II. Kitap
2.1.1Novatus, birinci kitabın konusu daha elverişliydi; çünkü kusurların yokuş aşağı inişi kolaydır. Şimdi daha ince meselelere geçmeliyiz; çünkü öfkenin bir yargıyla mı yoksa bir atılımla mı başladığını, yani kendiliğinden mi harekete geçtiğini, yoksa içimizde haberimiz olarak doğan pek çok şey gibi mi doğduğunu araştırıyoruz.
Primus liber, Nouate, benigniorem habuit materiam; facilis enim in procliui uitiorum decursus est. Nunc ad exiliora ueniendum est; quaerimus enim ira utrum iudicio an impetu incipiat, id est utrum sua sponte moueatur an quemadmodum pleraque quae intra nos ⟦non⟧ insciis nobis oriuntur.
2.1.2Ama tartışmanın, daha yüksek konulara da yükselebilmesi için bu ayrıntılara inmesi gerekir; çünkü bedenimizde de önce bütünün dayanağı ve hayatî unsurları olan, görünüşte hiç de güzel olmayan kemikler, sinirler ve eklemler düzenlenir, sonra yüzün ve görünüşün bütün güzelliğini sağlayan kısımlar; bütün bunlardan sonra da gözü en çok kapan renk, beden artık tamamlanmışken en son yayılır.
Debet autem in haec se demittere disputatio ut ad illa quoque altiora possit exsurgere; nam et in corpore nostro ossa neruique et articuli, firmamenta totius et uitalia, minime speciosa uisu, prius ordinantur, deinde haec ex quibus omnis in faciem aspectumque decor est; post haec omnia, qui maxime oculos rapit, color ultimus perfecto iam corpore adfunditur.
2.1.3Öfkeyi, kendini gösteren bir haksızlık izleniminin harekete geçirdiğinden şüphe yoktur; ama araştırdığımız şudur: öfke bu izlenimin hemen ardından gelip ruh katılmadan mı ileri atılır, yoksa ruhun onayıyla mı harekete geçer?
Iram quin species oblata iniuriae moueat non est dubium; sed utrum speciem ipsam statim sequatur et non accedente animo excurrat, an illo adsentiente moueatur quaerimus.
2.1.4Bize göre öfke, ruh onaylamadıkça kendi başına hiçbir şeye kalkışmaz. Çünkü uğranılmış bir haksızlığın izlenimini edinmek, onun öcünü almayı arzulamak ve ikisini birleştirerek hem zarar görmemem gerekirdi hem de öcümün alınması gerekir diye düşünmek, irademiz olmadan kışkırtılan bir atılımın işi değildir. O atılım basittir; bu ise bileşiktir, birçok şeyi içerir: bir şeyi kavradı, içerledi, mahkûm etti, öç alıyor; ruh kendisine dokunan şeylere onay vermedikçe bunlar olamaz.
Nobis placet nihil illam per se audere sed animo adprobante; nam speciem capere acceptae iniuriae et ultionem eius concupiscere et utrumque coniungere, nec laedi se debuisse et uindicari debere, non est eius impetus qui sine uoluntate nostra concitatur. Ille simplex est, hic compositus et plura continens: intellexit aliquid, indignatus est, damnauit, ulciscitur: haec non possunt fieri, nisi animus eis quibus tangebatur adsensus est.
2.2.1"Bu soru neye yarar?" diyorsun. Öfkenin ne olduğunu bilmemize; çünkü istemediğimiz hâlde doğuyorsa, hiçbir zaman akla boyun eğmeyecektir. Çünkü irademizle olmayan bütün hareketler yenilmez ve kaçınılmazdır: üstüne soğuk su serpilenin ürpermesi, bazı dokunuşlara karşı duyulan tiksinti gibi; kötü haberler karşısında tüyler diken diken olur, çirkin sözler karşısında yüz kızarır, uçurumdan aşağı bakanı baş dönmesi tutar: bunların hiçbiri elimizde olmadığı için, hiçbir akıl yürütme onların olmamasını sağlayamaz.
'Quorsus' inquis 'haec quaestio pertinet?' Vt sciamus quid sit ira; nam si inuitis nobis nascitur, numquam rationi succumbet. Omnes enim motus qui non uoluntate nostra fiunt inuicti et ineuitabiles sunt, ut horror frigida adspersis, ad quosdam tactus aspernatio; ad peiores nuntios surriguntur pili et rubor ad inproba uerba suffunditur sequiturque uertigo praerupta cernentis: quorum quia nihil in nostra potestate est, nulla quominus fiant ratio persuadet.
2.2.2Öfke ise öğütlerle kovulur; çünkü ruhun iradî bir kusurudur; insan kaderinin bir şartı gereği meydana gelen ve bu yüzden en bilgelerin de başına gelen şeylerden değildir; bunların arasına, haksızlığa uğradığımız kanaatinden sonra bizi sarsan o ilk ruh darbesini de koymak gerekir.
Ira praeceptis fugatur; est enim uoluntarium animi uitium, non ex his quae condicione quadam humanae sortis eueniunt ideoque etiam sapientissimis accidunt, inter quae et primus ille ictus animi ponendus est qui nos post opinionem iniuriae mouet.
2.2.3Bu darbe sahnedeki eğlence gösterileri ve eski olayların okunması sırasında bile içimize sızar. Cicero'yu sürgüne gönderen Clodius'a ve onu öldüren Antonius'a çoğu zaman öfkeleniyor gibiyizdir. Kim Marius'un silahlarına, Sulla'nın kara listelerine karşı coşmaz? Kim Theodotos'a, Akhillas'a ve çocuk yaşında çocukça olmayan bir suça cüret eden o çocuğun kendisine düşmanlık duymaz?
Hic subit etiam inter ludicra scaenae spectacula et lectiones rerum uetustarum. Saepe Clodio Ciceronem expellenti et Antonio occidenti uidemur irasci. Quis non contra Mari arma, contra Sullae proscriptionem concitatur? Quis non Theodoto et Achillae et ipsi puero non puerile auso facinus infestus est?
2.2.4Kimi zaman şarkı ve hızlı bir ezgi, Mars'a özgü o borazan sesi bizi kışkırtır; korkunç bir resim, en haklı işkencelerin kasvetli görüntüsü zihinlerimizi etkiler; gülenlere gülümsememiz, yas tutan kalabalığın bizi kederlendirmesi, başkalarının çekişmeleri karşısında coşmamız bundandır. Bunlar öfke değildir; tıpkı sahnede bir gemi kazası görünce kaşları çatan şeyin keder olmadığı, Hannibal'in Cannae'den sonra surları kuşatmasını okuyanların ruhunu saran şeyin korku olmadığı gibi; bütün bunlar, harekete geçmek istemeyen ruhların hareketleridir; hâl değil, hâllerin öncüsü olan başlangıçlardır.
Cantus nos nonnumquam et citata modulatio instigat Martiusque ille tubarum sonus; mouet mentes et atrox pictura et iustissimorum suppliciorum tristis aspectus; 5. inde est quod adridemus ridentibus et contristat nos turba maerentium et efferuescimus ad aliena certamina. Quae non sunt irae, non magis quam tristitia est quae ad conspectum mimici naufragii contrahit frontem, non magis quam timor qui Hannibale post Cannas moenia circumsidente lectorum percurrit animos, sed omnia ista motus sunt animorum moueri nolentium, nec adfectus sed principia proludentia adfectibus.
2.2.6Nitekim barışın ortasında artık toga giymiş bir askerin kulaklarını borazan uyandırır, silah şakırtısı ordu atlarının kulaklarını diker. İskender'in, Ksenophantos şarkı söylerken elini silahlarına uzattığını anlatırlar.
Sic enim militaris uiri in media pace iam togati aures tuba suscitat equosque castrenses erigit crepitus armorum. Alexandrum aiunt Xenophanto canente manum ad arma misisse.
2.3.1Ruhu rastlantıyla iten bu şeylerin hiçbirine hâl denmemelidir: bunları, deyim yerindeyse, ruh yapmaktan çok çeker. Öyleyse hâl, şeylerin kendini gösteren görüntüleriyle sarsılmak değil, kendini onlara bırakmak ve bu rastlantısal hareketin peşinden gitmektir.
Nihil ex his quae animum fortuito inpellunt adfectus uocari debet: ista, ut ita dicam, patitur magis animus quam facit. Ergo adfectus est non ad oblatas rerum species moueri, sed permittere se illis et hunc fortuitum motum prosequi.
2.3.2Çünkü biri solgunluğu, boşanan gözyaşlarını, ayıp bir sıvının kışkırtılmasını, derin bir iç çekişi, birden keskinleşen gözleri ya da bunlara benzer bir şeyi bir hâlin belirtisi, ruhun işareti sanıyorsa yanılıyor; bunların bedenin çarpıntıları olduğunu anlamıyor.
Nam si quis pallorem et lacrimas procidentis et inritationem umoris obsceni altumue suspirium et oculos subito acriores aut quid his simile indicium adfectus animique signum putat, fallitur nec intellegit corporis hos esse pulsus.
2.3.3Bu yüzden en yiğit adam bile silahlanırken çoğu zaman sararmıştır; savaş işareti verildiğinde en azgın askerin bile dizleri biraz titremiştir; büyük bir komutanın, saflar birbirine çarpmadan önce yüreği ağzına gelmiştir; en belagatli hatibin, konuşmaya hazırlanırken parmak uçları buz kesmiştir.
Itaque et fortissimus plerumque uir dum armatur expalluit et signo pugnae dato ferocissimo militi paulum genua tremuerunt et magno imperatori antequam inter se acies arietarent cor exiluit et oratori eloquentissimo dum ad dicendum componitur summa riguerunt.
2.3.4Öfke yalnız sarsılmakla kalmamalı, ileri atılmalıdır; çünkü öfke bir atılımdır; atılım ise zihnin onayı olmadan asla olmaz; çünkü öç ve ceza söz konusuyken ruhun bundan habersiz olması mümkün değildir. Biri zarar gördüğünü düşündü, öç almak istedi, bir sebep onu caydırınca hemen yatıştı: ben buna öfke demem, akla itaat eden bir ruh hareketi derim; öfke, aklın üstünden atlayan, onu da beraberinde sürükleyendir.
Ira non moueri tantum debet sed excurrere; est enim impetus; numquam autem impetus sine adsensu mentis est, neque enim fieri potest ut de ultione et poena agatur animo nesciente. Putauit se aliquis laesum, uoluit ulcisci, dissuadente aliqua causa statim resedit: hanc iram non uoco, motum animi rationi parentem: illa est ira quae rationem transsilit, quae secum rapit.
2.3.5Öyleyse haksızlık izleniminin ruha verdiği o ilk çalkantı, haksızlık izleniminin kendisi gibi, öfke değildir; öfke, ardından gelen, haksızlık izlenimini yalnız almakla kalmayıp onaylamış olan atılımdır: irade ve yargıyla öce yönelen ruhun kışkırmasıdır. Korkunun kaçış, öfkenin atılım içerdiğinden hiç şüphe yoktur; öyleyse bak bakalım, zihnin onayı olmadan bir şeyin istenebileceğini ya da ondan sakınılabileceğini düşünüyor musun?
Ergo prima illa agitatio animi quam species iniuriae incussit non magis ira est quam ipsa iniuriae species; ille sequens impetus, qui speciem iniuriae non tantum accepit sed adprobauit, ira est, concitatio animi ad ultionem uoluntate et iudicio pergentis. Numquam dubium est quin timor fugam habeat, ira impetum; uide ergo an putes aliquid sine adsensu mentis aut peti posse aut caueri.
2.4.1Hâllerin nasıl başladığını, büyüdüğünü ya da azdığını bilesin diye söyleyeyim: ilk hareket iradî değildir; hâle bir hazırlık, bir tür tehdit gibidir. İkincisi, inatçı olmayan bir iradeyle gelir; "Zarar gördüğüme göre öcümün alınması gerekir" ya da "Bu adam suç işlediğine göre cezasını çekmesi gerekir" der gibi. Üçüncü hareket artık dizginlerden boşanmıştır: gerekiyorsa değil, ne olursa olsun öç almak ister; aklı yenmiştir.
Et ut scias quemadmodum incipiant adfectus aut crescant aut efferantur, est primus motus non uoluntarius, quasi praeparatio adfectus et quaedam comminatio; alter cum uoluntate non contumaci, tamquam oporteat me uindicari cum laesus sim, aut oporteat hunc poenas dare cum scelus fecerit; tertius motus est iam inpotens, qui non si oportet ulcisci uult sed utique, qui rationem euicit.
2.4.2Ruhun o ilk darbesinden akılla kaçamayız; tıpkı bedenlerin başına geldiğini söylediğimiz şeylerden, başkasının esnemesinin bizi de esnetmesinden, parmaklar birden gözümüze doğru uzatılınca gözlerimizin kapanmasından kaçamadığımız gibi. Bunları akıl yenemez; belki alışkanlık ve sürekli dikkat zayıflatır. Öbür hareket ise yargıdan doğduğu için yargıyla ortadan kaldırılır.
Primum illum animi ictum effugere ratione non possumus, sicut ne illa quidem quae diximus accidere corporibus, ne nos oscitatio aliena sollicitet, ne oculi ad intentationem subitam digitorum comprimantur: ista non potest ratio uincere, consuetudo fortasse et adsidua obseruatio extenuat. Alter ille motus, qui iudicio nascitur, iudicio tollitur.
2.5.1Şunu da araştırmak gerekir: herkese karşı kudurup insan kanından sevinç duyanlar, ne kendilerine haksızlık etmiş ne de haksızlık ettiğini düşündükleri kişileri öldürürken öfkelenirler mi? Apollodoros ya da Phalaris gibi.
Illud etiamnunc quaerendum est, ii qui uulgo saeuiunt et sanguine humano gaudent, an irascantur cum eos occidunt a quibus nec acceperunt iniuriam nec accepisse ipsos existimant: qualis fuit Apollodorus aut Phalaris.
2.5.2Bu öfke değil, vahşiliktir; çünkü böylesi haksızlığa uğradığı için zarar vermez, zarar verebildikten sonra haksızlığa uğramaya bile hazırdır; kırbaçları, parçalamaları öç için değil, haz için ister.
Haec non est ira, feritas est; non enim quia accepit iniuriam nocet, sed parata est dum noceat uel accipere, nec illi uerbera lacerationesque in ultionem petuntur sed in uoluptatem.
2.5.3Peki ne oluyor? Bu kötülüğün kaynağı öfkedir: öfke sık sık kullanılıp doyuma ulaşınca merhameti unutur, her türlü insanî bağı ruhtan atar ve sonunda zalimliğe dönüşür. Bu yüzden böyleleri güler, sevinir, büyük bir hazzın tadını çıkarır; öfkelilerin yüzünden çok uzaktırlar: boş vakitlerinde acımasızdırlar.
Quid ergo? Origo huius mali ab ira est, quae ubi frequenti exercitatione et satietate in obliuionem clementiae uenit et omne foedus humanum eiecit animo, nouissime in crudelitatem transit; rident itaque gaudentque et uoluptate multa perfruuntur plurimumque ab iratorum uultu absunt, per otium saeui.
2.5.4Hannibal'in insan kanıyla dolu bir hendek görünce, "Ne güzel bir manzara!" dediğini anlatırlar. Bir ırmağı, bir gölü doldursaydı ona ne kadar daha güzel görünecekti! Kana doğmuş, bebekliğinden beri kıyımlara alıştırılmış sen en çok bu manzaraya kapılıyorsan buna şaşılır mı? Yirmi yıl boyunca zalimliğine yaver gidecek talih peşinden gelecek ve gözlerine her yerde hoşlarına gidecek bir manzara sunacak; bunu Trasimenus'un çevresinde de, Cannae'nin çevresinde de, en sonunda da kendi Kartaca'nın çevresinde göreceksin.
Hannibalem aiunt dixisse, cum fossam sanguine humano plenam uidisset, 'o formosum spectaculum!' Quanto pulchrius illi uisum esset, si flumen aliquod lacumque conplesset! Quid mirum si hoc maxime spectaculo caperis, innatus sanguini et ab infante caedibus admotus? Sequetur te fortuna crudelitati tuae per uiginti annos secunda dabitque oculis tuis gratum ubique spectaculum; uidebis istud et circa Trasumennum et circa Cannas et nouissime circa Carthaginem tuam.
2.5.5Kısa süre önce, Tanrı Augustus zamanında Asya prokonsülü olan Volesus, bir günde üç yüz kişiyi baltayla idam ettirdikten sonra, sanki görkemli ve görülmeye değer bir iş yapmış gibi kibirli bir yüzle cesetlerin arasında yürürken Yunanca, "Ne krallara yaraşır bir iş!" diye haykırdı. Kral olsaydı ne yapardı? Bu öfke değil, daha büyük ve iyileşmez bir kötülüktü.
Volesus nuper, sub diuo Augusto proconsul Asiae, cum trecentos uno die securi percussisset, incedens inter cadauera uultu superbo, quasi magnificum quiddam conspiciendumque fecisset, graece proclamauit 'o rem regiam!' Quid hic rex fecisset? Non fuit haec ira sed maius malum et insanabile.
2.6.1"Fazilet," denir, "ahlâken güzel şeylere nasıl iyilikle bakıyorsa, çirkin şeylere de öyle öfkelenmelidir." Ya biri faziletin hem alçak hem büyük olması gerektiğini söylese? Oysa bunu söyleyen, faziletin hem yükseltilmesini hem alçaltılmasını istiyor demektir; çünkü doğru yapılmış bir iş için duyulan sevinç parlak ve görkemlidir, başkasının kusuru için duyulan öfke ise sefil ve dar bir gönlün işidir.
'Virtus' inquit 'ut honestis rebus propitia est, ita turpibus irata esse debet.' Quid si dicat uirtutem et humilem et magnam esse debere? Atqui hoc dicit qui illam extolli uult et deprimi, quoniam laetitia ob recte factum clara magnificaque est, ira ob alienum peccatum sordida et angusti pectoris est.
2.6.2Fazilet, kusurları bastırırken onları taklit etmeye asla razı olmaz; asıl öfkenin kendisini cezalandırılacak bir şey sayar; çünkü öfke, öfkelendiği suçlardan hiç de iyi değildir, çoğu zaman daha da kötüdür. Sevinmek ve neşelenmek faziletin kendine özgü ve tabiî hâlidir; öfkelenmek ise, kederlenmek gibi, onun şanına yakışmaz; oysa keder öfkeliliğin yoldaşıdır ve her öfke ya pişmanlıktan ya da bir başarısızlıktan sonra kedere döner.
Nec umquam committet uirtus ut uitia dum compescit imitetur; iram ipsam castigandam habet, quae nihilo melior est, saepe etiam peior iis delictis quibus irascitur. Gaudere laetarique proprium et naturale uirtutis est: irasci non est ex dignitate eius, non magis quam maerere; atqui iracundiae tristitia comes est et in hanc omnis ira uel post paenitentiam uel post repulsam reuoluitur.
2.6.3Hem kusurlara öfkelenmek bilgeye yakışıyorsa, büyüklerine daha çok, sık sık da öfkelenecektir: bundan bilgenin yalnız öfkelenmiş değil, öfkeli yaradılışlı olduğu sonucu çıkar. Oysa ne büyük ne de sık bir öfkenin bilgenin ruhunda yeri olduğuna inanmıyorsak, onu bu hâlden büsbütün kurtarmamamız için ne sebep var?
Et si sapientis est peccatis irasci, magis irascetur maioribus et saepe irascetur: sequitur ut non tantum iratus sit sapiens sed iracundus. Atqui si nec magnam iram nec frequentem in animo sapientis locum habere credimus, quid est quare non ex toto illum hoc adfectu liberemus?
2.6.4Çünkü herkese yaptığına göre öfkelenmek gerekiyorsa ölçü olamaz: eşit olmayan suçlara eşit öfkelenirse haksız, suçlar öfkeyi ne kadar hak ediyorsa o kadar sık köpürürse en öfkeli insan olacaktır.
Modus enim esse non potest, si pro facto cuiusque irascendum est; nam aut iniquus erit, si aequaliter irascetur delictis inaequalibus, aut iracundissimus, si totiens excanduerit quotiens iram scelera meruerint.
2.7.1Hem bilgenin hâlinin başkasının kötülüğüne bağlı olmasından daha yakışıksız ne olabilir? O Sokrates, evden çıkarken taşıdığı yüzü eve geri getiremez mi olacak? Oysa bilge çirkince yapılmış işlere öfkelenmek, suçlar yüzünden sarsılıp kederlenmek zorundaysa, bilgeden daha dertli kimse yoktur: bütün hayatı öfkelilik ve keder içinde geçecektir.
Et quid indignius quam sapientis adfectum ex aliena pendere nequitia? Desinet ille Socrates posse eundem uultum domum referre quem domo extulerat? Atqui si irasci sapiens turpiter factis debet et concitari contristarique ob scelera, nihil est aerumnosius sapiente: omnis illi per iracundiam maeroremque uita transibit.
2.7.2Çünkü kınanacak şeyler görmeyeceği bir an olacak mı? Evden her çıktığında suçluların, açgözlülerin, savurganların, utanmazların ve bu yüzden mutlu olanların arasından yürümek zorunda kalacak; gözleri hiçbir yöne dönmeyecek ki içerleyecek bir şey bulmasın: sebep ne kadar sık gerektirirse kendisinden o kadar sık öfke isterse tükenip gidecektir.
Quod enim momentum erit quo non inprobanda uideat? Quotiens processerit domo, per sceleratos illi auarosque et prodigos et inpudentis et ob ista felices incedendum erit; nusquam oculi eius flectentur ut non quod indignentur inueniant: deficiet si totiens a se iram quotiens causa poscet exegerit.
2.7.3Gün ağarırken foruma koşan bu binlerce insanın ne çirkin davaları, ne kadar daha çirkin avukatları var! Biri babasının kendisini mirastan yoksun bırakan kararını dava ediyor, oysa o kararı hak etmemesi daha iyi olurdu; biri annesiyle mahkemelik; biri, sanığı olduğu daha açıkça belli olan bir suçun ihbarcısı olarak geliyor; kendi yaptığı şeyleri mahkûm edecek bir yargıç seçiliyor; dinleyici kalabalığı da avukatın güzel sesine kapılıp kötü bir davanın yanında duruyor.
Haec tot milia ad forum prima luce properantia, quam turpes lites, quanto turpiores aduocatos habent! Alius iudicia patris accusat, quae ⟦non⟧ mereri satius fuit, alius cum matre consistit, alius delator uenit eius criminis cuius manifestior reus est; et iudex damnaturus quae fecit eligitur et corona pro mala causa ⟦stat⟧ bona patroni uoce corrupta.
2.8.1Neden tek tek sayayım? Forumun kalabalıkla dolduğunu, oy alanlarının toplanan bütün yığınla tıklım tıklım olduğunu, halkın kendisinin en büyük kısmını sergilediği o sirki gördüğünde şunu bil: orada ne kadar insan varsa o kadar da kusur vardır.
Quid singula persequor? Cum uideris forum multitudine refertum et saepta concursu omnis frequentiae plena et illum circum in quo maximam sui partem populus ostendit, hoc scito, istic tantundem esse uitiorum quantum hominum.
2.8.2Toga giymiş gördüğün bu insanlar arasında hiçbir barış yoktur: biri küçük bir kazanç uğruna öbürünün yıkımına sürüklenir; başkasına haksızlık etmeden kimse kazanç sağlamaz; mutlu olandan nefret eder, mutsuz olanı hor görürler; kendilerinden büyüğe kin besler, küçüğe yük olurlar; birbirine zıt arzularla kışkırtılırlar; küçük bir haz ve ganimet uğruna her şeyin mahvolmasını isterler. Hayatları, aynı kişilerle birlikte yaşayıp onlarla dövüşenlerin gladyatör okulundaki hayatından farksızdır.
Inter istos quos togatos uides nulla pax est: alter in alterius exitium leui compendio ducitur; nulli nisi ex alterius iniuria quaestus est; felicem oderunt, infelicem contemnunt; maiorem grauantur, minori graues sunt; diuersis stimulantur cupiditatibus; omnia perdita ob leuem uoluptatem praedamque cupiunt. Non alia quam in ludo gladiatorio uita est cum isdem uiuentium pugnantiumque.
2.8.3Bu bir yabani hayvanlar toplantısıdır; şu farkla ki hayvanlar kendi aralarında uysaldır ve benzerlerini ısırmaktan kaçınırlar, bunlar ise birbirlerini parçalamaya doyarlar. Dilsiz hayvanlardan yalnız şununla ayrılırlar: hayvanlar kendilerini besleyenlere karşı uysallaşır, bunların kudurganlığı ise kendisini besleyenleri yiyip bitirir.
Ferarum iste conuentus est, nisi quod illae inter se placidae sunt morsuque similium abstinent, hi mutua laceratione satiantur. Hoc uno ⟦?⟧ ab animalibus mutis differunt, quod illa mansuescunt alentibus, horum rabies ipsos a quibus est nutrita depascitur.
2.9.1Bilge bir kez öfkelenmeye başlarsa asla vazgeçmeyecektir: her yer suçlarla ve kusurlarla doludur; cezayla iyileştirilebilecek olandan fazlası işlenir; kötülükte büyük bir yarış sürüp gider. Her gün kusur işleme arzusu artar, utanma azalır; daha iyi ve daha adil olana saygı kovulmuş, şehvet nereye isterse oraya saldırır; suçlar artık gizli değildir, gözlerin önünden geçer; kötülük herkesin önüne öyle salınmış, herkesin göğsünde öyle güçlenmiştir ki suçsuzluk seyrek değil, hiç yoktur.
Numquam irasci desinet sapiens, si semel coeperit: omnia sceleribus ac uitiis plena sunt; plus committitur quam quod possit coercitione sanari; certatur ingenti quidem nequitiae certamine. Maior cotidie peccandi cupiditas, minor uerecundia est; expulso melioris aequiorisque respectu quocumque uisum est libido se inpingit, nec furtiua iam scelera sunt: praeter oculos eunt, adeoque in publicum missa nequitia est et in omnium pectoribus eualuit ut innocentia non rara sed nulla sit.
2.9.2Kanunu tek tek kişiler ya da birkaç kişi mi çiğnedi? Sanki bir işaret verilmiş gibi, meşru olanla günahı birbirine karıştırmak için her yandan ayaklandılar:
Konuk ev sahibinden güvende değil, kayınbaba damattan; kardeşler arasında da sevgi seyrek; koca karısının ölümünü kollar, karısı kocasının; korkunç üvey analar soluk renkli kurtboğanlarını karıştırır, oğul vaktinden önce babasının yaşını sorar.
2.9.2Numquid enim singuli aut pauci rupere legem? undique uelut signo dato ad fas nefasque miscendum coorti sunt: / non hospes ab hospite tutus, non socer a genero; fratrum quoque gratia rara est; imminet exitio uir coniugis, illa mariti; lurida terribiles miscent aconita nouercae, filius ante diem patrios inquirit in annos.
2.9.3Hem bu, suçların ne kadarcık bir kısmıdır? Şair, aynı halktan karşı karşıya kurulmuş ordugâhları, anne babalarla çocukların ayrı saflara ettikleri askerlik yeminlerini, bir vatandaşın eliyle yurduna verilen ateşi, kara listeye alınanların gizlendikleri yerleri aramak için çevrede uçuşan düşman süvari bölüklerini, zehirle kirletilen pınarları, insan eliyle çıkarılan salgını, kuşatılmış anne babaların önüne kazılan hendeği, dolu zindanları, koca şehirleri yakıp kül eden yangınları, ölüm saçan tahakkümleri, krallık kurmak ve halkı yok etmek için kurulan gizli tasarıları, bastırılabildikleri sürece suç olan ama şan sayılan işleri, kaçırmaları, ırza geçmeleri, şehvetten ağzın bile esirgenmediğini anlatmadı.
Et quota ista pars scelerum est? Non descripsit castra ex una parte contraria et parentium liberorumque sacramenta diuersa, subiectam patriae ciuis manu flammam et agmina infestorum equitum ad conquirendas proscriptorum latebras circumuolitantia et uiolatos fontes uenenis et pestilentiam manu factam et praeductam obsessis parentibus fossam, plenos carceres et incendia totas urbes concremantia dominationesque funestas et regnorum publicorumque exitiorum clandestina consilia, et pro gloria habita quae, quam diu opprimi possunt, scelera sunt, raptus ac stupra et ne os quidem libidini exceptum.
2.9.4Şimdi buna halkların kamu önünde ettikleri yalan yeminleri, bozulan antlaşmaları, karşı koyamayan her şeyin daha güçlünün ganimeti olarak götürülmesini, üç forumun yetmediği dolandırıcılıkları, hırsızlıkları, hileleri, inkârları ekle. Bilgenin, suçların alçaklığının gerektirdiği kadar öfkelenmesini istiyorsan, ona öfkelenmek değil, çıldırmak düşer.
Adde nunc publica periuria gentium et rupta foedera et in praedam ualidioris quidquid non resistebat abductum, circumscriptiones furta fraudes infitiationes quibus trina non sufficiunt fora. Si tantum irasci uis sapientem quantum scelerum indignitas exigit, non irascendum illi sed insaniendum est.
2.10.1Şunu düşünmeyi tercih edeceksin: yanılgılara öfkelenmemek gerekir. Karanlıkta adımlarını pek sağlam basamayanlara biri öfkelense ne dersin? Ya emirleri işitmeyen sağırlara öfkelense? Ya da vazifelerini gözetmeyi bir yana bırakıp oyunlara, yaşıtlarının saçma şakalarına bakıyorlar diye çocuklara? Hastalananlara, yaşlananlara, yorulanlara öfkelenmek istesen ne olur? Ölümlülüğün öteki sıkıntıları arasında bu da vardır: zihinlerin bulanıklığı; yalnız yanılmanın zorunluluğu değil, yanılgıya duyulan sevgi de.
Illud potius cogitabis, non esse irascendum erroribus. Quid enim si quis irascatur in tenebris parum uestigia certa ponentibus? Quid si quis surdis imperia non exaudientibus? Quid si pueris, quod neglecto dispectu officiorum ad lusus et ineptos aequalium iocos spectent? Quid si illis irasci uelis qui aegrotant senescunt fatigantur? Inter cetera mortalitatis incommoda et hoc est, caligo mentium nec tantum necessitas errandi sed errorum amor.
2.10.2Tek tek kişilere öfkelenmemek için herkesi bağışlamak, insan soyunu hoş görmek gerekir. Gençlere ve yaşlılara kusur işledikleri için öfkeleniyorsan, bebeklere de öfkelen: onlar da kusur işleyecekler. Henüz şeyleri birbirinden ayırt etmeyi bilmeyen yaştaki çocuklara öfkelenen olur mu? Oysa insan olmak, çocuk olmaktan daha büyük ve daha haklı bir mazerettir.
Ne singulis irascaris, uniuersis ignoscendum est, generi humano uenia tribuenda est. Si irasceris iuuenibus senibusque quod peccant, irascere infantibus: peccaturi sunt. Numquis irascitur pueris, quorum aetas nondum nouit rerum discrimina? maior est excusatio et iustior hominem esse quam puerum.
2.10.3Biz bu şartla doğduk: ruhun hastalıklarına bedeninkilerden daha az maruz kalmayan canlılarız; kalın kafalı ya da ağır anlayışlı değiliz elbet, ama keskin zekâmızı kötü kullanırız ve birbirimize kusur örneği oluruz. Yola kötü koyulmuş öncekilerin peşinden giden kişi, herkesin yürüdüğü yolda yanıldığına göre, neden mazur sayılmasın?
Hac condicione nati sumus, animalia obnoxia non paucioribus animi quam corporis morbis, non quidem obtusa nec tarda, sed acumine nostro male utentia, alter alteri uitiorum exempla: quisquis sequitur priores male iter ingressos, quidni habeat excusationem, cum publica uia errauerit?
2.10.4Komutanın sertliği tek tek askerlere yönelir; ama bütün ordu firar etmişse bağışlamak zorunludur. Bilgenin öfkesini ne giderir? Kusur işleyenlerin kalabalığı. Herkesin ortak kusuruna öfkelenmenin hem ne kadar haksız hem ne kadar tehlikeli olduğunu bilir.
In singulos seueritas imperatoris destringitur, at necessaria uenia est ubi totus deseruit exercitus. Quid tollit iram sapientis? turba peccantium. Intellegit quam et iniquum sit et periculosum irasci publico uitio.
2.10.5Herakleitos ne zaman dışarı çıksa ve çevresinde kötü yaşayan, daha doğrusu kötü can veren bunca insanı görse ağlardı; karşısına neşeli ve bahtiyar çıkan herkese acırdı. Yumuşak, ama fazlasıyla zayıf bir gönüldü bu: kendisi de ağlanacaklar arasındaydı. Demokritos'un ise tersine, halkın içinde gülmeden hiç durmadığını söylerler; ciddiyetle yürütülen işlerden hiçbiri ona ciddi görünmezdi. Bunun neresinde öfkeye yer var? Ya her şeye gülmek ya her şeye ağlamak gerekir.
Heraclitus quotiens prodierat et tantum circa se male uiuentium, immo male pereuntium uiderat, flebat, miserebatur omnium qui sibi laeti felicesque occurrebant, miti animo, sed nimis inbecillo: et ipse inter deplorandos erat. Democritum contra aiunt numquam sine risu in publico fuisse; adeo nihil illi uidebatur serium eorum quae serio gerebantur. Vbi istic irae locus est? aut ridenda omnia aut flenda sunt.
2.10.6Bilge, kusur işleyenlere öfkelenmeyecektir. Neden? Çünkü kimsenin bilge doğmadığını, bilge olunduğunu bilir; her çağda pek az kişinin bilgeliğe varabildiğini bilir; çünkü insan hayatının şartını iyice görmüştür; aklı başında hiç kimse de tabiata öfkelenmez. Yabani çalılarda elma asılı olmamasına şaşmak istese ne olur? Dikenliklerin, böğürtlenliklerin işe yarar bir ürünle dolmamasına şaşsa ne olur? Kusuru tabiatın savunduğu yerde kimse öfkelenmez.
Non irascetur sapiens peccantibus. Quare? quia scit neminem nasci sapientem sed fieri, scit paucissimos omni aeuo sapientis euadere, quia condicionem humanae uitae perspectam habet; nemo autem naturae sanus irascitur. Quid enim si mirari uelit non in siluestribus dumis poma pendere? Quid si miretur spineta sentesque non utili aliqua fruge conpleri? Nemo irascitur ubi uitium natura defendit.
2.10.7Bu yüzden bilge sakindir, yanılgılar karşısında hakkaniyetlidir; kusur işleyenlerin düşmanı değil, düzelticisidir; her gün evden şu düşünceyle çıkar: "Karşıma şaraba düşkün nice insan çıkacak, nice şehvet düşkünü, nice nankör, nice açgözlü, ihtirasın çılgınlığıyla çalkalanan nice insan." Hekim hastalarına nasıl bakarsa o da bunların hepsine öyle şefkatle bakacaktır.
Placidus itaque sapiens et aequus erroribus, non hostis sed corrector peccantium, hoc cotidie procedit animo: 'multi mihi occurrent uino dediti, multi libidinosi, multi ingrati, multi auari, multi furiis ambitionis agitati.' Omnia ista tam propitius aspiciet quam aegros suos medicus.
2.10.8Gemisinin her yandan gevşemiş eklem yerlerinden bol su alan adam gemicilere ya da gemiye mi öfkelenir? Tersine, koşup yetişir: suyun bir kısmının girmesini önler, bir kısmını boşaltır, gözle görülen delikleri tıkar; gizli kalıp sintineye usul usul su sızdıran deliklere de durmadan çalışarak karşı koyar; boşalttığı kadarı yeniden doldu diye de işi bırakmaz. Sürekli ve durmadan çoğalan kötülüklere karşı bıkmadan sürdürülen bir yardım gerekir; sona ersinler diye değil, galip gelmesinler diye.
Numquid ille cuius nauigium multam undique laxatis conpagibus aquam trahit nautis ipsique nauigio irascitur? occurrit potius et aliam excludit undam, aliam egerit, manifesta foramina praecludit, latentibus et ex occulto sentinam ducentibus labore continuo resistit, nec ideo intermittit quia quantum exhaustum est subnascitur. Lento adiutorio opus est contra mala continua et fecunda, non ut desinant, sed ne uincant.
2.11.1"Öfke faydalıdır," diyor, "çünkü küçümsenmekten kurtarır, kötüleri korkutur." Önce şunu söyleyelim: öfke tehdit ettiği kadar güçlüyse, tam da korkutucu olduğu için nefret de uyandırır; korkulmak ise küçümsenmekten daha tehlikelidir. Gücü yoksa küçümsenmeye daha açıktır, alay konusu olmaktan da kurtulamaz; boş yere gürültü koparan öfkelilikten daha yavan ne vardır?
'Vtilis est' inquit 'ira, quia contemptum effugit, quia malos terret.' Primum ira, si quantum minatur ualet, ob hoc ipsum quod terribilis est et inuisa est; periculosius est autem timeri quam despici. Si uero sine uiribus est, magis exposita contemptui est et derisum non effugit; quid enim est iracundia in superuacuum tumultuante frigidius?
2.11.2Sonra, bazı şeyler daha korkutucu oldukları için daha üstün değildir; bilgeye şunun söylenmesini de istemem: "Vahşi hayvanın silahı neyse bilgeninki de odur: korkulmak." Ne yani? Sıtmadan, gut hastalığından, kötü bir yaradan korkulmaz mı? Bunlarda bu yüzden iyi bir şey mi var? Tersine, hor görülen, iğrenç ve çirkin olan her şeyden tam da bu yüzden korkulur. Öfke de böyledir: kendi başına çirkindir, hiç de korkulacak bir şey değildir; ama çocukların çirkin bir maskeden korktuğu gibi birçok kişi ondan korkar.
Deinde non ideo quaedam, quia sunt terribiliora, potiora sunt, nec hoc sapienti dici uelim: 'quod ferae, sapientis quoque telum est, timeri.' Quid? non timetur febris, podagra, ulcus malum? Numquid ideo quicquam in istis boni est? At contra omnia despecta foedaque et turpia ipso quo ⟦?⟧ timentur. Sic ira per se deformis est et minime metuenda, at timetur a pluribus sicut deformis persona ab infantibus.
2.11.3Üstelik korku her zaman korkutanın başına geri döner; kendisi güvende olan hiç kimseden korkulmaz. Burada aklına Laberius'un o dizesi gelsin: iç savaşın tam ortasında tiyatroda söylendiğinde, sanki bütün halkın duygusunu dile getiren bir ses yükselmiş gibi bütün seyircileri kendine çevirmişti:
Çok kişinin korktuğu kişi, çok kişiden korkmak zorundadır.
2.11.3Quid quod semper in auctores redundat timor nec quisquam metuitur ipse securus? Occurrat hoc loco tibi Laberianus ille uersus qui medio ciuili bello in theatro dictus totum in se populum non aliter conuertit quam si missa esset uox publici adfectus: / necesse est multos timeat quem multi timent.
2.11.4Tabiat öyle kurmuştur ki başkasının korkusuyla büyük olan hiçbir şey kendi korkusundan uzak kalmaz. Arslanların yürekleri en hafif seslere karşı ne kadar ürkektir! En azgın hayvanları bir gölge, bir ses, alışılmadık bir koku telaşa düşürür: korkutan her şey korkar da. Öyleyse bilgenin korkulmayı arzulaması için hiçbir sebep yoktur; öfkeyi de korku saldığı için büyük bir şey sanmamalıdır; çünkü en hor görülen şeylerden de korkulur: zehirlerden, öldürücü kemiklerden, ısırıklardan.
Ita natura constituit ut quidquid alieno metu magnum est a suo non uacet. Leonum quam pauida sunt ad leuissimos sonos pectora! acerrimas feras umbra et uox et odor insolitus exagitat: quidquid terret et trepidat. Non est ergo quare concupiscat quisquam sapiens timeri, nec ideo iram magnum quiddam putet quia formidini est, quoniam quidem etiam contemptissima timentur, ut uenena et ossa pestifera et morsus.
2.11.5Buna şaşmamalı: kuş tüyleriyle süslenmiş bir ip, vahşi hayvanların en büyük sürülerini çevirip tuzağa sürer; adını da yol açtığı hâlden alır, ona "korkuluk" denir; çünkü boş şeylere boş şeyler korku verir. Bir arabanın hareketi, dönen tekerleklerin görünüşü arslanları kafese geri sokmuştur; filleri domuz sesi korkutur.
Nec mirum est, cum maximos ferarum greges linea pinnis distincta contineat et in insidias agat, ab ipso adfectu dicta formido; uanis enim uana terrori sunt. Curriculi motus rotarumque uersata facies leones redegit in caueam, elephantos porcina uox terret.
2.11.6Demek ki öfkeden, çocukların gölgeden, vahşi hayvanların kırmızı tüyden korktuğu gibi korkulur. Kendisinde sağlam ya da güçlü hiçbir şey yoktur; yalnızca hafif ruhları sarsar.
Sic itaque ira metuitur quomodo umbra ab infantibus, a feris rubens pinna. Non ipsa in se quicquam habet firmum aut forte, sed leues animos mouet.
2.12.1"Öfkeyi kaldırmak istiyorsan," diyor, "kötülüğü varlıkların tabiatından kaldırmalısın; oysa ikisi de olmaz." Önce şunu söyleyelim: kış olsa da insan üşümeyebilir, yaz ayları olsa da sıcaktan bunalmayabilir; ya bulunduğu yerin sağladığı imkânla mevsimin sertliğinden korunur ya da bedeninin dayanıklılığı her ikisinin hissini de yenmiştir.
'Nequitia' inquit 'de rerum natura tollenda est, si uelis iram tollere; neutrum autem potest fieri.' Primum potest aliquis non algere, quamuis [ex rerum natura] hiemps sit, et non aestuare, quamuis menses aestiui sint: aut loci beneficio aduersus intemperiem anni tutus est aut patientia corporis sensum utriusque peruicit.
2.12.2Sonra bunu tersine çevir: öfkeliliği kabul etmeden önce faziletin ruhtan kaldırılması gerekir; çünkü kusurlar faziletlerle bir arada bulunmaz; hasta ile sağlıklı aynı anda olunamadığı gibi, kimse aynı anda hem öfkeli hem iyi insan olamaz.
Deinde uerte istud: necesse est prius uirtutem ex animo tollas quam iracundiam recipias, quoniam cum uirtutibus uitia non coeunt, nec magis quisquam eodem tempore et iratus potest esse et uir bonus quam aeger et sanus.
2.12.3"Öfke ruhtan bütünüyle kaldırılamaz," diyor; "insanın tabiatı da buna izin vermez." Oysa o kadar zor ve çetin bir şey yoktur ki insan zihni onu yenmesin, sürekli alıştırma onu alışılmış bir şey hâline getirmesin; hiçbir hâl o kadar vahşi ve başına buyruk değildir ki terbiyeyle evcilleştirilemesin.
'Non potest' inquit 'omnis ex animo ira tolli, nec hoc hominis natura patitur.' Atqui nihil est tam difficile et arduum quod non humana mens uincat et in familiaritatem perducat adsidua meditatio, nullique sunt tam feri et sui iuris adfectus ut non disciplina perdomentur.
2.12.4Ruh kendine ne buyurduysa elde etmiştir: kimileri hiç gülmemeyi başarmıştır; kimileri bedenlerine şarabı, kimileri cinsel ilişkiyi, kimileri her türlü sıvıyı yasaklamıştır; biri kısa bir uykuyla yetinip yorulmak bilmeyen bir uyanıklığı sürdürür; insanlar pek ince, dik gerilmiş iplerin üstünde koşmayı, insan gücünün güçlükle kaldırabileceği muazzam yükler taşımayı, ölçüsüz derinliklere dalıp hiç soluk almadan denizin altında dayanmayı öğrenmişlerdir. İnadın her engeli aştığı, zihnin kendine sabrı buyurduğu hiçbir şeyin zor olmadığını gösterdiği daha bin başka şey vardır.
Quodcumque sibi imperauit animus optinuit: quidam ne umquam riderent consecuti sunt; uino quidam, alii uenere, quidam omni umore interdixere corporibus; alius contentus breui somno uigiliam indefatigabilem extendit; didicerunt tenuissimis et aduersis funibus currere et ingentia uixque humanis toleranda uiribus onera portare et in inmensam altitudinem mergi ac sine ulla respirandi uice perpeti maria. Mille sunt alia in quibus pertinacia inpedimentum omne transcendit ostenditque nihil esse difficile cuius sibi ipsa mens patientiam indiceret.
2.12.5Az önce saydığım bu insanlar için bu kadar inatçı bir çabanın ya hiç ödülü yoktu ya da çabaya değmeyen bir ödülü vardı — gerilmiş iplerin üstünde yürümeyi, ensesini kocaman bir yükün altına vermeyi, gözlerini uykuya kapatmamayı, denizin dibine inmeyi kendine alıştıran kişi ne muhteşem bir şey elde eder ki? —, yine de emekleri, pek büyük olmayan bir ücret karşılığında işin sonuna ulaşmıştır. Ya biz, bizi bunca büyük bir ödül, bahtiyar bir ruhun sarsılmaz dinginliği beklerken, sabrı yardıma çağırmayacak mıyız? En büyük kötülükten, öfkeden, onunla birlikte de kudurganlıktan, vahşetten, zalimlikten, çılgınlıktan ve onun peşine takılan öteki hâllerden kurtulmak ne büyük şeydir!
Istis quos paulo ante rettuli aut nulla tam pertinacis studii aut non digna merces fuit — quid enim magnificum consequitur ille qui meditatus est per intentos funes ire, qui sarcinae ingenti ceruices supponere, qui somno non summittere oculos, qui penetrare in imum mare? — et tamen ad finem operis non magno auctoramento labor peruenit: 6. nos non aduocabimus patientiam, quos tantum praemium expectat, felicis animi inmota tranquillitas? Quantum est effugere maximum malum, iram, et cum illa rabiem saeuitiam crudelitatem furorem, alios comites eius adfectus!
2.13.1Kendimize bir savunucu, mazur gösterilmiş bir başıbozukluk aramamıza gerek yok; bunun ya faydalı ya kaçınılmaz olduğunu söylemeyelim; hangi kusurun avukatı eksik olmuştur ki? Öfkenin söküp atılamayacağını söylemene gerek yok: hastalığımız iyileşebilen kötülüklerdendir; doğru yol için doğmuş olan bizlere, düzelmek istersek, tabiatın kendisi yardım eder. Bazılarının sandığı gibi faziletlere giden yol dik ve çetin de değildir: onlara düz bir yoldan varılır.
Non est quod patrocinium nobis quaeramus et excusatam licentiam, dicentes aut utile id esse aut ineuitabile; cui enim tandem uitio aduocatus defuit? Non est quod dicas excidi non posse: sanabilibus aegrotamus malis ipsaque nos in rectum genitos natura, si emendari uelimus, iuuat. Nec, ut quibusdam uisum est, arduum in uirtutes et asperum iter est: plano adeuntur.
2.13.2Size boş bir şeyin vaizi olarak gelmiyorum. Mutlu hayata giden yol kolaydır: siz yalnız uğurlu alametlerle, tanrıların da yardımıyla yola koyulun. Şimdi yaptığınız şeyleri yapmak çok daha zordur. Ruhun dinginliğinden daha rahat ne vardır, öfkeden daha yorucu ne? Merhametten daha gevşek ne vardır, zalimlikten daha zahmetli ne? İffetin boş vakti boldur, şehvetin ise başını kaşıyacak vakti yoktur. Kısacası bütün faziletleri korumak kolaydır; kusurlar ise büyük bedelle beslenir.
Non uanae uobis auctor rei uenio. Facilis est ad beatam uitam uia: inite modo bonis auspiciis ipsisque dis bene iuuantibus. Multo difficilius est facere ista quae facitis. Quid est animi quiete otiosius, quid ira laboriosius? Quid clementia remissius, quid crudelitate negotiosius? Vacat pudicitia, libido occupatissima est. Omnium denique uirtutum tutela facilis est, uitia magno coluntur.
2.13.3Öfke uzaklaştırılmalıdır; onun azaltılması gerektiğini söyleyenler de bunu bir ölçüde kabul ediyor. Bütünüyle bırakılsın; hiçbir faydası olmayacaktır. Onsuz suçlar daha kolay ve daha doğru biçimde ortadan kaldırılır, kötüler cezalandırılır ve daha iyiye götürülür. Bilge, yapması gereken her şeyi hiçbir kötü şeyin hizmetine başvurmadan yapacak, ölçüsünü kaygıyla gözetmek zorunda kalacağı hiçbir şeyi işine karıştırmayacaktır.
Debet ira remoueri — hoc ex parte fatentur etiam qui dicunt esse minuendam: tota dimittatur, nihil profutura est. Sine illa facilius rectiusque scelera tollentur, mali punientur et transducentur in melius. Omnia quae debet sapiens sine ullius malae rei ministerio efficiet nihilque admiscebit cuius modum sollicitius obseruet.
2.14.1Bu yüzden öfkeliliğe hiçbir zaman kapı açılmamalıdır; ama dinleyenlerin uyuşuk ruhlarını kışkırtmak gerekiyorsa bazen öfke taklit edilebilir; tıpkı koşuya ağır kalkan atları mahmuzla ve altlarına tutulan meşalelerle canlandırdığımız gibi. Aklın sözünü geçiremediği kimselere de bazen korku salmak gerekir; ama öfkelenmek, yas tutmaktan ya da korkmaktan daha faydalı değildir.
Numquam itaque iracundia admittenda est, aliquando simulanda, si segnes audientium animi concitandi sunt, sicut tarde consurgentis ad cursum equos stimulis facibusque subditis excitamus. Aliquando incutiendus est iis metus apud quos ratio non proficit: irasci quidem non magis utile est quam maerere, quam metuere.
2.14.2"Ne yani? Öfkeyi kışkırtan sebepler çıkmaz mı?" Çıkar; ama tam o zaman ona karşı ellerimizi kaldırmalıyız. Ruhu yenmek de zor değildir; nitekim atletler bile, kendilerinin en değersiz yanıyla uğraştıkları hâlde, vuranın gücünü tüketmek için darbelere ve acılara katlanırlar; öfke kışkırttığında değil, fırsat çıktığında vururlar.
'Quid ergo? non incidunt causae quae iram lacessant?' Sed tunc maxime illi opponendae manus sunt. Nec est difficile uincere animum, cum athletae quoque, in uilissima sui parte occupati, tamen ictus doloresque patiantur ut uires caedentis exhauriant, nec cum ira suadet feriunt, sed cum occasio.
2.14.3Jimnastik yarışmalarının en büyük hocası Pyrrhus'un, çalıştırdığı gençlere öfkelenmemelerini öğütlemeyi âdet edindiği söylenir; çünkü öfke sanatı bozar, yalnızca nereden zarar vereceğine bakar. Bu yüzden akıl çoğu zaman sabrı, öfke öç almayı öğütler; ilk kötülüklerden kurtulabilecekken daha büyüklerine yuvarlanırız.
Pyrrhum, maximum praeceptorem certaminis gymnici, solitum aiunt iis quos exercebat praecipere ne irascerentur; ira enim perturbat artem et qua noceat tantum aspicit. Saepe itaque ratio patientiam suadet, ira uindictam, et qui primis defungi malis potuimus in maiora deuoluimur.
2.14.4Tek bir sözün hakaretine soğukkanlılıkla katlanamayan bazıları bu yüzden sürgüne düşmüştür; hafif bir haksızlığa sessizce katlanmak istemeyenler en ağır kötülüklerin altında ezilmiş, sınırsız özgürlüklerinden bir şey eksiltilmesine kızanlar kendi boyunlarına köle boyunduruğunu geçirmişlerdir.
Quosdam unius uerbi contumelia non aequo animo lata in exilium proiecit, et qui leuem iniuriam silentio ferre noluerant grauissimis malis obruti sunt, indignatique aliquid ex plenissima libertate deminui seruile in sese adtraxerunt iugum.
2.15.1"Öfkenin kendinde soylu bir şey taşıdığını anlaman için," diyor, "en öfkeli halkların özgür halklar olduğunu göreceksin; Germenler ve İskitler gibi." Bunun sebebi şudur: tabiatça güçlü ve sağlam yaradılışlar, terbiyeyle yumuşatılmadan önce öfkeye yatkındır. Çünkü bazı şeyler ancak daha iyi yaradılışlarda kendiliğinden biter; tıpkı bakımsız kalsa da verimli bir toprağın güçlü ağaçlar yetiştirmesi, bereketli bir toprakta yüksek bir orman yükselmesi gibi. Bu yüzden tabiatça güçlü yaradılışlar öfkelilik de doğurur; ateşli ve kızgın olan yaradılışlarda ince ve cılız hiçbir şey yer bulmaz; ama sanat olmadan, yalnız tabiatın kendi armağanıyla yükselen her şeyde olduğu gibi onların gücü de olgunlaşmamıştır; çabuk evcilleştirilmezlerse cesarete elverişli olan yanları cüretkârlığa ve atılganlığa alışır.
'Vt scias' inquit 'iram habere in se generosi aliquid, liberas uidebis gentes quae iracundissimae sunt, ut Germanos et Scythas.' Quod euenit quia fortia solidaque natura ingenia, antequam disciplina molliantur, prona in iram sunt. Quaedam enim non nisi melioribus innascuntur ingeniis, sicut ualida arbusta et laeta quamuis neglecta tellus creat et alta fecundi soli silua est; 2. itaque et ingenia natura fortia iracundiam ferunt nihilque tenue et exile capiunt ignea et feruida, sed inperfectus illis uigor est ut omnibus quae sine arte ipsius tantum naturae bono exsurgunt, sed nisi cito domita sunt, quae fortitudini apta erant audaciae temeritatique consuescunt.
2.15.3Ne yani? Daha yumuşak ruhlara daha hafif kusurlar, örneğin acıma, sevgi, utangaçlık eşlik etmez mi? Bu yüzden sana iyi bir yaradılışı çoğu zaman kendi kusurlarıyla da gösterebilirim; ama daha iyi bir tabiatın belirtileri oldukları için kusur olmaktan çıkmazlar.
Quid? non mitioribus animis uitia leniora coniuncta sunt, ut misericordia et amor et uerecundia? Itaque saepe tibi bonam indolem malis quoque suis ostendam; sed non ideo uitia non sunt si naturae melioris indicia sunt.
2.15.4Sonra, vahşilikleri sayesinde özgür olan bütün bu halklar, arslanlar ve kurtlar gibi, köle olamadıkları gibi buyuramazlar da; çünkü onlarda insan zekâsının değil, vahşi ve evcilleşmez bir yaradılışın gücü vardır; oysa ancak yönetilebilen kişi yönetebilir.
Deinde omnes istae feritate liberae gentes leonum luporumque ritu ut seruire non possunt, ita nec imperare; non enim humani uim ingenii, sed feri et intractabilis habent; nemo autem regere potest nisi qui et regi.
2.15.5Bu yüzden egemenlik çoğunlukla daha ılıman bir iklimde yaşayan halkların elinde olmuştur; soğuklara ve kuzeye yönelmiş olanlar ise şairin dediği gibi "evcilleşmez yaradılışlıdır",
kendi göklerine pek benzer.
2.15.5Fere itaque imperia penes eos fuere populos qui mitiore caelo utuntur: in frigora septemtrionemque uergentibus 'inmansueta ingenia' sunt, ut ait poeta, / suoque simillima caelo.
2.16.1"En soylu sayılan hayvanlar, içlerinde çok öfke bulunanlardır," diyor. Akıl yerine atılımla yaşayan hayvanları insana örnek gösteren yanılır; insanda atılımın yerini akıl tutar. Üstelik o hayvanların hepsine de aynı şey yaramaz: arslanlara öfkelilik, geyiklere ürkeklik, şahine atılım, güvercine kaçış yardım eder.
'Animalia' inquit 'generosissima habentur quibus multum inest irae.' Errat qui ea in exemplum hominis adducit quibus pro ratione est impetus: homini pro impetu ratio est. Sed ne illis quidem omnibus idem prodest: iracundia leones adiuuat, pauor ceruos, accipitrem impetus, columbam fuga.
2.16.2Hem en iyi hayvanların en öfkeli hayvanlar olduğu da doğru değildir. Avlanarak beslenen vahşi hayvanların ne kadar öfkeliyseler o kadar iyi olduklarını kabul edebilirim; ama ben dizgine uyan öküzlerin ve atların sabrını överim. Hem insanı bu kadar talihsiz örneklere neden geri götürüyorsun? Elinde evren ve tanrı var; bütün canlılar içinde onu yalnız insan anlar, yalnız o taklit edebilsin diye.
Quid quod ne illud quidem uerum est, optima animalia esse iracundissima? Feras putem, quibus ex raptu alimenta sunt, meliores quo iratiores: patientiam laudauerim boum et equorum frenos sequentium. Quid est autem cur hominem ad tam infelicia exempla reuoces, cum habeas mundum deumque, quem ex omnibus animalibus, ut solus imitetur, solus intellegit?
2.16.3"Öfkeliler bütün insanların en açık yüreklileri sayılır," diyor. Çünkü hilekârlarla, kurnazlarla karşılaştırılırlar; her şeyleri ortada olduğu için de açık yürekli görünürler. Ben onlara açık yürekli değil, tedbirsiz derdim; biz bu adı aptallara, sefahat düşkünlerine, müsriflere ve yeterince sinsi olmayan bütün kusurlara veririz.
'Simplicissimi' inquit 'omnium habentur iracundi.' Fraudulentis enim et uersutis comparantur et simplices uidentur quia expositi sunt. Quos quidem non simplices dixerim sed incautos: stultis luxuriosis nepotibusque hoc nomen inponimus et omnibus uitiis parum callidis.
2.17.1"Hatip öfkelendiğinde bazen daha iyidir," diyor. Hayır, öfkelenmiş birini taklit ettiğinde; nitekim aktörler de sahnede halkı öfkelenerek değil, öfkelenmiş birini iyi oynayarak etkiler. O hâlde yargıçların önünde de, halk toplantısında da, başkalarının ruhlarını bizim istediğimiz yöne sürmemiz gereken her yerde, başkalarına salmak için kâh öfkeyi, kâh korkuyu, kâh acımayı kendimiz taklit edeceğiz; gerçek hâllerin yapamadığını çoğu zaman hâllerin taklidi yapmıştır.
'Orator' inquit 'iratus aliquando melior est.' Immo imitatus iratum; nam et histriones in pronuntiando non irati populum mouent, sed iratum bene agentes; et apud iudices itaque et in contione et ubicumque alieni animi ad nostrum arbitrium agendi sunt, modo iram, modo metum, modo misericordiam, ut aliis incutiamus, ipsi simulabimus, et saepe id quod ueri adfectus non effecissent effecit imitatio adfectuum.
2.17.2"Öfkeden yoksun ruh gevşektir," diyor. Doğru, eğer öfkeden daha güçlü bir şeyi yoksa. İnsan ne haydut olmalı ne av, ne acıyıp yumuşamalı ne zalim olmalı: birinin ruhu fazla yumuşak, öbürününki fazla katıdır. Bilge ölçülü olsun; işleri daha cesurca yapmak gerektiğinde öfkeye değil, güce başvursun.
'Languidus' inquit 'animus est qui ira caret.' Verum est, si nihil habeat ira ualentius. Nec latronem oportet esse nec praedam, nec misericordem nec crudelem: illius nimis mollis animus, huius nimis durus est; temperatus sit sapiens et ad res fortius agendas non iram sed uim adhibeat.
2.18.1Öfke hakkında sorulan meseleleri ele aldığımıza göre, onun çarelerine geçelim. Bence bunlar iki türlüdür: öfkeye düşmemek ve öfke içindeyken kusur işlememek. Bedenin bakımında sağlığı korumaya dair öğütler başka, onu geri kazandırmaya dair öğütler başka olduğu gibi, öfkeyi de bir türlü uzak tutmalı, başka türlü dizginlemeliyiz. Ondan kaçınmamız için bütün hayata ilişkin bazı öğütler verilecek; bunlar da eğitim çağına ve sonraki zamanlara göre ikiye ayrılacak.
Quoniam quae de ira quaeruntur tractauimus, accedamus ad remedia eius. Duo autem, ut opinor, sunt: ne incidamus in iram, et ne in ira peccemus. Vt in corporum cura alia de tuenda ualetudine, alia de restituenda praecepta sunt, ita aliter iram debemus repellere, aliter compescere. Vt uitemus, quaedam ad uniuersam uitam pertinentia praecipientur: ea in educationem et in sequentia tempora diuidentur.
2.18.2Eğitim en büyük özeni ister; bu özen de en çok faydayı sağlayacaktır; çünkü henüz körpe olan ruhlara düzen vermek kolaydır; bizimle birlikte büyümüş kusurları budamak ise güçtür.
Educatio maximam diligentiam plurimumque profuturam desiderat; facile est enim teneros adhuc animos componere, difficulter reciduntur uitia quae nobiscum creuerunt.
2.19.1Öfkeliliğe en elverişli olan, ruhun ateşli tabiatıdır. Çünkü dört unsur — ateş, su, hava, toprak — olduğu gibi, bunlara denk dört kuvvet de vardır: sıcak, soğuk, kuru ve nemli. Yerlerin, canlıların, bedenlerin ve huyların çeşitliliğini de unsurların karışımı meydana getirir; yaradılışlar da hangi unsurun gücü ağır basmışsa ona göre bir yöne daha çok meyleder. Bazı bölgelere nemli, bazılarına kuru, sıcak ya da soğuk dememiz buradandır.
Opportunissima ad iracundiam feruidi animi natura est. Nam cum elementa sint quattuor, ignis aquae aeris terrae, potestates pares his sunt, feruida frigida arida atque umida; et locorum itaque et animalium et corporum et morum uarietates mixtura elementorum facit, et proinde aliquo magis incumbunt ingenia prout alicuius elementi maior uis abundauit. Inde quasdam umidas uocamus aridasque regiones et calidas et frigidas.
2.19.2Canlılar ve insanlar arasındaki farklar da aynıdır: herkesin kendinde ne kadar nem ve sıcaklık barındırdığı önemlidir; onda hangi unsurun payı ağır basarsa huyu da ondan gelir. Ruhun ateşli tabiatı insanları öfkeli kılar; çünkü ateş hareketli ve inatçıdır. Soğuğun karışımı ise ürkek kılar; çünkü soğuk tembeldir ve büzüşür.
Eadem animalium hominumque discrimina sunt: refert quantum quisque umidi in se calidique contineat; cuius in illo elementi portio praeualebit, inde mores erunt. Iracundos feruida animi natura faciet; est enim actuosus et pertinax ignis: frigidi mixtura timidos facit; pigrum est enim contractumque frigus.
2.19.3Bu yüzden bizim okuldan bazıları öfkenin göğüste, kalbin çevresinde kaynayan kanla harekete geçtiğini ileri sürer; öfkeye özellikle bu yerin verilmesinin sebebi, bütün bedende en sıcak yerin göğüs olmasından başka bir şey değildir.
Volunt itaque quidam ex nostris iram in pectore moueri efferuescente circa cor sanguine; causa cur hic potissimum adsignetur irae locus non alia est quam quod in toto corpore calidissimum pectus est.
2.19.4İçinde daha çok nem bulunanların öfkesi yavaş yavaş büyür; çünkü onların sıcaklığı hazırda değildir, hareketle elde edilir; bu yüzden çocukların ve kadınların öfkeleri ağır olmaktan çok keskindir, başlarken de daha hafiftir. Kuru yaşlarda öfke şiddetli ve güçlüdür, ama artmaz, kendine pek bir şey katmaz; çünkü sönmeye yüz tutmuş sıcaklığın ardından soğuk gelir. Yaşlılar huysuz ve şikâyetçidir; hastalar, iyileşmekte olanlar, sıcaklığı yorgunlukla ya da kan alınarak tükenmiş olanlar da öyledir. Susuzluktan ve açlıktan erimiş olanlar, kanı çekilmiş, kıt beslenip zayıf düşmüş bedenler de aynı durumdadır. Şarap öfkeyi alevlendirir, çünkü sıcaklığı artırır; herkesin tabiatına göre kimi sarhoşken, kimi çakırkeyifken köpürür. Sarışınların ve kızıl yüzlülerin en öfkeli olmalarının da başka bir sebebi yoktur: onların tabiatça rengi, başkalarının öfke sırasında aldığı renktir; çünkü kanları hareketli ve çalkantılıdır.
Quibus umidi plus inest, eorum paulatim crescit ira, quia non est paratus illis calor sed motu adquiritur; itaque puerorum feminarumque irae acres magis quam graues sunt leuioresque dum incipiunt. Siccis aetatibus uehemens robustaque est ira, sed sine incremento, non multum sibi adiciens, quia inclinaturum calorem frigus insequitur: senes difficiles et queruli sunt, ut aegri et conualescentes et quorum aut lassitudine aut detractione sanguinis exhaustus est calor; 5. in eadem causa sunt siti fameque tabidi et quibus exsangue corpus est maligneque alitur et deficit. Vinum incendit iras, quia calorem auget; pro cuiusque natura quidam ebrii efferuescunt, quidam saucii. Neque ulla alia causa est cur iracundissimi sint flaui rubentesque, quibus talis natura color est qualis fieri ceteris inter iram solet; mobilis enim illis agitatusque sanguis est.
2.20.1Ama tabiat bazılarını öfkeye nasıl yatkın kılıyorsa, tabiatla aynı etkiyi yapabilen birçok sebep de çıkar: kimini hastalık ya da bedenin uğradığı bir zarar bu hâle getirmiştir, kimini de yorgunluk ya da sürekli uykusuzluk, kaygılı geceler, özlemler ve aşklar; bedene ya da ruha zarar veren başka ne varsa hastalanmış zihni şikâyete hazırlar.
Sed quemadmodum natura quosdam procliues in iram facit, ita multae incidunt causae quae idem possint quod natura: alios morbus aut iniuria corporum in hoc perduxit, alios labor aut continua peruigilia noctesque sollicitae et desideria amoresque; quidquid aliud aut corpori nocuit aut animo, aegram mentem in querellas parat.
2.20.2Ama bütün bunlar yalnızca başlangıçlar ve sebeplerdir; en etkili olan alışkanlıktır; ağırsa kusuru besler. Tabiatı değiştirmek gerçi zordur, doğanlarda bir kez karışmış unsurları dönüştürmek de mümkün değildir; ama bunu bilmek şu bakımdan faydalı olur: ateşli yaradılışlılardan şarabı uzak tutarsın; Platon çocuklara şarap verilmemesi gerektiğini düşünür ve ateşin ateşle kızıştırılmasını yasaklar. Onları yemekle de doldurmamalı; çünkü bedenleri şişer, ruhları da bedenle birlikte kabarır.
Sed omnia ista initia causaeque sunt: plurimum potest consuetudo, quae si grauis est alit uitium. Naturam quidem mutare difficile est, nec licet semel mixta nascentium elementa conuertere; sed in hoc nosse profuerit, ut calentibus ingeniis subtrahas uinum, quod pueris Plato negandum putat et ignem uetat igne incitari. Ne cibis quidem inplendi sunt; distendentur enim corpora et animi cum corpore tumescent.
2.20.3Onları yorgunluğa varmayacak ölçüde emek çalıştırsın ki sıcaklıkları tükenmesin, azalsın, o aşırı kaynama da köpüğünü atsın. Oyunlar da faydalı olacaktır; çünkü ölçülü bir haz ruhları gevşetir ve dengeler.
Labor illos citra lassitudinem exerceat, ut minuatur, non ut consumatur calor nimiusque ille feruor despumet. Lusus quoque proderunt; modica enim uoluptas laxat animos et temperat.
2.20.4Daha nemli, daha kuru ve soğuk yaradılışlılar için öfke tehlikesi yoktur; ama onların daha uyuşuk kusurlarından korkmak gerekir: ürkeklik, huysuzluk, ümitsizlik ve kuşkular. Bu yüzden böyle yaradılışları yumuşatmak, sarıp kollamak ve neşeye çağırmak gerekir. Kimilerinde öfkeye, kimilerinde kedere karşı çareler kullanmak gerektiğinden, bunlar da yalnız birbirine pek benzemeyen değil, zıt çarelerle tedavi edilmesi gereken şeyler olduğundan, her zaman hangisi artmışsa onun önüne geçeceğiz.
Vmidioribus siccioribusque et frigidis non est ab ira periculum, sed inertiora uitia metuenda sunt, pauor et difficultas et desperatio et suspiciones; mollienda itaque fouendaque talia ingenia et in laetitiam euocanda sunt. Et quia aliis contra iram, aliis contra tristitiam remediis utendum est nec dissimillimis tantum ista sed contrariis curanda sunt, semper ei occurremus quod increuerit.
2.21.1Diyorum ki en çok fayda, çocukların küçük yaştan sağlıklı bir terbiye almasından gelecektir; ama bu yönetim zordur; çünkü onlarda ne öfkeyi beslemeye ne de yaradılışlarını köreltmeye dikkat etmeliyiz.
Plurimum, inquam, proderit pueros statim salubriter institui; difficile autem regimen est, quia dare debemus operam ne aut iram in illis nutriamus aut indolem retundamus.
2.21.2İş titiz bir gözetim ister; çünkü yükseltilmesi gereken de bastırılması gereken de benzer şeylerle beslenir; benzer şeyler ise dikkat edeni bile kolayca aldatır.
Diligenti obseruatione res indiget; utrumque enim, et quod extollendum et quod deprimendum est, similibus alitur, facile autem etiam adtendentem similia decipiunt.
2.21.3Gönül serbest bırakılınca büyür, kölelikle ufalanır; övülür ve kendisi hakkında iyi bir ümide yöneltilirse yükselir; ama aynı şeyler küstahlık ve öfkelilik de doğurur. Bu yüzden ikisinin arasında öyle yönetilmelidir ki kâh dizgin, kâh mahmuz kullanalım.
Crescit licentia spiritus, seruitute comminuitur; adsurgit si laudatur et in spem sui bonam adducitur, sed eadem ista insolentiam et iracundiam generant: itaque sic inter utrumque regendus est ut modo frenis utamur modo stimulis.
2.21.4Çocuk hiçbir aşağılığa, köleye yaraşır hiçbir şeye katlanmasın; hiçbir zaman yalvararak istemek zorunda kalmasın, yalvarmanın da ona bir faydası olmasın; istediği şey daha çok, haklılığına, önceki davranışlarına ve gelecek için verdiği iyi sözlere karşılık bağışlansın.
Nihil humile, nihil seruile patiatur; numquam illi necesse sit rogare suppliciter nec prosit rogasse, potius causae suae et prioribus factis et bonis in futurum promissis donetur.
2.21.5Yaşıtlarıyla yarışırken ne yenilmesine ne de öfkelenmesine izin verelim; çoğunlukla yarıştığı çocuklarla arkadaş olmasına çalışalım ki yarışmada zarar vermeyi değil, yenmeyi istemeye alışsın. Ne zaman üstün gelir ve övgüye değer bir şey yaparsa, başını kaldırmasına izin verelim, şımarmasına değil; çünkü sevinci coşku, coşkuyu da kabarma ve kendini fazla beğenme izler.
In certaminibus aequalium nec uinci illum patiamur nec irasci; demus operam ut familiaris sit iis cum quibus contendere solet, ut in certamine adsuescat non nocere uelle sed uincere; quotiens superauerit et dignum aliquid laude fecerit, attolli non gestire patiamur; gaudium enim exultatio, exultationem tumor et nimia aestimatio sui sequitur.
2.21.6Ona biraz gevşeme payı vereceğiz, ama tembelliğe ve aylaklığa salıvermeyeceğiz; zevk ve sefanın dokunuşundan uzak tutacağız; çünkü hiçbir şey insanları yumuşak ve okşayıcı bir eğitim kadar öfkeli yapmaz. Bu yüzden tek çocuklara ne kadar çok yüz verilirse, yetimlere ne kadar çok serbestlik tanınırsa ruhları o kadar bozulur. Hiçbir şeyi reddedilmemiş, gözyaşlarını kaygılı annesi hep silmiş, lalasından şikâyet ettiğinde hep hak verilmiş çocuk kırgınlıklara direnemez.
Dabimus aliquod laxamentum, in desidiam uero otiumque non resoluemus et procul a contactu deliciarum retinebimus; nihil enim magis facit iracundos quam educatio mollis et blanda. Ideo unicis quo plus indulgetur, pupillisque quo plus licet, corruptior animus est. Non resistet offensis cui nihil umquam negatum est, cuius lacrimas sollicita semper mater abstersit, cui de paedagogo satisfactum est.
2.21.7Talih ne kadar büyükse ona o kadar büyük bir öfkenin eşlik ettiğini görmüyor musun? Bu en çok zenginlerde, soylularda, makam sahiplerinde görülür; ruhta ne kadar hafif ve boş şey varsa, uygun rüzgârla havalanır. Bahtiyarlık öfkeliliği besler; hele kibirli kulakları dalkavuk kalabalığı sarmışsa: "O sana karşılık verecek ha! Kendini mevkiinin yüksekliğiyle ölçmüyorsun; kendini ayağa düşürüyorsun" ve daha nice söz; bunlara, aklı başında ve baştan iyi temellenmiş zihinler bile güçlükle direnebilmiştir.
Non uides ut maiorem quamque fortunam maior ira comitetur? In diuitibus et nobilibus et magistratibus praecipue apparet, cum quidquid leue et inane in animo erat secunda se aura sustulit. Felicitas iracundiam nutrit, ubi aures superbas adsentatorum turba circumstetit: 'tibi enim ille respondeat? Non pro fastigio te tuo metiris; ipse te proicis' et alia quibus uix sanae et ab initio bene fundatae mentes restiterunt.
2.21.8Bu yüzden çocukluk dalkavukluktan uzak tutulmalıdır: çocuk gerçeği duysun. Zaman zaman korksun da; her zaman saygı duysun, büyüklerin önünde ayağa kalksın. Öfkelilikle hiçbir şey koparmasın: ağlarken kendisine verilmeyen şey, sakinleşince ona sunulsun. Anne babasının zenginliğini gözünün önünde bulundursun, ama kullanmasın.
Longe itaque ab adsentatione pueritia remouenda est: audiat uerum. Et timeat interim, uereatur semper, maioribus adsurgat. Nihil per iracundiam exoret: quod flenti negatum fuerit quieto offeratur. Et diuitias parentium in conspectu habeat, non in usu.
2.21.9Yanlış yaptıkları yüzüne vurulsun. Çocuklara sakin hocalar ve lalalar verilmesi işe yarar: körpe olan her şey en yakınındakine yapışır ve ona benzeyerek büyür; gençlerin huyları bir süre sonra sütannelerinin ve lalalarının huylarını yansıtmıştır.
Exprobrentur illi perperam facta. Pertinebit ad rem praeceptores paedagogosque pueris placidos dari: proximis adplicatur omne quod tenerum est et in eorum similitudinem crescit; nutricum et paedagogorum rettulere mox adulescentium mores.
2.21.10Platon'un yanında yetişmiş bir çocuk, anne babasının yanına getirildiğinde babasını bağırıp çağırırken görünce: "Platon'un yanında bunu hiç görmedim," demiş. Bu çocuğun babasını Platon'dan daha çabuk taklit ettiğinden şüphem yok.
Apud Platonem educatus puer cum ad parentes relatus uociferantem uideret patrem: 'numquam' inquit 'hoc apud Platonem uidi.' Non dubito quin citius patrem imitatus sit quam Platonem.
2.21.11Her şeyden önce yiyeceği sade, giyeceği pahalı olmayan cinsten, yaşayışı da yaşıtlarınınkine benzer olsun: baştan birçok kişiyle eşit tuttuğun çocuk, birinin kendisiyle kıyaslanmasına öfkelenmez.
Tenuis ante omnia uictus
2.22.1Ama bunlar çocuklarımızla ilgilidir; bizde ise doğuşun talihi de eğitim de geride kalmıştır, artık ne kusura ne öğüde yer bırakır: bundan sonrasını düzene sokmak gerekir.
Sed haec ad liberos nostros pertinent; in nobis quidem sors nascendi et educatio nec uitii locum nec iam praecepti habet: sequentia ordinanda sunt.
2.22.2Bu yüzden ilk sebeplere karşı savaşmalıyız; öfkeliliğin sebebi ise haksızlığa uğradığımız kanaatidir; buna kolayca inanmamalı. Açık ve apaçık görünen şeylere bile hemen katılmamalı; çünkü bazı yanlış şeyler doğrunun görünüşünü taşır. Her zaman zaman tanımalı: gerçeği günler ortaya çıkarır.
Contra primas itaque causas pugnare debemus; causa autem iracundiae opinio iniuriae est, cui non facile credendum est. Ne apertis quidem manifestisque statim accedendum; quaedam enim falsa ueri speciem ferunt. Dandum semper est tempus: ueritatem dies aperit.
2.22.3Kulaklarımız başkalarını kötüleyenlere kolay açılmasın; insan tabiatının şu kusurundan kuşkulanalım, onu iyice tanıyalım: istemeye istemeye duyduğumuz şeylere seve seve inanırız ve yargılamadan önce öfkeleniriz.
Ne sint aures criminantibus faciles; hoc humanae naturae uitium suspectum notumque nobis sit, quod quae inuiti audimus libenter credimus et antequam iudicemus irascimur.
2.22.4Üstelik yalnız suçlamalarla değil, kuşkularla da sürükleniriz; başkasının yüzünü ve gülüşünü daha kötüye yorup suçsuzlara öfkeleniriz. Bu yüzden orada olmayanın davasını kendimize karşı savunmalı, öfkeyi askıda tutmalıyız; çünkü ertelenen ceza sonra da verilebilir, verilmiş ceza ise geri alınamaz.
Quid quod non criminationibus tantum sed suspicionibus inpellimur et ex uultu risuque alieno peiora interpretati innocentibus irascimur? Itaque agenda est contra se causa absentis et in suspenso ira retinenda; potest enim poena dilata exigi, non potest exacta reuocari.
2.23.1Şu tiran katili bilinir: işini bitiremeden yakalanmış, suç ortaklarını ele vermesi için Hippias ona işkence ettirince, tiranın çevresinde duran dostlarını, tiranın hayatına en çok değer verdiğini bildiği kişileri ad ad saymıştı. Hippias adı verilenleri birer birer öldürttükten sonra geriye kimse kalıp kalmadığını sorunca adam: "Bir tek sen," demişti; "çünkü seni seven başka kimseyi bırakmadım." Öfke, tiranın tiran katiline elini ödünç vermesine, kendi muhafızlarını kendi kılıcıyla doğramasına yol açtı.
Notus est ille tyrannicida qui, inperfecto opere comprehensus et ab Hippia tortus ut conscios indicaret, circumstantes amicos tyranni nominauit quibusque maxime caram salutem eius sciebat. Et cum ille singulos, ut nominati erant, occidi iussisset, interrogauit ecquis superesset: 'tu' inquit 'solus; neminem enim alium cui carus esses reliqui.' Effecit ira ut tyrannus tyrannicidae manus accommodaret et praesidia sua gladio suo caederet.
2.23.2İskender ne kadar daha yürekliydi! Annesinin, hekimi Philippos'un zehrinden sakınmasını tembih eden mektubunu okuduğu hâlde, eline verilen ilacı yılmadan içti: dostu hakkında kendi kanaatine daha çok güvendi. Suçsuz bir dosta sahip olmaya da, onu suçsuz kılmaya da layıktı.
Quanto animosius Alexander! qui cum legisset epistulam matris, qua admonebatur ut a ueneno Philippi medici caueret, acceptam potionem non deterritus bibit: plus sibi de amico suo credidit. Dignus fuit qui innocentem haberet, dignus qui faceret.
2.23.3Bunu İskender'de daha çok övüyorum, çünkü hiç kimse onun kadar öfkenin elinde değildi; krallarda ölçülülük ne kadar nadirse o kadar övgüye değer.
Hoc eo magis in Alexandro laudo quia nemo tam obnoxius irae fuit; quo rarior autem moderatio in regibus, hoc laudanda magis est.
2.23.4İç savaştaki zaferini son derece merhametle kullanan o Gaius Caesar da bunu yaptı: ya karşı tarafta ya da hiçbir tarafta görünmeyen kimselerin Gnaeus Pompeius'a gönderdikleri mektuplarla dolu sandıkları ele geçirince hepsini yaktı. Ölçülü öfkelenmeyi âdet edinmişti, yine de öfkelenmeye imkân bulamamayı tercih etti; en hoş bağışlama biçiminin, kimin ne kusur işlediğini bilmemek olduğunu düşündü.
Fecit hoc et C. Caesar ille qui uictoria ciuili clementissime usus est: cum scrinia deprendisset epistularum ad Cn. Pompeium missarum ab iis qui uidebantur aut in diuersis aut in neutris fuisse partibus, combussit. Quamuis moderate soleret irasci, maluit tamen non posse; gratissimum putauit genus ueniae nescire quid quisque peccasset.
2.24.1En çok kötülüğü kolay inanırlık yapar. Çoğu zaman dinlememek bile gerekir; çünkü bazı işlerde aldatılmak, güvenmemekten iyidir. Kuşkuyu ve tahmini, bu en aldatıcı kışkırtıcıları ruhtan atmalı: "O beni pek nazik selamlamadı; o öpücüğümde durmadı; o başladığı sözü çabucak kesti; o beni yemeğe çağırmadı; onun yüzü bana soğuk göründü."
Plurimum mali credulitas facit. Saepe ne audiendum quidem est, quoniam in quibusdam rebus satius est decipi quam diffidere. Tollenda ex animo suspicio et coniectura, fallacissima inritamenta: 'ille me parum humane salutauit; ille osculo meo non adhaesit; ille inchoatum sermonem cito abrupit; ille ad cenam non uocauit; illius uultus auersior uisus est.'
2.24.2Kuşku delil bulmakta zorlanmayacaktır: içtenliğe, şeyleri iyi niyetle değerlendirmeye ihtiyaç vardır. Yalnız gözümüze çarpan ve apaçık olan şeye inanalım; kuşkumuz her boş çıktığında kolay inanırlığımızı azarlayalım; çünkü bu azar bize kolay kolay inanmama alışkanlığını kazandıracaktır.
Non deerit suspicioni argumentatio: simplicitate opus est et benigna rerum aestimatione. Nihil nisi quod in oculos incurret manifestumque erit credamus, et quotiens suspicio nostra uana apparuerit, obiurgemus credulitatem; haec enim castigatio consuetudinem efficiet non facile credendi.
2.25.1Bundan şu da çıkar: en küçük, en bayağı şeylerle kızışmamalıyız. Köle çocuk yeterince çevik değil, içilecek su biraz ılık, yatak dağınık ya da sofra özensizce kurulmuş: bunlara kızışmak deliliktir. Hafif bir esintinin üşüttüğü kişi hasta ve sağlığı bozuktur; beyaz bir giysinin rahatsız ettiği gözler iltihaplıdır; başkasının emeğine bakmaktan böğrü ağrıyan kişi zevk ve sefayla gevşemiştir.
Inde et illud sequitur, ut minimis sordidissimisque rebus non exacerbemur. Parum agilis est puer aut tepidior aqua poturo aut turbatus torus aut mensa neglegentius posita: ad ista concitari insania est. Aeger et infelicis ualetudinis est quem leuis aura contraxit, adfecti oculi quos candida uestis obturbat, dissolutus deliciis cuius latus alieno labore condoluit.
2.25.2Sybaris şehrinden Mindyrides adında biri olduğunu söylerler: toprağı kazan ve çapasını biraz yükseğe kaldıran birini görünce, kendisinin yorulduğundan yakınmış ve adamın onun gözü önünde çalışmasını yasaklamış; yine o, gül yaprakları katlanmış bir yatağa uzandığı için kendini kötü hissettiğinden yakınmış.
Mindyriden aiunt fuisse ex Sybaritarum ciuitate qui, cum uidisset fodientem et altius rastrum adleuantem, lassum se fieri questus uetuit illum opus in conspectu suo facere; idem habere se peius questus est, quod foliis rosae duplicatis incubuisset.
2.25.3Hazlar ruhu da bedeni de birlikte bozduğunda hiçbir şey katlanılabilir görünmez; şeyler sert olduğundan değil, katlanan yumuşak olduğundan. Yoksa birinin öksürmesi ya da hapşırması, yeterince özenle kovulmamış bir sinek, önünden geçen bir köpek ya da dikkatsiz bir kölenin elinden kayan bir anahtar insanı neden kudurtsun?
Vbi animum simul et corpus uoluptates corrupere, nihil tolerabile uidetur, non quia dura sed quia mollis patitur. Quid est enim cur tussis alicuius aut sternutamentum aut musca parum curiose fugata in rabiem agat aut obuersatus canis aut clauis neglegentis serui manibus elapsa?
2.25.4Sürüklenen bir sıranın gıcırtısı kulaklarını incitiyorsa, bir adam kamu önünde edilen sövgüye, halk meclisinde ya da senatoda yağdırılan küfürlere soğukkanlılıkla katlanabilir mi? İçkisi için karı iyi eritmedi diye köleye öfkelenen kişi açlığa ve yaz seferinin susuzluğuna dayanabilir mi? Bu yüzden hiçbir şey öfkeliliği ölçüsüz ve sabırsız sefahat kadar beslemez: ruh sert muamele görmeli ki ağır olmayan hiçbir darbeyi hissetmesin.
Feret iste aequo animo ciuile conuicium et ingesta in contione curiaue maledicta cuius aures tracti subsellii stridor offendit? Perpetietur hic famem et aestiuae expeditionis sitim qui puero male diluenti niuem irascitur? Nulla itaque res magis iracundiam alit quam luxuria intemperans et inpatiens: dure tractandus animus est ut ictum non sentiat nisi grauem.
2.26.1Ya bize haksızlık bile edemeyecek olanlara öfkeleniriz, ya da bize haksızlık edebilecek olanlara.
Irascimur aut iis a quibus ne accipere quidem potuimus iniuriam, aut iis a quibus accipere iniuriam potuimus.
2.26.2Birinci türden olanların bazılarında his yoktur: küçük harflerle yazıldığı için çok kez fırlatıp attığımız, yanlışlarla dolu diye yırttığımız kitap gibi; hoşumuza gitmediği için yırttığımız giysiler gibi. Öfkemizi ne hak eden ne de hisseden bu şeylere öfkelenmek ne kadar aptalcadır!
Ex prioribus quaedam sine sensu sunt, ut liber quem minutioribus litteris scriptum saepe proiecimus et mendosum lacerauimus, ut uestimenta quae, quia displicebant, scidimus: his irasci quam stultum est, quae iram nostram nec meruerunt nec sentiunt!
2.26.3"Ama bizi kızdıran, elbette onları yapanlardır." Önce şunu söyleyelim: çoğu zaman bu ayrımı içimizde yapmadan öfkeleniriz. Sonra, belki zanaatkârların kendileri de haklı mazeretler getirecektir: biri yaptığından daha iyisini yapamamıştır, sana hakaret olsun diye az öğrenmiş değildir; öbürü seni kızdırmak için yapmamıştır. Son olarak, insanlara karşı biriktirilmiş safrayı eşyaya boşaltmaktan daha çılgınca ne vardır?
'Sed offendunt nos uidelicet qui illa fecerunt.' Primum saepe antequam hoc apud nos distinguamus irascimur. Deinde fortasse ipsi quoque artifices excusationes iustas adferent: alius non potuit melius facere quam fecit, nec ad tuam contumeliam parum didicit; alius non in hoc ut te offenderet fecit. Ad ultimum quid est dementius quam bilem in homines collectam in res effundere?
2.26.4Ruhsuz şeylere öfkelenmek nasıl bir çılgın işiyse, dilsiz hayvanlara öfkelenmek de öyledir; onlar bize hiçbir haksızlık etmezler, çünkü isteyemezler; haksızlık ancak bir kasıttan doğar. Bu yüzden bize demir ya da taş gibi zarar verebilirler, ama haksızlık edemezler.
Atqui ut his irasci dementis est quae anima carent, sic mutis animalibus, quae nullam iniuriam nobis faciunt, quia uelle non possunt; non est enim iniuria nisi a consilio profecta. Nocere itaque nobis possunt ut ferrum aut lapis, iniuriam quidem facere non possunt.
2.26.5Oysa bazıları, aynı atlar bir binicinin sözünü dinleyip öbürüne karşı dikbaşlılık ettiğinde kendilerinin küçümsendiğini sanırlar; sanki bazı hayvanlar bazı insanlara bir hükümle, alışkanlık ve kullanma becerisi sayesinde değil de daha uysalmış gibi.
Atqui contemni se quidam putant, ubi idem equi obsequentes alteri equiti, alteri contumaces sunt, tamquam iudicio, non consuetudine et arte tractandi quaedam quibusdam subiectiora sint.
2.26.6Bunlara öfkelenmek nasıl aptalcaysa, çocuklara ve anlayışça çocuklardan pek farklı olmayanlara öfkelenmek de öyledir; çünkü hakkaniyetli bir yargıcın önünde bütün bu kusurlar için bilmeden yapmış olmak suçsuzluk yerine geçer.
Atqui ut his irasci stultum est, ita pueris et non multum a puerorum prudentia distantibus; omnia enim ista peccata apud aequum iudicem pro innocentia habent inprudentiam.
2.27.1Bazı varlıklar zarar veremez, iyilik getiren ve kurtarıcı olandan başka bir güçleri yoktur; ölümsüz tanrılar gibi: onlar ne zarar vermek isterler ne verebilirler; çünkü tabiatları yumuşak ve sakindir; başkasına haksızlık etmekten de kendilerine haksızlık edilmesinden de aynı ölçüde uzaktır.
Quaedam sunt quae nocere non possunt nullamque uim nisi beneficam et salutarem habent, ut di inmortales, qui nec uolunt obesse nec possunt; natura enim illis mitis et placida est, tam longe remota ab aliena iniuria quam a sua.
2.27.2Bu yüzden çılgınlar ve gerçeği bilmeyenler denizin azgınlığını, ölçüsüz yağmurları, kışın inatla sürmesini onlara yüklerler; oysa bize zarar veren ve fayda sağlayan bu şeylerin hiçbiri doğrudan bize yöneltilmiş değildir. Evren kışı ve yazı bizim yüzümüzden geri getirmez: bunların, ilahî düzenin onlarla işlediği kendi kanunları vardır. Bunca büyük şeylerin bizim için hareket ettirilmesine layık olduğumuzu sanıyorsak kendimizi fazla büyük görüyoruz. Demek ki bunların hiçbiri bize haksızlık olsun diye olmaz; tersine, hepsi kurtuluşumuz içindir.
Dementes itaque et ignari ueritatis illis inputant saeuitiam maris, inmodicos imbres, pertinaciam hiemis, cum interim nihil horum quae nobis nocent prosuntque ad nos proprie derigatur. Non enim nos causa mundo sumus hiemem aestatemque referendi: suas ista leges habent, quibus diuina exercentur; nimis nos suspicimus, si digni nobis uidemur propter quos tanta moueantur. Nihil ergo horum in nostram iniuriam fit, immo contra nihil non ad salutem.
2.27.3Bazı varlıkların zarar veremeyeceğini, bazılarının zarar vermek istemeyeceğini söyledik. İyi yöneticiler, anne babalar, hocalar ve yargıçlar bu ikincilerin arasında olacaktır; onların cezalandırmasını, neşteri, perhizi ve fayda sağlamak için acı veren öteki şeyleri nasıl karşılıyorsak öyle karşılamalıyız.
Quaedam esse diximus quae nocere non possint, quaedam quae nolint. In iis erunt boni magistratus parentesque et praeceptores et iudices, quorum castigatio sic accipienda est quomodo scalpellum et abstinentia et alia quae profutura torquent.
2.27.4Bir cezaya mı uğradık? Yalnız neye katlandığımızı değil, ne yaptığımızı da hatırlayalım; hayatımızı yargılayacak heyetin önüne kendimizi çıkaralım: kendimize gerçeği söylemek istersek, hak ettiğimiz cezayı daha yüksek takdir edeceğiz.
Adfecti sumus poena: succurrat non tantum quid patiamur sed quid fecerimus, in consilium de uita nostra mittamur; si modo uerum ipsi nobis dicere uoluerimus, pluris litem nostram aestimabimus.
2.28.1Her şeyin hakkaniyetli yargıçları olmak istiyorsak, önce şuna inanalım: hiçbirimiz kusursuz değiliz. Çünkü en büyük kızgınlık şuradan doğar: "Hiçbir kusur işlemedim", "Hiçbir şey yapmadım." Hayır, hiçbir şeyi itiraf etmiyorsun. Bir uyarıyla ya da bir yaptırımla azarlandık diye kızarız; oysa tam o sırada, kötü işlerimize küstahlık ve dikbaşlılık ekleyerek kusur işlemekteyiz.
Si uolumus aequi rerum omnium iudices esse, hoc primum nobis persuadeamus, neminem nostrum esse sine culpa; hinc enim maxima indignatio oritur: 'nihil peccaui' et 'nihil feci'. Immo nihil fateris. Indignamur aliqua admonitione aut coercitione nos castigatos, cum illo ipso tempore peccemus, quod adicimus malefactis adrogantiam et contumaciam.
2.28.2Bütün kanunlar karşısında suçsuz olduğunu ileri süren bu adam kim? Öyle olsun; kanuna göre iyi olmak ne dar bir suçsuzluktur! Vazifelerin kuralı hukukun kuralından ne kadar daha geniştir! Saygı, insanlık, cömertlik, adalet, sadakat ne çok şey ister ki bunların hepsi devletin kanun levhalarının dışındadır!
Quis est iste qui se profitetur omnibus legibus innocentem? Vt hoc ita sit, quam angusta innocentia est ad legem bonum esse! Quanto latius officiorum patet quam iuris regula! Quam multa pietas humanitas liberalitas iustitia fides exigunt, quae omnia extra publicas tabulas sunt!
2.28.3Ama suçsuzluğun o en dar ölçüsüne bile uyduğumuzu gösteremeyiz: bazı şeyleri yaptık, bazılarını düşündük, bazılarını diledik, bazılarına arka çıktık; bazı şeylerde suçsuzsak, başaramadığımız içindir.
Sed ne ad illam quidem artissimam innocentiae formulam praestare nos possumus: alia fecimus, alia cogitauimus, alia optauimus, aliis fauimus; in quibusdam innocentes sumus, quia non successit.
2.28.4Bunu düşünerek kusur işleyenlere karşı daha hakkaniyetli olalım, bizi azarlayanlara inanalım; hele iyilere öfkelenmeyelim (iyilere bile öfkelenirsek kime öfkelenmeyiz ki?), en az da tanrılara; çünkü başımıza gelen her sıkıntıya onların kusuru yüzünden değil, ölümlülüğün kanunu yüzünden katlanırız. "Ama hastalıklar ve acılar başımıza üşüşüyor." Çürük bir barınak payına düşen biri, ister istemez bir şeyle uğraşmak zorunda kalır.
Hoc cogitantes aequiores simus delinquentibus, credamus obiurgantibus; utique bonis ne irascamur (cui enim non, si bonis quoque?), minime dis; non enim illorum
2.28.5Biri senin hakkında kötü konuşmuş, diyecekler: önce senin onun hakkında konuşup konuşmadığını düşün; kaç kişi hakkında konuştuğunu düşün. Diyorum ki şunu düşünelim: kimileri haksızlık etmez, ödeşir; kimileri bizim iyiliğimiz için yapar; kimileri zorlandıkları için, kimileri bilmeden yapar; isteyerek ve bilerek yapanlar da bize haksızlık ederken haksızlığın kendisini amaçlamaz: ya nüktenin tatlılığına kapılıp ağzından kaçırmıştır, ya da bize zarar vermek için değil, bizi itmeden kendisi bir şeye erişemeyeceği için bir şey yapmıştır; dalkavukluk da çoğu zaman okşarken incitir.
Dicetur aliquis male de te locutus: cogita an prior feceris, cogita de quam multis loquaris. Cogitemus, inquam, alios non facere iniuriam sed reponere, alios pro nobis facere, alios coactos facere, alios ignorantes, etiam eos qui uolentes scientesque faciunt ex iniuria nostra non ipsam iniuriam petere: aut dulcedine urbanitatis prolapsus est, aut fecit aliquid, non ut nobis obesset, sed quia consequi ipse non poterat, nisi nos reppulisset; saepe adulatio dum blanditur offendit.
2.28.6Kendisi kaç kez haksız bir kuşkuya düştüğünü, talihin onun nice iyiliğine haksızlık görünüşü giydirdiğini, kaç kişiyi önce nefret edip sonra sevmeye başladığını kendi kendine hatırlayan kişi hemen öfkelenmeyebilir; hele kendisini kızdıran her şey karşısında içinden "Bunu ben de yaptım" derse.
Quisquis ad se rettulerit quotiens ipse in suspicionem falsam inciderit, quam multis officiis suis fortuna speciem iniuriae induerit, quam multos post odium amare coeperit, poterit non statim irasci, utique si sibi tacitus ad singula quibus offenditur dixerit 'hoc et ipse commisi'.
2.28.7Ama bu kadar hakkaniyetli bir yargıcı nerede bulacaksın? Herkesin karısına göz diken ve bir kadının başkasının karısı olmasını onu sevmek için yeterince haklı bir sebep sayan adam, kendi karısına bakılmasını istemez; sadakati en sert biçimde arayan kendisi vefasızdır; yalanların peşine düşen kendisi yalan yere yemin etmiştir; aleyhine dava açılmasına en zor katlanan iftiracıdır; kendi iffetini esirgememiş adam, kölelerinin iffetine el uzatılmasını istemez.
Sed ubi tam aequum iudicem inuenies? Is qui nullius non uxorem concupiscit et satis iustas causas putat amandi quod aliena est, idem uxorem suam aspici non uult; et fidei acerrimus exactor est perfidus, et mendacia persequitur ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator patitur; pudicitiam seruulorum adtemptari non uult qui non pepercit suae.
2.28.8Başkalarının kusurları gözümüzün önünde, bizimkiler sırtımızdadır: oğlunun gün batmadan başlayan şölenlerini oğlundan beter bir baba azarlar; kendi sefahatine hiçbir şeyi esirgemeyen, başkasınınkini asla bağışlamaz; tiran katile öfkelenir, tapınak soyguncusu hırsızlığı cezalandırır. İnsanların büyük kısmı kusurlara değil, kusur işleyenlere öfkelenir. Kendimize danışırsak, kendimize bakmak bizi daha ölçülü yapacaktır: "Biz de böyle bir şey yapmadık mı? Biz de böyle yanılmadık mı? Bunları mahkûm etmek bizim işimize gelir mi?"
Aliena uitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt: inde est quod tempestiua filii conuiuia pater deterior filio castigat, et nihil alienae luxuriae ignoscit qui nihil suae negauit, et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars hominum est quae non peccatis irascitur sed peccantibus. Faciet nos moderatiores respectus nostri, si consuluerimus nos: 'numquid et ipsi aliquid tale commisimus? Numquid sic errauimus? Expeditne nobis ista damnare?'
2.29.1Öfkenin en büyük ilacı beklemektir. Ondan baştan şunu iste: bağışlamasını değil, yargılamasını. İlk atılımları şiddetlidir; beklerse sona erecektir. Onu bütünüyle kaldırmaya da kalkışma: parça parça koparılırsa bütünüyle yenilir.
Maximum remedium irae mora est. Hoc ab illa pete initio, non ut ignoscat sed ut iudicet: graues habet impetus primos; desinet, si expectat. Nec uniuersam illam temptaueris tollere: tota uincetur, dum partibus carpitur.
2.29.2Bizi kızdıran şeylerin bazıları bize haber verilir, bazılarını kendimiz duyar ya da görürüz. Anlatılanlara çabucak inanmamalıyız: birçokları aldatmak için yalan söyler, birçokları aldatıldıkları için; biri suçlamayla gözde olmaya çalışır ve haksızlık uydurur ki bu haksızlığa üzülmüş gibi görünsün; kötü niyetli, sıkı dostlukları bozmak isteyen biri de vardır; bir de fesatçı vardır ki gösteri seyretmeye bayılır, birbirine çarpıştırdığı insanları uzaktan, güvenli bir yerden seyreder.
Ex iis quae nos offendunt alia renuntiantur nobis, alia ipsi audimus aut uidemus. De iis quae narrata sunt non debemus cito credere: multi mentiuntur ut decipiant, multi quia decepti sunt; alius criminatione gratiam captat et fingit iniuriam ut uideatur doluisse factam; est aliquis malignus et qui amicitias cohaerentis diducere uelit; est suspicax ⟦?⟧ et qui spectare ludos cupiat et ex longinquo tutoque speculetur quos conlisit.
2.29.3Küçücük bir para hakkında yargıda bulunacak olsan, tanıksız bir iddia sana ispatlanmış sayılmaz, yeminsiz tanık geçerli olmaz; her iki tarafa da dava hakkı verir, süre tanır, onları bir kez dinlemekle yetinmezdin; çünkü gerçek ne kadar sık ele alınırsa o kadar parlar. Dostunu ise ayaküstü mü mahkûm ediyorsun? Onu dinlemeden, sorgulamadan, suçlayıcısını ya da suçlamayı öğrenmesine fırsat vermeden mi öfkeleniyorsun? Her iki taraftan ne söylendiğini sahiden duydun mu?
De paruula summa iudicaturo tibi res sine teste non probaretur, testis sine iureiurando non ualeret, utrique parti dares actionem, dares tempus, non semel audires; magis enim ueritas elucet quo saepius ad manum uenit: amicum condemnas de praesentibus? Antequam audias, antequam interroges, antequam illi aut accusatorem suum nosse liceat aut crimen, irasceris? Iam enim, iam utrimque
2.29.4Sana haber getiren bu adam, ispat etmek zorunda kalırsa konuşmayı bırakacaktır: "Beni ortaya çıkarmana gerek yok," der; "çıkarırsan inkâr ederim; yoksa sana bir daha hiçbir şey söylemem." Aynı anda hem kışkırtır hem kendini kavgadan, çekişmeden çeker. Sana ancak gizlice söylemek isteyen, neredeyse hiç söylememiş sayılır: gizlice inanıp açıkça öfkelenmekten daha haksız ne vardır?
Hic ipse qui ad te detulit desinet dicere, si probare debuerit: 'non est' inquit 'quod me protrahas; ego productus negabo; alioqui nihil umquam tibi dicam.' Eodem tempore et instigat et ipse se certamini pugnaeque subtrahit. Qui dicere tibi nisi clam non uult, paene non dicit: quid est iniquius quam secreto credere, palam irasci?
2.30.1Bazı şeylere kendimiz tanığız: bunlarda yapanların tabiatını ve niyetini inceleyeceğiz. Çocuk mu? Yaşına bağışlansın; kusur işleyip işlemediğini bilmiyor. Baba mı? Ya o kadar iyilik etmiştir ki haksızlık etmeye bile hakkı vardır, ya da belki bizi kızdıran şey onun bir iyiliğidir. Kadın mı? Yanılıyor. Emir mi almış? Zorunluluğa, haksız olmayan hangi kişi kızar? Önce o mu incitilmiş? Önce senin yaptığın şeye katlanmak haksızlık değildir. Yargıç mı? Onun hükmüne kendi hükmünden çok inan. Kral mı? Suçluyu cezalandırıyorsa adalete boyun eğ, suçsuzu cezalandırıyorsa talihe.
Quorundam ipsi testes sumus: in his naturam excutiemus uoluntatemque facientium. Puer est: aetati donetur, nescit an peccet. Pater est: aut tantum profuit ut illi etiam iniuriae ius sit, aut fortasse ipsum hoc meritum eius est quo offendimur. Mulier est: errat. Iussus est: necessitati quis nisi iniquus suscenset? Laesus est: non est iniuria pati quod prior feceris. Iudex est: plus credas illius sententiae quam tuae. Rex est: si nocentem punit, cede iustitiae, si innocentem, cede fortunae.
2.30.2Dilsiz bir hayvan mı, ya da dilsize benzeyen biri mi? Ona öfkelenirsen onu taklit etmiş olursun. Hastalık mı, felaket mi? Katlanana daha hafif dokunup geçecektir. Tanrı mı? Ona öfkelendiğinde de, başkasına öfkelensin diye ona dua ettiğinde de emeğini boşa harcarsın. Sana haksızlık eden iyi bir insan mı? İnanma. Kötü bir insan mı? Şaşma; sana borçlu olduğu cezayı başkasına ödeyecektir; hem kusur işleyen, cezasını kendine çoktan ödemiştir.
Mutum animal est aut simile muto: imitaris illud, si irasceris. Morbus est aut calamitas: leuius transiliet sustinentem. Deus est: tam perdis operam cum illi irasceris quam cum illum alteri precaris iratum. Bonus uir est qui iniuriam fecit: noli credere. Malus: noli mirari; dabit poenas alteri quas debet tibi, et iam sibi dedit qui peccauit.
2.31.1Dediğim gibi, öfkeliliği kışkırtan iki şey vardır: önce, haksızlığa uğradığımızı sandığımızda — bundan yeterince söz edildi —; sonra, bunu hak etmeden uğradığımızı sandığımızda — şimdi bundan söz etmek gerekiyor.
Duo sunt, ut dixi quae iracundiam concitant: primum, si iniuriam uidemur accepisse — de hoc satis dictum est; deinde, si inique accepisse — de hoc dicendum est.
2.31.2İnsanlar bazı şeyleri katlanmamaları gerektiği için, bazılarını ummadıkları için haksız bulur. Beklenmedik şeyleri hak etmediğimizi düşünürüz; bu yüzden en çok umduğumuza ve beklediğimize aykırı olarak olan şeyler sarsar; ev halkında en küçük şeylerin kızdırmasının, dostlarda ihmale haksızlık dememizin başka sebebi yoktur.
Iniqua quaedam iudicant homines quia pati non debuerint, quaedam quia non sperauerint. Indigna putamus quae inopinata sunt; itaque maxime commouent quae contra spem expectationemque euenerunt, nec aliud est quare in domesticis minima offendant, in amicis iniuriam uocemus neglegentiam.
2.31.3"Peki," diyor, "düşmanlarımızın haksızlıkları bizi neden sarsıyor?" Çünkü onları ya hiç ya da o kadar büyüklerini beklemedik. Bunu kendimize duyduğumuz aşırı sevgi yapar: düşmanların bile bize dokunmaması gerektiğine hükmederiz; herkes içinde bir kral ruhu taşır: kendisine her şeyin serbest olmasını ister, kendisine karşı hiçbir şeyin serbest olmasını istemez.
'Quomodo ergo' inquit 'inimicorum nos iniuriae mouent?' Quia non expectauimus illas aut certe non tantas. Hoc efficit amor nostri nimius: inuiolatos nos etiam inimicis iudicamus esse debere; regis quisque intra se animum habet, ut licentiam sibi dari uelit, in se nolit.
2.31.4Demek ki bizi öfkeli yapan ya bilgisizlik ya alışmamışlıktır. Kötülerin kötü işler yapmasında şaşılacak ne var? Düşman zarar verirse, dost incitirse, oğul yanlışa düşerse, köle kusur işlerse bunda yeni olan ne? Fabius bir komutan için en yüz kızartıcı mazeretin "Düşünmemiştim" olduğunu söylerdi; ben bunu bir insan için en yüz kızartıcı mazeret sayıyorum. Her şeyi hesaba kat, her şeyi bekle: iyi huylarda bile daha sert bir şey baş gösterecektir.
Aut ignorantia itaque nos aut insolentia iracundos facit [ignorantia rerum]. Quid enim mirum est malos mala facinora edere? Quid noui est, si inimicus nocet, amicus offendit, filius labitur, seruus peccat? Turpissimam aiebat Fabius imperatori excusationem esse 'non putaui', ego turpissimam homini puto. Omnia puta, expecta: etiam in bonis moribus aliquid existet asperius.
2.31.5İnsan tabiatı sinsi ruhlar da doğurur, nankör, açgözlü, saygısız ruhlar da. Tek bir kişinin huyları hakkında hüküm verirken herkesin ortak huylarını düşün. En çok sevindiğin yerde en çok kork; her şeyin sana sakin göründüğü yerde zarar verecek şeyler eksik değildir, yalnızca uykudadır. Seni kızdıracak bir şeyin her zaman olacağını düşün: dümenci hiçbir zaman yelkenleri öyle gönül rahatlığıyla bütünüyle açmamıştır ki onları toplamak için donanımı hazırda tutmasın.
Fert humana natura insidiosos animos, fert ingratos, fert cupidos, fert impios. Cum de unius moribus iudicabis, de publicis cogita. Vbi maxime gaudebis, maxime metues; ubi tranquilla tibi omnia uidentur, ibi nocitura non desunt sed quiescunt. Semper futurum aliquid quod te offendat existima: gubernator numquam ita totos sinus securus explicuit ut non expedite ad contrahendum armamenta disponeret.
2.31.6Her şeyden önce şunu düşün: zarar verme gücü iğrençtir, lanetlenecek bir şeydir, insana da büsbütün yabancıdır; oysa insanın iyiliği sayesinde vahşi hayvanlar bile uysallaşır. Boyunduruğa boyun eğmiş fillere, üstlerinde çocukların da kadınların da zıplayıp durduğu, sırtları cezasızca çiğnenen boğalara, kadehlerin ve kucakların arasında zararsızca süzülen yılanlara, evlerin içinde ağızlarını bakıcılarına sakin sakin uzatan ayılara ve arslanlara, sahiplerine yaltaklanan vahşi hayvanlara bak: hayvanlarla huy değiştirmiş olmaktan utanacaksın.
Illud ante omnia cogita, foedam esse et execrabilem uim nocendi et alienissimam homini, cuius beneficio etiam saeua mansuescunt. Aspice elephantorum iugo colla summissa et taurorum pueris pariter ac feminis persultantibus terga inpune calcata et repentis inter pocula sinusque innoxio lapsu dracones et intra domum ursorum leonumque ora placida tractantibus adulantisque dominum feras: pudebit cum animalibus permutasse mores.
2.31.7Vatana zarar vermek günahtır; öyleyse vatandaşa da, çünkü o vatanın bir parçasıdır — bütün kutsalsa, parçaları da kutsaldır —; öyleyse insana da, çünkü o, daha büyük bir şehirde seninle aynı şehrin vatandaşıdır. Ellerin ayaklara, gözlerin ellere zarar vermek istediğini düşün! Bütün uzuvlar birbiriyle uyum içindedir, çünkü tek tek her birinin korunması bütünün yararınadır; insanlar da tek tek kişileri esirgeyecektir, çünkü topluluk için doğmuşlardır; toplum ise ancak parçalarının korunması ve sevilmesiyle ayakta kalabilir.
Nefas est nocere patriae; ergo ciui quoque, nam hic pars patriae est — sanctae partes sunt, si uniuersum uenerabile est; ergo et homini, nam hic in maiore tibi urbe ciuis est. Quid si nocere uelint manus pedibus, manibus oculi? Vt omnia inter se membra consentiunt quia singula seruari totius interest, ita homines singulis parcent quia ad coetum geniti sunt, salua autem esse societas nisi custodia et amore partium non potest.
2.31.8Engerekleri, su yılanlarını ve ısırarak ya da sokarak zarar veren başka ne varsa, eğer onları bundan sonrası için evcilleştirebilseydik ya da bize ve başkalarına tehlike olmamalarını sağlayabilseydik, öldürmezdik bile; öyleyse insana da kusur işlediği için değil, bir daha işlemesin diye zarar vereceğiz; ceza hiçbir zaman geçmişe değil, geleceğe bakacaktır; çünkü ceza veren öfkelenmez, önlem alır. Zira yaradılışı bozuk ve kötülüğe yatkın olan herkes cezalandırılacaksa, ceza kimseyi dışarıda bırakmaz.
Ne uiperas quidem et natrices et si qua morsu aut ictu nocent effligeremus, si in reliquum mansuefacere possemus aut efficere ne nobis aliisue periculo essent; ergo ne homini quidem nocebimus quia peccauit, sed ne peccet, nec umquam ad praeteritum sed ad futurum poena referetur; non enim irascitur sed cauet. Nam si puniendus est cuicumque prauum maleficumque ingenium est, poena neminem excipiet.
2.32.1"Ama öfkenin bir hazzı vardır; acıyı karşılığıyla ödemek tatlıdır." Hiç de değil; iyiliklerde hizmeti hizmetle karşılamak nasıl ahlâken güzelse, haksızlıkları haksızlıklarla karşılamak öyle değildir. Orada yenilmek ayıptır, burada yenmek. Öç insanlığa yakışmayan bir sözdür, üstelik adil bir şey diye kabul görmüştür. Acıyı karşılık olarak geri ödeyen, ilk kusur işleyenden yalnız sıra bakımından ayrılır: sadece daha mazur görülebilir biçimde kusur işler.
'At enim ira habet aliquam uoluptatem et dulce est dolorem reddere.' Minime; non enim ut in beneficiis honestum est merita meritis repensare, ita iniurias iniuriis. Illic uinci turpe est, hic uincere. Inhumanum uerbum est et quidem pro iusto receptum ultio [et talio]. Non multum differt nisi ordine qui dolorem regerit: tantum excusatius peccat.
2.32.2Biri hamamda Marcus Cato'ya, onu tanımadan, dikkatsizce çarpıp vurmuştu; kim bilerek ona haksızlık ederdi ki? Sonra adam özür dileyince Cato: "Bana vurulduğunu hatırlamıyorum," dedi. Fark etmemiş görünmeyi öç almaktan daha iyi buldu.
M. Catonem ignorans in balineo quidam percussit inprudens; quis enim illi sciens faceret iniuriam? Postea satis facienti Cato, 'non memini' inquit 'me percussum.' Melius putauit non agnoscere quam uindicare.
2.32.3"Bunca küstahlıktan sonra adama hiçbir kötülük yapılmadı mı?" diyorsun. Tersine, çok büyük bir iyilik yapıldı: Cato'yu tanımaya başladı. Haksızlıkları hor görmek büyük ruhluluğun işidir; öcün en aşağılayıcı türü, kendisinden öç alınmaya layık görülmemektir. Birçokları hafif haksızlıkların öcünü alırken onları içlerine daha derin işletmiştir; büyük ve soylu olan, büyük bir hayvan gibi küçük köpeklerin havlamalarını umursamadan dinleyendir.
'Nihil' inquis 'illi post tantam petulantiam mali factum est?' Immo multum boni: coepit Catonem nosse. Magni animi est iniurias despicere; ultionis contumeliosissimum genus est non esse uisum dignum ex quo peteretur ultio. Multi leues iniurias altius sibi demisere dum uindicant: ille magnus et nobilis qui more magnae ferae latratus minutorum canum securus exaudit.
2.33.1"Haksızlığın öcünü alırsak daha az küçümseniriz," diyor. Eğer bir ilaç olarak ona başvuruyorsak, öfkesiz başvuralım; öç tatlıymış gibi değil, faydalıymış gibi. Ama çoğu zaman görmezden gelmek öç almaktan iyi olmuştur. Güçlülerin haksızlıklarına yalnız sabırla değil, güler yüzle katlanmak gerekir: yaptıklarına inanırlarsa yine yapacaklardır. Büyük talihle şımarmış ruhların en kötü yanı şudur: incittiklerinden nefret de ederler.
'Minus' inquit 'contemnemur, si uindicauerimus iniuriam.' Si tamquam ad remedium uenimus, sine ira ueniamus, non quasi dulce sit uindicari, sed quasi utile; saepe autem satius fuit dissimulare quam ulcisci. Potentiorum iniuriae hilari uultu, non patienter tantum ferendae sunt: facient iterum, si se fecisse crediderint. Hoc habent pessimum animi magna fortuna insolentes: quos laeserunt et oderunt.
2.33.2Krallara hizmet ederek yaşlanmış birinin sözü pek bilinir: biri ona sarayda en nadir şeye, yaşlılığa nasıl eriştiğini sorunca, "Haksızlıklara uğrayıp teşekkür ederek," demişti. Haksızlığın öcünü almak çoğu zaman o kadar işe gelmez ki ona uğradığını kabul etmek bile işe gelmez.
Notissima uox est eius qui in cultu regum consenuerat: cum illum quidam interrogaret quomodo rarissimam rem in aula consecutus esset, senectutem, 'iniurias' inquit 'accipiendo et gratias agendo'. Saepe adeo iniuriam uindicare non expedit ut ne fateri quidem expediat.
2.33.3Gaius Caesar, parlak bir Roma şövalyesi olan Pastor'un oğlunu, şıklığına ve fazla özenli saçlarına kızarak hapse attırmıştı; babası oğlunun hayatını bağışlaması için yalvarınca, sanki ona cezayı hatırlatmış gibi oğlanın hemen idama götürülmesini emretti; yine de babaya karşı her şeyi insanlık dışı yapmış olmamak için o gün onu yemeğe davet etti.
C. Caesar Pastoris splendidi equitis Romani filium cum in custodia habuisset munditiis eius et cultioribus capillis offensus, rogante patre ut salutem sibi filii concederet, quasi de supplicio admonitus duci protinus iussit; ne tamen omnia inhumane faceret aduersum patrem, ad cenam illum eo die inuitauit.
2.33.4Pastor geldi; yüzünde hiçbir sitem yoktu. Caesar ona bir hemina şarapla kadeh kaldırdı ve başına bir gözcü dikti: zavallı adam, oğlunun kanını içiyormuş gibi dayanıp içti. Caesar ona merhem ve çelenkler gönderdi, takıp takmadığını gözetlemelerini emretti: taktı. Oğlunu gömdüğü, daha doğrusu gömemediği gün, yüz konuktan biri olarak sedirde yatıyordu; gutlu yaşlı adam, çocukların doğum günlerinde bile pek yakışık almayacak kadehleri yuvarlıyordu; bu arada ne bir damla gözyaşı döktü ne acısının herhangi bir belirtiyle dışarı vurmasına izin verdi; oğlunu kurtarmayı başarmış gibi yemeğini yedi.
Venit Pastor uultu nihil exprobrante. Propinauit illi Caesar heminam et posuit illi custodem: perdurauit miser, non aliter quam si fili sanguinem biberet. Vnguentum et coronas misit et obseruare iussit an sumeret: sumpsit. Eo die quo filium extulerat, immo quo non extulerat, iacebat conuiua centesimus et potiones uix honestas natalibus liberorum podagricus senex hauriebat, cum interim non lacrimam emisit, non dolorem aliquo signo erumpere passus est; cenauit tamquam pro filio exorasset.
2.33.5Nedenini mi soruyorsun? Bir oğlu daha vardı. Ya o Priamos? Öfkesini gizlemedi mi, kralın dizlerine sarılmadı mı, oğlunun kanına bulanmış o ölüm saçan eli dudaklarına götürmedi mi, yemek yemedi mi? Ama yine de merhemsiz, çelenksiz; üstelik en zalim düşmanı onu birçok teselliyle yemek yemeye teşvik etti; başında bir gözcü dikiliyken kocaman kadehleri dikmeye değil.
Quaeris quare? habebat alterum. Quid ille Priamus? Non dissimulauit iram et regis genua complexus est, funestam perfusamque cruore fili manum ad os suum rettulit, cenauit? Sed tamen sine unguento, sine coronis, et illum hostis saeuissimus multis solaciis ut cibum caperet hortatus est, non ut pocula ingentia super caput posito custode siccaret.
2.33.6Romalı baba kendi canı için korkmuş olsaydı onu hor görürdüm; ama öfkesini babalık sevgisi dizginledi. Şölenden ayrılıp oğlunun kemiklerini toplamaya gitmesine izin verilmeyi hak ediyordu; o ara pek iyi kalpli, pek nazik delikanlı buna bile izin vermedi: derdi hafiflesin diye öğüt verir gibi sık sık kadeh kaldırarak yaşlı adamı kışkırtıp durdu. Öbürü ise kendini neşeli ve o gün ne olduğunu unutmuş gösterdi; konuk cellada hoş görünmeseydi öbür oğlu da ölmüştü.
Contempsissem Romanum patrem, si sibi timuisset: nunc iram compescuit pietas. Dignus fuit cui permitteretur a conuiuio ad ossa fili legenda discedere; ne hoc quidem permisit benignus interim et comis adulescens: propinationibus senem crebris, ut cura leniretur admonens, lacessebat. Contra ille se laetum et oblitum quid eo actum esset die praestitit; perierat alter filius, si carnifici conuiua non placuisset.
2.34.1Demek ki kışkırtılacak kişi ister denk olsun, ister üstün, ister aşağı, öfkeden uzak durmak gerekir. Denkle çekişmenin sonu belirsizdir, üstünle çekişmek çılgınlık, aşağı olanla çekişmek bayağılıktır. Isırana dişle karşılık vermek küçük ve sefil bir insanın işidir: fareler ve karıncalar, elini yaklaştırırsan ağızlarını sana çevirirler; zayıf olanlar dokunulunca incitildiklerini sanırlar.
Ergo ira abstinendum est, siue par est qui lacessendus est siue superior siue inferior. Cum pare contendere anceps est, cum superiore furiosum, cum inferiore sordidum. Pusilli hominis et miseri est repetere mordentem: mures formicaeque, si manum admoueris, ora conuertunt; inbecillia se laedi putant, si tanguntur.
2.34.2Öfkelendiğimiz kişinin bir zamanlar bize ne faydası dokunduğunu düşünürsek daha yumuşak oluruz; kırgınlığı onun iyilikleri telafi eder. Şu da aklımıza gelsin: merhametli diye tanınmak bize ne kadar itibar kazandıracaktır; bağışlamak nice kişiyi faydalı dostlar hâline getirmiştir.
Faciet nos mitiores, si cogitauerimus quid aliquando nobis profuerit ille cui irascimur, et meritis offensa redimetur. Illud quoque occurrat, quantum nobis commendationis allatura sit clementiae fama, quam multos uenia amicos utiles fecerit.
2.34.3Kişisel düşmanlarımızın ve savaştaki düşmanlarımızın çocuklarına öfkelenmeyelim: Sulla'nın zalimliğinin örnekleri arasında, kara listeye aldığı kimselerin çocuklarını kamu işlerinden uzaklaştırması da vardır; birinin babasının nefretine mirasçı yapılmasından daha haksız bir şey yoktur.
Ne irascamur inimicorum et hostium liberis: inter Sullanae crudelitatis exempla est quod ab re publica liberos proscriptorum summouit; nihil est iniquius quam aliquem heredem paterni odii fieri.
2.34.4Bağışlamakta güçlük çıkardığımız her seferde, herkesin bize karşı amansız olmasının işimize gelip gelmeyeceğini düşünelim. Bağışlamayı reddeden ne kadar sık bağışlanma diler! Kendi ayaklarına kapananı geri iten, ne kadar sık onun ayaklarına kapanır! Öfkeyi dostluğa çevirmekten daha şanlı ne vardır? Roma halkının, bir zamanlar en inatçı düşmanları olanlardan daha sadık müttefikleri var mı? Faydalı bir öngörü yenilenleri yenenlerle kaynaştırmasaydı, imparatorluk bugün ne olurdu?
Cogitemus, quotiens ad ignoscendum difficiles erimus, an expediat nobis omnes inexorabiles esse. Quam saepe ueniam qui negauit petit! Quam saepe eius pedibus aduolutus est quem a suis reppulit! Quid est gloriosius quam iram amicitia mutare? Quos populus Romanus fideliores habet socios quam quos habuit pertinacissimos hostes? Quod hodie esset imperium, nisi salubris prouidentia uictos permiscuisset uictoribus?
2.34.5Biri sana öfkelenecek: sen tersine onu iyiliklerle karşıla; bir taraf bırakınca husumet hemen düşer; ancak denkler savaşır. Ama öfke iki taraftan da çarpışacak, birbirine saldırılacaksa: o zaman daha iyi olan, önce geri adım atandır; kazanan yenilmiştir. Sana vurdu mu? Geri çekil; çünkü karşılık vererek ona daha sık vurmak için hem fırsat hem mazeret vermiş olursun; sonra istesen de bu kavgadan kendini kurtaramazsın.
Irascetur aliquis: tu contra beneficiis prouoca; cadit statim simultas ab altera parte deserta; nisi paria non pugnant. Sed utrimque certabit ira, concurritur: ille est melior qui prior pedem rettulit, uictus est qui uicit. Percussit te: recede; referiendo enim et occasionem saepius feriendi dabis et excusationem; non poteris reuelli, cum uoles.
2.35.1Düşmanına, elini yarada bırakacak ve darbeden geri çekemeyecek kadar sert vurmak isteyen olur mu? Oysa öfke böyle bir silahtır: güçlükle geri çekilir. Kendimize çabuk kullanılan silahlar, elverişli ve kullanışlı bir kılıç ararız: ruhun bu ağır, hantal ve geri alınamaz atılımlarından kaçınmayacak mıyız?
Numquid uelit quisquam tam grauiter hostem ferire ut relinquat manum in uulnere et se ab ictu reuocare non possit? Atqui tale ira telum est: uix retrahitur. Arma nobis expedita prospicimus, gladium commodum et habilem: non uitabimus impetus animi hos ⟦?⟧ graues et onerosos et inreuocabiles?
2.35.2Hoşa giden hız, ancak emredildiğinde adımı durduran, belirlenen yerin ötesine koşmayan, çevrilebilen ve koşudan yürüyüşe geçirilebilen hızdır; istemediğimiz hâlde hareket eden sinirlerin hasta olduğunu biliriz; yürümek isterken koşan kişi ya yaşlıdır ya bedeni zayıftır. Ruhun en sağlıklı, en güçlü hareketlerinin de kendi kendilerine sürüklenmeyen, bizim isteğimizle giden hareketler olduğunu düşünelim.
Ea demum uelocitas placet quae ubi iussa est uestigium sistit nec ultra destinata procurrit flectique et cursu ad gradum reduci potest; aegros scimus neruos esse, ubi inuitis nobis mouentur; senex aut infirmi corporis est qui cum ambulare uult currit: animi motus eos putemus sanissimos ualidissimosque qui nostro arbitrio ibunt, non suo ferentur.
2.35.3Yine de hiçbir şey, önce bu şeyin çirkinliğine, sonra tehlikesine bakmak kadar faydalı olmayacaktır. Hiçbir hâlin yüzü bundan daha bulanık değildir: en güzel yüzleri çirkinleştirmiş, en dingin bakışları vahşileştirmiştir. Öfkelenenleri bütün güzellik terk eder: giysileri kurala uygun biçimde düzgünce giyilmiş olsa bile eteklerini yerde sürükler, kendilerine gösterdikleri bütün özeni bırakırlar; saçları tabiatça ya da özenle yatıp çirkin olmayan bir görünüş almış olsa bile ruhlarıyla birlikte dikilir; damarlar şişer; göğüs sık soluklarla sarsılır, sesin kuduz patlaması boyunları gerer; o zaman uzuvlar titrer, eller rahat durmaz, bütün beden dalgalanır.
Nihil tamen aeque profuerit quam primum intueri deformitatem rei, deinde periculum. Non est ullius adfectus facies turbatior: pulcherrima ora foedauit, toruos uultus ex tranquillissimis reddit; linquit decor omnis iratos, et siue amictus illis compositus est ad legem, trahent uestem omnemque curam sui effundent, siue capillorum natura uel arte iacentium non informis habitus, cum animo inhorrescunt; tumescunt uenae; concutietur crebro spiritu pectus, rabida uocis eruptio colla distendet; tum artus trepidi, inquietae manus, totius corporis fluctuatio.
2.35.4Dışarıdaki görüntüsü bu kadar çirkin olan ruhun içeride nasıl olduğunu sanıyorsun? Göğsün içinde onun yüzü ne kadar daha korkunç, soluğu ne kadar daha keskin, atılımı ne kadar daha gergindir; dışarı fışkırmasa kendini parçalayacaktır!
Qualem intus putas esse animum cuius extra imago tam foeda est? Quanto illi intra pectus terribilior uultus est, acrior spiritus, intentior impetus, rupturus se nisi eruperit!
2.35.5Düşmanlar ya da vahşi hayvanlar kana bulanmışken ya da kan dökmeye giderken nasıl görünüyorlarsa, şairlerin yılanlarla kuşanmış, ateş soluyan yeraltı canavarlarını nasıl tasvir ettilerse, yeraltının en iğrenç tanrıçaları savaşları kışkırtmak, halklar arasına nifak tohumu ekmek ve barışı parçalamak için nasıl çıkıp geliyorsa, öfkeyi de öyle tasavvur edelim: gözleri alevle yanan, ıslıkla, böğürtüyle, inlemeyle, gıcırtıyla ve bunlardan daha tiksindirici bir ses varsa onunla gürleyen; iki eliyle de silah sallayan (çünkü kendini korumayı umursamaz); vahşi, kanlı, yara izleriyle dolu, kendi darbelerinden morarmış, çılgın adımlarla yürüyen, koyu bir karanlığa bürünmüş; saldıran, yakıp yıkan, kaçıran, herkesin, en çok da kendi nefretinin altında inleyen; başka türlü zarar veremiyorsa yerin, denizlerin, göğün çökmesini isteyen; hem düşmanca hem nefret edilen bir öfke.
Quales sunt hostium uel ferarum caede madentium aut ad caedem euntium aspectus, qualia poetae inferna monstra finxerunt succincta serpentibus et igneo flatu, quales ad bella excitanda discordiamque in populos diuidendam pacemque lacerandam deae taeterrimae inferum exeunt, talem nobis iram figuremus, flamma lumina ardentia, sibilo mugituque et gemitu et stridore et si qua his inuisior uox est perstrepentem, tela manu utraque quatientem (neque enim illi se tegere curae est), toruam cruentamque et cicatricosam et uerberibus suis liuidam, incessus uesani, offusam multa caligine, incursitantem uastantem fugantemque et omnium odio laborantem, sui maxime, si aliter nocere non possit, terras maria caelum ruere cupientem, infestam pariter inuisamque.
2.35.6Ya da istersen, bizim şairlerimizdeki gibi olsun:
sağ eliyle kanlı kamçısını sallayan Bellona
ya da
yırtık pelerinine sevinerek yürüyen Nifak;
ya da bu korkunç hâlin bundan da korkunç bir yüzü düşünülebiliyorsa, o.
Vel, si uidetur, sit qualis apud uates nostros est / sanguineum quatiens dextra Bellona flagellum / aut / scissa gaudens uadit Discordia palla / aut si qua magis dira facies excogitari diri adfectus potest.
2.36.1Sextius'un dediği gibi, bazı öfkelilere aynaya bakmak faydalı olmuştur. Kendilerindeki bu kadar büyük değişiklik onları sarsmıştır; sanki gerçeğin karşısına çıkarılmışlar gibi kendilerini tanıyamamışlardır. Oysa aynada yansıyan o görüntü, gerçek çirkinliğin ne kadarcığını gösteriyordu!
Quibusdam, ut ait Sextius, iratis profuit aspexisse speculum. Perturbauit illos tanta mutatio sui; uelut in rem praesentem adducti non agnouerunt se: et quantulum ex uera deformitate imago illa speculo repercussa reddebat!
2.36.2Ruh gösterilebilseydi ve herhangi bir maddede görünür olabilseydi, kara, lekeli, kaynayan, çarpık ve şişkin hâliyle ona bakanları dehşete düşürürdü. Kemiklerden, etlerden ve bunca engelden sızıp dışarı akarken bile çirkinliği bu kadar büyükse, çıplak gösterilseydi ne olurdu?
Animus si ostendi et si in ulla materia perlucere posset, intuentis confunderet ater maculosusque et aestuans et distortus et tumidus. Nunc quoque tanta deformitas eius est per ossa carnesque et tot inpedimenta effluentis: quid si nudus ostenderetur?
2.36.3Gerçi aynanın kimseyi öfkeden caydırdığına inanmazsın. Ne yani? Kendini değiştirmek için aynaya gelen kişi zaten değişmişti. Öfkelilere göre vahşi ve korkunç bir görüntüden daha güzel bir görüntü yoktur; nasılsalar öyle görünmek de isterler.
Speculo quidem neminem deterritum ab ira credideris. Quid ergo? qui ad speculum uenerat ut se mutaret, iam mutauerat: iratis quidem nulla est formosior effigies quam atrox et horrida qualesque esse etiam uideri uolunt.
2.36.4Asıl görmemiz gereken, öfkenin kendi başına ne kadar çok insana zarar verdiğidir. Kimileri aşırı kaynamadan damarlarını patlatmış, gücünü aşarak yükselen bir haykırış kan kusturmuş, gözlere fazla şiddetle hücum eden sıvı görmeyi bulandırmış, hastalar hastalıklarına geri düşmüştür. Deliliğe bundan daha hızlı bir yol yoktur.
Magis illud uidendum est, quam multis ira per se nocuerit. Alii nimio feruore rupere uenas et sanguinem supra uires elatus clamor egessit et luminum suffudit aciem in oculos uehementius umor egestus et in morbos aegri reccidere. Nulla celerior ad insaniam uia est.
2.36.5Bu yüzden birçokları öfkeyi çılgınlıkla sürdürmüş, kovdukları zihinlerini bir daha geri alamamışlardır: Aias'ı ölüme çılgınlık, çılgınlığa öfke sürükledi. Öfkeliler çocuklarına ölüm, kendilerine yoksulluk, evlerine yıkım dilerler; deliler delirdiklerini nasıl inkâr ederse onlar da öfkelendiklerini öyle inkâr ederler. En yakın dostlarına düşman kesilirler, en sevdiklerinin bile kaçınması gereken kişiler olurlar; kanunları, zarar verebildikleri yerler dışında unuturlar; en küçük şeylerle kışkırırlar; ne sözle ne hizmetle yanlarına yaklaşılabilir; her şeyi zorla yürütürler; kılıçlarla hem dövüşmeye hem kendilerini üstüne atmaya hazırdırlar.
Multi itaque continuauerunt irae furorem nec quam expulerant mentem umquam receperunt: Aiacem in mortem egit furor, in furorem ira. Mortem liberis, egestatem sibi, ruinam domui inprecantur, et irasci se negant non minus quam insanire furiosi. Amicissimis hostes uitandique carissimis, legum nisi qua nocent immemores, ad minima mobiles, non sermone, non officio adiri faciles, per uim omnia gerunt, gladiis et pugnare parati et incumbere.
2.36.6Çünkü onları en büyük, bütün kusurları aşan bir kötülük ele geçirmiştir. Öteki kusurlar yavaş yavaş girer; bunun gücü ise ani ve topyekûndur. Kısacası öbür bütün hâlleri kendine boyun eğdirir: en ateşli aşkı yener; bu yüzden insanlar sevdikleri bedenleri delip geçmiş, öldürdüklerinin kucağında yatmışlardır; en katı ve en az eğilip bükülen kötülük olan açgözlülüğü de öfke çiğnemiş, onu servetini saçmaya, evine ve tek bir yere yığılmış mallarına ateş vermeye zorlamıştır. Ne yani? Hırslı adam büyük değer verdiği nişanları fırlatıp atmamış, kendisine sunulan şerefi geri çevirmemiş midir? Öfkenin hükmetmediği hiçbir hâl yoktur.
Maximum enim illos malum cepit et omnia exsuperans uitia. Alia paulatim intrant, repentina et uniuersa uis huius est. Omnis denique alios adfectus sibi subicit: amorem ardentissimum uincit, transfoderunt itaque amata corpora et in eorum quos occiderant iacuere complexibus; auaritiam, durissimum malum minimeque flexibile, ira calcauit, adactam opes suas spargere et domui rebusque in unum conlatis inicere ignem. Quid? non ambitiosus magno aestimata proiecit insignia honoremque delatum reppulit? Nullus adfectus est in quem non ira dominetur.