III. Kitap
3.1.1Novatus, en çok istediğin şeyi şimdi yapmaya çalışacağız: öfkeyi ruhlardan söküp atmayı ya da hiç değilse dizginleyip atılımlarını durdurmayı. Bu bazen açıkça, gözler önünde yapılmalıdır: kötülüğün gücü daha azsa buna izin verir; bazen de gizlice: kötülük fazla alevlenmişse ve her engelle daha da kızışıp büyüyorsa. Öfkenin ne kadar gücü olduğu, bu gücün ne kadar taze olduğu önemlidir: geri püskürtülüp geri mi sürülmeli, yoksa çareleri de alıp götürmesin diye ilk fırtınası dinene kadar ona yol mu vermeliyiz?
Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omnique inpedimento exasperatur et crescit; refert quantas uires quamque integras habeat, utrum reuerberanda et agenda retro sit an cedere ei debeamus dum tempestas prima desaeuit, ne remedia ipsa secum ferat.
3.1.2Herkesin huyuna göre bir yol tutmak gerekecek: kimilerini yalvarmalar yener; kimileri boyun eğenlerin üstüne daha da varır, saldırır; kimilerini korkutarak yatıştıracağız; kimilerini azar, kimilerini itiraf, kimilerini utanç giriştikleri işten vazgeçirmiştir, kimilerini de beklemek: bu, aceleci bir kötülüğe karşı ağır işleyen bir çaredir; ona en son başvurmalı.
Consilium pro moribus cuiusque capiendum erit; quosdam enim preces uincunt, quidam insultant instantque summissis, quosdam terrendo placabimus; alios obiurgatio, alios confessio, alios pudor coepto deiecit, alios mora, lentum praecipitis mali remedium, ad quod nouissime descendendum est.
3.1.3Çünkü öteki hâller ertelenmeye izin verir, daha yavaş tedavi edilebilir; bunun ise kışkırmış ve kendi kendini sürükleyen şiddeti yavaş yavaş ilerlemez, başlar başlamaz bütünüyle oradadır. Öteki kusurlar gibi ruhları ayartmaz, alıp götürür; kendine hâkim olamayan, ortak bir kötülüğü bile arzulayan insanları kudurtur; yalnız hedef aldığı şeylere değil, yolda karşısına çıkanlara da saldırır.
Ceteri enim adfectus dilationem recipiunt et curari tardius possunt, huius incitata et se ipsa rapiens uiolentia non paulatim procedit sed dum incipit tota est; nec aliorum more uitiorum sollicitat animos, sed abducit et inpotentes sui cupidosque uel communis mali exagitat, nec in ea tantum in quae destinauit sed in occurrentia obiter furit.
3.1.4Öteki kusurlar ruhları iter, öfke ise uçurumdan atar. Hâllerimize karşı direnmek elimizde olmasa bile, hiç değilse hâllerin kendileri bir yerde durabilir; öfke ise yıldırımlar, fırtınalar ve gitmeyip düştükleri için geri çağrılamayan başka şeyler gibi gücünü gittikçe artırır.
Cetera uitia inpellunt animos, ira praecipitat. Etiam si resistere contra adfectus suos non licet, at certe adfectibus ipsis licet stare: haec, non secus quam fulmina procellaeque et si qua alia inreuocabilia sunt quia non eunt sed cadunt, uim suam magis ac magis tendit.
3.1.5Öteki kusurlar akıldan, bu ise akıl sağlığından kopar; ötekilerin girişleri yumuşak, büyümeleri sinsidir; öfkeye ise ruhlar baş aşağı düşer. Bu yüzden hiçbir şey bundan daha çılgınca saldırmaz, kendi gücüne bu kadar kapılmaz; başarırsa kibirlenir, boşa çıkarsa çıldırır; geri püskürtüldüğünde bile bıkıp usanmaz; talih hasmını elinden kaçırınca ısırıklarını kendine çevirir. Neyden doğduğunun büyüklüğü de önemli değildir; çünkü en hafif şeylerden en büyüklerine yükselir.
Alia uitia a ratione, hoc a sanitate desciscit; alia accessus lenes habent et incrementa fallentia: in iram deiectus animorum est. Nulla itaque res urget magis attonita et in uires suas prona et siue successit superba, siue frustratur insana; ne repulsa quidem in taedium acta, ubi aduersarium fortuna subduxit, in se ipsa morsus suos uertit. Nec refert quantum sit ex quo surrexerit; ex leuissimis enim in maxima euadit.
3.2.1Hiçbir yaşı atlamaz, hiçbir insan soyunu dışarıda bırakmaz. Bazı halklar yoksulluğun nimeti sayesinde sefahati tanımamıştır; bazıları hareketli ve gezgin yaşadıkları için tembellikten kurtulmuştur; töresi işlenmemiş, hayatı köylüce olanlar dolandırıcılığı, hileyi ve forumda doğan her türlü kötülüğü bilmez; ama öfkenin kışkırtmadığı hiçbir halk yoktur: Yunanlar arasında da barbarlar arasında da güçlüdür; kanunlardan korkanlar için de, hukuku güçlerinin ölçüsüyle belirlenenler için de aynı ölçüde yıkıcıdır.
Nullam transit aetatem, nullum hominum genus excipit. Quaedam gentes beneficio egestatis non nouere luxuriam; quaedam, quia exercitae et uagae sunt, effugere pigritiam; quibus incultus mos agrestisque uita est, circumscriptio ignota est et fraus et quodcumque in foro malum nascitur: nulla gens est quam non ira instiget, tam inter Graios quam inter barbaros potens, non minus perniciosa leges metuentibus quam quibus iura distinguit modus uirium.
3.2.2Kısacası öteki hâller tek tek kişileri yakalar; bu ise bazen bütün bir halkın birlikte kapıldığı tek hâldir. Hiçbir zaman bütün bir halk bir kadına duyduğu aşkla tutuşmamış, bütün bir şehir umudunu paraya ya da kazanca bağlamamıştır; ihtiras insanları birer birer ele geçirir; kendine hâkim olamamak kamusal bir kötülük değildir; ama öfkeye çoğu zaman tek bir kol hâlinde gidilmiştir.
Denique cetera singulos corripiunt, hic unus adfectus est qui interdum publice concipitur. Numquam populus uniuersus feminae amore flagrauit nec in pecuniam aut lucrum tota ciuitas spem suam misit; ambitio uiritim singulos occupat, inpotentia non est malum publicum; saepe in iram uno agmine itum est.
3.2.3Erkekler, kadınlar, yaşlılar, çocuklar, ileri gelenler ve ayak takımı birleşmiştir; bütün kalabalık birkaç sözle kışkırtılmış, kışkırtıcının kendisini geride bırakmıştır; hemen silahlara, ateşe koşulmuş, komşulara savaş açılmış ya da vatandaşlarla savaşılmıştır; evler bütün soy sopuyla birlikte yakılmış; az önce hoşa giden belagatiyle büyük itibar gören kişi kendi dinleyicilerinin öfkesine uğramıştır; lejyonlar kendi komutanlarına mızrak fırlatmıştır; bütün halk patricius'lardan ayrılmıştır; devletin danışma meclisi olan senato, asker yazımını beklemeden, komutan atamadan, öfkesine birdenbire önderler seçmiş, şehrin damları boyunca soylu insanları kovalayıp cezalarını kendi eliyle vermiştir; milletler hukuku çiğnenerek elçilere saldırılmış, ağza alınmaz bir kudurganlık şehri sürükleyip götürmüştür; halkın kabarması yatışsın diye zaman da tanınmamış, filolar hemen denize indirilip derme çatma askerlerle doldurulmuştur; halk usulsüz, alamet almadan, öfkesinin önderliğinde yola çıkmış, rastgele bulduğunu, kaptığını silah diye taşımış, sonra cüretkâr öfkesinin pervasızlığını büyük bir felaketle ödemiştir.
Viri feminae, senes pueri, principes uulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis uerbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum ciuibus; 4. totae cum stirpe omni crematae domus, et modo eloquio fauorabili habitus in multo honore iram suae contionis excepit; in imperatorem suum legiones pila torserunt; dissedit plebs tota cum patribus; publicum consilium senatus non expectatis dilectibus nec nominato imperatore subitos irae suae duces legit ac per tecta urbis nobiles consectatus uiros supplicium manu sumpsit; 5. uiolatae legationes rupto iure gentium rabiesque infanda ciuitatem tulit, nec datum tempus quo resideret tumor publicus, sed deductae protinus classes et oneratae tumultuario milite; sine more, sine auspiciis populus ductu irae suae egressus fortuita raptaque pro armis gessit, deinde magna clade temeritatem audacis irae luit.
3.2.6Barbarların savaşa rastgele atılmalarının sonu da budur: değişken ruhlarını haksızlığa uğradıkları izlenimi çarpınca hemen harekete geçerler; acıları onları nereye sürüklerse oraya, bir enkaz gibi lejyonların üstüne çökerler; düzensiz, korkusuz, tedbirsiz, kendi tehlikelerini ararlar; vurulmaktan, kılıcın üstüne yüklenmekten, mızrakları bedenleriyle itmekten ve kendi yaralarından geçip çıkmaktan sevinç duyarlar.
Hic barbaris forte inruentibus in bella exitus est: cum mobiles animos species iniuriae perculit, aguntur statim et qua dolor traxit ruinae modo legionibus incidunt, incompositi interriti incauti, pericula adpetentes sua; gaudent feriri et instare ferro et tela corpore urgere et per suum uulnus exire.
3.3.1"Bu gücün büyük ve yıkıcı olduğundan şüphe yok," diyorsun; "öyleyse nasıl iyileştirilmesi gerektiğini göster." Ama önceki kitaplarda söylediğim gibi, Aristoteles öfkenin savunucusu olarak karşımızda durur ve onu içimizden kesip atmamızı yasaklar: ona göre öfke faziletin mahmuzudur; elimizden alınırsa ruh silahsız kalır, büyük girişimlere karşı uyuşuk ve tembel olur.
'Non est' inquis 'dubium quin magna ista et pestifera sit uis: ideo quemadmodum sanari debeat monstra.' Atqui, ut in prioribus libris dixi, stat Aristoteles defensor irae et uetat illam nobis exsecari: calcar ait esse uirtutis, hac erepta inermem animum et ad conatus magnos pigrum inertemque fieri.
3.3.2Bu yüzden onun iğrençliğini ve vahşiliğini açığa vurmak, insana karşı kudurmuş bir insanın ne korkunç bir canavar olduğunu göz önüne sermek gerekir: kendine yıkım getirmeden yıkım saçamayan bu insan ne büyük bir hızla atılır, ancak batıranla birlikte batabilecek şeyleri batırır.
Necessarium est itaque foeditatem eius ac feritatem coarguere et ante oculis ponere quantum monstri sit homo in hominem furens quantoque impetu ruat non sine pernicie sua perniciosus et ea deprimens quae mergi nisi cum mergente non possunt.
3.3.3Ne yani? Bir fırtınaya kapılmış gibi kendisi yürümeyip sürüklenen, kudurmuş bir kötülüğe kölelik eden, öcünü başkasına havale etmeyip kendisi tahsil ederek ruhuyla da eliyle de azgınlaşan, en sevdiklerinin ve az sonra kaybettiği için ağlayacağı şeylerin cellatlığını yapan kişiye aklı başında diyen olur mu?
Quid ergo? sanum hunc aliquis uocat qui uelut tempestate correptus non it sed agitur et furenti malo seruit, nec mandat ultionem suam sed ipse eius exactor animo simul ac manu saeuit, carissimorum eorumque quae mox amissa fleturus est carnifex?
3.3.4Faziletin onsuz hiçbir şey yapamadığı düşünüp taşınmayı bulandıran bu hâli faziletin yardımcısı ve arkadaşı yapan olur mu? Hastayı hastalığın ve nöbetin ayağa kaldırdığı güçler geçici ve uğursuzdur; yalnız kendi kötülüğüne güçlüdür.
Hunc aliquis adfectum uirtuti adiutorem comitemque dat, consilia sine quibus uirtus nihil gerit obturbantem? Caducae sinistraeque sunt uires et in malum suum ualidae in quas aegrum morbus et accessio erexit.
3.3.5Öyleyse öfke hakkındaki kanaat insanlar arasında şüpheliymiş gibi onu kötülemekle vaktimi boşa harcadığımı sanmana gerek yok; çünkü filozoflardan, hem de ünlü filozoflardan biri vardır ki ona görevler verir, onu faydalı bir şey, savaşa, iş görmeye, belli bir hararetle yapılması gereken her şeye yüreklilik katan bir şey diye çağırır.
Non est ergo quod me putes tempus in superuacuis consumere, quod iram, quasi dubiae apud homines opinionis sit, infamem, cum sit aliquis et quidem de inlustribus philosophis qui illi indicat operas et tamquam utilem ac spiritus subministrantem in proelia, in actus rerum, ad omne quodcumque calore aliquo gerendum est uocet.
3.3.6Kimse onun bir zaman, bir yerde faydalı olacağını sanarak aldanmasın diye, öfkenin dizginsiz ve çılgın kudurganlığını göstermeli, ona kendi donanımını geri vermeliyiz: işkence sehpaları, ip işkenceleri, zindanlar, çarmıhlar, toprağa gömülmüş bedenlerin çevresinde yakılan ateşler, cesetleri bile sürükleyen kancalar, türlü türlü zincirler, türlü türlü cezalar, uzuvların parçalanması, alına basılan damgalar, korkunç hayvanların kafesleri. Öfke bu aletlerin arasına konsun; korkunç ve dehşet verici bir sesle gıcırdasın; kendisiyle kudurduğu bütün bu şeylerden daha iğrenç olsun.
Ne quem fallat tamquam aliquo tempore, aliquo loco profutura, ostendenda est rabies eius effrenata et attonita apparatusque illi reddendus est suus, eculei et fidiculae et ergastula et cruces et circumdati defossis corporibus ignes et cadauera quoque trahens uncus, uaria uinculorum genera, uaria poenarum, lacerationes membrorum, inscriptiones frontis et bestiarum immanium caueae: inter haec instrumenta conlocetur ira dirum quiddam atque horridum stridens, omnibus per quae furit taetrior.
3.4.1Öteki hâller hakkında şüphe olsa da, hiçbir hâlin, önceki kitaplarda tasvir ettiğimiz yüzden daha kötü bir yüzü olmadığı kesindir: sert ve keskin; kâh kan geri çekilip kaçtığı için solgun, kâh bütün sıcaklık ve soluk yüze yöneldiği için kızarmış, kana bulanmış gibi; damarlar şişmiş; gözler kâh telaşlı ve fırlak, kâh tek bir bakışa çakılıp kalmış. Buna, birini yemek ister gibi birbirine çarpan dişlerin gıcırtısını ekle; yaban domuzlarının dişlerini sürterek bilerken çıkardığı sesten farksızdır. Eller kendi kendini bükerken eklemlerin çıtırtısını, sık sık dövülen göğsü, sık solukları, derinden çekilen iniltileri, yerinde durmayan bedeni, ani haykırışlarla kesilen belirsiz sözleri, titreyen ve bazen sıkılıp korkunç bir şey tıslayan dudakları da ekle.
Vt de ceteris dubium sit, nulli certe adfectui peior est uultus, quem in prioribus libris descripsimus: asperum et acrem et nunc subducto retrorsus sanguine fugatoque pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu uerso subrubicundum et similem cruento, uenis tumentibus, oculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutu defixis et haerentibus; 2. adice dentium inter se arietatorum ut aliquem esse cupientium non alium sonum quam est apris tela sua adtritu acuentibus; adice articulorum crepitum cum se ipsae manus frangunt et pulsatum saepius pectus, anhelitus crebros tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta uerba subitis exclamationibus, trementia labra interdumque compressa et dirum quiddam exsibilantia.
3.4.3Vallahi, ister açlık kudurtsun ister iç organlarına saplanmış bir demir, vahşi hayvanların yüzü, can çekişirken avcılarına son bir ısırıkla saldırdıklarında bile, öfkeyle tutuşmuş bir insanın yüzü kadar iğrenç değildir. Hele seslerini ve tehditlerini dinlemeye vaktin olsa: işkenceden geçmiş bir ruhun sözleri nasıldır!
Ferarum mehercules, siue illas fames agitat siue infixum uisceribus ferrum, minus taetra facies est, etiam cum uenatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominis ira flagrantis. Age, si exaudire uoces ac minas uacet, qualia excarnificati animi uerba sunt!
3.4.4Öfkenin önce kendi sahibinin kötülüğüyle başladığını anlayınca herkes kendini ondan geri çekmek istemez mi? En yüksek iktidarda öfkeyi kullanan, onu güç kanıtı sayan, öcün hazırda bulunmasını büyük talihin büyük nimetlerinden biri sayanlara, öfkesinin tutsağı olan kişiye güçlü değil, özgür bile denemeyeceğini hatırlatmamı istemez misin?
Nonne reuocare se quisque ab ira uolet, cum intellexerit illam a suo primum malo incipere? Non uis ergo admoneam eos qui iram
3.4.5Herkes daha dikkatli olsun, kendini gözetsin diye şunu da hatırlatmamı istemez misin: ruhun öteki kötülükleri en kötü insanlara özgüdür; öfkelilik ise bilgili insanlara da, başka bakımlardan sağlıklı olanlara da sızar. O kadar ki bazıları öfkeliliğin açık yüreklilik belirtisi olduğunu söyler ve halk arasında en uysal insanların ona en çok yatkın olduğuna inanılır.
Non uis admoneam, quo diligentior quisque sit et ipse se circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus et in alia sanis inrepere? adeo ut quidam simplicitatis indicium iracundiam dicant et uulgo credatur facillimus quisque huic
3.5.1"Bu nereye varıyor?" diyorsun. Kimse kendini öfkeden güvende saymasın diye; çünkü öfke tabiatça yumuşak ve sakin olanları da vahşete ve şiddete çağırır. Salgına karşı bedenin sağlamlığının ve sağlığa titizlikle bakmanın hiçbir faydası olmadığı gibi (çünkü salgın zayıfa da güçlüye de ayırt etmeden saldırır), öfke de huzursuz huylular kadar ölçülü ve yumuşak huylular için de tehlikelidir; hatta bunlarda öfke, onları ne kadar çok değiştirirse o kadar çirkin ve tehlikeli olur.
'Quorsus' inquis 'hoc pertinet?' Vt nemo se iudicet tutum ab illa, cum lenes quoque natura et placidos in saeuitiam ac uiolentiam euocet. Quemadmodum aduersus pestilentiam nihil prodest firmitas corporis et diligens ualetudinis cura (promiscue enim inbecilla robustaque inuadit), ita ab ira tam inquietis moribus periculum est quam compositis et remissis, quibus eo turpior ac periculosior est quo plus in illis mutat.
3.5.2Ama birinci olan öfkelenmemek, ikinci olan öfkeyi bırakmak, üçüncü olan başkasının öfkesini de tedavi etmek olduğuna göre, önce öfkeye nasıl düşmeyeceğimizi, sonra kendimizi ondan nasıl kurtaracağımızı, en son da öfkelenen birini nasıl tutup yatıştıracağımızı ve sağlığına kavuşturacağımızı söyleyeceğim.
Sed cum primum sit non irasci, secundum desinere, tertium alienae quoque irae mederi, dicam primum quemadmodum in iram non incidamus, deinde quemadmodum nos ab illa liberemus, nouissime quemadmodum irascentem retineamus placemusque et ad sanitatem reducamus.
3.5.3Öfkenin bütün kusurlarını sık sık göz önüne getirir ve onu doğru değerlendirirsek öfkelenmeyiz. Onu kendi içimizde suçlamalı, mahkûm etmeli; kötülüklerini didik didik edip ortaya dökmeliyiz; nasıl bir şey olduğu görünsün diye onu en kötü şeylerle karşılaştırmalıyız.
Ne irascamur praestabimus, si omnia uitia irae nobis subinde proposuerimus et illam bene aestimauerimus. Accusanda est apud nos, damnanda; perscrutanda eius mala et in medium protrahenda sunt; ut qualis sit appareat, comparanda cum pessimis est.
3.5.4Açgözlülük biriktirir, toplar; bundan da daha iyi biri faydalanır; öfke ise harcar, pek az kişiye bedavaya gelir. Öfkeli bir efendi kaç köleyi kaçmaya, kaç köleyi ölüme sürmüştür! Öfkelenerek, öfkelenmesine sebep olan şeyden ne kadar fazlasını kaybetmiştir! Öfke babaya yas, kocaya boşanma, yöneticiye nefret, adaya seçim yenilgisi getirmiştir.
Auaritia adquirit et contrahit, quo aliquis melior utatur: ira inpendit, paucis gratuita est. Iracundus dominus quot in fugam seruos egit, quot in mortem! Quanto plus irascendo quam id erat propter quod irascebatur amisit! Ira patri luctum, marito diuortium attulit, magistratui odium, candidato repulsam.
3.5.5Sefahatten de kötüdür; çünkü sefahat kendi hazzından, öfke başkasının acısından zevk alır. Kötü niyeti de kıskançlığı da aşar; çünkü onlar birinin bahtsız olmasını ister, öfke ise onu bahtsız kılmak ister; onlar rastlantıyla gelen kötülüklerden hoşlanır, öfke ise talihi bekleyemez: nefret ettiği kişinin zarar görmesini değil, ona kendisinin zarar vermesini ister.
Peior est quam luxuria, quoniam illa sua uoluptate fruitur, haec alieno dolore. Vincit malignitatem et inuidiam; illae enim infelicem fieri uolunt, haec facere; illae fortuitis malis delectantur, haec non potest expectare fortunam: nocere ei quem odit, non noceri uult.
3.5.6Husumetlerden daha ağır bir şey yoktur: onları öfke kurar. Savaştan daha ölüm saçan bir şey yoktur: güçlülerin öfkesi savaşta patlar; zaten halktan birinin, sıradan bir kişinin öfkesi de silahsız ve güçsüz bir savaştır. Ayrıca öfke — ardından gelecek olanları, zararları, tuzakları, karşılıklı çekişmelerden doğan sonu gelmez kaygıyı bir yana bırakalım — ceza alırken ceza da öder; insanın tabiatını inkâr eder: tabiat sevgiye çağırır, öfke nefrete; tabiat fayda sağlamayı buyurur, öfke zarar vermeyi.
Nihil est simultatibus grauius: has ira conciliat. Nihil est bello funestius: in hoc potentium ira prorumpit; ceterum etiam illa plebeia ira et priuata inerme et sine uiribus bellum est. Praeterea ira, ut seponamus quae mox secutura sunt, damna insidias perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere.
3.5.7Buna şunu ekle: öfkenin kızgınlığı kendine fazla değer vermekten geldiği için, yürekli görünse de aslında küçük ve dardır; çünkü kendisini küçümsediğine hükmettiği kişiden herkes aşağıdadır. Oysa büyük ruh, kendine doğru değer biçen kişi haksızlığın öcünü almaz, çünkü onu hissetmez.
Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu ueniat, ut animosa uideatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo a quo se contemptum iudicat minor est. At ille ingens animus et uerus aestimator sui non uindicat iniuriam, quia non sentit.
3.5.8Mızraklar nasıl sert şeyden geri sekerse, sağlam şeylere vurulunca vuran nasıl acı çekerse, hiçbir haksızlık da büyük bir ruha kendini hissettiremez; çünkü haksızlık, hedef aldığı şeyden daha kırılgandır. Hiçbir silahın işleyemeyeceği bir şey gibi bütün haksızlıkları ve hakaretleri geri çevirmek ne kadar güzeldir! Öç, acının itirafıdır; haksızlığın eğdiği ruh büyük değildir. Seni ya senden güçlü biri incitmiştir ya da zayıf biri: zayıfsa onu esirge, güçlüyse kendini.
Vt tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit. Quanto pulchrius uelut nulli penetrabilem telo omnis iniurias contumeliasque respuere! Vltio doloris confessio est; non est magnus animus quem incuruat iniuria. Aut potentior te aut inbecillior laesit: si inbecillior, parce illi, si potentior, tibi.
3.6.1Seni kışkırtabilecek hiçbir şeyin başına gelememesinden daha kesin bir büyüklük kanıtı yoktur. Evrenin yukarıdaki, daha düzenli ve yıldızlara yakın kısmı ne buluta dönüşür, ne fırtınaya sürüklenir, ne kasırgada döner; orada hiçbir kargaşa yoktur: yıldırım aşağıdakilere düşer. Yüce ruh da öyledir: her zaman sakindir, dingin bir mevzide durur, öfkenin toplandığı her şeyi altında ezer; ölçülü, saygıdeğer ve düzenlidir; bunların hiçbirini öfkelenmiş insanda bulamazsın.
Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem inpellitur nec uersatur in turbinem; omni tumultu caret: inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla conlocatus, omnia infra se premens quibus ira contrahitur, modestus et uenerabilis est et dispositus; quorum nihil inuenies in irato.
3.6.2Acıya teslim olmuş, kudurmuş hangi insan önce utanma duygusunu atmamıştır? Atılımla bulanmış, birinin üstüne saldıran hangi insan kendisinde saygıya değer ne varsa fırlatıp atmamıştır? Kışkırmış birinde vazifelerinin sayısı ya da sırası yerinde kalmış mıdır? Kim diline hâkim olabilmiştir? Kim bedeninin herhangi bir parçasını zapt edebilmiştir? Kendini salıvermiş kim kendini yönetebilmiştir?
Quis enim traditus dolori et furens non primam reiecit uerecundiam? Quis impetu turbidus et in aliquem ruens non quidquid in se uenerandi habuit abiecit? Cui officiorum numerus aut ordo constitit incitato? Quis linguae temperauit? Quis ullam partem corporis tenuit? Quis se regere potuit inmissum?
3.6.3Demokritos'un şu faydalı öğüdü işimize yarayacaktır; ona göre, ne özel hayatta ne kamu hayatında çok sayıda ya da gücümüzü aşan işlere girişmezsek dinginliğe kavuşuruz. Pek çok işin peşinde koşturan birinin günü hiçbir zaman o kadar yolunda geçmez ki ya bir insandan ya bir işten, ruhu öfkeye hazırlayacak bir kırgınlık doğmasın.
Proderit nobis illud Democriti salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque priuatim neque publice multa aut maiora uiribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret.
3.6.4Şehrin kalabalık yerlerinde acele eden biri nasıl birçok kişiye çarpmak zorunda kalır, bir yerde kayar, bir yerde alıkonur, bir yerde üstüne çamur sıçrarsa, hayatın bu dağınık ve başıboş işleyişinde de birçok engel, birçok şikâyet çıkar: biri umudumuzu boşa çıkarmış, biri ertelemiş, biri elimizden kapmıştır; tasarladıklarımız planladığımız gibi akmamıştır.
Quemadmodum per frequentia urbis loca properanti in multos incursitandum est et aliubi labi necesse est, aliubi retineri, aliubi respergi, ita in hoc uitae actu dissipato et uago multa inpedimenta, multae querellae incidunt: alius spem nostram fefellit, alius distulit, alius intercepit; non ex destinato proposita fluxerunt.
3.6.5Talih kimseye, çok şeye girişen birine her yerde karşılık verecek kadar bağlı değildir; demek ki bazı işleri tasarladığının tersine sonuçlanan kişinin insanlara ve olaylara tahammülü kalmaz, en hafif sebeplerle kâh bir kişiye, kâh bir işe, kâh bir yere, kâh talihe, kâh kendine öfkelenir.
Nulli fortuna tam dedita est ut multa temptanti ubique respondeat; sequitur ergo ut is cui contra quam proposuerat aliqua cesserunt inpatiens hominum rerumque sit, ex leuissimis causis irascatur nunc personae, nunc negotio, nunc loco, nunc fortunae, nunc sibi.
3.6.6Bu yüzden ruhun sakin olabilmesi için onu çalkalamamalı, dediğim gibi, ne çok işle ne de büyük ve gücünü aşan işlerin peşine düşerek yormalıyız. Hafif yükleri omuza yerleştirmek ve düşürmeden şu ya da bu yana aktarmak kolaydır; ama başkalarının ellerinin üstümüze koyduğu ve güçlükle taşıdığımız yükleri yenik düşüp ilk fırsatta yere atarız; yükün altında ayakta dururken bile, taşıyamadığımız için sendeleriz.
Itaque ut quietus possit esse animus, non est iactandus nec multarum, ut dixi, rerum actu fatigandus nec magnarum supraque uires adpetitarum. Facile est leuia aptare ceruicibus et in hanc aut illam partem transferre sine lapsu, at quae alienis in nos manibus inposita aegre sustinemus, uicti in proximo effundimus; etiam dum stamus sub sarcina, inpares oneri uacillamus.
3.7.1Kamu işlerinde ve ev işlerinde de aynı şeyin olduğunu bilmelisin. Kolay ve elverişli işler yapanın ardından gelir; muazzam ve yapanın ölçüsünü aşan işler ise kendilerini kolay kolay teslim etmez; ele alındıklarında da onları yöneteni ezip sürükler, tam tutulmuş görünürlerken onunla birlikte devrilirler. Böylece kolay olan işlere girişmeyip giriştiği işlerin kolay olmasını isteyen kişinin iradesi çoğu zaman boşa çıkar.
Idem accidere in rebus ciuilibus ac domesticis scias. Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam uisa cum ipso cadunt: ita fit ut frequenter inrita sit eius uoluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed uult facilia esse quae adgressus est.
3.7.2Bir şeye ne zaman girişsen, kendini, hazırladığın şeyleri ve neyle hazırlandığını birlikte ölç; çünkü yarım kalan bir işin pişmanlığı seni sertleştirecektir. Bir kişinin ateşli mi, yoksa soğuk ve sönük mü bir yaradılışı olduğu burada önemlidir: başarısızlık soylu yaradılıştan öfke, gevşek ve tembel olandan keder çıkarır. Öyleyse işlerimiz ne küçük, ne cüretkâr ve haddini aşan şeyler olsun; umudumuz yakına uzansın; elde ettiğimizde bile başarmış olmamıza şaşacağımız hiçbir şeye girişmeyelim.
Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest utrum quis feruidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec paruae sint nec audaces et inprobae, in uicinum spes exeat, nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur.
3.8.1Haksızlığa uğramamaya çalışalım, çünkü ona katlanmayı bilmiyoruz. En sakin, en uysal, en az kaygılı ve huysuz kişiyle yaşamalı; çünkü huylar birlikte yaşanan insanlardan alınır; bedenin bazı hastalıkları nasıl dokunanlara sıçrarsa, ruh da kötülüklerini en yakınlarına geçirir: ayyaş, sofra arkadaşlarını şarap sevgisine sürüklemiştir; iffetsizlerin topluluğu güçlü, çakmaktaşından doğmuş bir adamı bile yumuşatmıştır; açgözlülük zehrini yakınlarına aktarmıştır.
Demus operam ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque uiuendum est; sumuntur a conuersantibus mores et ut quaedam in contactos corporis uitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus conuictores in amorem meri traxit, inpudicorum coetus fortem quoque et silice natum uirum emolliit, auaritia in proximos uirus suum transtulit.
3.8.2Faziletlerde de tersine aynı yol işler: yanlarında olan her şeyi yumuşatırlar. Elverişli bir bölge ve daha sağlıklı bir iklim beden sağlığına, sağlam olmayan ruhlara daha iyi insanlar arasında bulunmak kadar faydalı olmamıştır.
Eadem ex diuerso ratio uirtutum est, ut omne quod secum habent mitigent; nec tam ualetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore uersari.
3.8.3Bunun ne kadar etkili olduğunu, vahşi hayvanların bile bizimle yaşayarak evcilleştiğini, en korkunç hayvanın bile uzun süre insanla bir arada yaşamaya katlanınca gücünü koruyamadığını görürsen anlarsın: bütün sertlik körelir, sakin şeylerin arasında yavaş yavaş unutulur. Buna şu da eklenir: sakin insanlarla yaşayan kişi yalnız onların örneğiyle daha iyi olmaz; öfkelenmek için sebep de bulmaz, kusurunu da işletmez. Bu yüzden öfkeliliğini kışkırtacağını bildiği herkesten kaçması gerekecektir. "Bunlar kim?" diyorsun.
Quae res quantum possit intelleges, si uideris feras quoque conuictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae uim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus uiuit, sed quod causas irascendi non inuenit nec uitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos inritaturos iracundiam sciet. 'Qui sunt' inquis 'isti?'
3.8.4Çeşitli sebeplerle aynı şeyi yapacak birçok kişi: kibirli seni küçümsemesiyle, iğneleyici hakaretiyle, küstah haksızlığıyla, kıskanç kötü niyetiyle, kavgacı çekişmesiyle, boş ve yalancı kişi böbürlenmesiyle kızdıracaktır; kuşkucu birinin senden korkmasına, inatçı birinin seni yenmesine, nazlı birinin seni beğenmemesine katlanamayacaksın.
Multi ex uariis causis idem facturi: offendet te superbus contemptu, dicax contumelia, petulans iniuria, liuidus malignitate, pugnax contentione, uentosus et mendax uanitate; non feres a suspicioso timeri, a pertinace uinci, a delicato fastidiri.
3.8.5Açık yürekli, uysal, ölçülü insanları seç; öfkeni kışkırtmayan, ama öfkelenirsen katlanan insanları. Bundan da faydalı olanlar alçakgönüllü, insancıl ve tatlı dilli olanlardır; ama dalkavukluğa varacak kadar değil, çünkü fazla onaylamak da öfkelileri kızdırır. Bizim bir dostumuz vardı: iyi bir adamdı, ama öfkeye pek hazırdı; ona yaltaklanmak sövmekten daha güvenli değildi.
Elige simplices faciles moderatos, qui iram tuam nec euocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia adsentatio offendit: erat certe amicus noster uir bonus sed irae paratioris, cui non magis tutum erat blandiri quam male dicere.
3.8.6Hatip Caelius'un son derece öfkeli olduğu bilinir. Anlatıldığına göre bir gün odasında yemek yerken yanında sabrıyla seçilmiş bir yanaşması vardı; ama böyle bir çifte koşulmuş adamın, bağlı olduğu kişiyle kavgaya tutuşmaktan kaçması zordu; adam, Caelius ne derse onu onaylamanın, ikinci rolü oynamanın en iyisi olduğuna karar verdi. Caelius bu onaylayışa dayanamadı ve "Bir şey söyle de karşı çık, iki kişi olalım!" diye bağırdı. Ama o da, öfkelenmeyene öfkelendiği için, hasım bulamayınca çabucak öfkesini bıraktı.
Caelium oratorem fuisse iracundissimum constat. Cum quo, ut aiunt, cenabat in cubiculo lectae patientiae cliens, sed difficile erat illi in copulam coniecto rixam eius cui cohaerebat effugere; optimum iudicauit quidquid dixisset sequi et secundas agere. Non tulit Caelius adsentientem et exclamauit, 'dic aliquid contra, ut duo simus!' Sed ille quoque, quod non irasceretur iratus, cito sine aduersario desit.
3.8.7Öyleyse öfkeli olduğumuzu biliyorsak, daha çok yüzümüze ve sözümüze uyanları seçelim: gerçi bizi nazlı yapacak, istemediğimiz hiçbir şeyi duymamak gibi kötü bir alışkanlığa sokacaklardır; ama kusurumuza ara ve dinlenme vermek faydalı olacaktır. Tabiatça huysuz ve evcilleşmez olanlar bile okşayana katlanır: okşayan için hiçbir şey sert ve asık suratlı değildir.
Eligamus ergo uel hos potius, si conscii nobis iracundiae sumus, qui uultum nostrum ac sermonem sequantur: facient quidem nos delicatos et in malam consuetudinem inducent nihil contra uoluntatem audiendi, sed proderit uitio suo interuallum et quietem dare. Difficiles quoque et indomiti natura blandientem ferent: nihil asperum tetricumque palpanti est.
3.8.8Bir tartışma uzayıp kavgaya dönüşecek gibiyse, güç kazanmadan başında duralım: çekişme kendi kendini besler ve içine dalanları daha derinde tutar; kavgadan uzak durmak, ondan çekilmekten kolaydır.
Quotiens disputatio longior et pugnacior erit, in prima resistamus, antequam robur accipiat: alit se ipsa contentio et demissos altius tenet; facilius est se a certamine abstinere quam abducere.
3.9.1Öfkeliler daha ağır uğraşları da bırakmalı ya da hiç değilse yorgunluğa varmadan sürdürmelidir; ruh da sert şeylerle değil, hoş sanatlarla meşgul edilmelidir: şiir okumak onu yatıştırsın, tarih masallarıyla oyalasın; ruha daha yumuşak, daha incelikli davranılsın.
Studia quoque grauiora iracundis omittenda sunt aut certe citra lassitudinem exercenda, et animus non inter dura uersandus, sed artibus amoenis tradendus: lectio illum carminum obleniat et historia fabulis detineat; mollius delicatiusque tractetur.
3.9.2Pythagoras ruhun hâllerini lirle yatıştırırdı; borazanların ve trompetlerin kışkırtıcı, bazı ezgilerin ise zihni gevşeten okşayışlar olduğunu kim bilmez? Bulanık gözlere yeşil şeyler iyi gelir; zayıf görme gücü bazı renklerde dinlenir, bazılarının parlaklığıyla kamaşır: hasta zihinleri de neşeli uğraşlar okşar.
Pythagoras perturbationes animi lyra componebat; quis autem ignorat lituos et tubas concitamenta esse, sicut quosdam cantus blandimenta quibus mens resoluatur? Confusis oculis prosunt uirentia et quibusdam coloribus infirma acies adquiescit, quorundam splendore praestringitur: sic mentes aegras studia laeta permulcent.
3.9.3Forumdan, avukatlıktan, mahkemelerden ve kusuru kanırtan her şeyden kaçınmalıyız; bedenin yorgunluğundan da aynı ölçüde sakınmalıyız; çünkü yorgunluk içimizdeki bütün yumuşaklığı ve sakinliği tüketir, sert olanı kışkırtır.
Forum aduocationes iudicia fugere debemus et omnia quae exulcerant uitium, aeque cauere lassitudinem corporis; consumit enim quidquid in nobis mite placidumque est et acria concitat.
3.9.4Bu yüzden midesinden şüphe edenler, büyük önem taşıyan işlere girişmeden önce safralarını yemekle dengeler; çünkü safrayı en çok yorgunluk harekete geçirir: ya sıcaklığı bedenin ortasına sürdüğü, kana zarar verip damarlar zorlanırken akışını durdurduğu için, ya da incelmiş ve zayıflamış beden ruhun üstüne çöktüğü için. Nitekim aynı sebeple hastalıktan ya da yaştan yorgun düşenler daha öfkelidir. Açlıktan ve susuzluktan da aynı sebeplerle kaçınmalı: ruhları sertleştirir, alevlendirir.
Ideo quibus stomachus suspectus est, processuri ad res agendas maioris negotii bilem cibo temperant, quam maxime mouet fatigatio, siue quia calorem in media conpellit et nocet sanguini cursumque eius uenis laborantibus sistit, siue quia corpus attenuatum et infirmum incumbit animo; certe ob eandem causam iracundiores sunt ualetudine aut aetate fessi. Fames quoque et sitis ex isdem causis uitanda est: exasperat et incendit animos.
3.9.5Eski bir sözdür: yorgun adam kavga arar; aç ve susuz adam da, içini herhangi bir şeyin yaktığı her insan da öyle. Çünkü yaralar nasıl hafif bir dokunuşla, sonra dokunulacağı şüphesiyle bile sızlarsa, hastalanmış ruh da en küçük şeylerle kırılır; o kadar ki bazılarını bir selam, bir mektup, bir konuşma, bir soru kavgaya çağırır: hasta yerlere şikâyetsiz dokunulmaz.
Vetus dictum est a lasso rixam quaeri; aeque autem et ab esuriente et a sitiente et ab omni homine quem aliqua res urit. Nam ut ulcera ad leuem tactum, deinde etiam ad suspicionem tactus condolescunt, ita animus adfectus minimis offenditur, adeo ut quosdam salutatio et epistula et oratio et interrogatio in litem euocent: numquam sine querella aegra tanguntur.
3.10.1Bu yüzden en iyisi, kötülüğü ilk hissettiğimiz anda kendimizi tedavi etmek, sonra sözlerimize de en az serbestliği tanımak ve atılımı durdurmaktır.
Optimum est itaque ad primum mali sensum mederi sibi, tum uerbis quoque suis minimum libertatis dare et inhibere impetum.
3.10.2Hâllerimizi doğar doğmaz yakalamak kolaydır: hastalıkların belirtileri önden koşar. Fırtınanın ve yağmurun işaretleri nasıl kendilerinden önce gelirse, öfkenin, aşkın ve ruhları hırpalayan bütün bu fırtınaların da bazı habercileri vardır.
Facile est autem adfectus suos, cum primum oriuntur, deprehendere: morborum signa praecurrunt. Quemadmodum tempestatis ac pluuiae ante ipsas notae ueniunt, ita irae amoris omniumque istarum procellarum animos uexantium sunt quaedam praenuntia.
3.10.3Sara nöbetine tutulanlar, bedenlerinin uçlarını sıcaklık terk ederse, gözleri bulanıp sinirleri titrerse, hafızaları kayıp başları dönerse, hastalığın gelmekte olduğunu anlarlar; bu yüzden başlayan nöbeti alışılmış çarelerle önlerler: insanı kendinden geçiren her neyse koku ve tatla uzaklaştırılır ya da sıcak kompreslerle soğuğa ve kasılmaya karşı savaşılır; ilaç pek işe yaramamışsa kalabalıktan uzaklaşırlar ve tanıksız yere düşerler.
Qui comitiali uitio solent corripi iam aduentare ualetudinem intellegunt, si calor summa deseruit et incertum lumen neruorumque trepidatio est, si memoria sublabitur caputque uersatur; solitis itaque remediis incipientem causam occupant, et odore gustuque quidquid est quod alienat animos repellitur, aut fomentis contra frigus rigoremque pugnatur; aut, si parum medicina profecit, uitauerunt turbam et sine teste ceciderunt.
3.10.4Kendi hastalığını tanımak, gücünü yayılmadan bastırmak faydalıdır. Bizi en çok neyin kışkırttığına bakalım: kimini sözlerle, kimini davranışlarla yapılan hakaretler sarsar; biri soyluluğunun, öbürü güzelliğinin esirgenmesini ister; biri en zarif, öbürü en bilgili sayılmak ister; biri kibre, öbürü dikbaşlılığa dayanamaz; biri kölelerini öfkelenmeye layık görmez, öbürü evde vahşi, dışarıda yumuşaktır; biri kendisinden bir şey istenmesini haksızlık, öbürü istenmemesini hakaret sayar. Herkes aynı yerinden yaralanmaz; bu yüzden sende neyin zayıf olduğunu bilmelisin ki onu en çok korumaya alasın.
Prodest morbum suum nosse et uires eius antequam spatientur opprimere. Videamus quid sit quod nos maxime concitet: alium uerborum, alium rerum contumeliae mouent; hic uult nobilitati, hic formae suae parci; hic elegantissimus haberi cupit, ille doctissimus; hic superbiae inpatiens est, hic contumaciae; ille seruos non putat dignos quibus irascatur, hic intra domum saeuus est, foris mitis; ille rogari iniuriam iudicat, hic non rogari contumeliam. Non omnes ab eadem parte feriuntur; scire itaque oportet quid in te inbecillum sit, ut id maxime protegas.
3.11.1Her şeyi görmek, her şeyi duymak işe gelmez. Birçok haksızlık yanımızdan geçip gitsin; bunların çoğuna, bilmeyen uğramış olmaz. Öfkeli olmak istemiyor musun? Meraklı olma. Kendisi hakkında ne söylendiğini soruşturan, gizlice yapılmış olsa bile kötü niyetli konuşmaları eşeleyip çıkaran kişi kendi huzurunu kendisi kaçırır. Bazı şeyleri haksızlık gibi gösteren, onları yorumlama biçimimizdir; bu yüzden bazılarını ertelemeli, bazılarına gülmeli, bazılarını bağışlamalıyız.
Non expedit omnia uidere, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non uis esse iracundus? ne fueris curiosus. Qui inquirit quid in se dictum sit, qui malignos sermones etiam si secreto habiti sunt eruit, se ipse inquietat. Quaedam interpretatio eo perducit ut uideantur iniuriae; itaque alia differenda sunt, alia deridenda, alia donanda.
3.11.2Öfkenin önünü birçok yolla kesmeli; çoğu şey oyuna ve şakaya çevrilsin. Sokrates'e tokat atıldığında, insanların ne zaman miğferle dışarı çıkmaları gerektiğini bilmemelerinin can sıkıcı olduğundan başka bir şey söylemediği anlatılır.
Circumscribenda multis modis ira est; pleraque in lusum iocumque uertantur. Socraten aiunt colapho percussum nihil amplius dixisse quam molestum esse quod nescirent homines quando cum galea prodire deberent.
3.11.3Haksızlığın nasıl yapıldığı değil, ona nasıl katlanıldığı önemlidir. Ölçülü olmanın neden zor olacağını da anlamıyorum; çünkü hem talihle hem sınırsız serbestlikle kabarmış tiran yaradılışlarının bile alıştıkları zalimliği bastırdığını biliyorum.
Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata; nec uideo quare difficilis sit moderatio, cum sciam tyrannorum quoque tumida et fortuna et licentia ingenia familiarem sibi saeuitiam repressisse.
3.11.4Rivayete göre Atina tiranı Peisistratos, sarhoş bir konuk onun zalimliğine karşı birçok söz söylediğinde ve ona el uzatmaya hazır, şuradan buradan ateşe odun taşıyan kimseler eksik olmadığında, buna sakin bir gönülle katlanmış; kışkırtanlara da, gözleri bağlı biri kendisine çarpmış olsa ona nasıl kızmazsa bu adama da öyle kızmadığını söylemiş.
Pisistratum certe, Atheniensium tyrannum, memoriae proditur, cum multa in crudelitatem eius ebrius conuiua dixisset nec deessent qui uellent manus ei commodare et alius hinc alius illinc faces subderent, placido animo tulisse et hoc inritantibus respondisse, non magis illi se suscensere quam si quis obligatis oculis in se incucurrisset.
3.12.1İnsanların büyük kısmı şikâyetlerini kendi eliyle imal etmiştir: ya yanlış şeylerden şüphelenerek ya hafif şeyleri ağırlaştırarak. Çoğu zaman öfke bize gelir, daha sık da biz ona gideriz. Onu hiçbir zaman çağırmamalı; başımıza geldiğinde bile geri çevrilsin.
Magna pars querellas manu fecit aut falsa suspicando aut leuia adgrauando. Saepe ad nos ira uenit, saepius nos ad illam. Quae numquam arcessenda est: etiam cum incidit, reiciatur.
3.12.2Kimse kendine şunu demez: "Öfkelendiğim şeyi ya ben de yaptım ya da yapabilirdim." Kimse yapanın niyetine bakmaz, yalnız yapılan işin kendisini değerlendirir; oysa asıl yapana bakmalı: isteyerek mi yaptı, yoksa farkında olmadan mı düştü; zorlandı mı, aldatıldı mı; nefrete mi uydu, bir ödüle mi; kendi keyfini mi gözetti, başkasına mı elini ödünç verdi? Kusur işleyenin yaşı da talihi de bir şey değiştirir; öyle ki katlanmak ve hoş görmek ya insanca ya faydalı olur.
Nemo dicit sibi, 'hoc propter quod irascor aut feci aut fecisse potui'; nemo animum facientis sed ipsum aestimat factum: atqui ille intuendus est, uoluerit an inciderit, coactus sit an deceptus, odium secutus sit an praemium, sibi morem gesserit an manum alteri commodauerit. Aliquid aetas peccantis facit, aliquid fortuna, ut ferre ac pati aut humanum sit aut utile.
3.12.3Kendimizi öfkelendiğimiz kişinin yerine koyalım: şimdi bizi öfkeli yapan, kendimize haksız biçimde değer biçmemiz ve başkalarına yapmak istediğimiz şeylere kendimiz uğramak istememizdir.
Eo nos loco constituamus quo ille est cui irascimur: nunc facit nos iracundos iniqua nostri aestimatio et quae facere uellemus pati nolumus.
3.12.4Kimse kendine mühlet vermez; oysa öfkenin en büyük ilacı ertelemektir: ta ki ilk kaynaması gevşesin, zihni kaplayan karanlık ya çöksün ya da seyrelsin. Seni baş aşağı sürükleyen şeylerin bazılarını bir gün değil, bir saat yumuşatacak, bazıları büsbütün yok olacaktır; istenen mühlet hiçbir şey sağlamasa bile, artık öfkenin değil yargının söz sahibi olduğu görülecektir. Bir şeyin nasıl olduğunu bilmek istiyorsan onu zamana bırak: dalgalar içindeyken hiçbir şey dikkatle görülmez.
Nemo se differt; atqui maximum remedium irae dilatio est,ut primus eius feruor relanguescat et caligo quae premit mentem aut residat aut minus densa sit. Quaedam ex his quae te praecipitem ferebant hora, non tantum dies molliet, quaedam ex toto euanescent; si nihil egerit petita aduocatio, apparebit iam iudicium esse, non iram. Quidquid uoles quale sit scire, tempori trade: nihil diligenter in fluctu cernitur.
3.12.5Platon kölesine öfkelendiğinde kendinden zaman isteyememiş, köleye hemen tuniğini çıkarıp omuzlarını kamçıya vermesini emretmiş, onu kendi eliyle dövecekmiş; öfkelendiğini fark edince kaldırdığı eli olduğu gibi havada tutmuş, vurmak üzere olan biri gibi duruyormuş; sonra tesadüfen oraya gelen bir dostu ne yaptığını sorunca, "Öfkeli bir adamdan ceza alıyorum," demiş.
Non potuit inpetrare a se Plato tempus, cum seruo suo irasceretur, sed ponere illum statim tunicam et praebere scapulas uerberibus iussit, sua manu ipse caesurus; postquam intellexit irasci se, sicut sustulerat manum suspensam detinebat et stabat percussuro similis; interrogatus deinde ab amico qui forte interuenerat quid ageret, 'exigo' inquit 'poenas ab homine iracundo.'
3.12.6Sanki donakalmış gibi, bilge bir adama yakışmayan o vahşete hazırlanan duruşu koruyor, köleyi çoktan unutmuştu; çünkü cezalandırmaya daha layık başka birini bulmuştu. Bu yüzden ev halkı üzerindeki yetkisini kendi elinden aldı ve bir kusur yüzünden fazlaca kızdığı bir sefer, "Speusippos," dedi, "şu köleciği sen döverek cezalandır; çünkü ben öfkeliyim."
Velut stupens gestum illum saeuituri deformem sapienti uiro seruabat, oblitus iam serui, quia alium quem potius castigaret inuenerat. Itaque abstulit sibi in suos potestatem et ob peccatum quoddam commotior 'tu,' inquit 'Speusippe, seruulum istum uerberibus obiurga; nam ego irascor.'
3.12.7Başka birinin döveceği bir sebepten ötürü dövmedi. "Öfkeliyim," dedi; "gerekenden fazlasını yaparım, hem de daha zevkle yaparım: bu köle, kendine hâkim olamayan birinin hâkimiyetinde olmasın." Platon kendi yetkisini kendi elinden aldığına göre, öcünü öfkelenmiş birine emanet etmek isteyen olur mu? Öfkeliyken hiçbir şeye izin verme kendine. Neden mi? Çünkü her şeyin serbest olmasını istersin.
Ob hoc non cecidit propter quod alius cecidisset. 'Irascor' inquit; 'plus faciam quam oportet, libentius faciam: non sit iste seruus in eius potestate qui in sua non est.' Aliquis uult irato committi ultionem, cum Plato sibi ipse imperium abrogauerit? Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? quia uis omnia licere.
3.13.1Kendinle savaş: öfkeyi yenmek istersen, o seni yenemez. Saklanırsa, ona çıkış yolu verilmezse yenmeye başlarsın. Belirtilerini örtelim ve onu olabildiğince gizli, saklı tutalım.
Pugna tecum ipse: si
3.13.2Bu bize çok sıkıntı verecektir (çünkü dışarı fırlamak, gözleri tutuşturmak, yüzü değiştirmek ister); ama dışımıza taşmasına izin verirsek bizden üstün olur. Göğsün en derin köşesine gömülsün; o bizi taşımasın, biz onu taşıyalım. Hatta onun bütün belirtilerini tersine çevirelim: yüz gevşesin, ses daha yumuşak, adımlar daha ağır olsun; içerisi de yavaş yavaş dışarısıyla birlikte biçimlenir.
Cum magna id nostra molestia fiet (cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem), sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur, feraturque, non ferat. Immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: uultus remittatur, uox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur.
3.13.3Sokrates'te öfkenin belirtisi sesini alçaltmak, daha az konuşmaktı; o zaman kendine karşı direndiği belli olurdu. Bu yüzden yakınları onu yakalar, suçüstü yüzüne vururlardı; gizlenen öfkesinin yüzüne vurulması da onun hoşuna giderdi. Öfkesini birçok kişinin anlamasına, ama kimsenin hissetmemesine neden sevinmesin? Oysa kendisi dostlarını azarlama hakkını nasıl almışsa onlara da kendisini azarlama hakkını vermeseydi, öfkesini hissederlerdi.
In Socrate irae signum erat uocem summittere, loqui parcius; apparebat tunc illum sibi obstare. Deprendebatur itaque a familiaribus et coarguebatur, nec erat illi exprobratio latitantis irae ingrata. Quidni gauderet quod iram suam multi intellegerent, nemo sentiret? Sensissent autem, nisi ius amicis obiurgandi se dedisset, sicut ipse sibi in amicos sumpserat.
3.13.4Bunu biz ne kadar daha çok yapmalıyız! En yakın dostlarımızın her birinden, serbestliklerini en çok, ona en az katlanabileceğimiz zaman bize karşı kullanmalarını, öfkemizi onaylamamalarını rica edelim; o güçlü ve bize hoş gelen kötülüğe karşı onları, aklımız başımızdayken, kendimizdeyken yardıma çağıralım.
Quanto magis hoc nobis faciendum est! Rogemus amicissimum quemque ut tunc maxime libertate aduersus nos utatur cum minime illam pati poterimus, nec adsentiatur irae nostrae; contra [nos] potens malum et apud nos gratiosum, dum consipimus, dum nostri sumus, aduocemus.
3.13.5Şaraba dayanamayan, sarhoşluklarının pervasızlığından ve küstahlığından korkanlar, adamlarına kendilerini şölenden alıp götürmelerini tembih eder; hastalıkta ölçüsüzlüklerini deneyip görmüş olanlar, rahatsızken kendilerine itaat edilmesini yasaklar.
Qui uinum male ferunt et ebrietatis suae temeritatem ac petulantiam metuunt, mandant suis ut e conuiuio auferantur; intemperantiam in morbo suam experti parere ipsis in aduersa ualetudine uetant.
3.13.6En iyisi, bilinen kusurlara karşı önceden engeller düşünmek ve her şeyden önce ruhu öyle düzenlemektir ki en ağır ve ani şeylerle sarsılsa bile ya öfkeyi hissetmesin ya da beklenmedik haksızlığın büyüklüğüyle doğan öfkeyi derinlere geri çeksin ve acısını belli etmesin.
Optimum est notis uitiis inpedimenta prospicere et ante omnia ita componere animum ut etiam grauissimis rebus subitisque concussus iram aut non sentiat aut magnitudine inopinatae iniuriae exortam in altum retrahat nec dolorem suum profiteatur.
3.13.7Bunun yapılabileceği, muazzam bir yığından birkaç örnek getirirsem görülecektir; bunlardan iki şey öğrenebiliriz: öfke çok güçlü insanların iktidarını bütünüyle kullandığında ne kadar kötülük taşıdığını ve daha büyük bir korkuyla bastırıldığında kendine ne kadar hükmedebildiğini.
Id fieri posse apparebit, si pauca ex turba ingenti exempla protulero, ex quibus utrumque discere licet, quantum mali habeat ira ubi hominum praepotentium potestate tota utitur, quantum sibi imperare possit ubi metu maiore compressa est.
3.14.1Şaraba fazlasıyla düşkün olan Kral Kambyses'e en sevdiklerinden biri olan Praexaspes daha az içmesini öğütledi; herkesin gözünün ve kulağının üzerinde olduğu bir kralda sarhoşluğun ayıp olduğunu söyledi. Kral buna şöyle karşılık verdi: "Kendimi hiçbir zaman kaybetmediğimi anlaman için, şaraptan sonra gözlerimin de ellerimin de vazifesini yaptığını şimdi sana ispat edeceğim."
Cambysen regem nimis deditum uino Praexaspes unus ex carissimis monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille 'ut scias' inquit 'quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos post uinum in officio esse et manus.'
3.14.2Sonra her zamankinden daha bol, daha büyük kadehlerle içti; artık ağırlaşmış ve sarhoş hâlde, kendisini azarlayanın oğlunun eşiğin ötesine geçip sol elini başının üstüne kaldırarak durmasını emretti. Sonra yayını gerdi ve delikanlının tam kalbine (çünkü oraya nişan aldığını söylemişti) okunu sapladı; göğsü yarıp okun tam kalbe saplandığını gösterdi; babasına dönüp elinin yeterince şaşmaz olup olmadığını sordu. Babası da Apollon'un bile daha isabetli atamayacağını söyledi.
Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et iam grauis ac uinolentus obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet adleuataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogauit satisne certam haberet manum. At ille negauit Apollinem potuisse certius mittere.
3.14.3Tanrılar onun belasını versin; o, durumundan çok ruhuyla köleydi! Seyircisi olmanın bile fazla olduğu bir şeyi övdü. Oğlunun ikiye yarılmış göğsünü ve yaranın altında çırpınan kalbini dalkavukluk için bir fırsat saydı. Oysa kralla şan meselesinde çekişmeli, atışın tekrarlanmasını istemeliydi ki kral elinin daha da şaşmaz olduğunu babanın kendisinde gösterme keyfine varsın.
Di illum male perdant animo magis quam condicione mancipium! eius rei laudator fuit cuius nimis erat spectatorem fuisse. Occasionem blanditiarum putauit pectus filii in duas partes diductum et cor sub uulnere palpitans: controuersiam illi facere de gloria debuit et reuocare iactum, ut regi liberet in ipso patre certiorem manum ostendere.
3.14.4Ey kanlı kral! Bütün adamlarının yaylarını kendisine çevirmeye layık kral! Şölenleri işkencelerle ve ölümlerle noktalayan bu adamı lanetledik ama, yine de o ok atılmasından daha cani bir biçimde övüldü. Babanın, oğlunun cesedinin başında, hem tanığı hem sebebi olduğu o cinayetin karşısında nasıl davranması gerektiğine sonra bakacağız; şimdi ele aldığımız şey ise açıktır: öfke bastırılabilir.
O regem cruentum! o dignum in quem omnium suorum arcus uerterentur! Cum execrati fuerimus illum conuiuia suppliciis funeribusque soluentem, tamen sceleratius telum illud laudatum est quam missum. Videbimus quomodo se pater gerere debuerit stans super cadauer fili sui caedemque illam cuius et testis fuerat et causa: id de quo nunc agitur apparet, iram supprimi posse.
3.14.5Krala sövmedi; kendi kalbinin de oğlununki kadar delindiğini gördüğü hâlde, felakete uğramış bir insanın söyleyebileceği tek bir söz bile söylemedi. Sözlerini yuttuğu haklı olarak söylenebilir; çünkü öfkeli biri gibi bir şey söyleseydi, baba olarak hiçbir şey yapamazdı.
Non male dixit regi, nullum emisit ne calamitosi quidem uerbum, cum aeque cor suum quam fili transfixum uideret. Potest dici merito deuorasse uerba; nam si quid tamquam iratus dixisset, nihil tamquam pater facere potuisset.
3.14.6Diyorum ki, o felaket karşısında, içkinin ölçüsü hakkında öğüt verdiği zamankinden daha bilgece davranmış sayılabilir; çünkü öğüt verdiği adamın kan yerine şarap içmesi daha hayırlıydı; elleri kadehlerle meşgulken barış sürüyordu. Böylece, kralların dostlarına iyi öğütlerin ne pahalıya mal olduğunu kendi büyük felaketleriyle gösterenlerin arasına katıldı.
Potest, inquam, uideri sapientius se in illo casu gessisse quam cum de potandi modo praeciperet
3.15.1Harpagos'un da kendi kralına, Perslerin kralına buna benzer bir öğüt verdiğinden şüphem yok; kral buna kızıp ona kendi çocuklarını yemek olarak sundu ve sık sık yemeğin terbiyesini beğenip beğenmediğini sordu; sonra onun kendi felaketiyle yeterince doyduğunu görünce çocukların başlarının getirilmesini emretti ve nasıl ağırlandığını sordu. Zavallının sözü eksik olmadı, ağzı tutulmadı: "Kralın sofrasında her yemek lezzetlidir," dedi. Bu dalkavuklukla ne kazandı? Artıklara davet edilmemeyi.
Non dubito quin Harpagus quoque tale aliquid regi suo Persarumque suaserit, quo offensus liberos illi epulandos adposuit et subinde quaesiit an placeret conditura; deinde, ut satis illum plenum malis suis uidit, adferri capita illorum iussit et quomodo esset acceptus interrogauit. Non defuerunt misero uerba, non os concurrit: 'apud regem' inquit 'omnis cena iucunda est.' Quid hac adulatione profecit? ne ad reliquias inuitaretur.
3.15.2Bir babanın kralının yaptığını kınamasını yasaklamıyorum; bu kadar vahşi bir canavarlığa layık bir ceza aramasını yasaklamıyorum; ama şimdilik şu sonucu çıkarıyorum: muazzam kötülüklerden doğan öfke bile gizlenebilir ve kendisine zıt sözler söylemeye zorlanabilir.
Non ueto patrem damnare regis sui factum, non ueto quaerere dignam tam truci portento poenam, sed hoc interim colligo, posse etiam ex ingentibus malis nascentem iram abscondi et ad uerba contraria sibi cogi.
3.15.3Acının böyle dizginlenmesi zorunludur; özellikle de böyle bir hayat payına düşmüş, kral sofrasına çağrılmış olanlar için: onların yanında böyle yenir, böyle içilir, böyle cevap verilir; insan kendi ölülerine gülümsemek zorundadır. Hayatın buna değip değmediğine bakacağız; bu başka bir sorudur. Bu kadar acıklı bir zindanı teselli etmeyeceğiz, cellatların buyruklarına katlanmaya teşvik etmeyeceğiz: her türlü kölelikte özgürlüğe açık bir yol olduğunu göstereceğiz. Sefaletine kendisiyle birlikte son vermek elinde olduğu hâlde sefil olan kişinin ruhu hastadır; o, kendi kusuru yüzünden sefildir.
Necessaria ista est doloris refrenatio, utique hoc sortitis uitae genus et ad regiam adhibitis mensam: sic estur apud illos, sic bibitur, sic respondetur; funeribus suis adridendum est. An tanti sit uita uidebimus: alia ista quaestio est. Non consolabimur tam triste ergastulum, non adhortabimur ferre imperia carnificum: ostendemus in omni seruitute apertam libertati uiam. Is aeger animo et suo uitio miser est, cui miserias finire secum licet.
3.15.4Dostlarının göğüslerine ok atan bir krala düşmüş olana da, efendisi babaları çocuklarının iç organlarıyla doyuran adama da şunu diyeceğim: "Ne inliyorsun, çılgın? Ya bir düşmanın halkını yok ederek senin öcünü almasını, ya da uzaklarda güçlü bir kralın uçup gelmesini mi bekliyorsun? Nereye bakarsan bak, kötülüklerin sonu oradadır. Şu sarp uçurumu görüyor musun? Oradan özgürlüğe inilir. Şu denizi, şu ırmağı, şu kuyuyu görüyor musun? Özgürlük oranın dibinde oturur. Şu kısa, kurumuş, bahtsız ağacı görüyor musun? Özgürlük ondan sarkar. Boynunu, gırtlağını, kalbini görüyor musun? Bunlar kölelikten kaçış yollarıdır. Sana fazla zahmetli, çok yüreklilik ve güç isteyen çıkış yolları mı gösteriyorum? Özgürlüğe giden yol hangisi diye mi soruyorsun? Bedenindeki herhangi bir damar."
Dicam et illi qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem et illi cuius dominus liberorum uisceribus patres saturat: 'quid gemis, demens? Quid expectas ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae uindicet aut rex a longinquo potens aduolet? quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem breuem retorridam infelicem? pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? effugia seruitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? quaelibet in corpore tuo uena.'
3.16.1Ama bize hiçbir şey hayattan çıkıp gidecek kadar dayanılmaz görünmediği sürece, hangi durumda olursak olalım öfkeyi uzaklaştıralım. Öfke kölelik edenler için yıkıcıdır; çünkü her kızgınlık kendi işkencesini artırmaya yarar; buyruklara ne kadar dikbaşlılıkla katlanırsa onları o kadar ağır hisseder. Vahşi hayvan da tuzak iplerini silkeledikçe sıkar; kuşlar da ökseyi telaşla silkelemeye çalışırken bütün tüylerine bulaştırır. Hiçbir boyunduruk o kadar dar değildir ki onu çekeni, karşı koyandan daha az incitmesin: muazzam kötülüklerin tek hafifletici çaresi katlanmak ve zorunluluklara boyun eğmektir.
Quam diu quidem nihil tam intolerabile nobis uidetur ut nos expellat e uita, iram, in quocumque erimus statu, remoueamus. Perniciosa est seruientibus; omnis enim indignatio in tormentum suum proficit et imperia grauiora sentit quo contumacius patitur. Sic laqueos fera dum iactat adstringit; sic aues uiscum, dum trepidantes excutiunt, plumis omnibus inlinunt. Nullum tam artum est iugum quod non minus laedat ducentem quam repugnantem: unum est leuamentum malorum ingentium, pati et necessitatibus suis obsequi.
3.16.2Ama hâllerine ve özellikle bu kudurgan, dizginsiz hâle hâkim olmak kölelik edenler için faydalıysa, krallar için daha da faydalıdır: talih öfkenin öğütlediği kadarına izin verdiğinde her şey mahvolur; birçoklarının zararına kullanılan iktidar da uzun süre ayakta kalamaz; çünkü ayrı ayrı inleyenleri ortak korku birleştirdiğinde tehlikeye düşer. Bu yüzden birçok kralı kâh tek tek kişiler, kâh bütün halk birlikte boğazlamıştır; ortak acı onları öfkelerini tek bir yerde toplamaya zorladığında.
Sed cum utilis sit seruientibus adfectuum suorum et huius praecipue rabidi atque effreni continentia, utilior est regibus: perierunt omnia ubi quantum ira suadet fortuna permittit, nec diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare; periclitatur enim ubi eos qui separatim gemunt communis metus iunxit. Plerosque itaque modo singuli mactauerunt, modo uniuersi, cum illos conferre in unum iras publicus dolor coegisset.
3.16.3Oysa birçokları öfkeyi bir krallık nişanı gibi kullanmıştır; Magos'un elinden iktidarı aldıktan sonra Perslere ve doğunun büyük kısmına ilk hükmeden Dareios gibi. Doğuyu çevreleyen İskitlere savaş açtığında, soylu bir yaşlı olan Oiobazos, üç oğlundan birini babasına teselli olarak bırakmasını, öbür ikisinin hizmetinden faydalanmasını rica etmişti; Dareios istenenden fazlasını vaat ederek hepsini ona bırakacağını söyledi ve onları babasının gözü önünde öldürtüp cesetlerini attırdı; hepsini götürseydi zalim olacaktı!
Atqui plerique sic iram quasi insigne regium exercuerunt, sicut Dareus, qui primus post ablatum mago imperium Persas et magnam partem orientis obtinuit. Nam cum bellum Scythis indixisset orientem cingentibus, rogatus ab Oeobazo nobili sene ut ex tribus liberis unum in solacium patri relinqueret, duorum opera uteretur, plus quam rogabatur pollicitus omnis se illi dixit remissurum et occisos in conspectu parentis abiecit, crudelis futurus si omnis abduxisset.
3.16.4Ya Kserkses ne kadar daha yumuşaktı! Beş oğlunun babası Pythios bir oğlunun askerlikten muaf tutulmasını isteyince ona dilediğini seçmesine izin verdi; sonra seçtiği oğlu ikiye ayırtıp parçalarını yolun iki yanına koydurdu ve orduyu bu kurbanla arındırdı. Bu yüzden hak ettiği sona kavuştu: yenildi, ordusu dört bir yana dağıldı; her yanda serili yıkımını görerek adamlarının cesetleri arasından yürüdü.
At quanto Xerses facilior! qui Pythio quinque filiorum patri unius uacationem petenti quem uellet eligere permisit, deinde quem elegerat in partes duas distractum ab utroque uiae latere posuit et hac uictima lustrauit exercitum. Habuit itaque quem debuit exitum: uictus et late longeque fusus ac stratam ubique ruinam suam cernens medius inter suorum cadauera incessit.
3.17.1Hiçbir eğitimin, hiçbir edebiyat kültürünün yetiştirmediği barbar kralların öfkesindeki vahşet buydu. Sana Aristoteles'in kucağından bir kral, İskender'i göstereyim: kendisine çok sevgili olan ve kendisiyle birlikte yetişen Kleitos'u, yeterince dalkavukluk etmediği, Makedonyalı ve özgür bir insan olarak Pers köleliğine ağır ağır geçtiği için, yemek sırasında, hem de kendi eliyle delip geçti.
Haec barbaris regibus feritas in ira fuit, quos nulla eruditio, nullus litterarum cultus inbuerat: dabo tibi ex Aristotelis sinu regem Alexandrum, qui Clitum carissimum sibi et una educatum inter epulas transfodit manu quidem sua, parum adulantem et pigre ex Macedone ac libero in Persicam seruitutem transeuntem.
3.17.2Nitekim aynı ölçüde yakını olan Lysimakhos'u da bir arslanın önüne attı. Peki, arslanın dişlerinden bir şans eseri kurtulan bu Lysimakhos, sonra kendisi kral olunca bu yüzden daha yumuşak mı oldu?
Nam Lysimachum aeque familiarem sibi leoni obiecit. Numquid ergo hic Lysimachus felicitate quadam dentibus leonis elapsus ob hoc, cum ipse regnaret, mitior fuit?
3.17.3Nitekim dostu Rodoslu Telesphoros'un kulaklarını ve burnunu kestirip her yanını budadı ve onu yeni, alışılmadık bir hayvanmış gibi bir kafeste uzun süre besledi; doğranıp sakatlanmış yüzünün çirkinliği insan yüzünü yok etmişti; buna açlık, kir pas ve kendi pisliği içinde bırakılmış bir bedenin murdarlığı da ekleniyordu. Üstelik yerin darlığı yüzünden ayak yerine kullanmak zorunda kaldığı dizleri ve elleri nasır bağlamış, yanları sürtünmeden yara olmuştu; onu görmeye gelenler için görünüşü korkunç olduğu kadar iğrençti de; cezası onu bir canavara çevirmiş, acınmayı bile yitirmişti. Yine de bunlara katlanan insana hiç benzemiyorsa, bunları yapan ondan da az benziyordu.
Nam Telesphorum Rhodium amicum suum undique decurtatum, cum aures illi nasumque abscidisset, in cauea uelut nouum aliquod animal et inusitatum diu pauit, cum oris detruncati mutilatique deformitas humanam faciem perdidisset; accedebat fames et squalor et inluuies corporis in stercore suo destituti; 4. callosis super haec genibus manibusque, quas in usum pedum angustiae loci cogebant, lateribus uero adtritu exulceratis non minus foeda quam terribilis erat forma eius uisentibus, factusque poena sua monstrum misericordiam quoque amiserat. Tamen, cum dissimillimus esset homini qui illa patiebatur, dissimilior erat qui faciebat.
3.18.1Keşke bu vahşet yabancı örneklerin içinde kalsaydı da, dışarıdan gelen başka kusurlarla birlikte işkencelerin ve öfkelerin barbarlığı da Roma ahlâkına geçmeseydi! Lucius Sulla, halkın mahalle mahalle heykellerini diktiği, tütsü ve şarapla adına dua ettiği Marcus Marius'un bacaklarının kırılmasını, gözlerinin oyulmasını, dilinin ve ellerinin kesilmesini emretti; her yaraladığında yeniden öldürüyormuş gibi, onu yavaş yavaş, uzuv uzuv parçaladı.
Vtinam ista saeuitia intra peregrina exempla mansisset nec in Romanos mores cum aliis aduenticiis uitiis etiam suppliciorum irarumque barbaria transisset! M. Mario, cui uicatim populus statuas posuerat, cui ture ac uino supplicabat, L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam manus iussit, et, quasi totiens occideret quotiens uulnerabat, paulatim et per singulos artus lacerauit.
3.18.2Bu emrin uygulayıcısı kimdi? Elini her türlü cinayete alıştırmakta olan Catilina'dan başka kim olabilirdi? O, adamı Quintus Catulus'un mezarının önünde parça parça ediyordu; en yumuşak huylu adamın küllerine ağır bir hakaretti bu. Kötü bir örnek olan, ama yine de halkın sevgilisi olan, hem de hak etmeden değil ama aşırı sevilen bu adam, o küllerin üstüne damla damla kan döküyordu. Marius bunlara katlanmayı, Sulla emretmeyi, Catilina yapmayı hak ediyordu; ama devlet, kendi bedenine hem düşmanların hem öç alanların kılıçlarını birlikte almayı hak etmiyordu.
Quis erat huius imperii minister? quis nisi Catilina iam in omne facinus manus exercens? Is illum ante bustum Quinti Catuli carpebat grauissimus mitissimi uiri cineribus, supra quos uir mali exempli, popularis tamen et non tam inmerito quam nimis amatus, per stilicidia sanguinem dabat. Dignus erat Marius qui illa pateretur, Sulla qui iuberet, Catilina qui faceret, sed indigna res publica quae in corpus suum pariter et hostium et uindicum gladios reciperet.
3.18.3Eski şeyleri ne diye eşeliyorum? Daha geçenlerde Gaius Caesar, babası konsül olmuş Sextus Papinius'u, kendi kvestoru ve kendi vekilharcının oğlu olan Betilienus Bassus'u ve hem senatörlerden hem Roma şövalyelerinden başkalarını bir günde kamçılattı, işkence ettirdi; sorgu için değil, keyfi için. Sonra, zalimliğinin ertelemeden istediği muazzam hazzı ertelemeye o kadar tahammülsüzdü ki annesinin bahçelerindeki (revakı nehir kıyısından ayıran) gezinti yolunda matronlarla ve başka senatörlerle dolaşırken, bunlardan bazılarının başlarını kandil ışığında vurdurdu. Ne acelesi vardı? Tek bir gece hangi özel ya da kamusal tehlikeyle tehdit ediyordu? Hiç değilse Roma halkının senatörlerini terlikleri ayağında öldürmemek için gün ışığını beklemek ne kadarcık şeydi!
Quid antiqua perscrutor? modo C. Caesar Sex. Papinium, cui pater erat consularis, Betilienum Bassum quaestorem suum, procuratoris sui filium, aliosque et senatores et equites Romanos uno die flagellis cecidit, torsit, non quaestionis sed animi causa; 4. deinde adeo inpatiens fuit differendae uoluptatis, quam ingentem crudelitas eius sine dilatione poscebat, ut in xysto maternorum hortorum (qui porticum a ripa separat) inambulans quosdam ex illis cum matronis atque aliis senatoribus ad lucernam decollaret. Quid instabat? Quod periculum aut priuatum aut publicum una nox minabatur? Quantulum fuit lucem expectare denique, ne senatores populi Romani soleatus occideret!
3.19.1Onun zalimliğinin ne kadar kibirli olduğunu bilmek konumuzla ilgilidir; gerçi bazılarına yoldan sapıp konu dışına çıkıyormuşuz gibi görünebiliriz; ama bu da alışılmışın ötesinde kudurgan öfkenin bir parçası olacak. Senatörleri kamçılatmıştı: "Âdettir" denebilmesini kendisi sağlamıştı. Varlıkların tabiatında en acı ne varsa onunla işkence etmişti: iplerle, ayak bileği aletleriyle, işkence sehpasıyla, ateşle, kendi yüzüyle.
Quam superba fuerit crudelitas eius ad rem pertinet scire, quamquam aberrare alicui possimus uideri et in deuium exire; sed hoc ipsum pars erit irae super solita saeuientis. Ceciderat flagellis senatores: ipse effecit ut dici posset 'solet fieri'. Torserat per omnia quae in rerum natura tristissima sunt, fidiculis talaribus, eculeo igne uultu suo.
3.19.2Burada bana şu cevap verilecek: "Büyük iş! Bütün senatoyu boğazlamayı düşünen, Roma halkının tek bir boynu olmasını isteyen, bu kadar çok yere ve zamana dağılmış cinayetlerini tek bir darbeye ve tek bir güne toplamak isteyen bir adam, üç senatörü değersiz köleler gibi kamçılarla ateşler arasında bölüştürmüşse ne olmuş!" Gece infazından daha işitilmemiş ne vardır? Haydutluklar karanlıkta gizlenir; oysa cezalar ne kadar bilinirse ibret ve ıslah için o kadar faydalı olur.
Et hoc loco respondebitur: 'magnam rem! si tres senatores quasi nequam mancipia inter uerbera et flammas diuisit homo qui de toto senatu trucidando cogitabat, qui optabat ut populus Romanus unam ceruicem haberet, ut scelera sua tot locis ac temporibus diducta in unum ictum et unum diem cogeret.' Quid tam inauditum quam nocturnum supplicium? Cum latrocinia tenebris abscondi soleant, animaduersiones quo notiores sunt plus in exemplum emendationemque proficiunt.
3.19.3Burada bana yine şu cevap verilecek: "Senin bu kadar şaştığın şey bu canavar için gündeliktir; bunun için yaşar, bunun için uyanık durur, bunun için gece kandil yakar." Kesin olan şu ki cezalandırılmasını emrettiği herkesin, ses çıkaramasınlar diye, ağızlarına sünger tıkanıp kapatılmasını buyuran başka biri bulunmayacaktır. Ölecek hangi insandan inleyecek kadar bir nefes esirgenmiştir ki? Son acının daha serbest bir ses çıkarmasından, istemediği bir şeyi duymaktan korktu; çünkü ölmek üzere olandan başka kimsenin yüzüne vurmaya cesaret edemeyeceği sayısız şey olduğunu biliyordu.
Et hoc loco respondebitur mihi: 'quod tanto opere admiraris isti beluae cotidianum est; ad hoc uiuit, ad hoc uigilat, ad hoc lucubrat.' Nemo certe inuenietur alius qui imperauerit omnibus iis in quos animaduerti iubebat os inserta spongea includi, ne uocis emittendae haberent facultatem. Cui umquam morituro non est relictum qua gemeret? Timuit ne quam liberiorem uocem extremus dolor mitteret, ne quid quod nollet audiret; sciebat autem innumerabilia esse quae obicere illi nemo nisi periturus auderet.
3.19.4Sünger bulunamayınca zavallıların giysilerinin yırtılmasını ve ağızlarına bez parçaları tıkılmasını emretti. Bu nasıl bir vahşettir? Bırak son nefesini alsın; çıkıp gidecek ruha bir yol aç; onu bir yaradan salıvermek zorunda kalmasın.
Cum spongeae non inuenirentur, scindi uestimenta miserorum et in os farciri pannos imperauit. Quae ista saeuitia est? Liceat ultimum spiritum trahere, da exiturae animae locum, liceat illam non per uulnus emittere.
3.19.5Aynı gece evlere yüzbaşılar gönderip öldürülenlerin babalarını da öldürttüğünü bunlara eklemek uzun sürer; yani merhametli adam onları yastan kurtardı. Çünkü amacım Gaius'un değil, öfkenin vahşetini anlatmaktır; öfke yalnız tek tek kişilere karşı kudurmaz; bütün halkları da parçalar, şehirleri, ırmakları, acının her türlü hissinden uzak olan şeyleri de kamçılar.
Adicere his longum est quod patres quoque occisorum eadem nocte dimissis per domos centurionibus confecit, id est, homo misericors luctu liberauit. Non enim Gai saeuitiam sed irae propositum est describere, quae non tantum uiritim furit sed gentes totas lancinat, sed urbes et flumina et tuta ab omni sensu doloris conuerberat.
3.20.1Nitekim Pers kralı Suriye'de bütün bir halkın burunlarını kestirdi; o yerin Rhinokolura ("Kesik Burunlar") adı buradan gelir. Başlarını büsbütün kesmediği için onları esirgediğini mi sanıyorsun? Yeni bir ceza türünden zevk almıştı.
Sic rex Persarum totius populi nares recidit in Syria, unde Rhinocolura loco nomen est. Pepercisse illum iudicas quod non tota capita praecidit? nouo genere poenae delectatus est.
3.20.2Ömürleri çok uzun olduğu için Makrobioi ("Uzun Ömürlüler") denen Habeşler de buna benzer bir şeye uğrayacaklardı; çünkü köleliği avuçlarını açarak karşılamamışlar, gönderilen elçilere kralların hakaret dediği özgür cevaplar vermişlerdi. Kambyses onlara karşı köpürüyor, erzak hazırlamadan, yolları keşfettirmeden, savaşa elverişli bütün kalabalığı yolsuz, kurak yerlerden sürükleyip götürüyordu. Daha ilk yolculukta gerekli şeyler tükendi; kısır, işlenmemiş, insan ayağı değmemiş bölge de hiçbir şey sağlamıyordu. Önce yaprakların en körpe kısımları ve ağaçların uçları, sonra ateşte yumuşatılmış deriler ve zorunluluğun yiyecek hâline getirdiği her şey açlığa karşı dayandırdı; kumlar arasında kökler ve otlar da tükenip hayvansız bir ıssızlık göründükten sonra, her on kişiden birini kurayla seçip açlıktan daha korkunç bir yiyecek edindiler.
Tale aliquid passi forent et Aethiopes, qui ob longissimum uitae spatium Macrobioe appellantur; in hos enim, quia non supinis manibus exceperant seruitutem missisque legatis libera responsa dederant, quae contumeliosa reges uocant, Cambyses fremebat et non prouisis commeatibus, non exploratis itineribus, per inuia, per arentia trahebat omnem bello utilem turbam. Cui intra primum iter deerant necessaria, nec quicquam subministrabat sterilis et inculta humanoque ignota uestigio regio; 3. sustinebant famem primo tenerrima frondium et cacumina arborum, tum coria igne mollita et quidquid necessitas cibum fecerat; postquam inter harenas radices quoque et herbae defecerant apparuitque inops etiam animalium solitudo, decimum quemque sortiti alimentum habuerunt fame saeuius.
3.20.4Ordusunun bir kısmını kaybetmiş, bir kısmını yemiş olduğu hâlde öfke kralı hâlâ baş aşağı sürüklüyordu; sonunda kendisinin de kuraya çağrılmasından korktu ve ancak o zaman geri çekilme işaretini verdi. Bu arada o soylu kuşlar onun için saklanıyor, şölen takımları develerle taşınıyordu; askerleri ise kimin kötü bir ölümle öleceğini, kimin daha kötü yaşayacağını kurayla belirliyordu.
Agebat adhuc regem ira praecipitem, cum partem exercitus amisisset, partem comedisset, donec timuit ne et ipse uocaretur ad sortem: tum demum signum receptui dedit. Seruabantur interim generosae illi aues et instrumenta epularum camelis uehebantur, cum sortirentur milites eius quis male periret, quis peius uiueret.
3.21.1Bu kral hem bilinmeyen hem suçsuz, ama yine de öfkesini hissedecek olan bir halka öfkelendi; Kyros ise bir ırmağa. Babil'i kuşatmak için savaşa acele ederken — savaşta en büyük ağırlık fırsatlardadır — geniş bir alana yayılmış Gyndes ırmağını sığ bir yerden geçmeye kalkıştı; ırmak yaz sıcağını hissedip en düşük seviyesine indiğinde bile bu pek güvenli değildir.
Hic iratus fuit genti et ignotae et inmeritae, sensurae tamen: Cyrus flumini. Nam cum Babylona oppugnaturus festinaret ad bellum, cuius maxima momenta in occasionibus sunt, Gynden late fusum amnem uado transire temptauit, quod uix tutum est etiam cum sensit aestatem et ad minimum deductus est.
3.21.2Orada kralın arabasını çekmeyi âdet edinmiş beyaz atlardan biri akıntıya kapılınca kral şiddetle sarsıldı; bu yüzden kralın maiyetini alıp götüren bu ırmağı kadınların bile geçip çiğneyebileceği hâle getireceğine yemin etti.
Ibi unus ex iis equis qui trahere regium currum albi solebant abreptus uehementer commouit regem; iurauit itaque se amnem illum regis comitatus auferentem eo redacturum ut transiri calcarique etiam a feminis posset.
3.21.3Sonra bütün savaş donanımını buraya aktardı ve yatağı yüz seksen kanalla bölüp üç yüz altmış dereye dağıtana, sular ayrı yönlere akıp yatağı kuru bırakana kadar işin başından ayrılmadı.
Hoc deinde omnem transtulit belli apparatum et tam diu adsedit operi donec centum et octoginta cuniculis diuisum alueum in trecentos et sexaginta riuos dispergeret et siccum relinqueret in diuersum fluentibus aquis.
3.21.4Böylece hem zaman yitti — büyük işlerde büyük bir kayıptır bu — hem faydasız bir emeğin kırdığı askerlerin şevki, hem de hazırlıksız düşmana saldırma fırsatı; çünkü o, düşmana açtığı savaşı bir ırmakla yapıyordu.
Periit itaque et tempus, magna in magnis rebus iactura, et militum ardor, quem inutilis labor fregit, et occasio adgrediendi inparatos, dum ille bellum indictum hosti cum flumine gerit.
3.21.5Bu çılgınlık — başka ne denebilir ki? — Romalılara da bulaştı. Gaius Caesar, annesi bir zamanlar orada gözaltında tutulduğu için Herculaneum'daki çok güzel bir villayı yıktırdı ve bununla onun başına geleni meşhur etti; çünkü villa ayaktayken önünden gemiyle geçip giderdik; şimdi neden yıkıldığı soruluyor.
Hic furor — quid enim aliud uoces? — Romanos quoque contigit. C. enim Caesar uillam in Herculanensi pulcherrimam, quia mater sua aliquando in illa custodita erat, diruit fecitque eius per hoc notabilem fortunam; stantem enim praenauigabamus, nunc causa dirutae quaeritur.
3.22.1Kaçınmamız gereken bu örnekleri de, tersine uymamız gereken ölçülü, yumuşak örnekleri de düşünmeliyiz; bunların sahiplerinin ne öfkelenmek için sebebi ne de öç almak için gücü eksikti.
Et haec cogitanda sunt exempla quae uites, et illa ex contrario quae sequaris, moderata, lenia, quibus nec ad irascendum causa defuit nec ad ulciscendum potestas.
3.22.2Kralın çadırına dayanıp insanların hem en tehlikeli hem en zevkle yaptığı şeyi yapan, yani kralları hakkında kötü düşünen iki eri idama götürtmekten daha kolay ne vardı Antigonos için? Antigonos her şeyi duymuştu; çünkü konuşanlarla dinleyen arasında yalnız bir perde vardı. Perdeyi hafifçe kıpırdatıp, "Biraz uzaklaşın," dedi, "kral sizi duymasın."
Quid enim facilius fuit Antigono quam duos manipulares duci iubere, qui incumbentes regis tabernaculo faciebant quod homines et periculosissime et libentissime faciunt, de rege suo male existimabant? Audierat omnia Antigonus, utpote cum inter dicentes et audientem palla interesset; quam ille leuiter commouit et 'longius' inquit 'discedite, ne uos rex audiat.'
3.22.3Yine bir gece, askerlerinden bazılarının, kendilerini o yola ve içinden çıkılmaz çamura sokan krala her türlü kötülüğü dilediklerini işitince, en çok sıkıntı çekenlerin yanına gitti ve kimin yardım ettiğini bilmeyen bu adamları çamurdan kurtardıktan sonra, "Şimdi," dedi, "kusuru yüzünden bu sefalete düştüğünüz Antigonos'a sövün; sizi bu çukurdan çıkarana ise hayır dua edin."
Idem quadam nocte, cum quosdam ex militibus suis exaudisset omnia mala inprecantis regi, qui ipsos in illud iter et inextricabile lutum deduxisset, accessit ad eos qui maxime laborabant et cum ignorantis a quo adiuuarentur explicuisset, 'nunc' inquit 'male dicite Antigono, cuius uitio in has miserias incidistis; ei autem bene optate qui uos ex hac uoragine eduxit.'
3.22.4O, düşmanlarının sövgülerine de vatandaşlarınınkine katlandığı kadar yumuşak bir gönülle katlandı. Nitekim küçücük bir kalede kuşatılan Yunanlar, yerin sağlamlığına güvenip düşmanı küçümseyerek Antigonos'un çirkinliğiyle çok alay ettiklerinde, kâh kısa boyuna, kâh basık burnuna güldüklerinde, "Seviniyorum," dedi, "ve iyi bir şey umuyorum; ordugâhımda bir Silenos var demek."
Idem tam miti animo hostium suorum male dicta quam ciuium tulit. Itaque cum in paruulo quodam castello Graeci obsiderentur et fiducia loci contemnentes hostem multa in deformitatem Antigoni iocarentur et nunc staturam humilem, nunc conlisum nasum deriderent, 'gaudeo' inquit 'et aliquid boni spero, si in castris Silenum habeo.'
3.22.5Bu iğneleyicileri açlıkla yola getirdikten sonra esirlere şöyle davrandı: askerliğe elverişli olanları birliklere dağıttı, ötekileri açık artırmaya çıkardı; böyle kötü dilleri olanların bir efendisi olması kendi işlerine gelmeseydi bunu yapmayacağını söyledi.
Cum hos dicaces fame domuisset, captis sic usus est ut eos qui militiae utiles erant in cohortes discriberet, ceteros praeconi subiceret, idque se negauit facturum fuisse, nisi expediret iis dominum habere qui tam malam haberent linguam.
3.23.1Onun torunu İskender'di; sofradaki konuklarına mızrak fırlatan, az önce söz ettiğim iki dostundan birini vahşi hayvana, öbürünü kendine yem eden İskender. Ama bu ikisinden arslanın önüne atılan yaşadı.
Huius nepos fuit Alexander, qui lanceam in conuiuas suos torquebat, qui ex duobus amicis quos paulo ante rettuli alterum ferae obiecit, alterum sibi. Ex his duobus tamen qui leoni obiectus est uixit.
3.23.2Bu kusur ona ne dedesinden ne de babasından geçmişti; çünkü Philippos'ta başka hangi fazilet varsa, hakaretlere katlanmak da onlardan biriydi; bu, krallığı korumak için muazzam bir araçtır. Aşırı ve küstah dili yüzünden Parrhesiastes ("Ağzı Açık") lakabı takılan Demokhares, öbür Atinalı elçilerle birlikte onun yanına gelmişti. Philippos elçileri iyi niyetle dinledikten sonra, "Söyleyin bana," dedi, "Atinalıları memnun edecek ne yapabilirim?" Demokhares sözü aldı ve "Kendini asabilirsin," dedi.
Non habuit hoc auitum ille uitium, ne paternum quidem; nam si qua alia in Philippo uirtus, fuit et contumeliarum patientia, ingens instrumentum ad tutelam regni. Demochares ad illum Parrhesiastes ob nimiam et procacem linguam appellatus inter alios Atheniensium legatos uenerat. Audita benigne legatione Philippus 'dicite' inquit 'mihi facere quid possim quod sit Atheniensibus gratum.' Excepit Demochares et 'te' inquit 'suspendere.'
3.23.3Bu kadar insanlık dışı bir cevap karşısında çevredekilerde kızgınlık baş göstermişti; Philippos onlara susmalarını ve bu Thersites'i sağ salim bırakmalarını emretti. "Siz öbür elçiler," dedi, "Atinalılara haber verin: bunları söyleyenler, söylenenleri cezasız bırakarak dinleyenden çok daha kibirlidir."
Indignatio circumstantium ad tam inhumanum responsum exorta erat; quos Philippus conticiscere iussit et Thersitam illum saluum incolumemque dimittere. 'At uos' inquit 'ceteri legati, nuntiate Atheniensibus multo superbiores esse qui ista dicunt quam qui inpune dicta audiunt.'
3.23.4Tanrı Augustus da öfkenin kendisine hükmetmediğini gösteren, anılmaya değer birçok şey yaptı ve söyledi. Tarih yazarı Timagenes onun hakkında, karısı ve bütün ailesi hakkında bazı sözler etmişti; bu sözler boşa da gitmemişti; çünkü pervasız nükte daha çok dolaşır, insanların ağzından düşmez.
Multa et diuus Augustus digna memoria fecit dixitque ex quibus appareat iram illi non imperasse. Timagenes historiarum scriptor quaedam in ipsum, quaedam in uxorem eius et in totam domum dixerat, nec perdiderat dicta; magis enim circumfertur et in ore hominum est temeraria urbanitas.
3.23.5Caesar ona sık sık dilini daha ölçülü kullanmasını öğütledi; adam ısrar edince onu evine sokmadı. Timagenes bundan sonra Asinius Pollio'nun yanında yaşlandı, bütün şehir onu kapışırdı: Caesar'ın evinin kapanması ona başka hiçbir kapıyı kapatmadı.
Saepe illum Caesar monuit, moderatius lingua uteretur; perseueranti domo sua interdixit. Postea Timagenes in contubernio Pollionis Asini consenuit ac tota ciuitate direptus est: nullum illi limen praeclusa Caesaris domus abstulit.
3.23.6Sonra yazdığı tarihleri halka okudu; Caesar Augustus'un işlerini anlatan kitapları ise ateşe attı; Caesar'la düşmanlığını sürdürdü. Kimse onun dostluğundan korkmadı, kimse ondan yıldırım çarpmış biri gibi kaçmadı; bu kadar yüksekten düşene kucak açan biri bulundu.
Historias quas postea scripserat recitauit [et combussit] et libros acta Caesaris Augusti continentis in ignem inposuit; inimicitias gessit cum Caesare: nemo amicitiam eius extimuit, nemo quasi fulguritum refugit, fuit qui praeberet tam alte cadenti sinum.
3.23.7Dediğim gibi, Caesar buna sabırla katlandı; adamın övgülerine ve yaptığı işlere el uzatmış olmasından bile sarsılmadı; düşmanını konuk eden kişiye hiçbir zaman sitem etmedi.
Tulit hoc, ut dixi, Caesar patienter, ne eo quidem motus quod laudibus suis rebusque gestis manus attulerat; numquam cum hospite inimici sui questus est.
3.23.8Asinius Pollio'ya yalnızca şunu söyledi: "Vahşi bir hayvan besliyorsun." Sonra Pollio özür dilemeye hazırlanırken onu durdurdu ve "Tadını çıkar, Pollio'cuğum, tadını çıkar!" dedi; Pollio "Emredersen, Caesar, onu hemen evime sokmam," deyince de, "Bunu yapacağımı mı sanıyorsun," dedi, "ikinizi barıştıran ben olduğum hâlde?" Çünkü Pollio bir zamanlar Timagenes'e öfkelenmişti ve öfkesini bırakmak için, Caesar'ın ona öfkelenmeye başlamış olmasından başka bir sebebi olmamıştı.
Hoc dumtaxat Pollioni Asinio dixit, '⟦θηριοτροφεῖς⟧' (kaynakta Latin harfleriyle: theriotropheis); paranti deinde excusationem obstitit et 'fruere,' inquit 'mi Pollio, fruere!' et cum Pollio diceret 'si iubes, Caesar, statim illi domo mea interdicam', 'hoc me' inquit 'putas facturum, cum ego uos in gratiam reduxerim?' Fuerat enim aliquando Timageni Pollio iratus nec ullam aliam habuerat causam desinendi quam quod Caesar coeperat.
3.24.1Bu yüzden herkes, kışkırtıldığı her seferde kendine şunu desin: "Ben Philippos'tan daha mı güçlüyüm? Yine de ona cezasız sövüldü. Ben kendi evimde, Tanrı Augustus'un bütün dünyada sahip olduğundan daha fazla güce mi sahibim? O yine de kendisine sövenden uzak durmakla yetindi."
Dicat itaque sibi quisque, quotiens lacessitur: 'numquid potentior sum Philippo? illi tamen inpune male dictum est. Numquid in domo mea plus possum quam toto orbe terrarum diuus Augustus potuit? ille tamen contentus fuit a conuiciatore suo secedere.'
3.24.2Kölemin biraz yüksek sesle cevap vermesini, biraz dikbaşlı bakmasını, bana kadar ulaşmayan bir mırıltısını neden kamçılarla, prangalarla ödeteyim? Ben kimim ki kulaklarımın incitilmesi günah olsun? Birçokları düşmanlarını bağışladı: ben tembelleri, ihmalkârları, gevezeleri bağışlamayacak mıyım?
Quid est quare ego serui mei clarius responsum et contumaciorem uultum et non peruenientem usque ad me murmurationem flagellis et compedibus expiem? Quis sum, cuius aures laedi nefas sit? Ignouerunt multi hostibus: ego non ignoscam pigris neglegentibus garrulis?
3.24.3Çocuğu yaşı, kadını cinsiyeti, yabancıyı özgürlüğü, ev halkından olanı yakınlığı mazur göstersin. Şimdi ilk kez mi kırdı? Ne kadar zamandır hoşumuza gittiğini düşünelim. Başka zamanlar da sık sık mı kırdı? Uzun zamandır katlandığımız şeye yine katlanalım. Dost mu? İstemediği şeyi yaptı. Düşman mı? Yapması gerekeni yaptı.
Puerum aetas excuset, feminam sexus, extraneum libertas, domesticum familiaritas. Nunc primum offendit: cogitemus quam diu placuerit; saepe et alias offendit: feramus quod diu tulimus. Amicus est: fecit quod noluit; inimicus: fecit quod debuit.
3.24.4Daha anlayışlı olana inanalım, daha akılsız olanı bağışlayalım; kim olursa olsun kendimize şu karşılığı verelim: en bilge insanlar da çok kusur işler; kimse o kadar tedbirli değildir ki dikkati bazen kendi elinden kaçmasın; kimse o kadar olgun değildir ki bir rastlantı ağırbaşlılığını daha ateşli bir davranışa sürüklemesin; kimse kırgınlıklardan o kadar korkmaz ki onlardan kaçarken içlerine düşmesin.
Prudentiori credamus, stultiori remittamus; pro quocumque illud nobis respondeamus, sapientissimos quoque uiros multa delinquere, neminem esse tam circumspectum cuius non diligentia aliquando sibi ipsa excidat, neminem tam maturum cuius non grauitatem in aliquod feruidius factum casus inpingat, neminem tam timidum offensarum qui non in illas dum uitat incidat.
3.25.1Büyük insanların talihinin de sendelediğini görmek küçük bir adama nasıl kötülükler içinde teselli olmuşsa, saraydan bile acı cenazelerin çıktığını gören kişi oğluna kendi köşesinde nasıl daha sakin bir gönülle ağlamışsa, hiçbir iktidarın haksızlığa uğramayacak kadar büyük olmadığı aklına gelen herkes de birinin onu incitmesine, birinin onu küçümsemesine daha sakin bir gönülle katlanır.
Quomodo homini pusillo solacium in malis fuit etiam magnorum uirorum titubare fortunam et aequiore animo filium in angulo fleuit qui uidit acerba funera etiam ex regia duci, sic animo aequiore fert ab aliquo laedi, ab aliquo contemni, cuicumque uenit in mentem nullam esse tantam potentiam in quam non occurrat iniuria.
3.25.2En basiretli insanlar bile kusur işliyorsa, kimin yanılgısının haklı bir mazereti yoktur? Gençliğimizin vazifede ne kadar az özenli, sözde ne kadar az ölçülü, şarapta ne kadar az ılımlı olduğuna bir dönüp bakalım. Öfkeliyse, ne yaptığını görebilmesi için ona zaman tanıyalım: kendi kendini cezalandıracaktır. Ceza borçlu olsa bile, onunla ödeşmemize gerek yok.
Quod si etiam prudentissimi peccant, cuius non error bonam causam habet? Respiciamus quotiens adulescentia nostra in officio parum diligens fuerit, in sermone parum modesta, in uino parum temperans. Si iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. Denique debeat poenas: non est quod cum illo paria faciamus.
3.25.3Kışkırtanları hor gören herkesin kalabalıktan sıyrılıp daha yükseğe çıktığından şüphe edilmeyecektir: darbeyi hissetmemek gerçek büyüklüğe özgüdür. Muazzam bir hayvan da köpeklerin havlamasına ağır ağır dönüp bakar; dalga da kocaman bir kayaya boşuna çarpar. Öfkelenmeyen kişi haksızlıkla sarsılmadan ayakta kalmıştır; öfkelenen ise yerinden oynamıştır.
Illud non ueniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis uerae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic inritus ingenti scopulo fluctus adsultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est.
3.25.4Az önce her sıkıntının üstüne yerleştirdiğim kişi ise en yüksek iyiyi sanki kucaklamış tutar; yalnız insana değil, talihin kendisine de şöyle karşılık verir: "Ne yaparsan yap, dinginliğimi bulandıramayacak kadar küçüksün. Hayatımı yönetmesini emanet ettiğim akıl bunu yasaklıyor. Öfke bana haksızlıktan daha çok zarar verecektir. Neden daha çok olmasın? Haksızlığın ölçüsü bellidir; öfkenin beni nereye kadar sürükleyeceği ise belirsizdir."
At ille quem modo altiorem omni incommodo posui tenet amplexu quodam summum bonum, nec homini tantum sed ipsi fortunae respondet: 'omnia licet facias, minor es quam ut serenitatem meam obducas. Vetat hoc ratio, cui uitam regendam dedi. Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est.'
3.26.1"Katlanamam," diyorsun; "haksızlığa dayanmak ağırdır." Yalan söylüyorsun; çünkü öfkeye katlanabilen kim haksızlığa katlanamaz ki? Şimdi şunu da ekle: böyle yaparak hem öfkeye hem haksızlığa katlanmış oluyorsun. Hastanın kudurmasına, sayıklayanın sözlerine, çocukların şımarık ellerine neden katlanıyorsun? Elbette ne yaptıklarını bilmiyor göründükleri için. İnsanın hangi kusur yüzünden ne yaptığını bilmez hâle geldiğinin ne önemi var? Bilmeden yapmak herkes için eşit bir savunmadır.
'Non possum' inquis 'pati; graue est iniuriam sustinere.' Mentiris; quis enim iniuriam non potest ferre qui potest iram? Adice nunc quod id agis ut et iram feras et iniuriam. Quare fers aegri rabiem et phrenetici uerba, puerorum proteruas manus? nempe quia uidentur nescire quid faciant. Quid interest quo quisque uitio fiat inprudens? inprudentia par in omnibus patrocinium est.
3.26.2"Ne yani," diyorsun, "yanına kâr mı kalacak?" İstediğini düşün, yine de kalmayacak; çünkü yapılan bir haksızlığın en büyük cezası onu yapmış olmaktır; hiç kimse, pişmanlığın işkencesine teslim edilen kişiden daha ağır cezalandırılmaz.
'Quid ergo?' inquis 'inpune illi erit?' Puta uelle te, tamen non erit; maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam grauius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur.
3.26.3Sonra, başa gelen her şeyin hakkaniyetli yargıçları olmak için insan işlerinin şartına bakmalıyız; ortak bir kusuru tek tek kişilere yükleyen haksızdır. Habeşin rengi kendi halkı arasında göze batmaz; Germenlerde kızıl ve topuz yapılmış saç bir erkeğe yakışıksız düşmez: bir kişide, onun halkı için ortak olan hiçbir şeyi dikkat çekici ya da çirkin bulmazsın. Saydığım bu şeyleri tek bir bölgenin, tek bir köşenin âdeti savunur; şimdi bütün insan soyuna yayılmış şeylerde bağışlamanın ne kadar daha haklı olduğunu gör.
Deinde ad condicionem rerum humanarum respiciendum est, ut omnium accidentium aequi iudices simus; iniquus autem est qui commune uitium singulis obiecit. Non est Aethiopis inter suos insignitus color, nec rufus crinis et coactus in nodum apud Germanos uirum dedecet: nihil in uno iudicabis notabile aut foedum quod genti suae publicum est. Et ista quae rettuli unius regionis atque anguli consuetudo defendit: uide nunc quanto in iis iustior uenia sit quae per totum genus humanum uulgata sunt.
3.26.4Hepimiz düşüncesiz ve tedbirsiziz, hepimiz kararsız, şikâyetçi, ihtiraslıyız — ortak yarayı neden daha yumuşak sözlerle örteyim? — hepimiz kötüyüz. Bu yüzden başkasında kınanan her şeyi herkes kendi koynunda bulacaktır. Neden şunun solgunluğunu, bunun zayıflığını gözüne batırıyorsun? Bu bir salgındır. Öyleyse birbirimize karşı daha sakin olalım: kötüler arasında yaşayan kötüleriz. Bizi sakinleştirebilecek tek bir şey vardır: karşılıklı hoşgörü üzerine bir anlaşma.
Omnes inconsulti et inprouidi sumus, omnes incerti queruli ambitiosi — quid lenioribus uerbis ulcus publicum abscondo? — omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inueniet. Quid illius pallorem, illius maciem notas? pestilentia est. Placidiores itaque inuicem simus: mali inter malos uiuimus. Vna nos res facere quietos potest, mutuae facilitatis conuentio.
3.26.5"O bana zarar verdi bile, ben ona henüz vermedim." Ama belki başka birini çoktan incittin, belki inciteceksin. Bu saate ya da bu güne bakma; zihninin melekesine bütünüyle bak: hiçbir kötülük yapmamış olsan bile yapabilirsin.
'Ille iam mihi nocuit, ego illi nondum.' Sed iam aliquem fortasse laesisti, sed laedes. Noli aestimare hanc horam aut hunc diem, totum inspice mentis tuae habitum: etiam si nihil mali fecisti, potes facere.
3.27.1Haksızlığı iyileştirmek, öcünü almaktan ne kadar daha iyidir! Öç çok vakit alır; tek bir haksızlığa üzülürken kendini birçok haksızlığa açar; hepimiz incitildiğimizden daha uzun süre öfkeleniriz. Başka yöne gidip kusurlara kusurlarla karşılık vermemek ne kadar daha iyidir! Katıra çifteyle, köpeğe ısırıkla karşılık veren biri aklı başında görünür mü?
Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diuersum nec uitia uitiis opponere! Numquis satis constare sibi uideatur, si mulam calcibus repetat et canem morsu?
3.27.2"Onlar kusur işlediklerini bilmez," diyorsun. Önce şunu söyleyelim: yanında insan olmanın bağışlanmaya engel olduğu kişi ne kadar haksızdır! Sonra, öteki hayvanları öfkenden kurtaran şey düşünüp karar verme gücünden yoksun olmalarıysa, bu güçten yoksun olan herkesi de aynı yere koy; çünkü dilsiz hayvanları her kusurda savunan şeye, zihnin karanlığına benzer bir şeyi varsa, başka bakımlardan onlara benzememesinin ne önemi var?
'Ista' inquis 'peccare se nesciunt.' Primum quam iniquus est apud quem hominem esse ad inpetrandam ueniam nocet! Deinde, si cetera animalia hoc irae tuae subducit quod consilio carent, eodem loco tibi sit quisquis consilio caret; quid enim refert an alia mutis dissimilia habeat, si hoc quod in omni peccato muta defendit simile habet, caliginem mentis?
3.27.3Kusur mu işledi? Bu onun ilki mi? Sonuncusu mu? "Bir daha yapmayacağım" dese bile ona inanmana gerek yok: hem o yine kusur işleyecek hem ona karşı başkası; bütün hayat yanılgılar içinde yuvarlanıp gidecek. Yumuşak olmayan şeylere yumuşaklıkla davranmalı.
Peccauit: hoc enim primum? hoc enim extremum? Non est quod illi credas, etiam si dixerit 'iterum non faciam': et iste peccabit et in istum alius et tota uita inter errores uolutabitur. Mansuete inmansueta tractanda sunt.
3.27.4Yasta en etkili biçimde söylenen söz öfkede de söylenecek: bir gün bırakacak mısın, yoksa hiç mi? Bir gün bırakacaksan, öfkeyi bırakmak öfkenin seni bırakmasından ne kadar daha iyidir! Yoksa bu çalkantı hep mi sürecek? Kendine ne kadar huzursuz bir hayat ilan ettiğini görüyor musun? Hep kabarık duran birinin hayatı nasıl olacak?
Quod in luctu dici solet efficacissime, et in ira dicetur: utrum aliquando desines an numquam? Si aliquando, quanto satius est iram relinquere quam ab ira relinqui! An semper haec agitatio permanebit? Vides quam inpacatam tibi denunties uitam? qualis enim erit semper tumentis?
3.27.5Şimdi şunu da ekle: kendini iyice tutuşturup seni kışkırtacak sebepleri durmadan yenilesen bile, öfke kendiliğinden gidecek, zaman onun gücünü elinden alacaktır: onun kendi kendine değil de senin tarafından yenilmesi ne kadar daha iyidir!
Adice nunc quod, cum bene te ipse succenderis et subinde causas quibus stimuleris renouaueris, sua sponte ira discedet et uires illi dies subtrahet: quanto satius est a te illam uinci quam a se!
3.28.1Kâh şuna, kâh buna öfkelenirsin; kâh kölelerine, kâh azatlılarına; kâh anne babana, kâh çocuklarına; kâh tanıdıklarına, kâh tanımadıklarına; çünkü ruh araya girip yatıştırmazsa her yerde sebep bol bol vardır. Çılgınlık seni buradan şuraya, oradan başka bir yere sürükleyecek; yeni kışkırtıcılar durmadan doğdukça kudurganlığın sürüp gidecek. Hadi, zavallı, ne zaman seveceksin? Ah, ne kadar iyi bir zamanı kötü bir şeye harcıyorsun!
Huic irasceris, deinde illi; seruis, deinde libertis; parentibus, deinde liberis; notis, deinde ignotis: ubique enim causae supersunt nisi deprecator animus accessit. Hinc te illo furor rapiet, illinc alio, et nouis subinde inritamentis orientibus continuabitur rabies: age, infelix, ecquando amabis? O quam bonum tempus in re mala perdis!
3.28.2Şimdi dost edinmek, düşmanları yatıştırmak, devlet işlerini yönetmek, emeğini ev işlerine vermek, birine ne kötülük yapabileceğini, onurunu, servetini ya da bedenini nasıl yaralayabileceğini kollamaktan ne kadar daha iyi olurdu! Üstelik bu, aşağıdaki biriyle çatışsan bile sana çekişmesiz ve tehlikesiz nasip olamaz.
Quanto nunc erat satius amicos parare, inimicos mitigare, rem publicam administrare, transferre in res domesticas operam, quam circumspicere quid alicui facere possis mali, quod aut dignitati eius aut patrimonio aut corpori uulnus infligas, cum id tibi contingere sine certamine ac periculo non possit, etiam si cum inferiore concurses!
3.28.3Onu zincire vurulmuş, keyfine göre her şeye katlanmaya mahkûm olarak teslim alsan bile: vuranın aşırı gücü çoğu zaman ya bir eklemi yerinden oynatmış ya da kırdığı dişlere bir siniri takıp bırakmıştır; öfkelilik, karşı koymayan bir malzeme bulduğunda bile, birçok kişiyi çolak, birçoğunu sakat bırakmıştır. Şimdi şunu da ekle: hiçbir şey, ezen tehlikeye düşmeden yok olacak kadar zayıf doğmamıştır: zayıfları en güçlülerle bazen acı, bazen rastlantı eşitler.
Vinctum licet accipias et ad arbitrium tuum omni patientiae expositum: saepe nimia uis caedentis aut articulum loco mouit aut neruum in iis quos fregerat dentibus fixit; multos iracundia mancos, multos debiles fecit, etiam ubi patientem est nancta materiam. Adice nunc quod nihil tam inbecille natum est ut sine elidentis periculo pereat: inbecillos ualentissimis alias dolor, alias casus exaequat.
3.28.4Ya öfkelendiğimiz şeylerin çoğunun bize zarar vermekten çok bizi kırması? Oysa birinin irademe engel olmasıyla ona yardım etmemesi, elimden bir şey kapmasıyla vermemesi arasında büyük fark vardır. Ama biz birinin elimizden almasını ya da reddetmesini, umudumuzu kesmesini ya da ertelemesini, bize karşı mı yoksa kendi lehine mi davranmasını, birine duyduğu sevgiden mi yoksa bize duyduğu nefretten mi yapmasını bir tutarız.
Quid quod pleraque eorum propter quae irascimur offendunt nos magis quam laedunt? Multum autem interest utrum aliquis uoluntati meae obstet an desit, eripiat an non det. Atqui in aequo ponimus utrum aliquis auferat an neget, utrum spem nostram praecidat an differat, utrum contra nos faciat an pro se, amore alterius an odio nostri.
3.28.5Bazılarının ise bize karşı durmak için yalnız haklı değil, ahlâken güzel sebepleri de vardır: biri babasını, biri kardeşini, biri vatanını, biri dostunu korur; yine de bu insanları, yapmasalar kınayacağımız şeyi yaptıkları için bağışlamayız; hatta inanılmaz olan şudur: çoğu zaman yapılanı iyi buluruz, yapanı kötü.
Quidam uero non tantum iustas causas standi contra nos sed etiam honestas habent: alius patrem tuetur, alius fratrem, alius patriam, alius amicum; his tamen non ignoscimus id facientibus quod nisi facerent inprobaremus, immo, quod est incredibile, saepe de facto bene existimamus, de faciente male.
3.28.6Oysa vallahi büyük ve adil bir adam, düşmanlarının en yiğidine, vatanının özgürlüğü ve kurtuluşu için en inatla direnenine hayranlık duyar ve kendisine de böyle bir vatandaş, böyle bir asker nasip olmasını diler.
At mehercules uir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi ciuem, talem militem contingere optat.
3.29.1Övdüğün birinden nefret etmek çirkindir; ama birinden, tam da acınmaya layık olduğu şey yüzünden nefret etmek ne kadar daha çirkindir: savaşta esir düşüp birdenbire köleliğe itilmiş biri özgürlüğünden kalan kırıntılara tutunuyor, bayağı ve yorucu hizmetlere çevik koşmuyorsa; aylaklıktan ağırlaşmış biri efendisinin atına ve arabasına koşarak yetişemiyorsa; gün be gün süren uykusuzluklar arasında yorgun düşmüş birini uyku bastırmışsa; şehirdeki tatilli kölelikten ağır işe aktarılmış biri tarla emeğini reddediyor ya da ona gönülden girişmiyorsa!
Turpe est odisse quem laudes; quanto uero turpius ob id aliquem odisse propter quod misericordia dignus est, si captiuus in seruitutem subito depressus reliquias libertatis tenet nec ad sordida ac laboriosa ministeria agilis occurrit, si ex otio piger equum uehiculumque domini cursu non exaequat, si inter cotidiana peruigilia fessum somnus oppressit, si rusticum laborem recusat aut non fortiter obiit a seruitute urbana et feriata translatus ad durum opus!
3.29.2Birinin bir şeyi yapamadığını mı, yapmak istemediğini mi ayırt edelim: öfkelenmeden önce yargılamaya başlarsak birçoklarını aklarız. Oysa şimdi ilk atılımın peşinden gideriz; sonra bizi kışkırtan şeyler boş çıksa bile, sebepsiz başlamış görünmeyelim diye ısrar ederiz; en haksızı da şudur: öfkenin haksızlığı bizi daha inatçı yapar; çünkü öfkeyi sürdürür ve artırırız; sanki şiddetle öfkelenmek haklı olarak öfkelendiğinin kanıtıymış gibi.
Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absoluemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. Nunc autem primum impetum sequimur, deinde, quamuis uana nos concitauerint, perseueramus, ne uideamur coepisse sine causa, et, quod iniquissimum est, pertinaciores nos facit iniquitas irae; retinemus enim illam et augemus, quasi argumentum sit iuste irascentis grauiter irasci.
3.30.1Başlangıçların kendilerinin ne kadar hafif, ne kadar zararsız olduğunu görmek ne kadar daha iyidir! Dilsiz hayvanlarda olduğunu gördüğün şeyi insanda da yakalarsın: önemsiz ve boş şeylerle sarsılırız. Boğayı kırmızı renk kızdırır, kobra gölgeye karşı kabarır, ayıları ve arslanları bir mendil kışkırtır: tabiatça vahşi ve kudurgan olan her şey boş şeylerle telaşa düşer.
Quanto melius est initia ipsa perspicere quam leuia sint, quam innoxia! Quod accidere uides animalibus mutis, idem in homine deprendes: friuolis turbamur et inanibus. Taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, ursos leonesque mappa proritat: omnia quae natura fera ac rabida sunt consternantur ad uana.
3.30.2Huzursuz ve ahmak yaradılışlarda da aynı şey olur: olayların kendisinden değil, şüphesinden yaralanırlar; o kadar ki bazen küçük iyiliklere haksızlık derler; öfkeliliğin en sık, hiç değilse en acı malzemesi de bunlardır. Çünkü en sevdiklerimize, bize zihnimizde tasarladığımızdan ve başkalarının aldığından daha az şey verdikleri için öfkeleniriz; oysa her iki durumun da çaresi hazırdır.
Idem inquietis et stolidis ingeniis euenit: rerum suspicione feriuntur, adeo quidem ut interdum iniurias uocent modica beneficia, in quibus frequentissima, certe acerbissima iracundiae materia est. Carissimis enim irascimur quod minora nobis praestiterint quam mente concepimus quamque alii tulerunt, cum utriusque rei paratum remedium sit.
3.30.3Başkasına daha cömert mi davrandı? Bizimkiler karşılaştırma yapmadan bizi sevindirsin; daha bahtiyar birinin kendisine işkence ettiği kişi hiçbir zaman bahtiyar olmayacaktır. Umduğumdan az mı aldım? Ama belki hak ettiğimden fazlasını ummuştum. En çok korkulması gereken yan budur; en yıkıcı öfkeler, en kutsal şeylere bile saldıracak olan öfkeler buradan doğar.
Magis alteri indulsit: nostra nos sine comparatione delectent; numquam erit felix quem torquebit felicior. Minus habeo quam speraui: sed fortasse plus speraui quam debui. Haec pars maxime metuenda est, hinc perniciosissimae irae nascuntur et sanctissima quaeque inuasurae.
3.30.4Tanrı Iulius'u düşmanlarından çok, doymak bilmez umutlarını doyuramadığı dostları öldürdü. Gerçi o bunu istedi — çünkü hiç kimse zaferini ondan daha cömertçe kullanmamıştır; zaferden kendine, dağıtma yetkisinden başka hiçbir şey ayırmadı —; ama herkes tek bir kişinin elde edebileceği kadarını arzularken, bu kadar haddini aşan isteklere nasıl yetebilirdi?
Diuum Iulium plures amici confecerunt quam inimici, quorum non expleuerat spes inexplebiles. Voluit quidem ille — neque enim quisquam liberalius uictoria usus est, ex qua nihil sibi uindicauit nisi dispensandi potestatem — sed quemadmodum sufficere tam inprobis desideriis posset, cum tantum omnes concupiscerent quantum unus poterat?
3.30.5Bu yüzden kendi sandalyesinin çevresinde, kılıçlarını çekmiş silah arkadaşlarını gördü: az önce kendi tarafının en ateşli savunucusu olan Tillius Cimber'i ve ancak Pompeius öldükten sonra Pompeiusçu kesilen başkalarını. Bu şey kralların silahlarını kendilerine çevirmiş, en sadık adamlarını, uğrunda ve önünde ölmeyi adadıkları kişilerin ölümünü düşünmeye itmiştir.
Vidit itaque strictis circa sellam suam gladiis commilitones suos, Cimbrum Tillium, acerrimum paulo ante partium defensorem, aliosque post Pompeium demum Pompeianos. Haec res sua in reges arma conuertit fidissimosque eo conpulit ut de morte eorum cogitarent pro quibus et ante quos mori uotum habuerant.
3.31.1Başkalarınınkine bakan hiç kimse kendisininkinden memnun olmaz: tanrılara bile, biri bizden önde diye öfkelenmemiz buradandır; arkamızda ne kadar çok insan olduğunu, birkaç kişiyi kıskananın ardından ne büyük bir kıskançlığın geldiğini unuturuz. Yine de insanların arsızlığı o kadar büyüktür ki çok şey almış olsalar da daha fazlasını alabilecekken almamış olmayı haksızlık sayarlar.
Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis inuidentem quantum sequatur a tergo ingentis inuidiae. Tanta tamen inportunitas hominum est ut, quamuis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse.
3.31.2"Bana pretorluğu verdi, ama ben konsüllük ummuştum; on iki yetki demetini verdi, ama beni olağan konsül yapmadı; yılın benim adımla anılmasını istedi, ama rahiplik için eksiğim var; kurula seçildim, ama neden yalnız birine? Mevkiimi tamamladı, ama servetime hiçbir şey katmadı; bana birine vermesi gereken şeyleri verdi, kendi cebinden hiçbir şey çıkarmadı."
'Dedit mihi praeturam, sed consulatum speraueram; dedit duodecim fasces, sed non fecit ordinarium consulem; a me numerari uoluit annum, sed deest mihi ad sacerdotium; cooptatus in collegium sum, sed cur in unum? consummauit dignitatem meam, sed patrimonio nihil contulit; ea dedit mihi quae debebat alicui dare, de suo nihil protulit.'
3.31.3Bunun yerine aldıklarına şükret; kalanları bekle ve henüz doymadığına sevin: umut edecek bir şeyin kalması da hazlardandır. Herkesi geçtin mi? Dostunun gönlünde ilk sırada olduğuna sevin. Birçokları seni geçiyor mu? Önünde olduklarının, ardında kaldıklarından ne kadar çok olduğunu düşün. Sendeki en büyük kusur nedir, diye mi soruyorsun? Yanlış hesap tutuyorsun: verdiklerine yüksek, aldıklarına düşük değer biçiyorsun.
Age potius gratias pro his quae accepisti; reliqua expecta et nondum plenum esse te gaude: inter uoluptates est superesse quod speres. Omnes uicisti: primum esse te in animo amici tui laetare. Multi te uincunt: considera quanto antecedas plures quam sequaris. Quod sit in te uitium maximum quaeris? falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta paruo.
3.32.1Bizi her biri başka bir şey alıkoysun: bazılarına öfkelenmekten korkalım, bazılarına saygımızdan öfkelenmeyelim, bazılarına öfkelenmeye tenezzül etmeyelim. Bahtsız bir köleciği zindana göndermekle elbette büyük bir iş yapmış olacağız! Neden hemen dövmeye, bacaklarını derhal kırmaya acele ediyoruz? Bu yetki ertelenirse kaybolmaz.
Aliud in alio nos deterreat: quibusdam timeamus irasci, quibusdam uereamur, quibusdam fastidiamus. Magnam rem sine dubio fecerimus, si seruulum infelicem in ergastulum miserimus! Quid properamus uerberare statim, crura protinus frangere? non peribit potestas ista, si differetur.
3.32.2Bırak, emri kendimizin vereceği zaman gelsin: şimdi öfkenin buyruğuyla konuşacağız; o gidince bu davaya ne kadar değer biçilmesi gerektiğini göreceğiz. Çünkü en çok bunda yanılırız: kılıca, ölüm cezalarına başvururuz; daha hafif kamçılarla cezalandırılacak bir şeyin öcünü zincirle, hapisle, açlıkla alırız.
Sine id tempus ueniat quo ipsi iubeamus: nunc ex imperio irae loquemur; cum illa abierit, tunc uidebimus quanto ista lis aestimanda sit. In hoc enim praecipue fallimur: ad ferrum uenimus, ad capitalia supplicia, et uinculis carcere fame uindicamus rem castigandam flagris leuioribus.
3.32.3"Bize, zarar gördüğümüzü sandığımız her şeyin ne kadar küçük, sefil, çocukça olduğunu görmemizi nasıl da buyuruyorsun!" diyorsun. Ben hiçbir şeyi, muazzam bir ruh edinmekten ve uğrunda çekiştiğimiz, koşturduğumuz, soluk soluğa kaldığımız şeylerin ne kadar aşağılık ve değersiz olduğunu görmekten daha çok öğütlemem; yüce ve muhteşem bir şey düşünen hiç kimse dönüp onlara bakmamalıdır.
'Quomodo' inquis 'nos iubes intueri quam omnia per quae laedi uideamur exigua misera puerilia sint!' Ego uero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec propter quae litigamus discurrimus anhelamus uidere quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda.
3.33.1En çok bağırış çağırış para etrafında kopar: forumları yoran, babaları ve çocukları birbirine düşüren, zehir karıştıran, kılıcı katillerin de lejyonların da eline veren odur; kanımıza bulanmış olan odur; onun yüzünden karılarla kocaların geceleri kavgalarla çınlar, yöneticilerin kürsülerini kalabalık sıkıştırır; krallar kudurur, yağmalar, yüzyılların uzun emeğiyle kurulmuş şehirleri yıkarlar ki şehirlerin küllerinde altın ve gümüş arasınlar.
Circa pecuniam plurimum uociferationis est: haec fora defetigat, patres liberosque committit, uenena miscet, gladios tam percussoribus quam legionibus tradit; haec est sanguine nostro dilibuta; propter hanc uxorum maritorumque noctes strepunt litibus et tribunalia magistratuum premit turba, reges saeuiunt rapiuntque et ciuitates longo saeculorum labore constructas euertunt ut aurum argentumque in cinere urbium scrutentur.
3.33.2Köşede duran para keselerine bakmak hoşuma gider: gözler bağırıştan yuvalarından fırlasın, bazilikalar mahkemelerin uğultusuyla çınlasın, uzak bölgelerden çağrılan yargıçlar hangi tarafın açgözlülüğünün daha haklı olduğuna hükmetmek için otursun diye var olan şeyler bunlardır.
Libet intueri fiscos in angulo iacentis: hi sunt propter quos oculi clamore exprimantur, fremitu iudiciorum basilicae resonent, euocati ex longinquis regionibus iudices sedeant iudicaturi utrius iustior auaritia sit.
3.33.3Ya bir kese için bile değil de bir avuç bakır ya da kölenin hesaba geçirdiği bir dinar yüzünden, mirasçısız ölecek yaşlı bir adam öfkeden çatlıyorsa? Ya ayakları çarpılmış, elleri hesap yapamaz olmuş hastalıklı bir tefeci, binde birlik bir faiz için bağırıyor ve hastalığının nöbetleri sırasında bile mahkemeye çağrılarla kuruşlarının peşine düşüyorsa?
Quid si ne propter fiscum quidem sed pugnum aeris aut inputatum a seruo denarium senex sine herede moriturus stomacho dirrumpitur? Quid si propter usuram uel milesimam ualetudinarius fenerator distortis pedibus et manibus ad computandum non relictis clamat ac per uadimonia asses suos in ipsis morbi accessionibus uindicat?
3.33.4Şu sıralar en derinlere kazdığımız bütün madenlerden çıkan parayı bana getirsen, hazinelerin örttüğü her şeyi ortaya döksen — açgözlülük kötü yere çıkardığını yeniden toprağın altına gömüyor çünkü —, bütün bu yığını iyi bir adamın alnını kırıştırmaya layık görmem. Gözlerimizden yaş akıtan şeylere ne büyük kahkahalarla gülmek gerekir!
Si totam mihi ex omnibus metallis quae cum maxime deprimimus pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thesauri tegunt, auaritia iterum sub terras referente quae male egesserat, omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem uiri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt!
3.34.1Haydi şimdi öbürlerini de say: yiyecekleri, içecekleri ve bunlar için gösteriş uğruna hazırlanan süsleri, hakaret dolu sözleri, pek saygılı olmayan beden hareketlerini, inatçı yük hayvanlarını ve tembel köleleri, başkasının sözü hakkındaki kuşkuları ve kötü niyetli yorumları; bunlar yüzünden insana verilmiş söz tabiatın haksızlıkları arasında sayılır hâle gelir. Bana inan: hiç de hafife almadan parladığımız şeyler hafiftir; çocukları kavgaya, atışmaya kışkırtan türden şeylerdir.
Cedo nunc, persequere cetera, cibos potiones horumque causa paratas in ambitionem munditias, uerba contumeliosa, motus corporum parum honorificos, contumacia iumenta et pigra mancipia, et suspiciones et interpretationes malignas uocis alienae, quibus efficitur ut inter iniurias naturae numeretur sermo homini datus: crede mihi, leuia sunt propter quae non leuiter excandescimus qualiaque pueros in rixam et iurgium concitant.
3.34.2Bu kadar asık suratla yaptığımız şeylerin hiçbiri ciddi değildir, hiçbiri büyük değildir: diyorum ki öfkeniz ve deliliğiniz, küçük şeylere büyük değer biçmenizden gelir. Bu, mirası elimden almak istedi; bu, uzun süre son vasiyetinden pay umarak gönlünü avladığım adamın yanında beni kötüledi; bu, metresime göz dikti: aşkın bağı olması gereken şey, aynı şeyi istemek, kavganın ve nefretin sebebi olur.
Nihil ex iis quae tam tristes agimus serium est, nihil magnum: inde, inquam, uobis ira et insania est, quod exigua magno aestimatis. Auferre hic mihi hereditatem uoluit; hic me diu in spem supremam captato criminatus est; hic scortum meum concupiuit: quod uinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem uelle.
3.34.3Dar bir yol geçenleri kavgaya kışkırtır; geniş ve açık bir yol ise halkları bile çarpıştırmaz: peşine düştüğünüz şeyler de küçük oldukları ve birinden koparılmadan öbürüne aktarılamayacakları için, aynı şeyi arzulayanlar arasında kavgalar ve atışmalar çıkarır.
Iter angustum rixas transeuntium concitat, diffusa et late patens uia ne populos quidem conlidit: ista quae adpetitis, quia exigua sunt nec possunt ad alterum nisi alteri erepta transferri, eadem adfectantibus pugnas et iurgia excitant.
3.35.1Kölenin, azatlının, karının ve himayendekinin sana karşılık vermesine kızıyorsun; sonra yine sen, evde kaldırdığın özgürlüğün devletten kaldırıldığından şikâyet edeceksin. Öte yandan sorduğunda susarsa buna dikbaşlılık diyorsun.
Respondisse tibi seruum indignaris libertumque et uxorem et clientem: deinde idem de re publica libertatem sublatam quereris quam domi sustulisti. Rursus, si tacuit interrogatus, contumaciam uocas.
3.35.2Bırak konuşsun da, sussun da, gülsün de! "Efendisinin önünde mi?" diyorsun. Hayır, ev babasının önünde. Neden bağırıyorsun? Neden haykırıyorsun? Köleler konuşuyor diye, aynı yerde hem halk toplantısının kalabalığı hem ıssızlığın sessizliği olmuyor diye neden yemeğin ortasında kamçı istiyorsun?
Et loquatur et taceat et rideat! 'Coram domino?' inquis. Immo coram patre familiae. Quid clamas? quid uociferaris? quid flagella media cena petis quod serui loquuntur, quod non eodem loco turba contionis est, silentium solitudinis?
3.35.3Kulakların yalnız ölçülü, yumuşak, tatlı tatlı uzatılıp düzenlenmiş sesleri almak için değildir: kahkahayı da ağlamayı da, okşayıcı sözleri de kavgaları da, sevinçli olanı da acıklı olanı da, insan seslerini de hayvanların kükremelerini ve havlamalarını da duyman gerekir. Zavallı, bir kölenin bağırmasından, bir tunç tınısından ya da kapının çarpmasından neden irkiliyorsun? Bu kadar nazlı olsan da gök gürültülerini duymak zorundasın.
In hoc habes aures, ut non modulata tantum et mollia et ex dulci tracta compositaque accipiant: et risum audias oportet et fletum, et blanditias et lites, et prospera et tristia, et hominum uoces et fremitus animalium latratusque. Quid miser expauescis ad clamorem serui, ad tinnitum aeris aut ianuae inpulsum? cum tam delicatus fueris, tonitrua audienda sunt.
3.35.4Kulaklar hakkında söylediğimizi gözlere de aktar; onlar da kötü alıştırılmışlarsa nazlılıktan daha az çekmezler: bir lekeden, bir kirden, yeterince parlamayan bir gümüşten, dibine kadar ışık geçirmeyen bir havuzdan rahatsız olurlar.
Hoc quod de auribus dictum est transfer ad oculos, qui non minus fastidio laborant si male instituti sunt: macula offenduntur et sordibus et argento parum splendido et stagno non ad solum perlucente.
3.35.5Elbette yalnız alacalı ve yeni bakımla parlayan mermere, yalnız sık damarlarla bezenmiş masaya katlanan, evde altından da değerli şeylerden başkasına basmak istemeyen bu gözler, dışarıda pürüzlü ve çamurlu patikalara, karşılaşılanların çoğunun kirli pasaklı hâline, apartmanların aşınmış, çatlak, eğri büğrü duvarlarına son derece sakin bir gönülle bakar. Onları sokakta rahatsız etmeyip evde sarsan şey, oradaki hakkaniyetli ve sabırlı, evdeki huysuz ve şikâyetçi kanaatten başka nedir?
Hi nempe oculi, qui non ferunt nisi uarium ac recenti cura nitens marmor, qui mensam nisi crebris distinctam uenis, qui nolunt domi nisi auro pretiosiora calcare, aequissimo animo foris et scabras lutosasque semitas spectant et maiorem partem occurrentium squalidam, parietes insularum exesos rimosos inaequales. Quid ergo aliud est quod illos in publico non offendat, domi moueat, quam opinio illic aequa et patiens, domi morosa et querula?
3.36.1Bütün hislerimizi sağlamlığa eriştirmeliyiz; onlar tabiatça dayanıklıdır, yeter ki ruh onları bozmaktan vazgeçsin; ruh ise her gün hesap vermeye çağrılmalıdır. Sextius bunu yapardı: gün bitip gece dinlenmesine çekildiğinde ruhunu sorguya çekerdi: "Bugün hangi kötülüğünü iyileştirdin? Hangi kusura karşı koydun? Hangi bakımdan daha iyisin?"
Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam uocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: 'quod hodie malum tuum sanasti? Cui uitio obstitisti? Qua parte melior es?'
3.36.2Her gün yargıcın önüne çıkacağını bilen öfke son bulacak ya da daha ölçülü olacaktır. Bütün günü böyle didik didik etme alışkanlığından daha güzel ne olabilir? Kendini gözden geçirdikten sonra gelen o uyku nasıldır; ruh ya övüldüğünde ya da uyarıldığında, kendi gözcüsü ve gizli sansörü olarak kendi huyları hakkında hüküm verdiğinde ne kadar dingin, ne kadar derin ve özgürdür!
Desinet ira et moderatior erit quae sciet sibi cotidie ad iudicem esse ueniendum. Quicquam ergo pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? Qualis ille somnus post recognitionem sui sequitur, quam tranquillus, quam altus ac liber, cum aut laudatus est animus aut admonitus et speculator sui censorque secretus cognouit de moribus suis!
3.36.3Ben de bu yetkiyi kullanıyorum ve her gün kendi önümde davamı savunuyorum. Işık gözümün önünden alınıp da artık bu âdetimi bilen karım sustuğunda, bütün günümü didik didik ederim, yaptıklarımı ve söylediklerimi yeniden ölçerim; kendimden hiçbir şeyi saklamam, hiçbir şeyi atlamam. Yanılgılarımdan neden korkayım ki, şunu diyebilecekken: "Bunu bir daha yapmamaya dikkat et; şimdilik seni bağışlıyorum.
Vtor hac potestate et cotidie apud me causam dico. Cum sublatum e conspectu lumen est et conticuit uxor moris iam mei conscia, totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior; nihil mihi ipse abscondo, nihil transeo. Quare enim quicquam ex erroribus meis timeam, cum possim dicere: 'uide ne istud amplius facias, nunc tibi ignosco.
3.36.4O tartışmada fazla kavgacı konuştun: bundan sonra bilgisizlerle tartışmaya girme; hiç öğrenmemiş olanlar öğrenmek istemez. Şunu gerekenden daha serbestçe uyardın; bu yüzden onu düzeltmedin, kırdın: bundan sonra yalnız söylediğinin doğru olup olmadığına değil, söylediğin kişinin doğruya tahammül edip edemeyeceğine de bak: iyi insan uyarılmaktan sevinç duyar, en kötüler ise yol göstericiye en büyük öfkeyle katlanır.
In illa disputatione pugnacius locutus es: noli postea congredi cum imperitis; nolunt discere qui numquam didicerunt. Illum liberius admonuisti quam debebas, itaque non emendasti sed offendisti: de cetero uide, [ne] non tantum an uerum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur ueri patiens sit: admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur.
3.37.1Bir şölende bazılarının nükteleri, seni incitmek için atılan sözleri sana dokundu: bayağı sofralardan kaçınmayı unutma; şaraptan sonra serbestlik daha da gevşer, çünkü bu insanlarda ayıkken bile utanma yoktur.
In conuiuio quorundam te sales et in dolorem tuum iacta uerba tetigerunt: uitare uulgares conuictus memento; solutior est post uinum licentia, quia ne sobriis quidem pudor est.
3.37.2Bir avukatın ya da bir zenginin kapıcısı içeri girmesine engel oldu diye dostunu ona öfkelenmiş gördün; sen de onun yerine o en aşağı köleye öfkelendin. Yani zincirli bir köpeğe mi öfkeleneceksin? O da çok havladıktan sonra önüne yem atılınca uysallaşır.
Iratum uidisti amicum tuum ostiario causidici alicuius aut diuitis quod intrantem summouerat, et ipse pro illo iratus extremo mancipio fuisti: irasceris ergo catenario cani? et hic, cum multum latrauit, obiecto cibo mansuescit.
3.37.3Biraz uzaklaş ve gül! Şimdi o, davacıların kalabalığıyla kuşatılmış bir eşiği beklediği için kendini bir şey sanıyor; içeride yatan da şimdi bahtiyar ve talihlidir, geçit vermeyen bir kapıyı mesut ve güçlü bir insanın belirtisi sayar; en geçit vermez kapının zindan kapısı olduğunu bilmez. Katlanman gereken çok şey olacağını önceden aklına koy: kışın üşüdüğüne, denizde midesinin bulandığına, yolda sarsıldığına şaşan biri olur mu? Ruh, hazırlanmış olarak geldiği şeylere karşı güçlüdür.
Recede longius et ride! Nunc iste se aliquem putat quod custodit litigatorum turba limen obsessum; nunc ille qui intra iacet felix fortunatusque est et beati hominis iudicat ac potentis indicium difficilem ianuam: nescit durissimum esse ostium carceris. Praesume animo multa tibi esse patienda: numquis se hieme algere miratur, numquis in mari nausiare, in uia concuti? Fortis est animus ad quae praeparatus uenit.
3.37.4Pek şerefli olmayan bir yere oturtuldun diye ev sahibine, davetçiye, senden üstün tutulana öfkelenmeye başladın: çılgın, sedirin hangi kısmına yaslandığının ne önemi var? Bir yastık seni daha şerefli ya da daha şerefsiz yapabilir mi?
Minus honorato loco positus irasci coepisti conuiuatori, uocatori, ipsi qui tibi praeferebatur: demens, quid interest quam lecti premas partem? honestiorem te aut turpiorem potest facere puluinus?
3.37.5Biri senin yeteneğin hakkında kötü konuştu diye ona hoş gözle bakmadın: bu kuralı kabul ediyor musun? O hâlde hoşlanmadığın Ennius senden nefret etmeli, Hortensius sana husumet ilan etmeli, şiirleriyle alay etsen Cicero sana düşman olmalı. Sen aday olduğunda oyları soğukkanlılıkla karşılamaya razı mısın?"
Non aequis quendam oculis uidisti, quia de ingenio tuo male locutus est: recipis hanc legem? Ergo te Ennius, quo non delectaris, odisset et Hortensius simultates tibi indiceret et Cicero, si derideres carmina eius, inimicus esset. Vis tu aequo animo pati candidatus suffragia?'
3.38.1Biri sana hakaret mi etti? Stoacı filozof Diogenes'e edilenden daha büyük mü? O tam öfke üzerine ders verirken küstah bir delikanlı yüzüne tükürmüştü. O buna yumuşaklıkla ve bilgece katlandı: "Öfkelenmiyorum," dedi, "ama öfkelenmek gerekip gerekmediğinden de emin değilim."
Contumeliam tibi fecit aliquis: numquid maiorem quam Diogeni philosopho Stoico, cui de ira cum maxime disserenti adulescens proteruus inspuit? Tulit hoc ille leniter et sapienter: 'non quidem' inquit 'irascor, sed dubito tamen an oporteat irasci.'
3.38.2Bizim Cato ne kadar daha iyisini yaptı! O dava savunurken, babalarımızın zamanında yaşamış o hizipçi ve kendine hâkim olamayan Lentulus toplayabildiği kadar kalın bir tükürüğü alnının ortasına tükürdüğünde, Cato yüzünü sildi ve "Lentulus," dedi, "senin ağzın olmadığını söyleyenlerin yanıldığını herkese ilan edeceğim."
Quanto
3.39.1Novatus, ruhu iyi düzenlemeyi başardık artık: ruh ya öfkeliliği hissetmez ya da ondan üstündür. Şimdi başkasının öfkesini nasıl yatıştıracağımıza bakalım; çünkü yalnız sağlıklı olmak değil, iyileştirmek de istiyoruz.
Contigit iam nobis, Nouate, bene componere animum: aut non sentit iracundiam aut superior est. Videamus quomodo alienam iram leniamus; nec enim sani esse tantum uolumus, sed sanare.
3.39.2İlk öfkeyi sözle okşamaya cesaret etmeyeceğiz: sağırdır, aklını yitirmiştir; ona zaman tanıyacağız. Çareler hastalık gevşediğinde işe yarar; şişmiş gözlere de dokunup katılaşmış iltihabı kışkırtmayız; öteki hastalıklara da kaynarken dokunmayız: hastalıkların başlangıcını dinlenme iyileştirir.
Primam iram non audebimus oratione mulcere: surda est et amens; dabimus illi spatium. Remedia in remissionibus prosunt; nec oculos tumentis temptamus uim rigentem mouendo incitaturi, nec cetera uitia dum feruent: initia morborum quies curat.
3.39.3"İlacın ne kadarcık işe yarar," diyorsun, "kendiliğinden geçmekte olan öfkeyi yatıştırıyorsa!" Önce şunu söyleyelim: daha çabuk geçmesini sağlar; sonra, nüksetmesin diye gözetir; yatıştırmaya cesaret edemediği atılımın kendisini de aldatacaktır: öcün bütün araçlarını ortadan kaldıracak, acının yardımcısı ve arkadaşı olarak öğütlerinde daha çok söz sahibi olmak için öfkeleniyormuş gibi yapacak, oyalamalar örecek ve daha büyük bir ceza arıyormuş gibi yaparak şimdikini erteleyecektir.
'Quantulum' inquis 'prodest remedium tuum, si sua sponte desinentem iram placat!' Primum, ut citius desinat efficit; deinde custodit, ne reccidat; ipsum quoque impetum, quem non audet lenire, fallet: remouebit omnia ultionis instrumenta, simulabit iram ut tamquam adiutor et doloris comes plus auctoritatis in consiliis habeat, moras nectet et, dum maiorem poenam quaerit, praesentem differet.
3.39.4Her türlü yolla çılgınlığa dinlenme sağlayacaktır: öfke daha şiddetliyse, ona karşı koyamayacağı bir utanç ya da korku salacak; daha zayıfsa, ya hoşa giden ya da yeni sözler açacak ve öğrenme merakıyla onu başka yöne çekecektir. Anlatıldığına göre bir hekimin bir kralın kızını tedavi etmesi gerekiyormuş, ama neşter kullanmadan bunu yapamıyormuş; şişmiş memeyi yavaşça kompresle sararken süngerle örtülü neşteri içeri sokmuş: açıkça yaklaştırılan bir çareye kız karşı koyardı; ama beklemediği için acıya katlandı. Bazı şeyler ancak aldatılarak iyileşir.
Omni arte requiem furori dabit: si uehementior erit, aut pudorem illi cui non resistat incutiet aut metum; si infirmior, sermones inferet uel gratos uel nouos et cupiditate cognoscendi auocabit. Medicum aiunt, cum regis filiam curare deberet nec sine ferro posset, dum tumentem mammam leniter fouet, scalpellum spongea tectum induxisse: repugnasset puella remedio palam admoto, eadem, quia non expectauit, dolorem tulit. Quaedam non nisi decepta sanantur.
3.40.1Birine "Dikkat et, öfkeliliğin düşmanlarına zevk vermesin" diyeceksin, ötekine "Dikkat et, ruhunun büyüklüğü ve birçoklarının inandığı gücün yıkılmasın. Vallahi ben de kızıyorum ve acıma bir ölçü bulamıyorum; ama zamanı beklemek gerek; cezasını çekecektir. Bunu aklında tut: elinden geldiğinde, beklemenin karşılığını da ödetirsin."
Alteri dices 'uide ne inimicis iracundia tua uoluptati sit', alteri 'uide ne magnitudo animi tui creditumque apud plerosque robur cadat. [alteri] Indignor mehercules et non inuenio dolendi modum, sed tempus expectandum est; dabit poenas. Serua istud in animo tuo: cum potueris, et pro mora reddes.'
3.40.2Öfkelenen birini azarlamak ve üstüne bir de ona karşı öfkelenmek ise onu kışkırtmaktır; ona çeşitli yollardan ve tatlılıkla yaklaşacaksın; meğer ki öfkeyi ezebilecek kadar büyük bir kişi olasın; Tanrı Augustus'un Vedius Pollio'nun evinde yemek yerken yaptığı gibi. Vedius'un kölelerinden biri kristal bir kadeh kırmıştı; Vedius onun yakalanmasını emretti; üstelik sıradan bir biçimde de ölmeyecekti: havuzunda beslediği kocaman müren balıklarının önüne atılması emredildi. Kim bunu onun sefahat yüzünden yaptığını düşünmezdi ki? Oysa vahşetti.
Castigare uero irascentem et ultro obirasci incitare est: uarie adgredieris blandeque, nisi forte tanta persona eris ut possis iram comminuere, quemadmodum fecit diuus Augustus, cum cenaret apud Vedium Pollionem. Fregerat unus ex seruis eius crustallinum; rapi eum Vedius iussit ne uulgari quidem more periturum: murenis obici iubebatur, quas ingentis in piscina continebat. Quis non hoc illum putaret luxuriae causa facere? saeuitia erat.
3.40.3Çocuk ellerinden kurtulup Caesar'ın ayaklarına kapandı; başka bir şekilde ölmekten, balıklara yem olmamaktan başka bir şey istemiyordu. Caesar zalimliğin bu yeniliğinden sarsıldı ve çocuğun salıverilmesini, bütün kristal kadehlerin ise gözü önünde kırılmasını ve havuzun onlarla doldurulmasını emretti.
Euasit e manibus puer et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret, ne esca fieret. Motus est nouitate crudelitatis Caesar et illum quidem mitti, crustallina autem omnia coram se frangi iussit conplerique piscinam.
3.40.4Caesar'ın bir dostunu böyle cezalandırması gerekiyordu; gücünü iyi kullandı: "İnsanların şölenden alınıp yeni türden cezalarla parçalanmasını mı emrediyorsun? Kadehin kırıldı diye bir insanın iç organları mı paralanacak? Caesar'ın bulunduğu yerde birinin idama götürülmesini emredecek kadar kendini beğeniyor musun?"
Fuit Caesari sic castigandus amicus; bene usus est uiribus suis: 'e conuiuio rapi homines imperas et noui generis poenis lancinari? Si calix tuus fractus est, uiscera hominis distrahentur? Tantum tibi placebis ut ibi aliquem duci iubeas ubi Caesar est?'
3.40.5Böylece öfkeye yukarıdan saldırabilecek kadar gücü olan, ona sert davransın; ama yalnız az önce anlattığım türden bir öfkeye: daha büyük bir şeyden korkmadıkça artık iyileşmez olmuş vahşi, korkunç, kana susamış bir hayvana.
Sic cui tantum potentiae est ut iram ex superiore loco adgredi possit, male tractet, at talem dumtaxat qualem modo rettuli, feram immanem sanguinariam, quae iam insanabilis est nisi maius aliquid extimuit.
3.41.1Ruha bir barış verelim; bu barışı ona faydalı öğütlerin sürekli düşünülmesi, iyi işler ve yalnız ahlâken güzel olanı arzulamaya yönelmiş bir zihin verecektir. Vicdanımız tatmin olsun; şöhret için hiç uğraşmayalım; şöhret kötü bile olsa, yeter ki iyilik yapanın ardından gelsin.
Pacem demus animo quam dabit praeceptorum salutarium adsidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur uel mala, dum bene merentis.
3.41.2"Ama halk cüretkâr olanlara hayranlık duyar, gözüpekler itibar görür, sakin olanlar uyuşuk sayılır." İlk bakışta belki; ama hayatlarının tutarlılığı, onların ruhunda gevşeklik değil barış olduğuna inandırınca, aynı halk onlara saygı gösterir, onları yüceltir.
'At uulgus animosa miratur et audaces in honore sunt, placidi pro inertibus habentur.' Primo forsitan aspectu; sed simul aequalitas uitae fidem fecit non segnitiem illam animi esse sed pacem, ueneratur illos populus idem colitque.
3.41.3Demek ki bu iğrenç ve düşmanca hâlin kendisinde faydalı hiçbir şey yoktur; tersine bütün kötülükler, demir ve ateş ondadır. Utancı ayaklar altına alıp elleri cinayetlerle kirletmiş, çocukların uzuvlarını dağıtmış, hiçbir şeyi suçtan uzak bırakmamıştır; şanı hatırlamaz, rezillikten korkmaz; öfkeden nefrete dönüşüp nasırlaşınca da düzelmez olur.
Nihil ergo habet in se utile taeter iste et hostilis adfectus, at omnia ex contrario mala, ferrum et ignes. Pudore calcato caedibus inquinauit manus, membra liberorum dispersit, nihil uacuum reliquit a scelere, non gloriae memor, non infamiae metuens, inemendabilis cum ex ira in odium occalluit.
3.42.1Bu kötülükten uzak duralım, zihni arındıralım ve nereye yapışırlarsa yapışsınlar, ne kadar ince olurlarsa olsunlar yeniden filizlenecek olan şeyleri kökünden sökelim; öfkeyi ölçülendirmeyelim, büsbütün uzaklaştıralım; çünkü kötü bir şeyin ölçüsü mü olur? Yeter ki çaba gösterelim, başarabiliriz.
Careamus hoc malo purgemusque mentem et exstirpemus radicitus quae quamuis tenuia undecumque haeserint renascentur, et iram non temperemus sed ex toto remoueamus — quod enim malae rei temperamentum est? Poterimus autem, adnitamur modo.
3.42.2Hiçbir şey ölümlülüğü düşünmek kadar faydalı olmayacaktır. Herkes kendine de başkasına da şunu desin: "Sonsuza dek yaşamak için doğmuşuz gibi öfkeler ilan etmenin, pek kısa ömrümüzü saçıp savurmanın ne faydası var? Ahlâken güzel bir hazza harcanabilecek günleri birinin acısına ve işkencesine aktarmanın ne faydası var? Bu işler kayba gelmez; harcayacak boş vaktimiz de yoktur.
Nec ulla res magis proderit quam cogitatio mortalitatis. Sibi quisque atque alteri dicat: 'quid iuuat tamquam in aeternum genitos iras indicere et breuissimam aetatem dissipare? Quid iuuat dies quos in uoluptatem honestam inpendere licet in dolorem alicuius tormentumque transferre? Non capiunt res istae iacturam nec tempus uacat perdere.
3.42.3Neden kavgaya atılıyoruz? Neden kendimize çekişmeler arıyoruz? Neden zayıflığımızı unutup muazzam nefretler üstleniyor, kırılgan olduğumuz hâlde kırmak için ayağa kalkıyoruz? Yatıştırılamaz bir gönülle sürdürdüğümüz bu düşmanlıkları çok geçmeden bir sıtma ya da bedenin başka bir kötülüğü sürdürülemez kılacaktır; en çetin çifti bile çok geçmeden araya giren ölüm ayıracaktır.
Quid ruimus in pugnam? Quid certamina nobis arcessimus? Quid inbecillitatis obliti ingentia odia suscipimus et ad frangendum fragiles consurgimus? Iam istas inimicitias quas inplacabili gerimus animo febris aut aliquod aliud malum corporis uetabit geri; iam par acerrimum media mors dirimet.
3.42.4Neden gürültü koparıp hayatımızı kavgacılıkla altüst ediyoruz? Kader başımızın üstünde duruyor, geçip giden günleri hesabımıza yazıyor, yaklaştıkça yaklaşıyor; başkasının ölümüne ayırdığın o zaman belki kendi ölümünün yanı başındadır.
Quid tumultuamur et uitam seditiosi conturbamus? stat supra caput fatum et pereuntis dies inputat propiusque ac propius accedit; istud tempus quod alienae destinas morti fortasse circa tuam est.
3.43.1Bunun yerine neden kısa hayatını toplayıp hem kendin hem başkaları için sakin kılmıyorsun? Neden yaşarken herkesin seveceği, ölünce özleyeceği biri olmuyorsun? Seninle çok yüksekten konuşan o adamı neden aşağı çekmek istiyorsun? Sana havlayan, aşağılık ve hor görülen ama üstündekilere iğneleyici ve sıkıntı veren o adamı gücünle ezmeye neden kalkışıyorsun? Neden kölene, efendine, krala, himayendekine öfkeleniyorsun? Biraz sabret: işte sizi eşitleyecek ölüm geliyor.
Quin potius uitam breuem colligis placidamque et tibi et ceteris praestas? Quin potius amabilem te dum uiuis omnibus, desiderabilem cum excesseris reddis? Quid illum nimis ex alto tecum agentem detrahere cupis? Quid illum oblatrantem tibi, humilem quidem et contemptum sed superioribus acidum ac molestum, exterere uiribus tuis temptas? Quid seruo, quid domino, quid regi, quid clienti tuo irasceris? Sustine paulum: uenit ecce mors quae uos pares faciat.
3.43.2Arenanın sabah gösterilerinde birbirine bağlanmış bir boğayla bir ayının dövüşünü sık sık görürüz; ikisi birbirini hırpaladıktan sonra onları işini bitirecek olan bekler. Biz de aynısını yapıyoruz: yenene de yenilene de bir son, hem de erken bir son yaklaşırken, bizimle birlikte bağlanmış birini kışkırtıyoruz. Kalan ne kadarcık zamanı daha çok sakin ve barış içinde geçirelim; cesedimiz nefret içinde kimsenin önünde yatmasın.
Videre solemus inter matutina harenae spectacula tauri et ursi pugnam inter se conligatorum, quos, cum alter alterum uexarunt, suus confector expectat: idem facimus, aliquem nobiscum adligatum lacessimus, cum uicto uictorique finis et quidem maturus immineat. Quieti potius pacatique quantulumcumque superest exigamus; nulli cadauer nostrum iaceat inuisum.
3.43.3Çoğu zaman komşulukta çıkan bir yangın çığlığı kavgayı dağıtır; vahşi bir hayvanın çıkagelmesi de haydutla yolcuyu ayırır: daha büyük bir korku ortaya çıkınca küçük kötülüklerle boğuşmaya vakit kalmaz. Savaşla ve tuzaklarla ne işimiz var? Öfkelendiğin kişiye ölümden fazlasını mı diliyorsun? Sen kılını kıpırdatmasan da ölecek. Olacak olan bir şeyi yapmak istiyorsan emeğini boşa harcıyorsun.
Saepe rixam conclamatum in uicinia incendium soluit et interuentus ferae latronem uiatoremque diducit: conluctari cum minoribus malis non uacat, ubi metus maior apparuit. Quid nobis cum dimicatione et insidiis? Numquid amplius isti cui irasceris quam mortem optas? etiam te quiescente morietur. Perdis operam, si facere uis quod futurum est.
3.43.4"Mutlaka öldürmek istemiyorum," diyorsun, "ama sürgüne, rezilliğe, zarara uğratmak istiyorum." Ben düşmanının yaralanmasını isteyeni, bir sivilce çıkarmasını isteyenden daha kolay bağışlarım; çünkü ikincisi yalnız kötü değil, küçük de bir ruha sahiptir. İster en ağır cezaları düşün ister daha hafiflerini, onun cezasıyla işkence göreceği ya da senin başkasının cezasından kötü bir sevinç duyacağın zaman ne kadarcıktır!
"Nolo" inquis "utique occidere, sed exilio, sed ignominia, sed damno adficere." Magis ignosco ei qui uulnus inimici quam qui pusulam concupiscit; hic enim non tantum mali animi est sed pusilli. Siue de ultimis suppliciis cogitas siue de leuioribus, quantulum est temporis quo aut ille poena sua torqueatur aut tu malum gaudium ex aliena percipias!
3.43.5Çok geçmeden bu nefesi tüküreceğiz. Bu arada, nefes alırken, insanlar arasındayken insanlığı gözetelim; kimseye korku, kimseye tehlike olmayalım; kayıpları, haksızlıkları, sövgüleri, iğnelemeleri hor görelim ve kısa süren sıkıntılara büyük bir ruhla katlanalım: derler ya, biz dönüp bakıp kendimize çeki düzen verene kadar ölümlülük çoktan gelmiş olacaktır."
Iam istum spiritum expuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus; detrimenta iniurias, conuicia uellicationes contemnamus et magno animo breuia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, uersamusque nos, iam mortalitas aderit.'