Kavram
Impetus
- Yunanca
- ὁρμή (hormē)
- Latince
- impetus; appetitio (Cicero)
- Almanca
- Trieb, Antrieb (Impuls)
- Fransızca
- impulsion, tendance
- İngilizce
- impulse
- Türkçe
- dürtü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Impetus gündelik Latincede "hamle, saldırı, akıntı, coşku" demektir (bir ırmağın impetus'u, bir ordunun impetus'u). Stoacı ahlâkta ruhun bir şeye doğru hareketidir: önce bir görüntü (visum) belirir, sonra akıl ona onay verir, onaydan dürtü doğar, dürtüden eylem. Seneca Ep. 89.14–15'te ahlâk felsefesini üçe ayırır: her şeyin değerini biçmek (aestimatio), bu değere uygun, "düzenli ve ölçülü" bir dürtü edinmek ve dürtü ile eylemi uyuşturmak. Dürtü şeyin değerine göre "gevşek ya da keskin" olmalıdır; aşırı dürtü, Zenon'un tarifiyle tutkudur (pathos = ὁρμὴ πλεονάζουσα, "taşkın dürtü"). Böylece impetus, değer yargısı ile eylem arasındaki ara halkadır; ahlâkî eğitim dürtünün eğitimidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 3. yy | Zenon, Khrysippos | Hormē: canlının kendine uygun olana yönelişi; insanda onaydan doğar; taşkın hormē tutkudur | perturbatio |
| MÖ 1. yy | Cicero | appetitio / appetitus: aklın dizginlemesi gereken ruh hareketi (appetitus rationi oboediat) | Cicero, De officiis |
| MS 1. yy | Seneca | impetus: ahlâk felsefesinin ikinci bölümünün konusu; değere göre ölçülü, düzenli olmalı ve eylemle uyuşmalı | Seneca, Epistulae morales (89. Mektup) |
| MS 2. yy | Epiktetos | hormē ve aphormē: "bize bağlı olanlar"dan; prohairesis'in alanı | prohairesis |
Dönüşüm: Gündelik "hamle" anlamından ruhsal bir harekete, oradan da akla bağlı bir ahlâkî yetiye geçiş; Ortaçağda appetitus (istek) ve voluntas (irade) kavramları bu yeri devralır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὁρμή (hormē) | "Atılım, hamle, yöneliş". Stoacı ahlâkta canlıyı bir şeye doğru harekete geçiren ruh hareketi; insanda akla sahip bir onaydan (synkatathesis) doğar. Karşıtı ἀφορμή (aphormē, "kaçınma"). Aşırı ve akla aykırı hormē, tutkudur (pathos). |
| Latince | impetus; appetitio, appetitus | Cicero hormē'yi çoğunlukla appetitio / appetitus ile verir (De officiis 1.101; De finibus 3); Seneca impetus kelimesini kullanır (Ep. 89.14–15; 113.18: omne rationale animal nihil agit, nisi primum specie alicuius rei inritatum est, deinde impetum cepit, deinde adsensio confirmavit hunc impetum). Gündelik anlamı "saldırı, hamle, şiddetli hareket". |
| Almanca / Fransızca | Trieb, Antrieb / impulsion | Almanca Trieb Freud'dan sonra biyolojik bir anlam yüklenir; Stoacı terimin akla bağlı yanını örtebilir. |
| İngilizce | impulse |
Türkçe karşılığı
dürtü. dürtü: bugünkü canlı Türkçede bir eylemi başlatan iç itkiyi tam karşılar; Seneca'daki "ölçülü, düzenli dürtü" ifadesini de taşır. itki: aynı anlamda, daha teknik; kullanılabilir. hamle / atılım: kelimenin gündelik anlamını korur, ama terimin ruhsal-ahlâkî yanını zayıflatır. istek: çekirdek tabloda appetitus'un karşılığıdır; impetus'la karışmasın diye ayrı tutuldu. meyil: daha edilgen, kalıcı bir eğilim çağrıştırır.
"Dürtü" demek, Stoacı hormē'yi bir iç kuvvet olarak gösterir; ama Stoalılara göre insanın dürtüsü akıldan bağımsız bir içgüdü değil, bir onayın (assensio) sonucudur. Bu yüzden "akla sahip dürtü" ile modern "bilinçdışı dürtü" arasındaki fark akılda tutulmalıdır. "İstek" demek ise hormē'yi orexis ile (Aristoteles'in arzu yetisiyle) karıştırır.
Atıf ve kaynak notu
Hormē Stoa'nın kendi terimidir. Seneca'nın impetus'u ise Latince bir karşılık denemesidir; Cicero başka bir kelime seçmiştir. Seneca'nın üçlü bölümlemesi (değer, dürtü, eylem) Epiktetos'un üç alanına (orexis, hormē, synkatathesis) benzer, ama aynı değildir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: dürtüsü, dürtü, dürtüleri, dürtünün, dürtüler
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.