IV. Kitap
4.1Aynı dokuz yıl boyunca, on dokuz yaşımdan yirmi sekiz yaşıma kadar, türlü arzular içinde aldatılıyor ve aldatıyorduk; yanılıyor ve yanıltıyorduk: açıkta "özgür" denen bilgilerle, gizlide ise sahte bir din adıyla; orada kibirli, burada batıl inançlı, her yerde boş. Bir yanda halk beğenisinin boşluğunun peşinden koşuyorduk: tiyatro alkışlarına, şiir yarışmalarına, ot çelenkler için yarışmalara, gösterilerin saçmalıklarına ve şehvetlerin ölçüsüzlüğüne kadar. Öte yanda bu pisliklerden arınmak istiyor, "seçilmişler" ve "kutsallar" denen kimselere yiyecek götürüyorduk; onlar da midelerinin atölyesinde bu yiyeceklerden bizim için bizi kurtaracak melekler ve tanrılar imal edeceklerdi. Bu işlerin peşinden gidiyor, bunları benim aracılığımla ve benimle birlikte aldatılmış dostlarımla yapıyordum. Kibirliler, henüz senin tarafından, Tanrım, kurtuluşa götürecek biçimde yere serilip ezilmemiş olanlar bana gülsünler; ben yine de senin övgün içinde utançlarımı sana itiraf edeceğim. Bırak beni, yalvarırım, ve yanılgımın geçmiş dolambaçlarını şimdiki hafızamla dolaşmama, sana sevinç kurbanı sunmama izin ver. Sensiz ben kendim için uçuruma giden bir kılavuzdan başka neyim? Ya da durumum iyiyken, senin sütünü emen ya da çürümeyen yiyecek olan senin tadına varan biri olmaktan başka neyim? Hem insan, kim olursa olsun, insan olduğuna göre nedir ki? Ama güçlüler ve kudretliler bize gülsünler; biz zayıflar ve yoksullar ise sana itiraf edelim.
Per idem tempus annorum nouem, ab undeuicensimo anno aetatis meae usque ad duodetricensimum, seducebamur et seducebamus falsi atque fallentes in uariis cupiditatibus et palam per doctrinas, quas liberales uocant, occulte autem falso nomine religionis, hic superbi, ibi superstitiosi, ubique uani, hac popularis gloriae sectantes inanitatem usque ad theatricos plausus et contentiosa carmina et agonem coronarum faenearum et spectaculorum nugas et intemperantiam libidinum, ⟦illac⟧ autem purgari nos ab istis sordibus expetentes, cum eis, qui appellarentur electi et sancti, ⟦afferremus⟧ escas, de ⟦quibus⟧ nobis in officina aqualiculi sui fabricarent angelos et deos, per quos liberaremur. et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis per me ac mecum deceptis. inrideant me arrogantes et nondum salubriter prostrati et elisi a te, deus meus, et ego tamen confitear tibi dedecora mea in laude tua. sine me, ⟦obsecro⟧, et da mihi circuire praesenti memoria praeteritos circuitus erroris mei et immolare tibi hostiam iubilationis. quid enim sum ego mihi sine te nisi dux in praeceps? aut quid ⟦sum⟧, cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum aut ⟦fruens te⟧, cibo, qui non corrumpitur? et quis homo est quilibet homo, cum sit homo? sed inrideant nos fortes et potentes, nos autem infirmi et inopes confiteamur tibi.
4.2O yıllarda retorik sanatını öğretiyordum; arzuya yenik düşmüş olarak, galip gelen bir gevezeliği satıyordum. Yine de, Rabbim, sen bilirsin, iyi öğrencilerim olmasını, iyi denen türden öğrencilerim olmasını tercih ediyordum; onlara hilesiz bir biçimde hileleri öğretiyordum: suçsuz birinin canına kastetsinler diye değil, ama bazen suçlu birinin canını kurtarsınlar diye. Ve, Tanrım, sen uzaktan, kaygan bir zeminde ve yoğun bir duman içinde sendeleyen sadakatimi gördün; bu sadakati, o öğretmenlik içinde boşluğu seven ve yalanı arayanlara, onların yoldaşı olarak gösteriyordum. O yıllarda bir kadınım vardı; meşru denen evlilikle tanıdığım biri değil, basiretten yoksun başıboş bir tutkunun bulup çıkardığı biriydi; ama yine de tek bir kadındı ve ona da yatağın sadakatini koruyordum. Onunla kendi örneğimde, çocuk doğurmak için bağıtlanmış evlilik anlaşmasının ölçüsüyle şehvetli bir aşkın sözleşmesi arasında ne fark olduğunu tecrübe ettim: bu sonuncusunda çocuk istenmeden de doğar, ama doğduktan sonra sevilmeyi kendine zorla kabul ettirir.
Docebam in illis annis artem rhetoricam et uictoriosam loquacitatem uictus cupiditate uendebam. malebam tamen, domine, tu scis, bonos habere discipulos, sicut appellantur boni, et eos sine dolo docebam dolos, non quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis. et, deus, uidisti de longinquo lapsantem in lubrico et in multo fumo fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio diligentibus uanitatem et quaerentibus mendacium, socius eorum. in illis annis unam habebam non eo quod legitimum uocatur coniugio cognitam, sed quam indagauerat uagus ardor inops prudentiae; sed unam tamen, ei quoque seruans tori fidem, in qua sane experirer exemplo meo, quid distaret inter coniugalis placiti modum, quod foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles etiam contra uotum nascitur, quamuis iam nata cogat se diligi.
4.3Şunu da hatırlıyorum: bir tiyatro şiiri yarışmasına girmeye karar verdiğimde, bir kâhin bana, kazanmam için ona ne kadar ücret vermek istediğimi sordurmuştu. Ben ise o iğrenç ayinlerden tiksinip nefret ederek, o çelenk ölümsüz altından olsa bile zaferim için bir sineğin öldürülmesine izin vermeyeceğimi söylemiştim. Çünkü o adam kurbanlarında canlı hayvanlar öldürecek ve bu onurlarla, bana destek olsunlar diye cinleri davet edecek gibi görünüyordu. Ama bu kötülüğü de senin iffetinden ötürü reddetmedim, yüreğimin Tanrısı. Çünkü seni sevmeyi bilmiyordum; cisimlerin parıltılarından başka bir şey düşünmeyi bilmiyordum. Böyle uydurmaları özleyen ruh senden uzaklaşıp zina etmez mi, sahte şeylere güvenmez mi, rüzgârları beslemez mi? Ama elbette benim için cinlere kurban kesilmesini istemezdim; oysa o batıl inançla kendimi onlara kurban ediyordum. Rüzgârları beslemek, onları beslemekten, yani yanılarak onlara eğlence ve alay konusu olmaktan başka nedir ki?
Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset, mandasse mihi nescio quem haruspicem, quid ei dare uellem mercedis, ut uincerem, me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum respondisse, nec si corona illa ita esset inmortaliter aurea, muscam pro uictoria mea necari sinere. necaturus enim erat ille in sacrificiis suis animantia et illis honoribus inuitaturus mihi suffragatura daemonia uidebatur. sed hoc quoque malum non ex tua castitate repudiaui, deus cordis mei. non enim amare te noueram, qui nisi fulgores corporeos cogitare non noueram. talibus enim figmentis suspirans anima nonne fornicatur abs te et fidit in falsis et pascit uentos? sed uidelicet sacrificari pro me nollem daemonibus, quibus me illa superstitione ipse sacrificabam. quid est enim aliud uentos pascere quam ipsos pascere, hoc est errando eis esse uoluptati atque derisui?
4.4Bu yüzden müneccim denen o şarlatanlara danışmayı hiç bırakmıyordum; çünkü sanki onlar ne kurban kesiyor ne de geleceği öğrenmek için herhangi bir ruha dua yöneltiyorlardı. Ama Hristiyan ve gerçek dindarlık bunu da tutarlı bir biçimde reddeder ve mahkûm eder. Çünkü iyi olan, Rabbim, sana itiraf edip şöyle demektir: "Bana merhamet et, ruhumu iyileştir, çünkü sana karşı günah işledim"; senin bağışlamanı günah işleme serbestliğine çevirip kötüye kullanmamak, Rabbin şu sözünü hatırlamaktır: "İşte iyileştin; artık günah işleme, başına daha kötü bir şey gelmesin." Onlar ise bu kurtarıcı sağlığın tamamını öldürmeye çalışırlar: "Günah işlemenin kaçınılmaz sebebi sana gökten gelir", "Bunu Venüs yaptı, ya da Satürn, ya da Mars" derler; yani et, kan ve kibirli bir çürüklük olan insan suçsuz olsun, göğün ve yıldızların yaratıcısı ve düzenleyicisi ise suçlansın diye. Bu kim olabilir ki, bizim Tanrımızdan başka: adaletin tatlılığı ve kaynağı, herkese işlerine göre karşılığını verecek olan, kırılmış ve alçalmış yüreği hor görmeyen Tanrı'dan başka?
Itaque illos planos, quos mathematicos uocant, plane consulere non desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium et nullae preces ad aliquem spiritum ob diuinationem dirigerentur. quod tamen christiana et uera pietas consequenter repellit et damnat. bonum est enim confiteri tibi, domine, et dicere: miserere mei: cura animam meam, quoniam peccaui tibi, neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua, sed meminisse dominicae uocis: ecce sanus factus es; iam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat. quam totam illi salubritatem interficere conantur, cum dicunt: "de caelo tibi est ineuitabilis causa peccandi" et "Venus hoc fecit aut Saturnus aut Mars," scilicet ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo, culpandus sit autem caeli ac siderum creator et ordinator. et quis est hic nisi deus noster, suauitas et origo iustitiae, qui reddes unicuique secundum opera eius et cor contritum et humiliatum non spernis?
4.5O sıralarda, hekimlik sanatında çok usta ve bu alanda çok ünlü, zeki bir adam vardı. Prokonsül olarak o yarışma çelengini kendi eliyle sağlıklı olmayan başıma koymuştu, ama hekim olarak değil. Çünkü o hastalığın şifacısı sensin; sen kibirlilere karşı durur, alçakgönüllülere lütuf verirsin. Yine de o yaşlı adam aracılığıyla bile bana yardım etmekten ya da ruhumu iyileştirmekten geri durdun mu? Onunla daha yakın dost olmuştum; sohbetlerine sıkı sıkıya ve sürekli bağlanmıştım — bu sohbetler süslü sözlerden yoksundu, ama düşüncelerin canlılığıyla hoş ve ağırbaşlıydı. Benimle konuşurken doğum haritası kitaplarına kendimi kaptırmış olduğumu öğrenince, bana iyilikle ve bir baba gibi öğüt verdi: onları atmamı, faydalı şeylere gereken özeni ve emeği o boş şeye boş yere harcamamamı söyledi. Kendisinin de bunları öyle iyi öğrendiğini anlattı ki, gençliğinin ilk yıllarında geçimini sağlayacağı meslek olarak bunu seçmek istemişti; Hippokrates'i anlayabildiğine göre, bu yazıları da elbette anlayabilirdi. Yine de sonradan onları bırakıp hekimliğe yönelmesinin tek sebebi, onları son derece yanlış bulmuş olması ve ciddi bir adam olarak insanları aldatarak geçimini kazanmak istememesiymiş. "Ama sen," dedi, "insanlar arasında geçimini sağlamak için retoriğe sahipsin; bu aldatmacanın peşinden ise geçim zorunluluğuyla değil, özgür bir merakla gidiyorsun. Bu yüzden onu, yalnız ondan geçinmek isteyecek kadar mükemmel öğrenmeye çalışmış olan bana daha çok inanmalısın." Ona, peki o hâlde bu yolla pek çok doğru şeyin önceden söylenmesine ne sebep olduğunu sorduğumda, elinden geldiğince, bunun tabiatın her yanına yayılmış olan rastlantıdan kaynaklandığını söyledi. Çünkü bir kimse bir şairin bambaşka bir şeyi anlatan ve amaçlayan sayfalarına rastgele danıştığında, çoğu zaman işine şaşılacak biçimde uyan bir dize çıkarsa, insan ruhundan da — kendinde ne olduğunu bilmeyen ruhtan, daha yüksek bir sezgiyle — sanatla değil rastlantıyla, soranın durumuna ve işlerine uyan bir şeyin çınlamasına şaşmamak gerektiğini söylüyordu.
Erat eo tempore uir sagax, medicinae artis peritissimus atque in ea nobilissimus, qui proconsul manu sua coronam illam agonisticam inposuerat non sano capiti meo, sed non ut medicus. nam illius morbi tu sanator, qui resistis superbis, humilibus autem das gratiam. numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi aut destitisti mederi animae meae? quia enim factus ei eram familiarior et eius sermonibus — erant enim sine uerborum culta uiuacitate sententiarum iucundi et graues — adsiduus et fixus inhaerebam, ubi cognouit et ex conloquio meo libris genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit, ut eos abicerem neque curam et operam rebus utilibus necessariam illi uanitati frustra inpenderem, dicens ita se illa didicisse, ut eam professionem primis annis aetatis suae deferre uoluisset, qua uitam degeret, et si Hippocraten intellexisset, et illas utique litteras potuisse intellegere: et tamen non ob aliam causam se postea illis relictis medicinam adsecutum, nisi eas falsissimas conperisset et nollet uir grauis decipiendis hominibus uictum quaerere. "at tu" inquit "quo te in hominibus sustentas, rhetoricam tenes, hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris sectaris. quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte discere elaboraui, quam ex ea sola uiuere uolui." a quo ego cum quaesissem, quae causa ergo faceret, ut multa inde uera pronuntiarentur, respondit ille, ut potuit, sortem hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. si enim de paginis poetae cuiuspiam longe aliud canentis atque intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio saepe uersus exiret, et mirandum non esse dicebat, si ex anima humana superiore aliquo instinctu nesciente, quid in se fieret, non arte, sed sorte sonaret aliquid, quod interrogantis rebus factisque concineret.
4.6Bunu sen ona ondan ya da onun aracılığıyla bana sağladın; sonradan kendi başıma ne arayacağımı da hafızama çizdin. Ama o zaman ne o, ne de çok sevgili Nebridius — çok iyi ve çok iffetli bir genç — bütün bu kehanet türüyle alay etmelerine rağmen beni bunları bırakmaya ikna edebildiler. Çünkü o kitapların yazarlarının otoritesi beni daha çok etkiliyordu; danışılan kimselerin söylediği doğru şeylerin rastlantıyla ya da kurayla söylendiğini, yıldızları gözlemleme sanatıyla söylenmediğini bana şüphesiz biçimde gösterecek, aradığım türden kesin bir kanıt henüz bulamamıştım.
Et hoc quidem ab illo uel per illum procurasti mihi, et quid ipse postea per me ipsum quaererem, in memoria mea deliniasti. tunc autem nec ipse nec carissimus Nebridius, adulescens ualde bonus et ualde castus, inridens totum illud diuinationis genus, persuadere mihi potuerunt, ut haec abicerem, quoniam me amplius ipsorum auctorum mouebat auctoritas et nullum certum quale quaerebam documentum adhuc inueneram, quo mihi sine ambiguitate appareret, quae ab eis consultis uera dicerentur, forte uel sorte, non arte inspectorum siderum dici.
4.7O yıllarda, doğduğum kasabada öğretmenliğe ilk başladığım zaman, ortak çalışmalarımız yüzünden çok sevdiğim bir dost edinmiştim; yaşıtımdı, gençliğin çiçeğinde benimle birlikte çiçekleniyordu. Benimle birlikte çocukken büyümüştü; okula birlikte gitmiş, birlikte oynamıştık. Ama o zaman henüz böyle bir dost değildi; doğrusu sonra da gerçek dostluğun olduğu gibi bir dost olmadı. Çünkü dostluk ancak sen onu, bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülen sevgiyle birbirine bağlananlar arasında yapıştırdığında gerçektir. Yine de ortak çalışmaların ateşiyle pişmiş bu dostluk bize tatlı geliyordu. Gençliğinde içtenlikle ve derinden bağlı olmadığı gerçek imandan onu saptırıp, annemin benim için ağlamasına sebep olan batıl ve zararlı masallara çekmiştim. Bu adam artık zihninde benimle birlikte yanılıyordu; ruhum da onsuz olamıyordu. Ve işte sen, kaçaklarının sırtında beliren, hem öç Tanrısı hem de merhametlerin kaynağı olan, bizi şaşılacak yollarla kendine çeviren sen, işte o adamı, dostluğumun daha bir yılını bile doldurmadan, hayatımın bütün tatlılıklarından daha tatlı gelen o dostu bu hayattan aldın.
In illis annis, quo primum tempore in municipio, quo natus sum, docere coeperam, conparaueram amicum societate studiorum nimis carum, coaeuum mihi et conflorentem flore adulescentiae. mecum puer creuerat et pariter in scholam ieramus pariterque luseramus. sed nondum erat sic amicus, quamquam ne tum quidem sic, uti est uera amicitia, quia non est uera, nisi cum eam tu agglutinas inter haerentes sibi caritate diffusa in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. sed tamen dulcis erat nobis, cocta femore parilium studiorum. nam et a fide uera, quam non germanitus et penitus adulescens tenebat, deflexeram eum in superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas me plangebat mater. mecum iam errabat in animo ille homo et non poterat anima mea sine illo. et ecce tu inminens dorso fugitiuorum tuorum, deus ultionum et fons misericordiarum simul, qui conuertis nos ad te miris modis, ecce abstulisti hominem de hac uita, cum uix expleuisset annum in amicitia mea, suaui mihi super omnes suauitates illius uitae meae.
4.8Kim, kendi içinde tek başına tecrübe ettiği senin övgülerini sayabilir? O zaman ne yaptın, Tanrım, ve hükümlerinin uçurumu ne kadar anlaşılmazdır! Ateşler içinde kıvranırken uzun süre ölüm terleri içinde, kendinden geçmiş yattı; umut kesilince de haberi olmadan vaftiz edildi. Ben buna aldırmadım; ruhunun, bilinçsiz bedenine yapılan şeyi değil, benden almış olduğu şeyi koruyacağını varsayıyordum. Ama durum bambaşkaymış. Çünkü kendine geldi ve iyileşti; onunla konuşabildiğim ilk anda — onun konuşabildiği anda ben de konuşabildim, çünkü yanından ayrılmıyordum ve birbirimize çok bağlıydık — kendisi de benimle birlikte alay edecek sanarak, zihni ve hissi tamamen yokken aldığı vaftizle onun yanında alay etmeye kalkıştım. Ama o, vaftiz edildiğini artık öğrenmişti. Benden bir düşmandan tiksinir gibi tiksindi ve şaşılacak, beklenmedik bir açık sözlülükle beni uyardı: dostu olmak istiyorsam, ona böyle şeyler söylemekten vazgeçmeliydim. Ben ise afallayıp sarsılarak bütün duygularımı erteledim; önce iyileşsin, sağlığı yerine gelsin, sonra istediğimi onunla konuşurum diye düşündüm. Ama o benim deliliğimden koparılıp alındı, benim tesellim için senin yanında saklanmak üzere: birkaç gün sonra, ben yokken, ateş yeniden yakaladı ve öldü.
Quis laudes tuas enumerat unus in se uno, quas expertus est? quid tunc fecisti, deus meus, et quam inuestigabilis abyssus iudiciorum tuorum? cum enim laboraret ille febribus, iacuit diu sine sensu in sudore laetali et, cum desperaretur, baptizatus est nesciens me non curante et praesumente id retinere potius animam eius quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat. longe autem aliter erat. nam recreatus est et saluus factus, statimque, ut primo cum eo loqui potui — potui autem mox, ut ille potuit, quando non discedebam et nimis pendebamus ex inuicem — temtaui apud illum inridere, tamquam et illo inrisuro mecum baptismum, quem acceperat mente atque sensu absentissimus. sed tamen iam se accepisse didicerat. at ille ita me exhorruit ut inimicum admonuitque mirabili et repentina libertate, ut, si amicus esse uellem, talia sibi dicere desinerem. ego autem stupefactus atque turbatus distuli omnes motus meos, ut conualesceret prius essetque idoneus uiribus ualetudinis, cum quo agere possem quod uellem. sed ille abreptus dementiae meae, ut apud te seruaretur consolationi meae: post paucos dies me absente repetitur febribus et defungitur.
4.9Bu acıyla yüreğim karardı; neye baksam ölümdü. Vatanım bana işkence, babamın evi şaşılacak bir bahtsızlık olmuştu; onunla paylaştığım her şey, onsuz korkunç bir azaba dönüşmüştü. Gözlerim onu her yerde arıyordu, ama verilmiyordu; her şeyden nefret ediyordum, çünkü onu barındırmıyorlardı; artık bana, o yaşarken uzaktayken söyledikleri gibi "İşte geliyor" diyemiyorlardı. Kendim için büyük bir soru olmuştum; ruhuma neden hüzünlü olduğunu ve neden beni bu kadar sarstığını soruyordum, o ise bana hiçbir cevap vermeyi bilmiyordu. "Tanrı'ya umut bağla" desem, haklı olarak dinlemiyordu; çünkü kaybettiği o çok sevgili insan, umut bağlaması emredilen hayalden daha gerçek ve daha iyiydi. Yalnızca ağlamak bana tatlı geliyordu; gönlümün zevklerinde dostumun yerini o almıştı.
Quo dolore contenebratum est cor meum et quidquid aspiciebam mors erat. et erat mihi patria supplicium et paterna domus mira infelicitas, et quidquid cum illo conmunicaueram, sine illo in cruciatum inmanem uerterat. expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur; et oderam omnia, quod non haberent eum, nec mihi iam dicere poterant: "ecce uenit", sicut cum ueniret, quando absens erat. factus eram ipse mihi magna quaestio et interrogabam animam meam, quare tristis esset et quare conturbaret me ualde, et nihil nouerat respondere mihi. et si dicebam: "spera in deum," iuste non obtemperabat, quia uerior erat et melior homo, quem carissimum amiserat, quam phantasma, in quod sperare iubebatur. solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in deliciis animi mei.
4.10Şimdi ise, Rabbim, bunlar artık geçti ve yaram zamanla hafifledi. Hakikat olan senden dinleyebilir miyim, yüreğimin kulağını ağzına yaklaştırabilir miyim ki bana, ağlamanın sefillere neden tatlı geldiğini söyleyesin? Yoksa sen, her yerde hazır olsan da, sefaletimizi kendinden uzağa mı attın; sen kendinde kalıyorsun, biz ise denemeler içinde mi yuvarlanıyoruz? Yine de senin kulaklarına ağlamasaydık, umudumuzdan geriye hiçbir şey kalmazdı. Öyleyse hayatın acılığından inlemek, ağlamak, iç çekmek ve yakınmak gibi tatlı bir meyve nereden devşirilir? Yoksa burada tatlı olan, bizi duyacağını umduğumuz şey midir? Dualarda bu doğrudur, çünkü onlarda sana ulaşma arzusu vardır. Ama kaybedilen bir şeyin acısında ve o zaman içine gömüldüğüm yasta da öyle midir? Çünkü onun yeniden dirileceğini ummuyordum, gözyaşlarımla bunu da istemiyordum; yalnızca acı çekiyor ve ağlıyordum. Çünkü sefildim ve sevincimi kaybetmiştim. Yoksa ağlamak da acı bir şeydir de, önceden tadını çıkardığımız şeylerden duyduğumuz bıkkınlıkla, onlardan tiksindiğimiz o zamanda mı hoşa gider?
Et nunc, domine, iam illa transierunt et tempore lenitum est uulnus ⟦meum⟧. possumne audire abs te, qui ueritas es, et admouere aurem cordis mei ori tuo, ut dicas mihi, cur fletus dulcis sit miseris? an tu, quamuis ubique adsis, longe abiecisti a te miseriam nostram, et tu in te manes, nos autem in experimentis uoluimur? et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil residui de spe nostra fieret. unde igitur suauis fructus de amaritudine uitae carpitur gemere et flere et suspirare et conqueri? an hoc ibi dulce est, quod speramus exaudire te? recte istud in precibus, quia desiderium perueniendi habent. num in dolore amissae rei et luctu, quo tunc operiebar? neque enim sperabam reuiuescere illum aut hoc petebam lacrimis, sed tantum dolebam et flebam. miser enim eram et amiseram gaudium ⟦meum⟧. an et fletus res amara est et prae fastidio rerum, quibus prius fruebamur, et tunc, dum ab eis abhorremus, delectat?
4.11Ama bunları neden söylüyorum? Şimdi soru sorma değil, sana itiraf etme zamanıdır. Sefildim; ölümlü şeylere dostlukla bağlanmış her ruh sefildir: onları kaybedince parçalanır, ve o zaman, onları kaybetmeden önce de içinde bulunduğu sefaleti hisseder. O zaman ben böyleydim; çok acı ağlıyor ve acılığın içinde dinleniyordum. O kadar sefildim ki o sefil hayatın kendisini o dostumdan daha çok seviyordum. Çünkü onu değiştirmek istesem de, onu da kaybetmeyi o dostumu kaybetmekten daha çok istemezdim; hatta onun uğruna hayatımı vermeye razı olur muydum, bilmiyorum. Orestes ile Pylades hakkında, uydurma değilse, anlatıldığı gibi: birbirleri için birlikte ölmek istiyorlardı, çünkü birlikte yaşamamak onlara ölümden kötü geliyordu. Ama bende buna tamamen zıt bir hâl doğmuştu: içimde yaşamaktan derin bir bıkkınlık ve ölmekten korku vardı. Sanırım onu ne kadar çok seviyorsam, onu benden alan ölümden, en vahşi düşmandan nefret eder gibi o kadar çok nefret ediyor ve korkuyordum; onu yok edebildiğine göre bütün insanları da ansızın yok edeceğini düşünüyordum. Tamamen böyleydim, hatırlıyorum. İşte yüreğim, Tanrım, işte içi; bak, hatırlıyorum, ey umudum, sen ki beni böyle duyguların pisliğinden arındırıyor, gözlerimi sana yöneltiyor, ayaklarımı tuzaktan çekip çıkarıyorsun. Ötekilerin, ölümlülerin yaşamasına şaşıyordum, çünkü ölmeyecekmiş gibi sevdiğim o adam ölmüştü; onun ikinci beni olduğum için, o öldüğü hâlde benim yaşamama daha da çok şaşıyordum. Biri dostu için iyi söylemiş: "ruhunun yarısı". Çünkü ben de ruhumun ve onun ruhunun, iki bedende tek bir ruh olduğunu hissettim. Bu yüzden hayat bana dehşet veriyordu, çünkü yarım yaşamak istemiyordum; belki de bu yüzden ölmekten korkuyordum: çok sevdiğim o adam bütünüyle ölmesin diye.
Ey insanları insanca sevmeyi bilmeyen delilik!
Quid autem ista loquor? non enim tempus quaerendi nunc est, sed confitendi tibi. miser eram et miser est omnis animus uinctus amicitia rerum mortalium et dilaniatur, cum eas amittit, et tunc sentit miseriam, qua miser est et antequam amittat eas. sic ego eram illo tempore et flebam amarissime et requiescebam in amaritudine. ita miser eram et habebam cariorem illo amico meo uitam ipsam miseram. nam quamuis eam mutare uellem, nollem tamen amittere magis quam illum et nescio an uellem uel pro illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui uellent pro inuicem simul mori, quia morte peius eis erat non simul uiuere. sed in me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat et taedium uiuendi erat in me grauissimum et moriendi metus. credo, quo magis illum amabam, hoc magis mortem, quae mihi eum abstulerat, tamquam atrocissimam inimicam oderam et timebam et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia illum potuit. sic eram omnino, memini. ecce cor meum, deus meus, ecce intus; uide, quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum inmunditia, dirigens oculos meos ad te et euellens de laqueo pedes meos. mirabar enim ceteros mortales uiuere, quia ille, quem quasi non moriturum dilexeram, mortuus erat, et me magis, quia ille alter eram, uiuere illo mortuo mirabar. bene quidam dixit de amico suo: dimidium animae suae. nam ego sensi animam meam et animam illius unam fuisse animam in duobus corporibus, et ideo mihi horrori erat uita, quia nolebam dimidius uiuere, et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum amaueram. o dementiam nescientem diligere homines humaniter!
4.12Ey insanî şeylere ölçüsüzce katlanan ahmak insan! Ben o zaman öyleydim. Bu yüzden kıvranıyor, iç çekiyor, ağlıyor, sarsılıyordum; ne dinlenme vardı ne de çıkış yolu. Benim tarafımdan taşınmaya tahammül edemeyen, parçalanmış ve kanlı ruhumu taşıyordum ve onu koyacak yer bulamıyordum. Ne hoş korularda, ne oyunlarda ve şarkılarda, ne güzel kokulu yerlerde, ne süslü şölenlerde, ne yatağın ve döşeğin hazzında, ne de sonunda kitaplarda ve şiirlerde huzur buluyordu. Her şey, ışığın kendisi bile ürkütüyordu; o olmayan her şey, inilti ve gözyaşları dışında, katlanılmaz ve bıktırıcıydı; çünkü yalnızca onlarda biraz dinlenme vardı. Ruhum oradan uzaklaştırıldığında ise sefaletin ağır yükü üzerime çöküyordu. Onun yükünün hafiflemesi ve iyileşmesi için sana, Rabbim, kaldırılması gerektiğini biliyordum; ama ne istiyordum ne de yapabiliyordum; hele seni düşündüğümde sen bana sağlam ve sarsılmaz bir şey olarak görünmediğin için. Çünkü o sen değildin; boş bir hayal ve yanılgımdı benim tanrım. Onu dinlensin diye oraya koymaya çalışsam, boşlukta kayıp yeniden üzerime yıkılıyordu; ben de kendim için, ne içinde kalabildiğim ne de oradan uzaklaşabildiğim bahtsız bir yer olarak kalmıştım. Yüreğim yüreğimden nereye kaçacaktı? Kendimden nereye kaçacaktım? Kendimi nereye kadar izlemeyecektim? Yine de vatanımdan kaçtım. Çünkü gözlerim, onu görmeye alışık olmadıkları yerde onu daha az arıyordu. Tagaste kasabasından Kartaca'ya geldim.
o stultum hominem inmoderate humana patientem! quod ego tunc eram. itaque aestuabam, suspirabam, flebam, turbabar, nec requies erat nec consilium. portabam enim concisam et cruentam animam meam inpatientem portari a me, et ubi eam ponerem non inueniebam. non in amoenis nemoribus, non in ludis atque cantibus nec in suaue olentibus locis nec in conuiuiis apparatis nec in uoluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus adquiescebat. horrebant omnia et ipsa lux, et quidquid non erat quod ille erat, inprobum et taediosum erat praeter gemitum et lacrimas: nam in eis solis aliquantula requies. ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat me grandis sarcina miseriae. ad te, domine, leuanda erat et curanda, sciebam, sed nec uolebam nec ualebam, eo magis quod mihi non eras aliquid solidum et firmum, cum de te cogitabam. non enim tu eras, sed uanum phantasma et error meus erat deus meus. si conabar eam ibi ponere, ut requiesceret, per inane labebatur et iterum ruebat super me, et ego mihi remanseram infelix locus, ubi nec esse possem nec inde recedere. quo enim cor meum fugeret a corde meo ? quo a me ipso fugerem? quo non me sequerer? et tamen fugi de patria. minus enim eum quaerebant oculi mei, ubi uidere non solebant, atque a Thagastensi oppido ueni Carthaginem.
4.13Zamanlar boş durmaz, hislerimizin içinden boş yere yuvarlanıp geçmez; ruhta şaşılacak işler görürler. İşte günden güne gelip geçiyorlardı; gelip geçerken içime başka umutlar ve başka hatıralar ekiyor, beni yavaş yavaş eski haz türleriyle onarıyorlardı; o acım da bunlara yer veriyordu. Onun yerine başka acılar değil, ama başka acıların sebepleri geçiyordu. Çünkü o acı neden bu kadar kolay ve bu kadar derine işlemişti, ruhumu, ölecek birini ölmeyecekmiş gibi severek kumlara dökmüş olmamdan başka? Beni en çok onaran ve canlandıran, başka dostların tesellileriydi; onlarla birlikte, sonradan senin yerine sevdiğim şeyi seviyordum: bu, devasa bir masal, uzun bir yalandı; onun zinakâr sürtünmesiyle kulakları kaşınan zihnimiz bozuluyordu. Ama dostlarımdan biri ölse bile o masal benim için ölmüyordu. Onlarda ruhumu daha çok saran başka şeyler vardı: birlikte sohbet etmek, birlikte gülmek, sırayla birbirine iyilikle hizmet etmek; tatlı dilli kitapları birlikte okumak, birlikte şakalaşmak ve birlikte ciddileşmek; insanın kendi kendisiyle olduğu gibi bazen kinsizce anlaşmazlığa düşmek ve bu çok seyrek anlaşmazlıkla pek çok anlaşmayı tatlandırmak; birbirine bir şeyler öğretmek ya da birbirinden öğrenmek; uzakta olanları içi sızlayarak özlemek, gelenleri sevinçle karşılamak. Seven ve sevgisine karşılık verenlerin yüreğinden çıkıp ağızdan, dilden, gözlerden ve binlerce en hoş hareketten yansıyan bu ve benzeri işaretlerle, âdeta çıralarla olduğu gibi ruhları tutuşturmak ve çoktan bir yapmak.
Non uacant tempora nec otiose uoluuntur per sensus nostros: faciunt in animo mira opera. ecce ueniebant et praeteribant de die in diem et ueniendo et praetereundo inserebant mihi spes alias et alias memorias et paulatim resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causae tamen aliorum dolorum. nam unde me facillime et in intima dolor ille penetrauerat, nisi quia fuderam in harenam animam meam diligendo moriturum acsi non moriturum? maxime quippe me reparabant atque recreabant aliorum amicorum solacia, cum quibus amabam quod ⟦pro te⟧ amabam, et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cuius adulterina confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. sed illa mihi fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. alia erant, quae in eis amplius capiebant animum: conloqui et ⟦conridere⟧ et uicissim beniuole obsequi, simul legere libros dulciloquos, simul nugari et simul honestari, dissentire interdum sine odio tamquam ipse homo secum atque ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas, docere aliquid inuicem aut discere ab inuicem, desiderare absentes cum molestia, suscipere uenientes cum laetitia: his atque huius modi signis a corde amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos et mille motus gratissimos quasi fomitibus flagrare animos et ex pluribus unum facere.
4.14Dostlarda sevilen budur; ve öyle sevilir ki, sevgisine karşılık veren birini sevmezse ya da kendisini sevene sevgiyle karşılık vermezse, insan vicdanı kendini suçlu sayar; onun bedeninden de iyi niyetin belirtilerinden başka hiçbir şey aramaz. Biri ölünce o yas, acıların karanlıkları, tatlılığı acılığa dönmüş ıslak yürek, ölenlerin kaybedilmiş hayatından dirilerin ölümü buradan gelir. Seni seven, dostunu sende, düşmanını senin için seven mesuttur. Çünkü yalnız o, kaybedilmeyen kişide herkesi sevdiği için hiçbir sevdiğini kaybetmez. Bu kim olabilir, bizim Tanrımızdan başka? Göğü ve yeri yaratan ve onları dolduran Tanrı; çünkü onları doldurarak yarattı. Seni bırakandan başka kimse seni kaybetmez; bıraktığına göre de nereye gider ya da nereye kaçar, yumuşak olan senden öfkeli olan sana kaçmaktan başka? Çünkü senin kanununu cezasında nerede bulmaz ki? Senin kanunun hakikattir, hakikat de sensin.
Hoc est, quod diligitur in amicis et sic diligitur, ut rea sibi sit humana conscientia, si non amauerit redamantem aut si amantem non redamauerit, nihil quaerens ex eius corpore praeter indicia beniuolentiae. hinc ille luctus, si quis moriatur, et tenebrae dolorum et uersa dulcedine in amaritudinem cor madidum et ex amissa uita morientium mors uiuentium. beatus qui amat te et amicum in te et inimicum propter te. solus enim nullum carum amittit, cui omnes in illo cari, qui non amittitur. et quis est iste nisi deus noster, deus, qui fecit caelum et terram et inplet ea, quia inplendo ea fecit ea? te nemo amittit, nisi qui dimittit, et quia dimittit, quo it aut quo fugit nisi a te placido ad te iratum? nam ubi non inuenit legem tuam in poena sua? et lex tua ueritas et ueritas tu.
4.15Orduların Tanrısı, bizi kendine çevir, yüzünü göster, kurtulalım. Çünkü insanın ruhu, senin dışında, nereye dönerse dönsün acılara çakılır; senin dışında ve kendi dışında güzel şeylere çakılsa bile. Oysa bu güzel şeyler, senden olmasalar, hiç olmazlardı. Doğarlar ve batarlar; doğmakla âdeta var olmaya başlarlar, yetkinleşmek için büyürler, yetkinleşince de yaşlanır ve yok olurlar. Hepsi yaşlanmaz, ama hepsi yok olur. Demek ki doğup var olmaya yöneldiklerinde, var olmak için ne kadar hızlı büyürlerse, var olmamaya da o kadar acele ederler. Onların ölçüsü budur. Onlara bu kadarını verdin, çünkü hepsi birden var olmayan şeylerin parçalarıdır; ayrılıp birbirinin yerine geçerek, parçası oldukları bütünü birlikte meydana getirirler. İşte konuşmamız da ses çıkaran işaretlerle böyle tamamlanır: bir kelime, kendi parçalarını seslendirdikten sonra çekilmezse, başkası onun yerine geçmezse, konuşma bütün olmaz. Ruhum bunlar yüzünden seni övsün, Tanrım, her şeyin yaratıcısı; ama bedenin hisleri yoluyla onlara aşkın tutkalıyla yapışmasın. Çünkü onlar var olmamak üzere gidecekleri yere giderler ve ruhu zararlı arzularla parçalarlar; çünkü ruh var olmak ister ve sevdiği şeylerde dinlenmeyi sever. Onlarda ise dinlenecek yer yoktur, çünkü durmazlar: kaçarlar. Kim onları bedenin hissiyle izleyebilir? Ya da kim, hazır olduklarında bile onları kavrayabilir? Çünkü bedenin hissi yavaştır; bedenin hissi olduğu için yavaştır; onun ölçüsü budur. Yaratıldığı başka bir iş için yeterlidir; ama gelip geçen şeyleri gereken başlangıçlarından gereken sonlarına kadar tutmaya yetmez. Çünkü yaratıldıkları senin Sözünde şunu işitirler: "Buradan buraya kadar."
Deus uirtutum, conuerte nos et ostende faciem tuam, et salui erimus. nam quoquouersum se uerterit anima hominis, ad dolores figitur alibi praeterquam in te, tametsi figitur in pulchris extra te et extra se. quae tamen nulla essent, nisi essent abs te. quae oriuntur et occidunt et oriendo quasi esse incipiunt et crescunt, ut perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non omnia senescunt et omnia intereunt. ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter crescunt, ut sint, eo magis festinant, ut non sint. sic est modus eorum. tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quae non sunt omnes simul, sed decedendo ac succedendo agunt omnes uniuersum, cuius partes sunt. ecce sic peragitur et sermo noster per signa sonantia. non enim erit totus sermo, si unum uerbum non decedat, cum sonuerit, partes suas, ut succedat aliud. laudet te ex illis anima mea, deus, creator omnium, sed non eis infigatur glutine amore per sensus corporis. eunt enim quo ibant, ut non sint, et conscindunt eam desideriis pestilentiosis, quoniam ipsa esse uult et requiescere amat in eis, quae amat. in illis autem non est ubi, quia non stant: fugiunt, et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea conprehendit, uel cum praesto sunt? tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis est: ipse est modus eius. sufficit ad aliud, ad quod factus est, ad illud autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad finem debitum. in uerbo enim tuo, per quod creantur, ibi audiunt: "hinc et huc usque."
4.16Boş olma, ruhum; boşluğunun gürültüsüyle yüreğinin kulağı sağır olmasın. Sen de dinle: Söz'ün kendisi geri dönmen için sesleniyor; orada sarsılmaz bir dinginliğin yeri vardır, orada aşk, kendisi terk etmedikçe terk edilmez. İşte bu şeyler, başkaları yerlerine gelsin ve en aşağı evren bütün parçalarıyla var olsun diye çekilip giderler. "Ben bir yere gidiyor muyum?" diyor Tanrı'nın Sözü. Yuvanı orada kur, ruhum; oradan aldığın her şeyi oraya emanet et, hiç değilse aldatmacalardan yorulduktan sonra. Hakikatten sende ne varsa hakikate emanet et, hiçbir şey kaybetmeyeceksin: çürümüş yanların yeniden çiçek açacak, bütün hastalıkların iyileşecek, akıp giden yanların yeniden biçimlenip yenilenecek ve sana sıkıca bağlanacak; seni indikleri yere bırakmayacak, seninle birlikte duracak ve her zaman duran ve kalan Tanrı'nın yanında kalacaklar.
Noli esse uana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis tumultu uanitatis tuae. audi et tu: uerbum ipsum clamat, ut redeas, et ibi est locus quietis inperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. ecce illa discedunt, ut alia succedant et omnibus suis partibus constet infima uniuersitas. "numquid ego aliquo discedo?" ait uerbum dei. ibi fige mansionem tuam, ibi conmenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata fallaciis. ueritati conmenda quidquid tibi est a ueritate, et non perdes aliquid, et reflorescent putria tua et sanabuntur omnes languores tui et fluxa tua reformabuntur et renouabuntur et constringentur ad te et non te deponent, quo descendunt, sed stabunt tecum et permanebunt ad semper stantem ac permanentem deum.
4.17Neden sapkın bir hâlde bedeninin peşinden gidiyorsun? Asıl o, sen döndükten sonra senin peşinden gelsin. Onun aracılığıyla ne hissedersen parça hâlindedir; bu parçaların ait olduğu bütünü bilmezsin, ama yine de onlar seni hoşnut eder. Ama bedeninin hissi bütünü kavramaya yetseydi ve o da senin cezan olarak evrenin bir parçasında adil bir sınır almamış olsaydı, bütün şeyler sana daha çok hoş gelsin diye, şu an var olan her şeyin geçip gitmesini isterdin. Çünkü söylediklerimizi de aynı beden hissiyle duyarsın ve hecelerin durmasını değil, başkaları gelsin ve bütünü duyasın diye uçup gitmelerini istersin. Tek bir şeyi meydana getiren her şey hep böyledir; onu meydana getirenler hepsi birden var olmaz: hepsi birden hissedilebilseydi, tek tek olanlardan daha çok hoşa giderdi. Ama her şeyi yapan onlardan çok daha iyidir; o bizim Tanrımızdır; o çekilip gitmez, çünkü kimse onun yerine geçmez.
Vtquid peruersa sequeris carnem tuam? ipsa te sequatur conuersam. quidquid per illam sentis, in parte est et ignoras totum, cuius hae partes sunt, et delectant te tamen. sed si ad totum conprehendendum esset idoneus sensus carnis tuae ac non et ipse in parte uniuersi accepisset pro tua poena iustum modum, uelles, ut transiret quidquid existit in praesentia, ut magis tibi omnia placerent. nam et quod loquimur, per eundem sensum carnis audis et non uis utique stare syllabas, sed transuolare, ut aliae ueniant et totum audias. ita semper omnia, quibus unum aliquid constat, et non sunt omnia simul ea, quibus constat: plus delectant omnia quam singula, si possint sentiri omnia. sed longe his melior qui fecit omnia, et ipse est deus noster, et non discedit, quia nec succeditur ei.
4.18Cisimler hoşuna gidiyorsa, onlar yüzünden Tanrı'yı öv ve sevgini onların yapıcısına çevir; yoksa hoşuna giden bu şeylerde sen onun hoşuna gitmezsin. Ruhlar hoşuna gidiyorsa, Tanrı'da sevilsinler; çünkü onlar da değişkendir ve ancak ona bağlanarak sağlamlaşırlar; yoksa gider ve yok olurlardı. Demek ki onda sevilsinler; onlardan götürebildiklerini kendinle birlikte ona götür ve onlara şöyle de: "Onu sevelim; bunları o yaptı ve uzakta değildir." Çünkü yapıp gitmedi; bunlar ondan ve ondadır. İşte o nerededir, hakikat nerede tadılır? Yüreğin en içindedir, ama yürek ondan uzaklaşıp yolunu şaşırdı. Ey yoldan çıkanlar, yüreğinize dönün ve sizi yaratana sıkıca bağlanın. Onunla birlikte durun, o zaman duracaksınız; onda dinlenin, o zaman huzura ereceksiniz. Sarp yerlere nereye gidiyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz? Sevdiğiniz iyi ondandır; ona bağlı olduğu ölçüde iyi ve tatlıdır; ama ondan gelen her şey o terk edilerek haksızca sevildiği için, haklı olarak acı olacaktır. Bu zor ve yorucu yollarda daha ne diye yürüyüp duruyorsunuz? Onu aradığınız yerde dinlenme yoktur. Aradığınızı arayın, ama aradığınız yerde değildir. Ölüm diyarında mutlu hayatı arıyorsunuz: orada değildir. Hayatın bile olmadığı yerde mutlu hayat nasıl olsun?
Si placent corpora, deum ex illis lauda et in artificem eorum retorque amorem, ne in his, quae tibi placent, tu ⟦displiceas⟧. si placent animae, in deo amentur, quia et ipsae mutabiles sunt et illo fixae stabiliuntur: alioquin irent et perirent. in illo ergo amentur, et rape ad eum tecum quas potes et dic eis: "hunc amemus: ipse fecit haec et non est longe." non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo sunt. ecce ubi est, ubi sapit ueritas? intimus cordi est, sed cor errauit ab eo. redite, praeuaricatores, ad cor et inhaerete illi, qui fecit uos. state cum eo et stabitis, requiescite in eo et quieti eritis. quo itis in aspera? quo itis? bonum, quod amatis, ab illo est: sed quantum est ad illum, bonum est et suaue; sed amarum erit iuste, quia iniuste amatur deserto illo quidquid ab illo est. quo uobis adhuc et adhuc ambulare uias difficiles et laboriosas? non est requies, ubi quaeritis eam. quaerite quod quaeritis, sed ibi non est, ubi quaeritis. beatam uitam quaeritis in regione mortis: non est illic. quomodo enim beata uita, ubi nec uita?
4.19Ve hayatımızın kendisi buraya indi, ölümümüzü yüklendi ve hayatının bolluğuyla onu öldürdü; gürleyerek seslendi ki buradan ona, o gizli yere dönelim; o yer ki oradan bize, önce bakire rahmine çıkıp geldi; orada insan yaratığı, ölümlü beden, hep ölümlü kalmasın diye onunla evlendi. Oradan, gerdek odasından çıkan bir güvey gibi, yolunu koşmak için bir dev gibi sevinçle fırladı. Çünkü gecikmedi; koştu, sözleriyle, işleriyle, ölümüyle, hayatıyla, inişiyle ve yükselişiyle seslenerek koştu; ona dönelim diye seslenerek. Gözlerden çekildi ki yüreğimize dönüp onu bulalım. Çünkü gitti, ve işte buradadır. Bizimle uzun süre kalmak istemedi, ama bizi de bırakmadı. Çünkü hiç ayrılmadığı yere gitti; dünya onun aracılığıyla yaratıldı, o bu dünyadaydı ve günahkârları kurtarmak için bu dünyaya geldi. Ruhum ona itiraf ediyor, o da onu iyileştiriyor, çünkü ona karşı günah işledi. Ey insanoğulları, ne zamana kadar yüreğiniz ağır olacak? Hayat indikten sonra bile yükselip yaşamak istemiyor musunuz? Ama yüksekteyken ve ağzınızı göğe dikmişken nereye yükseliyorsunuz? İnin ki yükselesiniz, Tanrı'ya yükselesiniz. Çünkü Tanrı'ya karşı yükselerek düştünüz. Onlara bunu söyle ki gözyaşı vadisinde ağlasınlar; böylece onları kendinle birlikte Tanrı'ya götür; çünkü bunları onlara onun ruhundan söylüyorsun, eğer sevginin ateşiyle yanarak söylüyorsan.
Et descendit huc ipsa uita nostra et tulit mortem nostram et occidit eam de abundantia uitae suae et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in illud secretum, unde processit ad nos in ipsum primum uirginalem uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne semper mortalis; et inde uelut sponsus procedens de thalamo suo exultauit ut gigans ad currendam uiam. non enim tardauit, sed cucurrit clamans dictis, factis, morte, uita, descensu, ascensu, clamans, ut redeamus ad eum. et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor et inueniamus eum. abscessit enim et ecce hic est. noluit nobiscum diu esse et non reliquit nos. illuc enim abscessit, unde numquam recessit, quia mundus per eum factus est et in hoc mundo erat et uenit in hunc mundum peccatores saluos facere. cui confitetur anima mea, et sanat eam, quoniam peccauit illi. fili hominum, quo usque graues corde? numquid et post descensum uitae non uultis ascendere et uiuere? sed quo ascenditis, quando in alto estis et posuistis in caelo os uestrum? descendite, ut ascendatis et ascendatis ad ⟦deum⟧. cecidistis enim ascendendo contra ⟦deum⟧. dic eis ista, ut plorent in conualle plorationis, et sic eos rape tecum ad deum, quia de spiritu eius haec dicis eis, si dicis ardens igne caritatis.
4.20O zaman bunları bilmiyordum; aşağıdaki güzel şeyleri seviyor, derinlere iniyordum ve dostlarıma şöyle diyordum: "Güzel olandan başka bir şey sever miyiz? Peki güzel olan nedir? Güzellik nedir? Bizi sevdiğimiz şeylere çeken ve onlara bağlayan nedir? Çünkü onlarda bir zarafet ve bir görünüş olmasaydı, bizi hiçbir şekilde kendilerine doğru hareket ettirmezlerdi." Cisimlerin kendilerinde, bir bütün olduğu için güzel olan bir şeyle, bir başka şeye uygun biçimde uyduğu için yakışan başka bir şeyin bulunduğunu fark ediyor ve görüyordum: tıpkı bedenin bir parçasının bütününe, ayakkabının ayağa uyması ve benzerleri gibi. Bu düşünce yüreğimin en derininden zihnime fışkırdı ve Güzel ve Uygun Üzerine adlı kitapları yazdım, sanırım iki ya da üç kitap; sen bilirsin, Tanrım, çünkü aklımdan çıktı. Onlar elimizde değil; nasıl olduysa bizden uzaklaşıp kayboldular.
Haec tunc non noueram et amabam pulchra inferiora et ibam in profundum et dicebam amicis meis: "num amamus aliquid nisi pulchrum? quid est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? quid est quod nos allicit et conciliat rebus, quas amamus? nisi enim esset in eis decus et species, nullo modo nos ad se mouerent." et animaduertebam et uidebam in ipsis corporibus aliud esse quasi totum et ideo pulchrum, aliud autem, quod ideo deceret, quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad uniuersum suum aut calciamentum ad pedem et similia. et ista consideratio scaturriit in animo meo ex intimo corde meo, et scripsi libros "de pulchro et apto", puto, duos aut tres; tu scis, deus: nam excidit mihi. non enim habemus eos, sed aberrauerunt a nobis nescio quomodo.
4.21Peki, Rab Tanrım, beni bu kitapları Roma şehrinin hatibi Hierius'a ithaf etmeye ne sevk etti? Onu yüzünden tanımıyordum, ama bilgisinin parlak ününden ötürü bu insanı sevmiştim; bazı sözlerini duymuştum ve hoşuma gitmişlerdi. Ama asıl, başkalarının hoşuna gittiği ve hayranlık içinde onu övgülerle göklere çıkardıkları için hoşuma gidiyordu: Suriyeli bir adam olarak önce Yunan belagatinde yetişmiş, sonra Latince'de de şaşılacak bir hatip olmuştu ve bilgelik çalışmasıyla ilgili konularda son derece bilgiliydi. Adam övülüyor, uzakta olduğu hâlde seviliyordu. Bu sevgi övenin ağzından dinleyenin yüreğine mi girer? Asla; ama seven birinden başka biri tutuşur. Çünkü övülen kişi, övenin aldatmayan bir yürekle onu andığına inanıldığı için, yani onu seven biri övdüğü için sevilir.
Quid est autem, quod me mouit, domine deus meus, ut ad Hierium, Romanae urbis oratorem, scriberem illos libros? quem non noueram facie, sed amaueram hominem ex doctrinae fama, quae illi clara erat, et quaedam uerba eius audieram, et placuerant mihi. sed magis quia placebat aliis et eum efferebant laudibus stupentes, quod ex homine Syro, docto prius graecae facundiae, post in latina etiam dictor mirabilis extitisset et esset scientissimus rerum ad studium sapientiae pertinentium, mihi placebat. laudabatur homo et amabatur absens. utrumnam ab ore laudantis intrat in cor audientis amor ille? absit; sed ex amante alio accenditur alius. hinc enim amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris praedicari creditur, id est cum amans eum laudat.
4.22O zaman insanları böyle, insanların yargısına göre seviyordum; senin yargına göre değil, Tanrım, onda kimse aldanmaz. Ama yine de neden ünlü bir arabacı ya da halkın coşkusuyla şöhret kazanmış bir hayvan dövüşçüsü gibi değil de, bambaşka bir biçimde, ciddiyetle, kendimin de övülmesini isteyeceğim biçimde? Çünkü kendimin oyuncular gibi övülüp sevilmesini istemezdim; gerçi onları kendim de övüyor ve seviyordum, ama böyle tanınmaktansa gizli kalmayı, böyle sevilmektense nefret edilmeyi tercih ederdim. Bu çeşitli ve farklı aşkların ağırlıkları tek bir ruhta nasıl dağıtılır? Başkasında sevdiğim, ama kendimde ondan nefret etmeseydim kendimden uzak tutup itmeyeceğim şey nedir, ikimiz de insan olduğumuz hâlde? Çünkü, iyi bir atın, mümkün olsa bile at olmak istemeyecek biri tarafından sevilmesi gibi, aynı şey tabiatımızın ortağı olan oyuncu için de söylenemez. O hâlde insan olduğum hâlde, olmaktan nefret ettiğim şeyi bir insanda mı seviyorum? İnsanın kendisi büyük bir uçurumdur; sen onun saçlarını bile, Rabbim, saymışsın ve sende onlardan hiçbiri eksilmez; yine de saçları, duygularından ve yüreğinin hareketlerinden daha kolay sayılır.
Sic enim tunc amabam homines ex hominum iudicio; non enim ex tuo, deus meus, in quo nemo fallitur. sed tamen cur non sicut auriga nobilis, sicut uenator studiis popularibus diffamatus, sed longe aliter et grauiter et ita, quemadmodum et me laudari uellem? non autem uellem ita laudari et amari me ut histriones, quamquam eos et ipse laudarem et amarem, sed eligens latere quam ita notus esse et uel haberi odio quam sic amari. ubi distribuuntur ista pondera uariorum et diuersorum amorum in anima una? quid est, quod amo in alio, quod rursus nisi odissem, non a me detestarer et repellerem, cum sit uterque nostrum homo? non enim sicut equus bonus amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiamsi posset, hoc et de histrione dicendum est, qui naturae nostrae socius est. ergone amo in homine quod odi esse, cum sim homo? grande profundum est ipse homo, cuius etiam capillos tu, domine, numeratos habes et non minuuntur in te: et tamen capilli eius magis numerabiles quam affectus eius et motus cordis eius.
4.23O retorik hocası da öyle sevdiğim türdendi ki ben de onun gibi olmak istiyordum. Gurur içinde yolumu şaşırıyor, her rüzgârla sürükleniyordum; sen ise beni çok gizlice yönetiyordun. Onu, hakkında övüldüğü şeylerden çok, onu övenlerin sevgisinden ötürü sevdiğimi nereden biliyorum, nereden emin olarak sana itiraf ediyorum? Çünkü aynı kişiler onu övmeyip yerseler ve yerip küçümseyerek aynı şeyleri anlatsalardı, onun için tutuşmaz, heyecanlanmazdım; oysa ne şeyler başka olurdu ne de adamın kendisi; yalnızca anlatanların duygusu başka olurdu. İşte hakikatin sağlamlığına henüz bağlanmamış zayıf ruh böyle yerde yatar. Kanaat sahiplerinin göğüslerinden dillerin rüzgârları nasıl eserse, o da öyle sürüklenir, döner, bükülür ve yeniden bükülür; ışığı bulutlanır ve hakikat görülmez. Oysa işte o önümüzdedir. Konuşmalarımın ve çalışmalarımın o adam tarafından bilinmesi benim için büyük bir şeydi: onaylasa daha çok tutuşacaktım; onaylamasa, senin sağlamlığından yoksun, boş yüreğim yaralanacaktı. Yine de ona ithaf ettiğim o güzel ve uygun konusunu, seyrimin önünde zevkle evirip çeviriyor ve hiç kimse benimle birlikte övmeden ona hayran oluyordum.
At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut esse me uellem talem; et errabam tyfo et circumferebar omni uento et nimis occulte gubernabar abs te. et unde scio et unde certus confiteor tibi, quod illum in amore laudantium magis amaueram quam in rebus ipsis, de quibus laudabatur? quia si non laudatum uituperarent eum idem ipsi et uituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer in eo et non excitarer, et certe res non aliae forent nec homo ipse alius, sed tantummodo alius affectus narrantium. ecce ubi iacet anima infirma nondum haerens soliditati ueritatis. sicut aurae linguarum flauerint a pectoribus opinantium, ita fertur et uertitur, torquetur ac retorquetur, et obnubilatur ei lumen et non cernitur ueritas. et ecce est ante nos. et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi uiro innotescerent: quae si probaret, flagrarem magis; si autem inprobaret, sauciaretur cor ⟦uanum⟧ et inane soliditatis tuae. et tamen pulchrum illud atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo uersabam ob os contemplationis meae et nullo conlaudatore mirabar.
4.24Ama bu kadar büyük bir konunun mihverini, senin sanatında, henüz görmüyordum, ey tek başına harikalar yaratan her şeye kadir. Zihnim cismanî suretler arasında dolaşıyordu: güzeli kendi başına öyle olan, uygunu ise bir başka şeye uyduğu için yakışan şey olarak tarif ediyor, ayırıyor ve cismanî örneklerle destekliyordum. Ruhun tabiatına döndüm, ama ruhanî şeyler hakkında taşıdığım yanlış kanaat hakikati görmeme izin vermiyordu. Hakikatin gücü gözlerime hücum ediyordu; ben ise titreyen zihnimi cisimsiz şeyden çevirip çizgilere, renklere ve şişkin büyüklüklere yöneltiyordum; bunları ruhta göremediğim için kendi ruhumu göremeyeceğimi sanıyordum. Fazilette barışı sevip kusurlulukta anlaşmazlıktan nefret ettiğim için, birinde bir birlik, ötekinde bir bölünme fark ediyordum. O birlikte akıllı zihnin, hakikatin ve en yüce iyinin tabiatının bulunduğunu düşünüyordum; bu bölünmede ise akılsız hayatın bilmem hangi cevherini ve en yüce kötülüğün tabiatını görüyordum. Zavallı ben, onun yalnızca bir cevher değil, aynı zamanda bütünüyle bir hayat olduğunu, ama yine de senden olmadığını sanıyordum, Tanrım, her şeyin kendisinden olduğu sen. Birincisine, cinsiyetsiz bir zihin olarak "monad", ikincisine ise "diyad" adını veriyordum: suçlarda öfke, rezilliklerde şehvet; ne söylediğimi bilmeden. Çünkü hiçbir cevherin kötülük olmadığını, kendi zihnimizin de en yüce ve değişmez iyi olmadığını ne biliyordum ne de öğrenmiştim.
Sed tantae rei cardinem in arte tua nondum uidebam, omnipotens, qui facis mirabilia solus, et ibat animus meus per formas corporeas et pulchrum, quod per se ipsum, aptum autem, quod ad aliquid adconmodatum deceret, definiebam et distinguebam et exemplis corporeis adstruebam. et conuerti me ad animi naturam et non me sinebat falsa opinio, quam de spiritalibus habebam, uerum cernere. et inruebat in oculos ipsa uis ueri et auertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad liniamenta et colores et tumentes magnitudines et, quia non poteram ea uidere in animo, putabam me non posse uidere animum meum. et cum in uirtute pacem amarem, in uitiositate autem odissem discordiam, in illa unitatem, in ista quandam diuisionem notabam, inque illa unitate mens rationalis et natura ueritatis ac summi boni mihi esse uidebatur, in ista uero diuisione inrationalis uitae nescio quam substantiam et naturam summi mali, quae non solum esset substantia, sed omnino uita esset et tamen abs te non esset, deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. et illam monadem appellabam tamquam sine ullo sexu mentem, hanc uero dyadem, iram in facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. non enim noueram neque didiceram nec ullam substantiam malum esse nec ipsam mentem nostram summum atque inconmutabile bonum.
4.25Çünkü nasıl ruhun, dürtünün bulunduğu hareketi kusurlu olup küstahça ve çalkantılı bir biçimde kendini ortaya atarsa suçlar, ruhun bedensel hazları içine çeken eğilimi ölçüsüz olursa rezillikler doğarsa, akıllı zihnin kendisi kusurlu olursa da yanılgılar ve yanlış kanaatler hayatı lekeler. O zaman bende böyleydi; zihnin, hakikatin tabiatı kendisi olmadığı için, hakikatten pay alması için başka bir ışıkla aydınlatılması gerektiğini bilmiyordum. Çünkü sen kandilimi yakacaksın, Rabbim; Tanrım, karanlıklarımı aydınlatacaksın; hepimiz senin doluluğundan aldık. Çünkü sen bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışıksın; sende hiçbir değişme ve hiçbir an gölgesi yoktur.
Sicut enim facinora sunt, si uitiosus est ille animi motus, in quo est impetus, et se iactat insolenter ac turbide, et flagitia, si est inmoderata illa animae affectio, qua carnales hauriuntur uoluptates, ita errores et falsae opiniones uitam contaminant, si rationalis mens ipsa uitiosa est. qualis in me tunc erat nesciente alio lumine illam inlustrandam esse, ut sit particeps ueritatis, quia non est ipsa natura ueritatis, quoniam tu inluminabis lucernam meam, domine; deus meus, inluminabis tenebras meas, et de plenitudine tua omnes nos accepimus. es enim tu lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum, quia in te non est transmutatio nec momenti obumbratio.
4.26Ama ben sana yönelmeye çalışıyor ve senin tarafından geri itiliyordum, ölümü tadayım diye; çünkü sen kibirlilere karşı durursun. Şaşılacak bir delilikle, senin ne isen benim de tabiatça o olduğumu ileri sürmekten daha kibirli ne olabilir? Çünkü ben değişkendim ve bu bana açıktı; çünkü daha kötüden daha iyi olmak için bilge olmayı arzuluyordum; yine de senin ne isen o olmadığımı kabul etmektense seni de değişken saymayı tercih ediyordum. Bu yüzden itiliyordum; sen de rüzgârla dolu kibirli enseme karşı duruyordun. Cismanî suretler tasavvur ediyordum; et olarak eti suçluyordum; gidip geri dönmeyen bir soluk olarak sana dönmüyordum; yürüdükçe ne sende ne bende ne de bedende olan şeylere doğru yürüyordum. Bunlar bana senin hakikatin tarafından yaratılmıyor, benim boşluğum tarafından cisimden uydurulmuştu. Senin küçük müminlerine, kendilerinden habersizce sürgün düştüğüm hemşerilerime, geveze ve ahmakça diyordum: "Tanrı'nın yarattığı ruh neden yanılıyor o hâlde?" Ama bana "Tanrı neden yanılıyor o hâlde?" denmesini istemiyordum. Benim değişken cevherimin kendi isteğiyle yoldan çıktığını ve ceza olarak yanıldığını itiraf etmektense, senin değişmez cevherinin yanılmaya zorlandığını savunmayı tercih ediyordum.
Sed ego conabar ad te et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam superbis resistis. quid autem superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter, quod tu es? cum enim ego essem mutabilis et eo mihi manifestum esset, quod utique ideo sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem, malebam tamen etiam te opinari mutabilem quam me non hoc esse, quod tu es. itaque repellebar et ⟦resistebas⟧ uentosae ceruici meae et imaginabar formas corporeas et caro carnem accusabam et spiritus ambulans non reuertebar ad te et ambulando ambulabam in ea, quae non sunt neque in te neque in me neque in corpore neque mihi creabantur a ueritate tua, sed a mea uanitate fingebantur ex corpore, et dicebam paruulis fidelibus tuis, ciuibus meis, a quibus nesciens exulabam, dicebam illis garrulus et ineptus: "cur ergo errat anima, quam fecit deus?" et mihi nolebam dici: "cur ergo errat deus?" et contendebam magis inconmutabilem tuam substantiam coactam errare quam meam mutabilem sponte deuiasse et poena errare confitebar.
4.27O kitapları yazdığımda belki yirmi altı ya da yirmi yedi yaşındaydım. İçimde yüreğimin kulaklarında gürültü eden cismanî uydurmaları evirip çeviriyordum; oysa bu kulakları, ey tatlı hakikat, senin iç melodine çeviriyordum; güzel ve uygun üzerine düşünüyor, durup seni dinlemek ve güveyin sesiyle sevinçle sevinmek istiyordum, ama yapamıyordum. Çünkü yanılgımın sesleriyle dışarıya sürükleniyor, kibrimin ağırlığıyla en dibe düşüyordum. Çünkü sen işitmeme sevinç ve neşe vermiyordun; alçaltılmamış kemikler de sevinçle coşmuyordu.
Et eram aetate annorum fortasse uiginti sex aut septem, cum illa uolumina scripsi, uoluens apud me corporalia figmenta obstrepentia cordis mei auribus, quas intendebam, dulcis ueritas, in interiorem melodiam tuam, cogitans de pulchro et apto et stare cupiens et audire te et gaudio gaudere propter uocem sponsi, et non poteram, quia uocibus erroris mei rapiebar foras et pondere superbiae meae in ima decidebam. non enim dabas auditui meo gaudium et laetitiam, aut exultabant ossa, quae humiliata non erant.
4.28Aşağı yukarı yirmi yaşındayken elime Aristoteles'in On Kategori denen bir eseri geçmişti. Kartacalı retorik hocam ve bilgili sayılan başkaları, ağızları gururla şişerek bu adı andıklarında, bilmem ne büyük ve ilahî bir şeye asılı kalmışçasına ağzım açık bakakalırdım. Onları tek başıma okuyup anlamış olmamın bana ne faydası oldu? Onları, çok bilgili hocalar yalnızca anlatmakla kalmayıp kuma pek çok şekil çizerek açıkladıkları hâlde ancak güçlükle anladıklarını söyleyenlerle konuştuğumda, bana tek başıma okuyarak öğrendiğimden başka hiçbir şey söyleyemediler. Bu kitaplar bana yeterince açık görünüyordu: cevherlerden, örneğin insandan söz ediyordu; onlarda bulunan şeylerden, örneğin insanın şeklinden, nasıl olduğundan, boyunun kaç ayak olduğundan, akrabalığından, kimin kardeşi olduğundan, nerede bulunduğundan ya da ne zaman doğduğundan, ayakta mı durduğundan yoksa oturduğundan mı, ayakkabılı ya da silahlı olup olmadığından, bir şey yapıp yapmadığından ya da bir şeye uğrayıp uğramadığından; örnek olarak bazılarını saydığım bu dokuz cinste ya da cevher cinsinin kendisinde bulunan sayısız şeyden söz ediyordu.
Et quid mihi proderat, quod annos natus ferme uiginti, cum in manus meas uenissent Aristotelica quaedam, quas appellant decem categorias — quarum nomine, cum eas rhetor Carthaginiensis, magister meus, buccis tyfo crepantibus conmemoraret et alii qui docti habebantur, tamquam in nescio quid magnum et diuinum suspensus inhiabam — legi eas solus et intellexi? quas cum contulissem cum eis, qui se dicebant uix eas magistris eruditissimis non loquentibus ⟦tantum⟧, sed multa in puluere depingentibus intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud me ipsum legens cognoueram; et satis aperte mihi uidebantur loquentes de substantiis, sicuti est homo, et quae in illis essent, sicuti est figura hominis, qualis sit et statura, quot pedum sit, aut cognatio, cuius frater sit, aut ubi sit constitutus aut quando natus, aut stet an sedeat aut calciatus uel armatus sit aut aliquid faciat aut patiatur aliquid, et quaecumque in his nouem generibus, quorum exempli gratia quaedam posui, uel in ipso substantiae genere innumerabilia reperiuntur.
4.29Bunun bana ne faydası vardı, aksine zararı da vardı? Çünkü var olan her şeyin o on kategoride bütünüyle kapsandığını sanarak seni bile, Tanrım, şaşılacak derecede basit ve değişmez olan seni, sanki sen de büyüklüğünün ya da güzelliğinin dayanağıymışsın ve bunlar sende, bir cisimde olduğu gibi bir dayanakta bulunuyormuş gibi anlamaya çalışıyordum. Oysa senin büyüklüğün ve güzelliğin sensin; cisim ise cisim olduğu için büyük ve güzel değildir; çünkü daha az büyük ve daha az güzel olsaydı da yine cisim olurdu. Senin hakkında düşündüğüm şey hakikat değil yanlıştı; senin saadetinin sağlam temelleri değil, sefaletimin uydurmalarıydı. Çünkü emretmiştin ve bende öyle oluyordu: toprak bana dikenler ve çalılar bitiriyordu, ekmeğime emekle ulaşıyordum.
Quid hoc mihi proderat, quando et oberat, cum etiam te, deus meus, mirabiliter simplicem atque ⟦incommutabilem⟧, illis decem praedicamentis putans quidquid esset omnino conprehensum, sic intellegere conarer, quasi et tu subiectum esses magnitudini tuae aut pulchritudini, ut illa essent in te quasi in subiecto sicut in corpore, cum tua magnitudo et tua pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum, quo corpus est, quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus corpus esset. falsitas enim erat, quam de te cogitabam, non ueritas, et figmenta miseriae meae, non firmamenta beatitudinis tuae. iusseras enim et ita fiebat in me, ut terra spinas et tribolos pareret mihi et cum labore peruenirem ad panem meum.
4.30O zaman kötü arzuların en alçak kölesiyken, özgür sanatlar denen sanatların okuyabildiğim bütün kitaplarını kendi başıma okuyup anlamış olmamın bana ne faydası oldu? Onlardan zevk alıyordum, ama orada doğru ve kesin olan her şeyin nereden geldiğini bilmiyordum. Çünkü sırtım ışığa, yüzüm ise aydınlatılan şeylere dönüktü; bu yüzden aydınlatılmış şeyleri gördüğüm yüzümün kendisi aydınlanmıyordu. Konuşma ve tartışma sanatı hakkında, şekillerin ölçüleri hakkında, musiki ve sayılar hakkında ne varsa, hiçbir insan öğretmeden büyük bir güçlük çekmeden anladım; sen bilirsin, Rab Tanrım, çünkü anlamanın çabukluğu ve ayırt etmenin keskinliği senin armağanındır. Ama bundan sana kurban sunmuyordum. Bu yüzden bana fayda değil daha çok zarar getiriyordu; çünkü varlığımın bu kadar iyi bir parçasını kendi elimde tutmaya çabaladım ve gücümü senin için saklamadım; onu fahişe arzularda harcamak için senden uzak bir diyara gittim. İyi bir şeyi iyi kullanmayan bana onun ne faydası vardı? Bu sanatların, hevesli ve zeki insanlar tarafından bile çok güç anlaşıldığını, ancak onları onlara açıklamaya çalıştığımda fark ediyordum: aralarında en üstün olanı, açıklamalarımı en az geride kalarak izleyen kişiydi.
Et quid mihi proderat, quod omnes libros artium, quas liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum seruus per me ipsum legi et intellexi, quoscumque legere potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset quidquid ibi uerum et certum esset. dorsum enim habebam ad lumen et ad ea, quae inluminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua inluminata cernebam, non ⟦inluminabatur⟧. quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de dimensionibus figurarum et de musicis et de numeris sine magna difficultate nullo hominum tradente intellexi, scis tu, domine deus meus, quia et celeritas intellegendi et dispiciendi acumen donum tuum est. sed non inde sacrificabam tibi. itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis ualebat, quia tam bonam partem substantiae meae sategi habere in potestate et fortitudinem meam non ad te custodiebam, sed profectus sum abs te in longinquam regionem, ut eam dissiparem in meretrices cupiditates. nam quid mihi proderat bona res non utenti bene? non enim sentiebam illas artes etiam ab studiosis et ingeniosis difficillime intellegi, nisi cum eis eadem conabar exponere et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non tardius sequeretur.
4.31Ama sen, Rab Tanrı, hakikat, parlak ve ölçüsüz bir cisimsin, ben de o cismin bir parçasıyım diye düşünürken bunun bana ne faydası vardı? Ne aşırı bir sapkınlık! Ama öyleydim; Tanrım, bana gösterdiğin merhametleri sana itiraf etmekten ve seni çağırmaktan utanmıyorum; çünkü o zaman insanlara küfürlerimi açıkça söylemekten ve sana karşı havlamaktan utanmamıştım. O hâlde, o öğretilerle çevikleşmiş zekâmın ve hiçbir insan hocanın yardımı olmadan çözdüğüm o kadar düğümlü kitabın, dindarlık öğretisinde biçimsizce ve kutsala saygısız bir çirkinlikle yanılırken bana ne faydası vardı? Ya da senin küçüklerinin çok daha yavaş zekâsı, senden uzaklaşmadıkları, senin Kilisenin yuvasında güvenle tüylenip sevginin kanatlarını sağlıklı imanın gıdasıyla besledikleri sürece onlara ne kadar zarar veriyordu? Ey Rab Tanrımız, kanatlarının gölgesinde umut bağlayalım; bizi koru ve bizi taşı. Sen taşıyacaksın; küçükleri de taşıyacaksın, saçlarımız ağarıncaya kadar sen taşıyacaksın; çünkü sağlamlığımız sen olduğunda sağlamlıktır, bizim olduğunda ise zayıflıktır. İyimiz senin yanında her zaman yaşar; ondan yüz çevirdiğimiz için yoldan çıktık. Artık geri dönelim, Rabbim, yıkılmayalım diye; çünkü iyimiz senin yanında hiçbir eksiklik olmadan yaşar; o iyi sensin. Döneceğimiz bir yer olmayacak diye korkmuyoruz, çünkü oradan biz düştük; biz yokken evimiz, senin ebediyetin, yıkılmaz.
Sed quid mihi hoc proderat putanti, quod tu, domine deus ueritas, corpus esses lucidum et inmensum et ego frustum de illo corpore? nimia peruersitas! sed sic eram nec erubesco, deus meus, confiteri tibi in me misericordias tuas et inuocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus blasphemias meas et latrare aduersum te. quid ergo tunc mihi proderat ingenium per illas doctrinas agile et nullo adminiculo humani magisterii tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in doctrina pietatis errarem? aut quid tantum oberat paruulis tuis longe tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido ecclesiae tuae tuti plumescerent et alas caritatis alimento sanae fidei nutrirent? o domine deus noster, in uelamento alarum tuarum speremus et protege nos et porta nos. tu portabis, tu portabis et paruulos et usque ad canos tu portabis, quoniam firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas, cum autem nostra est, infirmitas est. uiuit apud te semper bonum nostrum, et quia inde auersi sumus, peruersi sumus. reuertamur iam, domine, ut non euertamur, quia uiuit apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es, et non timemus, ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non ruit domus nostra, aeternitas tua.