Saçlarını yolmaya, kalçasını ve göğsünü dövmeye? Başkasının üstüne istediği kadar çabuk boşalamadığı için kendi üstüne dönen öfkenin ne kadar büyük olduğunu sanıyorsun? Bu yüzden böyleleri yakınlarınca tutulur ve kendi kendileriyle barışmaları için onlara yalvarılır.
Quid opus est mensam euertere? quid pocula adfligere? quid se in columnas inpingere? quid capillos auellere, femur pectusque percutere? Quantam ⟦?⟧ iram putas, quae, quia in alium non tam cito quam uult erumpit, in se reuertitur? Tenentur itaque a proximis et rogantur ut sibi ipsi placentur.
1.19.5Öfkeden arınmış olarak herkese hak ettiği cezayı veren kişi bunların hiçbirini yapmaz. Suçunu yakaladığı kişiyi çoğu zaman salıverir: yaptığından pişmanlık iyi bir umut vaat ediyorsa, kötülüğün derinden gelmediğini, deyim yerindeyse ruhun yüzeyine yapıştığını anlıyorsa, ona ne alana ne verene zarar verecek bir cezasızlık bağışlar. Kimi zaman büyük suçları küçüklerden daha hafif cezalandırır: büyükler zalimlikle değil de bir sürçmeyle işlenmişse, küçüklerde ise gizli, örtülü ve kökleşmiş bir kurnazlık varsa. İki kişideki aynı suçu, biri dikkatsizlikle işlemiş, öbürü suçlu olmaya özen göstermişse, aynı ölçüde cezalandırmaz.
Quorum nil facit quisquis uacuus ira meritam cuique poenam iniungit. Dimittit saepe eum cuius peccatum deprendit: si paenitentia facti spem bonam pollicetur, si intellegit non ex alto uenire nequitiam sed summo, quod aiunt, animo inhaerere, dabit inpunitatem nec accipientibus nocituram nec dantibus; 6. nonnumquam magna scelera leuius quam minora compescet, si illa lapsu, non crudelitate commissa sunt, his inest latens et operta et inueterata calliditas; idem delictum in duobus non eodem malo adficiet, si alter per neglegentiam admisit, alter curauit ut nocens esset.
1.19.7Her cezada şunu hep gözetecektir: cezanın kimi zaman kötüleri ıslah etmek, kimi zaman ortadan kaldırmak için uygulandığını bilecektir; ikisinde de geçmişe değil geleceğe bakacaktır (çünkü Platon'un dediği gibi, basiretli hiç kimse suç işlendiği için değil, işlenmesin diye ceza verir; geçmiş geri çağrılamaz, gelecek ise önlenebilir); kötü sonla biten bir kötülüğün örneği olmalarını istediği kişileri herkesin önünde öldürecektir; yalnız kendileri ölsün diye değil, ölümleriyle başkalarını yıldırsınlar diye.
Hoc semper in omni animaduersione seruabit, ut sciat alteram adhiberi ut emendet malos, alteram ut tollat; in utroque non praeterita sed futura intuebitur (nam, ut Plato ait, nemo prudens punit quia peccatum est, sed ne peccetur; reuocari enim praeterita non possunt, futura prohibentur) et quos uolet nequitiae male cedentis exempla fieri palam occidet, non tantum ut pereant ipsi, sed ut alios pereundo deterreant.
1.19.8Bunları tartıp değerlendirmesi gereken kişinin, en büyük özenle ele alınması gereken bir işe, ölüm kalım yetkisine, her türlü hâlden ne kadar arınmış olarak yaklaşması gerektiğini görüyorsun: öfkeli birine kılıç emanet etmek kötü bir iştir.
Haec cui expendenda aestimandaque sunt, uides quam debeat omni perturbatione liber accedere ad rem summa diligentia tractandam, potestatem uitae necisque: male irato ferrum committitur.
1.20.1Öfkenin ruh yüceliğine bir katkıda bulunduğuna da hükmetmemeli. Çünkü o yücelik değil, şişkinliktir; bozuk bir sıvının bolluğuyla gerilmiş bedenlerde de hastalık bir büyüme değil, öldürücü bir taşkınlıktır.
Ne illud quidem iudicandum est, aliquid iram ad magnitudinem animi conferre. Non est enim illa magnitudo: tumor est; nec corporibus copia uitiosi umoris intentis morbus incrementum est sed pestilens abundantia.
1.20.2Çılgın bir ruhun insanî düşüncelerin üstüne çıkardığı herkes, yüksek ve yüce bir şey soluduğuna inanır; ama altında sağlam hiçbir şey yoktur; temelsiz büyüyen şeyler yıkılmaya yatkındır. Öfkenin dayanacak bir yeri yoktur; sağlam ve kalıcı bir şeyden doğmaz, rüzgârlı ve boştur; ruh yüceliğinden, cüretin cesaretten, küstahlığın özgüvenden, kasvetin ağırbaşlılıktan, zalimliğin sertlikten uzak olduğu kadar uzaktır.
Omnes quos uecors animus supra cogitationes extollit humanas altum quiddam et sublime spirare se credunt; ceterum nil solidi subest, sed in ruinam prona sunt quae sine fundamentis creuere. Non habet ira cui insistat; non ex firmo mansuroque oritur, sed uentosa et inanis est, tantumque abest a magnitudine animi quantum a fortitudine audacia, a fiducia insolentia, ab austeritate tristitia, a seueritate crudelitas.
1.20.3Diyorum ki yüce bir ruhla kibirli bir ruh arasında büyük fark vardır. Öfkelilik geniş ve yakışır hiçbir şeye girişmez; tersine, sık sık sızlanmak bana zayıflığının farkında olan uyuşuk ve bahtsız bir ruhun işi gibi görünüyor, en hafif dokunuşta inleyen yaralı ve hasta bedenler gibi. Bu yüzden öfke en çok kadınlara ve çocuklara özgü bir kusurdur. "Ama erkeklere de bulaşır." Çünkü erkeklerin de çocuksu ve kadınsı yaradılışları vardır.
Multum, inquam, interest inter sublimem animum et superbum. Iracundia nihil amplum decorumque molitur; contra mihi uidetur ueternosi et infelicis animi, inbecillitatis sibi conscii, saepe indolescere, ut exulcerata et aegra corpora quae ad tactus leuissimos gemunt. Ita ira muliebre maxime ac puerile uitium est. 'At incidit et in uiros.' Nam uiris quoque puerilia ac muliebria ingenia sunt.
1.20.4"Ne yani? Öfkelilerin ağzından, büyük bir ruhtan çıkmış gibi görünen bazı sözler çıkmaz mı?" Çıkar, ama gerçek yüceliği bilmeyenlere öyle görünür; o korkunç ve iğrenç "Nefret etsinler, yeter ki korksunlar" sözü gibi. Bunun Sulla çağında yazıldığını bil. Kendine hangisini dilemekle daha kötü bir şey dilediğini bilmiyorum, nefret edilmeyi mi, korkulmayı mı. "Nefret etsinler." Aklına, kendisine lanet edecekleri, tuzak kuracakları, onu ezecekleri geldi: buna ne ekledi? Tanrılar belasını versin, nefrete layık bir çare buldu. "Nefret etsinler" — sonra? "Yeter ki itaat etsinler" mi? Hayır. "Yeter ki onaylasınlar" mı? Hayır. Ya ne? "Yeter ki korksunlar." Ben bu şartla sevilmeyi bile istemezdim.
'Quid ergo? non aliquae uoces ab iratis emittuntur quae magno emissae uideantur animo?' ⟦Immo⟧ ueram ignorantibus magnitudinem, qualis illa dira et abominanda 'oderint, dum metuant'. Sullano scias saeculo scriptam. Nescio utrum sibi peius optauerit ut odio esset an ut timori. 'Oderint.' Occurrit illi futurum ut execrentur insidientur opprimant: quid adiecit? Di illi male faciant, adeo repperit dignum odio remedium. 'Oderint' — quid? 'dum pareant'? Non. 'dum probent'? Non. Quid ergo? 'dum timeant'. Sic ne amari quidem uellem.
1.20.5Bunun büyük bir ruhla söylendiğini mi sanıyorsun? Yanılıyorsun; bu yücelik değil, canavarlıktır. Öfkelenenlerin sözlerine inanmana gerek yok: gürültüleri büyük ve tehditkârdır, içlerindeki zihin ise korkudan titrer.
Magno hoc dictum spiritu putas? Falleris; nec enim magnitudo ista est sed immanitas. Non est quod credas irascentium uerbis, quorum strepitus magni, minaces sunt, intra mens pauidissima.
1.20.6En belagatli adam olan Titus Livius'ta söylenen şu sözün doğru olduğunu düşünmene de gerek yok: "İyi olmaktan çok büyük yaradılışlı bir adam." Bu ikisi birbirinden ayrılamaz: ya iyi de olacak ya da büyük de olmayacak; çünkü ben ruh yüceliğini sarsılmaz, içten sağlam, dibinden itibaren dengeli ve sağlam bir şey olarak anlıyorum; kötü yaradılışlarda böyle bir şey bulunamaz.
Nec est quod existimes uerum esse quod apud disertissimum uirum ⟦T.⟧ Liuium dicitur: 'uir ingenii magni magis quam boni.' Non potest istud separari: aut et bonum erit aut nec magnum, quia magnitudinem animi inconcussam intellego et introrsus solidam et ab imo parem firmamque, qualis inesse malis ingeniis non potest.
1.20.7Kötüler korkunç, gürültücü ve yıkıcı olabilirler; ama dayanağı ve gücü iyilik olan yüceliğe sahip olmayacaklardır.
Terribilia enim esse et tumultuosa et exitiosa possunt: magnitudinem quidem, cuius firmamentum roburque bonitas est, non habebunt.
1.20.8Kaldı ki konuşmalarıyla, çabalarıyla ve dıştaki bütün gösterişleriyle büyüklüğe inandıracaklardır; büyük bir ruha ait sanacağın bir şey söyleyeceklerdir. Gaius Caesar gibi: seyretmekten çok hevesle taklit ettiği pandomim oyuncularının sesini bastırdığı ve içkili eğlencesini yıldırımlarla (hem de pek isabetli olmayan yıldırımlarla) korkuttuğu için göğe öfkelenen bu adam, Iupiter'i bir dövüşe, hem de aman vermeyen bir dövüşe çağırdı ve Homeros'un şu dizesini haykırdı:
"Ya sen beni kaldır, ya ben seni!"
1.20.8Ceterum sermone, conatu et omni extra paratu facient magnitudinis fidem; eloquentur aliquid quod tu magni ⟦animi⟧ putes, sicut C. Caesar, qui iratus caelo quod obstreperetur pantomimis, quos imitabatur studiosius quam spectabat, quodque comessatio sua fulminibus terreretur (prorsus parum certis), ad pugnam uocauit Iouem et quidem sine missione, Homericum illum exclamans uersum: / ⟦ἤ μ' ἀνάειρ' ἢ ἐγὼ σέ⟧ (elyazmalarında bozuk: e m anaeir ego se; Ilias 23.724)
1.20.9Ne büyük delilik! Ya Iupiter'in bile kendisine zarar veremeyeceğini, ya da kendisinin Iupiter'e bile zarar verebileceğini sandı. Bu sözün suikastçıların zihinlerini kışkırtmaya az katkıda bulunmadığını düşünüyorum; çünkü Iupiter'e bile tahammül etmeyen birine tahammül etmek, katlanmanın son sınırı gibi göründü.
Quanta dementia fuit! Putauit aut sibi noceri ne ab Ioue quidem posse aut se nocere etiam Ioui posse. Non puto parum momenti hanc eius uocem ad incitandas coniuratorum mentes addidisse; ultimae enim patientiae uisum est eum ferre qui Iouem non ferret.
1.21.1Öyleyse öfkede, şiddetli görünüp tanrıları ve insanları hor gördüğünde bile, büyük, soylu hiçbir şey yoktur. Ya da birine öfke büyük bir ruh doğuruyor gibi görünüyorsa, sefahat de öyle görünsün: fildişi üstünde taşınmak, mora bürünmek, altınla örtünmek, toprakları yerinden oynatmak, denizlerin önünü kapatmak, ırmakları çağlayan yapmak, koruları havada asmak ister. Açgözlülük de büyük bir ruhun işi gibi görünsün: altın ve gümüş yığınları üstünde kuluçkaya yatar, eyalet adları verilecek genişlikte topraklar ektirir, tek tek kâhyalarının elinde konsüllerin kurayla aldığı eyaletlerden daha geniş sınırlara sahiptir. Şehvet de büyük bir ruhun işi gibi görünsün: boğazları yüzerek geçer, oğlan sürülerini hadım ettirir, ölümü hiçe sayarak bir kocanın kılıcının altına girer. Makam hırsı da büyük bir ruhun işi gibi görünsün: bir yıllık makamlarla yetinmez; mümkünse yılların takvimini tek bir adla doldurmak, bütün dünyaya unvanlarını dizmek ister.
Nihil ergo in ira, ne cum uidetur quidem uehemens et deos hominesque despiciens, magnum, nihil nobile est. Aut si uidetur alicui magnum animum ira producere, uideatur et luxuria — ebore sustineri uult, purpura uestiri, auro tegi, terras transferre, maria concludere, flumina praecipitare, nemora suspendere; 2. uideatur et auaritia magni animi — aceruis auri argentique incubat et prouinciarum nominibus agros colit et sub singulis uilicis latiores habet fines quam quos consules sortiebantur; 3. uideatur et libido magni animi — transnat freta, puerorum greges castrat, sub gladium mariti uenit morte contempta; uideatur et ambitio magni animi — non est contenta honoribus annuis; si fieri potest, uno nomine occupare fastus uult, per omnem orbem titulos disponere.
1.21.4Bütün bunlar, ne kadar ilerleyip yayılırlarsa yayılsınlar, dardır, sefildir, alçaktır; yüce ve yüksek olan yalnız fazilettir; aynı zamanda sakin olmayan hiçbir şey büyük değildir.
Omnia ista, non refert in quantum procedant extendantque se, angusta sunt, misera depressa; sola sublimis et excelsa uirtus est, nec quicquam magnum est nisi quod simul placidum.