İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

XIV. Kitap

14.89.189. Mektup

Yararlı bir şey istiyorsun, bilgeliğe koşan biri için de gerekli bir şey: felsefenin bölümlere ayrılmasını, o koca gövdesinin uzuvlarına göre düzenlenmesini. Çünkü bütünün bilgisine parçalar yoluyla daha kolay ulaşırız. Keşke evrenin bütün çehresi nasıl bir bakışta gözümüzün önüne geliyorsa, felsefe de bütünüyle karşımıza öyle çıkabilseydi: evrene pek benzeyen bir seyirlik olarak! O zaman bütün ölümlüleri kendine hayran eder, şimdi büyük şeyleri bilmediğimiz için büyük sandığımız şeyleri onlara bıraktırırdı. Ama bu mümkün olmadığından, ona evrenin gizlerine bakar gibi bakmamız gerekiyor.

14.89.1

Rem utilem desideras et ad sapientiam properanti necessariam, dividi philosophiam et ingens corpus eius in membra disponi. Facilius enim per partes in cognitionem totius adducimur. Utinam quidem quemadmodum universa mundi facies in conspectum venit, ita philosophia tota nobis posset occurrere, simillimum mundo spectaculum. Profecto enim omnes mortales in admirationem sui raperet relictis iis, quae nunc magna magnorum ignorantia credimus. Sed quia contingere hoc non potest, est sic nobis aspicienda, quemadmodum mundi secreta cernuntur.

14.89.2Bilgenin ruhu felsefenin bütün kütlesini kucaklar, gözümüz göğü ne hızla dolaşırsa o da felsefeyi o hızla dolaşır. Ama karanlığı yarıp geçmek zorunda olan, görüşü hemen yakında tükenen bizlere, henüz bütünü kavrayamadığımız için her şey tek tek daha kolay gösterilebilir. Öyleyse istediğini yapacağım: felsefeyi parçalara ayıracağım, kırıntılara değil. Çünkü onu bölmek yararlıdır, doğramak değil. En küçük şeyleri kavramak da en büyükleri kavramak kadar zordur.

14.89.2

Sapientis quidem animus totam molem eius amplectitur nec minus illam velociter obit quam caelum acies nostra; nobis autem, quibus perrumpenda caligo est et quorum visus in proximo deficit, singula quaeque ostendi facilius possunt universi nondum capacibus. Faciam ergo quod exigis, et philosophiam in partes, non in frusta, dividam. Dividi enim illam, non concidi, utile est. Nam conprehendere quemadmodum maxima ita minima difficile est.

14.89.3Halk kabilelere, ordu yüzlüklere ayrılır. Büyüyüp genişlemiş her şey parçalara ayrılınca daha kolay tanınır; ama dediğim gibi bu parçalar sayısız ve ufacık olmamalıdır. Çünkü aşırı bölmenin kusuru hiç bölmemenin kusuruyla aynıdır: toz hâline gelinceye kadar kıyılmış her şey karmakarışık bir yığına benzer.

14.89.3

Discribitur in tribus populus, in centurias exercitus. Quicquid in maius crevit, facilius agnoscitur, si discessit in partes, quas, ut dixi, innumerabiles esse et parvulas non oportet. Idem enim vitii habet nimia quod nulla divisio; simile confuso est, quidquid usque in pulverem sectum est.

14.89.4Öyleyse, uygun görürsen, önce bilgelikle felsefe arasındaki farkı söyleyeyim. Bilgelik insan zihninin yetkin iyiliğidir. Felsefe bilgeliğe duyulan sevgi ve ona yöneliştir: bilgeliğin vardığı yere doğru gider. Felsefenin adının nereden geldiği açıktır; neyi sevdiğini adıyla itiraf eder.

14.89.4

Primum itaque, si videtur tibi, dicam, inter sapientiam et philosophiam quid intersit. Sapientia perfectum bonum est mentis humanae. Philosophia sapientiae amor est et adfectatio. Haec eo tendit, quo illa pervenit. Philosophia unde dicta sit, apparet. Ipso enim nomine fatetur quid amet.

14.89.5Bazıları bilgeliği "ilahî ve insanî şeylerin ilmi" diye tarif etti; bazıları da şöyle: "Bilgelik, ilahî ve insanî şeyleri ve bunların sebeplerini bilmektir." Bu ek bana gereksiz görünüyor, çünkü ilahî ve insanî şeylerin sebepleri zaten ilahî şeylerin bir parçasıdır. Felsefeyi de türlü türlü tarif edenler oldu. Kimi onun fazilete yönelen bir uğraş olduğunu söyledi, kimi zihni düzeltmeye yönelen bir uğraş; bazıları da onu doğru akla duyulan istek diye tanımladı.

14.89.5

Sapientiam quidam ita finierunt, ut dicerent divinorum et humanorum scientiam. Quidam ita: sapientia est nosse divina et humana et horum causas. Supervacua mihi haec videtur adiectio, quia causae divinorum humanorumque pars divinorum sunt. Philosophiam quoque fuerunt qui aliter atque aliter finirent. Alii studium illam virtutis esse dixerunt, alii studium corrigendae mentis, a quibusdam dicta est adpetitio rectae rationis.

14.89.6Felsefeyle bilgelik arasında bir fark olduğu hemen hemen kabul görmüştür. Çünkü özlenen şeyle özleyenin aynı olması mümkün değildir. Açgözlülükle para arasında nasıl büyük bir fark varsa —biri ister, öteki istenir— felsefeyle bilgelik arasında da öyle bir fark vardır. Bilgelik felsefenin ürünü ve ödülüdür: felsefe yola düşüp gelir, bilgeliğe ise varılır.

14.89.6

Illud quasi constitit, aliquid inter philosophiam et sapientiam interesse. Neque enim fieri potest ut idem sit quod adfectatur et quod adfectat. Quomodo multum inter avaritiam et pecuniam interest, cum illa cupiat, haec concupiscatur, sic inter philosophiam et sapientiam. Haec enim illius effectus ac praemium est; illa venit, ad hanc venitur.

14.89.7Bilgelik, Yunanların sophia dediği şeydir. Romalılar da bu kelimeyi kullanırlardı, tıpkı "felsefe" kelimesini bugün de kullandıkları gibi. Bunu sana hem eski togalı komediler hem de Dossennus'un mezar taşına kazınmış şu yazı kanıtlayacaktır:

Dur, yolcu, Dossennus'un sophia'sını oku.

14.89.7

Sapientia est, quam Graeci σοφίαν vocant. Hoc verbo Romani quoque utebantur, sicut philosophia nunc quoque utuntur. Quod et togatae tibi antiquae probabunt et inscriptus Dossenni monumento titulus: Hospes resiste et sophian Dossenni lege.

14.89.8Bizimkilerden, yani Stoacılardan bazıları, felsefe fazilete yönelen bir uğraş olduğu, fazilet aranan, felsefe ise arayan olduğu hâlde, ikisinin birbirinden ayrılabileceğini düşünmediler. Çünkü ne felsefe faziletsiz olur ne fazilet felsefesiz. Felsefe fazilete yönelen uğraştır, ama bunu faziletin kendisiyle yapar; fazilet de kendine yönelen bir uğraş olmadan var olamaz, faziletin uğraşı da faziletin kendisi olmadan. Burada durum, uzak bir yerden bir hedefe vurmaya çalışanlarınki gibi değildir; onlarda nişan alan bir yerde, nişan alınan başka bir yerdedir. Şehirlere götüren yollar şehirlerin dışındadır, ama faziletin yolları faziletin dışında değildir: fazilete faziletin kendisiyle varılır. Felsefe ile fazilet birbirine bitişiktir.

14.89.8

Quidam ex nostris, quamvis philosophia studium virtutis esset et haec peteretur, illa peteret, tamen non putaverunt illas distrahi posse. Nam nec philosophia sine virtute est nec sine philosophia virtus. Philosophia studium virtutis est, sed per ipsam virtutem; nec virtus autem esse sine studio sui potest nec virtutis studium sine ipsa. Non enim quemadmodum in iis, qui aliquid ex distanti loco ferire conantur, alibi est qui petit, alibi quod petitur. Nec quemadmodum itinera quae ad urbes perducunt, sic viae ad virtutem sunt extra ipsam; ad virtutem venitur per ipsam; cohaerent inter se philosophia virtusque.

14.89.9Hem en büyük hem en çok sayıda yazar felsefenin üç bölümü olduğunu söyledi: ahlâk, tabiat ve mantık. Birincisi ruhu düzene sokar. İkincisi tabiatı araştırır. Üçüncüsü kelimelerin özelliklerini, onların dizilişini ve kanıtlamaları inceler; doğrunun yerine yanlış sızmasın diye. Bununla birlikte felsefeyi daha az bölüme ayıranlar da çıktı, daha çok bölüme ayıranlar da.

14.89.9

Philosophiae tres partes esse dixerunt et maximi et plurimi auctores: moralem, naturalem, rationalem. Prima conponit animum. Secunda rerum naturam scrutatur. Tertia proprietates verborum exigit et structuram et argumentationes, ne pro vero falsa subrepant. Ceterum inventi sunt et qui in pauciora philosophiam et qui in plura diducerent.

14.89.10Peripatetiklerden bazıları dördüncü bölüm olarak siyaseti eklediler, çünkü siyaset kendine özgü bir alıştırma ister ve başka bir konuyla uğraşır. Bazıları da bunlara Yunanların oikonomikē dediği bölümü, yani ev işlerini çekip çevirme ilmini kattı. Bazıları ise hayat türleri üzerine ayrı bir konu açtı. Ama bunların hiçbiri yoktur ki ahlâk bölümünün içinde bulunmasın.

14.89.10

Quidam ex Peripateticis quartam partem adiecerunt civilem, quia propriam quandam exercitationem desideret et circa aliam materiam occupata sit. Quidam adfecerunt his partem, quam οἰκονομικὴν vocant, administrandae familiaris rei scientiam. Quidam et de generibus vitae locum separaverunt. Nihil autem horum non in illa parte morali reperietur.

14.89.11Epikurosçular felsefenin iki bölümü olduğunu düşündüler, tabiat ve ahlâk; mantığı çıkardılar. Sonra işin kendisi onları belirsiz olanı ayırt etmeye, doğru görünüşü altında gizlenen yanlışı açığa çıkarmaya zorlayınca, onlar da "ölçüt ve kural üzerine" dedikleri bir konuyu, başka bir adla mantığı, içeri aldılar; ama bunu tabiat bölümünün bir eklentisi sayarlar.

14.89.11

Epicurei duas partes philosophiae putaverunt esse, naturalem atque moralem; rationalem removerunt. Deinde cum ipsis rebus cogerentur ambigua secernere, falsa sub specie veri latentia coarguere, ipsi quoque locum, quem de iudicio et regula appellant, alio nomine rationalem induxerunt, sed eum accessionem esse naturalis partis existimant.

14.89.12Kyreneliler tabiatı da mantığı da ortadan kaldırıp ahlâkla yetindiler; ama onlar da kaldırdıklarını başka bir yoldan geri getirirler. Çünkü ahlâkı beş bölüme ayırırlar: biri kaçınılacak ve aranacak şeyler üzerine, ikincisi hâller üzerine, üçüncüsü eylemler üzerine, dördüncüsü sebepler üzerine, beşincisi kanıtlar üzerinedir. Oysa şeylerin sebepleri tabiat bölümüne, kanıtlar mantık bölümüne aittir.

14.89.12

Cyrenaici naturalia cum rationalibus sustulerunt et contenti fuerunt monilibus, sed hi quoque quae removent, aliter inducunt. In quinque enim partes moralia dividunt, ut una sit de fugiendis et petendis, altera de adfectibus, tertia de actionibus, quarta de causis, quinta de argumentis. Causae rerum ex naturali parte sunt, argumenta ex rationali.

14.89.13Sakızlı Ariston tabiat ve mantık bölümlerinin yalnız gereksiz olmadığını, üstelik ahlâka ters düştüğünü söyledi. Tek bıraktığı ahlâkı da budadı: öğütleri içeren konuyu kaldırdı ve bunun filozofun değil lalanın işi olduğunu söyledi; sanki bilge, insan soyunun lalasından başka bir şeymiş gibi!

14.89.13

Ariston Chius non tantum supervacuas esse dixit naturalem et rationalem, sed etiam contrarias. Moralem quoque, quam solam reliquerat, circumcidit; nam eum locum, qui monitiones continet, sustulit et paedagogi esse dixit, non philosophi, tamquam quidquam aliud sit sapiens quam humani generis paedagogus.

14.89.14Felsefe üç bölümlü olduğuna göre, önce onun ahlâk bölümünü düzenlemeye başlayalım. Bunu da yeniden üçe ayırmak uygun görüldü. Birincisi, her şeye payını veren ve her şeyin ne değerde olduğunu tartan incelemedir; en yararlısı da budur. Çünkü şeylere değer biçmekten daha gerekli ne vardır? İkincisi dürtü üzerine, üçüncüsü eylemler üzerinedir. Birinci iş, her şeyin ne değerde olduğuna hükmetmen; ikincisi, o şeylere karşı düzenli ve ölçülü bir dürtü edinmen; üçüncüsü, dürtünle eylemin arasında uyum olması, bütün bunlarda kendinle uyuşmandır.

14.89.14

Ergo cum tripertita sit philosophia, moralem eius partem primum incipiamus disponere. Quam in tria rursus dividi placuit, ut prima esset inspectio suum cuique distribuens et aestimans quanto quidque dignum sit, maxime utilis. Quid enim est tam necessarium quam pretia rebus inponere? Secunda de impetu, de actionibus tertia. Primum enim est, ut quanti quidque sit iudices, secundum, ut impetum ad illa capias ordinatum temperatumque, tertium, ut inter impetum tuum actionemque conveniat, ut in omnibus istis tibi ipse consentias.

14.89.15Bu üçünden biri eksik olursa ötekileri de bozar. Her şeyi birbirine göre değerlendirmiş olmanın ne yararı var, dürtülerinde aşırıysan? Dürtülerini bastırmış, arzularını elinde tutuyor olmanın ne yararı var, iş eyleme gelince doğru vakitleri bilmiyor, neyin ne zaman, nerede ve nasıl yapılması gerektiğini kestiremiyorsan? Çünkü şeylerin değerini ve fiyatını bilmek bir şeydir, uygun anı bilmek başka bir şey; dürtüleri dizginleyip işlere koşarak değil yürüyerek gitmek de bir başkası. Hayat ancak eylem dürtüyü yarı yolda bırakmadığında, dürtü de her şeyin değerine göre doğup o şey ne kadar istenmeye değerse o ölçüde gevşek ya da keskin olduğunda kendisiyle uyum içindedir.

14.89.15

Quicquid ex tribus defuit, turbat et cetera. Quid enim prodest inter se aestimati habere omnia, si sis in impetu nimius? Quid prodest impetus repressisse et habere cupiditates in tua potestate, si in ipsa rerum actione tempora ignores nec scias quando quidque et ubi et quemadmodum agi debeat? Aliud est enim dignitates et pretia rerum nosse, aliud articulos, aliud impetus refrenare et ad agenda ire, non ruere. Tunc ergo vita concors sibi est, ubi actio non destituit impetum, impetus ex dignitate rei cuiusque concipitur proinde remissus vel acrior, prout illa digna est peti.

14.89.16Felsefenin tabiat bölümü ikiye ayrılır: cisimler ve cisimsiz şeyler. İkisi de, deyim yerindeyse, kendi basamaklarına bölünür. Cisimler konusu önce şunlara ayrılır: yapanlar ve bunlardan doğanlar; doğanlar ise unsurlardır. Unsurlar konusunun kendisi, bazılarına göre bölünmez; bazılarına göre ise maddeye, her şeyi hareket ettiren sebebe ve unsurlara ayrılır.

14.89.16

Naturalis pars philosophiae in duo scinditur: corporalia et incorporalia. Utraque dividuntur in suos, ut ita dicam, gradus. Corporum locus in hos primum, in ea quae faciunt et quae ex his gignuntur; gignuntur autem elementa. Ipse de elementis locus, ut quidam putant, simplex est, ut quidam, in materiam et causam omnia moventem et elementa dividitur.

14.89.17Geriye felsefenin mantık bölümünü bölmek kalıyor. Her söz ya kesintisiz akar ya da soranla cevap veren arasında bölünür. İkincisine diyalektik (dialektikē), birincisine retorik (rhētorikē) denmesi uygun görüldü. Retorik kelimelerle, düşüncelerle ve düzenle ilgilenir; diyalektik ise iki bölüme ayrılır: kelimeler ve anlamlar, yani söylenen şeyler ve onları söylediğimiz adlar. Bunun ardından ikisinin de uçsuz bucaksız bir alt bölümlemesi gelir. Bu yüzden burada noktayı koyacak ve

işin yalnız başlıca doruklarını izleyeceğim;

yoksa bölümlerin bölümlerini yapmaya kalkarsam ortaya bir meseleler kitabı çıkar.

14.89.17

Superest ut rationalem partem philosophiae dividam. Omnis oratio aut continua est aut inter respondentem et interrogantem discissa. Hanc διαλεκτικήν, illam ῥητορικὴν placuit vocari. Ῥητορικὴ verba curat et sensus et ordinem; διαλεκτικὴ in duas partes dividitur, in verba et significationes, id est in res quae dicuntur et vocabula quibus dicuntur. Ingens deinde sequitur utriusque divisio. Itaque hoc loco finem faciam et Summa sequar fastigia rerum; alioqui si voluero facere partium partes, quaestionum liber fiet.

14.89.18Ey insanların en iyisi Lucilius, bunları okumandan seni alıkoymuyorum; yeter ki ne okursan hemen ahlâka bağla. Kötü huylarını dizginle, sende gevşemiş olanı uyandır, çözülmüş olanı sıkıştır, dik başlı olanı ehlileştir; kendi arzularını da halkın arzularını da elinden geldiğince hırpala. "Daha ne zamana kadar aynı şeyler?" diyenlere de şöyle cevap ver:

14.89.18

Haec, Lucili virorum optime, quo minus legas non deterreo, dummodo quicquid legeris, ad mores statim referas. Illos conpesce, marcentia in te excita, soluta constringe, contumacia doma, cupiditates tuas publicasque quantum potes vexa; et istis dicentibus quo usque eadem? responde:

14.89.19"Asıl ben 'Daha ne zamana kadar aynı yanlışları yapacaksınız?' demeliydim. Kusurlarınız son bulmadan çarelerin mi son bulmasını istiyorsunuz? Ben bunu daha da çok söyleyeceğim; siz reddettiğiniz için de üsteleyeceğim. Tedavi ancak hastalıklı bedende bir dokunuş acı çıkardığında işe yaramaya başlar. İstemeseniz de size yararlı olacak şeyler söyleyeceğim. Arada bir size okşamayan bir ses de ulaşsın; tek tek doğruyu duymak istemediğinize göre, topluca duyun:

14.89.19

ego debebam dicere quo usque eadem peccabitis? Remedia ante vultis quam vitia desinere? Ego vero eo magis dicam et, quia recusatis, perseverabo. Tunc incipit medicina proficere, ubi in corpore alienato dolorem tactus expressit. Dicam etiam invitis profutura. Aliquando aliqua ad vos non blanda vox veniat, et quia verum singuli audire non vultis, publice audite.

14.89.20Mülklerinizin sınırlarını daha ne zamana kadar genişleteceksiniz? Bir zamanlar bütün bir halkı barındırmış toprak tek bir efendiye dar geliyor. Tarlalarınızı daha ne zamana kadar uzatacaksınız, çiftliklerinizin ölçüsünü eyaletlerin genişliğiyle bile sınırlamaya razı olmayarak? Ünlü ırmaklar özel arazilerin içinden akıyor; büyük nehirler, büyük milletlerin sınırları, kaynağından denize döküldüğü yere kadar sizin. Bu da az geliyor size, büyük çiftliklerinizle denizleri kuşatmadıkça, kâhyanız Adriyatik'in, İyon ve Ege denizlerinin ötesinde hüküm sürmedikçe, bir zamanlar büyük komutanların yurdu olan adalar en değersiz mallar arasında sayılmadıkça. İstediğiniz kadar geniş topraklara sahip olun, bir zamanlar imparatorluk denen şey bir çiftliğiniz olsun; elinizden geldiği kadar her şeyi kendinizin kılın: başkalarına ait olan yine de daha çok olacaktır.

14.89.20

Quo usque fines possessionum propagabitis? Ager uni domino, qui populum cepit, angustus est. Quo usque arationes vestras porrigetis, ne provinciarum quidem spatio contenti circumscribere praediorum modum? Inlustrium fluminum per privatum decursus est et amnes magni magnarumque gentium termini usque ad ostium a fonte vestri sunt. Hoc quoque parum est, nisi latifundiis vestris maria cinxistis, nisi trans Hadriam et Ionium Aegaeumque vester vilicus regnat, nisi insulae, ducum domicilia magnorum, inter vilissima rerum numerantur. Quam vultis late possidete, sit fundus quod aliquando imperium vocabatur; facite vestrum quicquid potestis, dum plus sit alieno.

14.89.21Şimdi de sefahati ötekilerin açgözlülüğü kadar geniş alana yayılan sizlerle konuşuyorum. Size söylüyorum: Daha ne zamana kadar, üzerine köşklerinizin çatıları sarkmayan tek bir göl kalmayacak? Kıyılarını yapılarınızın kuşatmadığı tek bir ırmak kalmayacak? Nerede sıcak su damarları fışkırsa, orada sefahate yeni konaklar dikilecek. Kıyı nerede bir körfez oluşturup kıvrılsa, siz hemen temel atacaksınız; kendi elinizle yaptığınız topraktan başkasıyla yetinmeyerek denizi içeri iteceksiniz. Evleriniz her yerde parıldasın: kimi dağların üzerine kurulup karaların ve denizin uçsuz bucaksız manzarasına baksın, kimi ovadan dağların yüksekliğine kadar yükseltilsin; ne kadar çok, ne kadar büyük yapı yaparsanız yapın, yine de her biriniz tek ve ufacık bir bedensiniz. Bunca yatak odası ne işe yarar? Yalnız birinde yatıyorsunuz. Sizin bulunmadığınız hiçbir yer sizin değildir.

14.89.21

Nunc vobiscum loquor, quorum aeque spatiose luxuria quam illorum avaritia diffunditur. Vobis dico: quo usque nullus erit lacus cui non villarum vestrarum fastigia immineant? Nullum flumen cuius non ripas aedificia vestra praetexant? Ubicumque scatebunt aquarum calentium venae, ibi nova deversoria luxuriae excitabuntur. Ubicumque in aliquem sinum litus curvabitur, vos protinus fundamenta iacietis nec contenti solo nisi quod manu feceritis, mare agetis introrsus. Omnibus licet locis tecta vestra resplendeant, aliubi inposita montibus in vastum terrarum marisque prospectum, aliubi ex plano in altitudinem montium educta, cum multa aedificaveritis, cum ingentia, tamen et singula corpora estis et parvola. Quid prosunt multa cubicula? In uno iacetis. Non est vestrum ubicumque non estis.

14.89.22Sonra sizlere geçiyorum, dipsiz ve doymak bilmez boğazları kâh denizleri kâh karaları didik didik eden, büyük zahmetle kimini oltayla, kimini tuzakla, kimini türlü türlü ağla kovalayan sizlere: hiçbir hayvan, siz ondan bıkmadıkça barış yüzü görmüyor. Bunca elle hazırlattığınız o ziyafetlerden, hazlardan bıkmış ağzınızla ne kadarcığını tadıyorsunuz? Tehlikeler pahasına yakalanmış o av hayvanından, hazımsızlık içindeki, midesi bulanan efendisi ne kadarcığını yiyor? Bunca uzaktan getirilmiş bunca kabukludan ne kadarcığı o doymak bilmez mideden geçip gidiyor? Zavallılar, açlığınızın midenizden büyük olduğunu hiç anlamıyor musunuz?"

14.89.22

Ad vos deinde transeo, quorum profunda et insatiabilis gula hinc maria scrutatur, hinc terras, alia hamis, alia laqueis, alia retium variis generibus cum magno labore persequitur; nullis animalibus nisi ex fastidio pax est. Quantulum ex istis epulis, quae per tot comparatis manus, fesso voluptatibus ore libatis? Quantulum ex ista fera periculose capta dominus crudus ac nauseans gustat? Quantulum ex tot conchyliis tam longe advectis per istum stomachum inexplebilem labitur? Infelices, ecquid intellegitis maiorem vos famem habere quam ventrem?

14.89.23Bunları başkalarına söyle ki söylerken kendin de duyasın; yaz ki yazarken kendin de okuyasın; her şeyi ahlâka ve hâllerin kudurmuşluğunu yatıştırmaya bağla. Daha çok şey bilmek için değil, daha iyi bilmek için çalış. Hoşça kal.

14.89.23

Haec aliis dic, ut dum dicis, audias ipse; scribe, ut dum scribis, legas, omnia ad mores et ad sedandam rabiem adfectuum referens. Stude, non ut plus aliquid scias, sed ut melius. Vale.

14.90.190. Mektup

Sevgili Lucilius, yaşamamızın ölümsüz tanrıların, iyi yaşamamızın ise felsefenin armağanı olduğundan kim şüphe edebilir? Bu yüzden, iyi bir hayat yalnızca hayattan ne kadar büyük bir iyilikse, felsefeye tanrılardan o kadar çok borçlu olduğumuz kesin sayılırdı; ama felsefenin kendisini de tanrılar verdi. Onun bilgisini kimseye vermediler, ona ulaşma imkânını ise herkese verdiler.

14.90.1

Quis dubitare, mi Lucili, potest, quin deorum immortalium munus sit quod vivimus, philosophiae quod bene vivimus? Itaque tanto plus huic nos debere quam dis, quanto maius beneficium est bona vita quam vita, pro certo haberetur, nisi ipsam philosophiam di tribuissent. Cuius scientiam nulli dederunt, facultatem omnibus.

14.90.2Çünkü felsefeyi de herkesin malı olan bir iyilik yapsalardı ve basiretli doğsaydık, bilgelik kendinde bulunan en iyi şeyi yitirirdi: talihin verdiği şeyler arasında yer almamayı. Şimdi onda değerli ve görkemli olan şudur: insanın başına kendiliğinden gelmez, herkes onu kendine borçludur, kimseden istenmez. Felsefe bir bağış olsaydı, onda hayranlık duyacağın ne kalırdı?

14.90.2

Nam si hanc quoque bonum vulgare fecissent et prudentes nasceremur, sapientia quod in se optimum habet, perdidisset: inter fortuita non esse. Nunc enim hoc in illa pretiosum atque magnificum est, quod non obvenit, quod illam sibi quisque debet, quod non ab alio petitur. Quid haberes quod in philosophia suspiceres, si beneficiaria res esset?

14.90.3Felsefenin tek işi ilahî ve insanî şeyler hakkında doğruyu bulmaktır. Din, saygı, adalet ve birbirine sıkı sıkıya bağlı, birbirine tutunan faziletlerin bütün öteki maiyeti onun yanından hiç ayrılmaz. Felsefe ilahî olana tapmayı, insanî olanı sevmeyi öğretti; hükümranlığın tanrılarda, ortaklığın ise insanlar arasında olduğunu öğretti. Bu ortaklık bir süre bozulmadan kaldı; ta ki açgözlülük topluluğu parçalayıp en çok zenginleştirdiği kimselerin bile yoksulluğunun sebebi oluncaya dek. Çünkü kendilerine ait şeyler istemeye başladıkları anda her şeye sahip olmaktan çıktılar.

14.90.3

Huius opus unum est de divinis humanisque verum invenire. Ab hac numquam recedit religio, pietas, iustitia et omnis alius comitatus virtutum consertarum et inter se cohaerentium. Haec docuit colere divina, humana diligere, et penes deos imperium esse, inter homines consortium. Quod aliquandiu inviolatum mansit, antequam societatem avaritia distraxit et paupertatis causa etiam is, quos fecit locupletissimos, fuit. Desierunt enim omnia possidere, dum volunt propria.

14.90.4İlk ölümlüler ve onlardan doğanlar ise bozulmamışlardı, tabiata uyuyorlardı; kendilerini daha iyi olanın yargısına bırakır, aynı kişiyi hem önder hem kanun bilirlerdi. Çünkü daha kötüyü daha iyiye tabi kılmak tabiatın işidir. Dilsiz sürülerin başında ya en iri ya en güçlü olanlar bulunur. Sığır sürüsünün önünde soysuz bir boğa yürümez; büyüklüğüyle ve kaslarıyla öteki erkekleri yenmiş olan yürür. Fil sürüsüne en uzun boylusu önderlik eder; insanlar arasında ise en yüksek yer en iyi olanındır. Bu yüzden yönetici ruhuna bakılarak seçilirdi; en güçlü olanın ancak en iyi olan olabildiği milletler de en büyük bahtiyarlığa erişmişti. Çünkü yapması gerekenden başka bir şey yapabileceğini düşünmeyen kişi, istediği her şeyi güvenle yapabilir.

14.90.4

Sed primi mortalium quique ex his geniti naturam incorrupti sequebantur, eundem habebant et ducem et legem, commissi melioris arbitrio. Naturae est enim potioribus deteriora summittere. Mutis quidem gregibus aut maxima corpora praesunt aut vehementissima. Non praecedit armenta degener taurus, sed qui magnitudine ac toris ceteros mares vicit. Elephantorum gregem excelsissimus ducit; inter homines pro summo est optimum. Animo itaque rector eligebatur, ideoque summa felicitas erat gentium, in quibus non poterat potentior esse nisi melior. Tuto enim quantum vult potest, qui se nisi quod debet non putat posse.

14.90.5Poseidonios, altın çağ denen o çağda hükümranlığın bilgelerin elinde olduğu kanısındadır. Onlar elleri zapt eder, zayıfı güçlülere karşı korurlardı; öğüt verir, caydırır, faydalı olanla olmayanı gösterirlerdi. Basiretleri kendi insanlarına hiçbir şeyin eksik olmamasını sağlar, cesaretleri tehlikeleri savuşturur, iyilikseverlikleri yönettikleri insanları çoğaltıp süslerdi. Hükmetmek bir vazifeydi, bir krallık değil. Kimse, güç kazanmasını borçlu olduğu kimselere karşı ne kadar güçlü olduğunu denemeye kalkmazdı; kimsenin haksızlığa ne niyeti vardı ne sebebi; çünkü iyi yönetene iyi itaat edilirdi ve kral, kötü itaat edenleri krallığından çıkıp gitmekle tehdit etmekten daha ağır bir tehditte bulunamazdı.

14.90.5

Illo ergo saeculo, quod aureum perhibent, penes sapientes fuisse regnum Posidonius iudicat. Hi continebant manus et infirmiorem a validioribus tuebantur, suadebant dissuadebantque et utilia atque inutilia monstrabant. Horum prudentia ne quid deesset suis providebat, fortitudo pericula arcebat, beneficentia augebat ornabatque subiectos. Officium erat imperare, non regnum. Nemo quantum posset, adversus eos experiebatur, per quos coeperat posse, nec erat cuiquam aut animus in iniuriam aut causa, cum bene imperanti bene pareretur nihilque rex maius minari male parentibus posset, quam ut abirent e regno.

14.90.6Ama kusurlar sinsice sızıp krallıklar tiranlığa dönüşünce kanunlara ihtiyaç duyulmaya başlandı; başlangıçta bu kanunları da bilgeler koydu. Atina'yı eşit hukuk üzerine kuran Solon, bilgelikleriyle tanınan yedi kişi arasındaydı. Lykurgos aynı çağda yaşasaydı, o kutsal sayıya sekizinci olarak eklenirdi. Zaleukos'un ve Kharondas'ın kanunları övülür. Bunlar, o zamanlar parlak durumdaki Sicilya'ya ve İtalya boyunca uzanan Yunan şehirlerine koyacakları hukuku ne forumda ne hukuk danışmanlarının avlusunda öğrendiler; Pythagoras'ın o sessiz ve kutsal inzivasında öğrendiler.

14.90.6

Sed postquam subrepentibus vitiis in tyrannidem regna conversa sunt, opus esse legibus coepit, quas et ipsas inter initia tulere sapientes. Solon qui Athenas aequo iure fundavit, inter septem fuit sapientia notos. Lycurgum si eadem aetas tulisset, sacro illi numero accessisset octavus. Zaleuci leges Charondaeque laudantur. Hi non in foro nec in consultorum atrio, sed in Pythagorae tacito illo sanctoque secessu didicerunt iura, quae florenti tunc Siciliae et per Italiam Graeciae ponerent.

14.90.7Buraya kadar Poseidonios'a katılıyorum; ama gündelik hayatta kullanılan sanatların felsefe tarafından bulunduğunu kabul etmem, o zanaat işlerinin şanını da ona yakıştırmam. "Dağınık yaşayan, mağaralarda, oyulmuş bir kaya kovuğunda ya da içi çürümüş bir ağaç gövdesinde barınan insanlara ev yapmayı felsefe öğretti," diyor. Bense felsefenin, çatıların üstünde yükselen çatıları ve şehirleri ezen şehirleri ortaya çıkaran bu düzenekleri icat ettiğine, balıklar için kapatılmış havuzları icat ettiğinden daha fazla inanmam. O havuzlar şunun için kapatılmıştır: boğaz fırtınaların tehlikesine girmesin; deniz ne kadar azgın olursa olsun, sefahatin, türlü türlü balık sürülerini ayrı ayrı semirteceği kendi limanları olsun.

14.90.7

Hactenus Posidonio adsentior; artes quidem a philosophia inventas, quibus in cotidiano vita utitur, non concesserim nec illi fabricae adseram gloriam. Illa, inquit, sparsos et aut cavis tectos aut aliqua rupe suffossa aut exesae arboris trunco docuit tecta moliri. Ego vero philosophiam iudico non magis excogitasse has machinationes tectorum supra tecta surgentium et urbium urbes prementium quam vivaria piscium in hoc clausa, ut tempestatum periculum non adiret gula et quamvis acerrime pelago saeviente haberet luxuria portus suos, in quibus distinctos piscium greges saginaret.

14.90.8Ne diyorsun? İnsanlara anahtar ve sürgü edinmeyi felsefe mi öğretti? Bu, açgözlülüğe işaret vermekten başka ne olurdu? İçinde oturanlar için bunca tehlikeli olan, tepemizde sarkan bu çatıları felsefe mi astı? Rastgele bulunmuş bir şeyle örtünmek, sanata da zahmete de başvurmadan kendine tabiatın verdiği bir sığınak bulmak az mıydı? İnan bana, mimarlardan önceki, sıvacılardan önceki o çağ bahtiyardı.

14.90.8

Quid ais? Philosophia homines docuit habere clavem et seram? Quid aliud erat avaritiae signum dare? Philosophia haec cum tanto habitantium periculo inminentia tecta suspendit? Parum enim erat fortuitis tegi et sine arte et sine difficultate naturale invenire sibi aliquod receptaculum. Mihi crede, felix illud saeculum ante architectus fuit, ante tectores.

14.90.9Kirişleri dört köşe yontmak, testere çizilen çizgi boyunca ilerlerken sağlam bir elle merteği biçmek, bunlar sefahat doğarken doğdu.

Çünkü ilk insanlar yarılan odunu kamalarla yararlardı.

O zaman evler bir ziyafet salonunu barındırmak için hazırlanmıyordu; altınla ağırlaşmış kaset tavanlar sarksın diye çam ya da köknar uzun araba kafileleriyle, sokakları titreterek taşınmıyordu. Kulübeyi iki yandan dikilmiş çatallı direkler tutardı.

14.90.9

Ista nata sunt iam nascente luxuria, in quadratum tigna decidere et serra per designata currente certa manu trabem scindere, Nam primi cuneis scindebant fissile lignum. Non enim tecta cenationi epulum recepturae parabantur, nec in hunc usum pinus aut abies deferebatur longo vehiculorum ordine vicis intrementibus, ut ex illa lacunaria auro gravia penderent. Furcae utrimque suspensae fulciebant casam.

14.90.10Sık örülmüş dallar ve meyilli biçimde yığılmış yapraklar sayesinde yağmur ne kadar şiddetli olursa olsun akıp giderdi. İnsanlar bu çatıların altında oturdular, ama kaygısız oturdular. Saman çatı özgür insanları örttü; mermerin ve altının altında ise kölelik oturuyor.

Poseidonios'tan şu noktada da ayrılıyorum: zanaatkâr aletlerinin bilge insanlar tarafından icat edildiğini düşünüyor.

14.90.10

Spissatis ramalibus ac fronde congesta et in proclive disposita decursus imbribus quamvis magnis erat. Sub his tectis habitavere, sed securi. Culmus liberos texit, sub marmore atque auro servitus habitat. In illo quoque dissentio a Posidonio, quod ferramenta fabrilia excogitata a sapientibus viris iudicat.

14.90.11Bu yoldan giderse, şunları bulanların da bilge olduğunu söyleyebilir:

O zaman bulundu yabanıl hayvanı tuzakla yakalamak, ökseyle aldatmak ve geniş korulukları köpeklerle çevirmek.

Bütün bunları bilgelik değil, insanların kurnazlığı buldu.

14.90.11

Isto enim modo dicat licet sapientes fuisse, per quos Tunc laqueis captare feras et fallere visco Inventum et magnos canibus circumdare saltus. Omnia enim ista sagacitas hominum, non sapientia invenit.

14.90.12Şunda da ayrılıyorum: orman yangınlarıyla kavrulan toprak, yüzeye yakın yatan damarları eritip akıttığında demir ve tunç madenlerini bulanların bilge olduğunda. Bu tür şeyleri, onlarla uğraşan türden insanlar bulur.

14.90.12

In hoc quoque dissentio, sapientes fuisse qui ferri metalla et aeris invenerint, cum incendio silvarum adusta tellus in summo venas iacentis liquefactas fudisset; ista tales inveniunt, quales colunt.

14.90.13Çekicin mi kerpetenin mi önce kullanılmaya başlandığı sorusu da bana Poseidonios'a göründüğü kadar ince bir mesele gibi görünmüyor. İkisini de uyanık ve keskin zekâlı, ama büyük ve yüce olmayan biri buldu; bedeni eğik, ruhu yere bakan biriyle aranacak her şeyi de öyle biri bulur.

Bilgenin geçimi kolaydı; neden olmasın? Bu çağda bile mümkün olduğunca yükten azade yaşamak ister.

14.90.13

Ne illa quidem tam suptilis mihi quaestio videtur quam Posidonio, utrum malleus in usu esse prius an forcipes coeperint. Utraque invenit aliquis excitati ingenii, acuti, non magni nec elati, et quicquid aliud corpore incurvato et animo humum spectante quaerendum est. Sapiens facilis victu fuit, quidni? Cum hoc quoque saeculo esse quam expeditissimus cupiat.

14.90.14Söyle bana, hem Diogenes'e hem Daidalos'a hayran olmak nasıl bağdaşır? Hangisi sana bilge görünüyor? Testereyi icat eden mi, yoksa avucuyla su içen bir çocuk görünce torbasından çıkardığı kâseyi hemen kıran ve kendini "Ne zamandır, ahmak adam, gereksiz yük taşıyorum!" diye azarlayan, kendini bir fıçıya büzüp onda yatan mı?

14.90.14

Quomodo, oro te, convenit, ut et Diogenen mireris et Daedalum? Uter ex his sapiens tibi videtur? Qui serram commentus est, an ille qui cum vidisset puerum cava manu bibentem aquam, fregit protinus exemptum e perula calicem cum hac obiurgatione sui: quamdiu homo stultus supervacuas sarcinas habui! qui se conplicuit in dolio et in eo cubitavit?

14.90.15Bugün de söyle bakalım, hangisini daha bilge sayarsın: gizli borularla safran suyunu müthiş bir yüksekliğe fışkırtmanın yolunu bulanı, kanalları bir anda sulara boğup yine boşaltanı, ziyafet salonlarının döner tavanlarını, birbiri ardınca bir görünüş başka bir görünüşe yerini bıraksın, yemekler kaç kez değişirse tavanlar da o kadar değişsin diye birbirine geçirip kuranı mı; yoksa hem başkalarına hem kendine şunu gösteren kişiyi mi: tabiat bize hiçbir sert ve zor şey buyurmamıştır; mermerci ve marangoz olmadan oturabiliriz, ipek ticareti olmadan giyinebiliriz, toprağın yüzeyine koyduklarıyla yetinirsek ihtiyaçlarımıza gerekli olana sahip olabiliriz. İnsan soyu bu kişiyi dinlemek isteseydi, aşçının kendisi için asker kadar gereksiz olduğunu anlardı.

14.90.15

Hodie utrum tandem sapientiorem putas, qui invenit quemadmodum in inmensam altitudinem crocum latentibus fistulis exprimat, qui euripos subito aquarum impetu implet aut siccat et versatilia cenationum laquearia ita coagmentat, ut subinde alia facies atque alia succedat et totiens tecta quotiens fericula mutentur, an eum, qui et aliis et sibi hoc monstrat, quam nihil nobis natura durum ac difficile imperaverit, posse nos habitare sine marmorario ac fabro, posse nos vestitos esse sine commercio sericorum, posse nos habere usibus nostris necessaria, si contenti fuerimus iis quae terra posuit in summo? Quem si audire humanum genus voluerit, tam supervacuum sciet sibi cocum esse quam militem.

14.90.16Bedenlerini korumak kendileri için kolay olanlar bilgeydi ya da en azından bilgelere benziyordu. Gerekli şeyler basit bir özenle elde edilir; zahmet zevk düşkünlüğü uğruna çekilir. Zanaatkârlara ihtiyaç duymayacaksın: tabiata uy.

Tabiat oradan oraya çekiştirilmemizi istemedi; bizi neye zorladıysa onun için donattı. Soğuk çıplak beden için dayanılmazdır. Ne olmuş? Yabani hayvanların ve öteki hayvanların postları soğuktan fazlasıyla koruyamaz mı? Pek çok millet bedenini ağaç kabuklarıyla örtmez mi? Kuş tüyleri giysi olsun diye birbirine dikilmez mi? Bugün bile İskitlerin büyük bölümü, dokunuşta yumuşak ve rüzgâr geçirmeyen tilki ve fare postlarına bürünmez mi?

14.90.16

Illi sapientes fuerunt aut certe sapientibus similes, quibus expedita erat tutela corporis. Simplici cura constant necessaria; in delicias laboratur. Non desiderabis artifices; sequere naturam. Illa noluit esse districtos. Ad quaecumque nos cogebat, instruxit. Frigus intolerabilest corpori nudo. Quid ergo? Non pelles ferarum et aliorum animalium a frigore satis abundeque defendere queunt? Non corticibus arborum pleraeque gentes tegunt corpora? Non avium plumae in usum vestis conseruntur? Non hodieque magna Scytharum pars tergis vulpium induitur ac murum, quae tactu mollia et inpenetrabilia ventis sunt?

14.90.17Yine de yaz güneşinin sıcağını daha koyu bir gölgeyle uzaklaştırmak gerekir. Ne olmuş? Eski zaman bize, ya zamanın aşındırmasıyla ya da başka herhangi bir rastlantıyla oyulup mağaraya dönmüş pek çok yer vermedi mi? Ne olmuş? Kim olsa elleriyle dallardan bir çit örüp ucuz bir çamurla sıvamadı mı, sonra damını saman ve başka yabani otlarla örtüp, yağmurlar meyilli yüzeyden akarken kışı kaygısızca geçirmedi mi? Ne olmuş? Syrtis halkları ve güneşin aşırı kızgınlığı yüzünden sıcağı savmaya kızgın toprağın kendisinden başka hiçbir örtünün yeterince sağlam olmadığı milletler kazılmış yerlerde saklanmaz mı?

14.90.17

Opus est tamen calorem solis aestivi umbra crassiore propellere. Quid ergo? Non vetustas multa dedit loca, quae vel iniuria temporis vel alio quolibet casu excavata in specum recesserunt? Quid ergo? Non quilibet virgeam cratera texuerunt manu et vili obliverunt luto, deinde stipula aliisque silvestribus operuere fastigium, et pluviis per devexa labentibus hiemem transiere securi? Quid ergo? Non in defosso latent Syrticae gentes quibusque propter nimios solis ardores nullum tegimentum satis repellendis caloribus solidum est nisi ipsa arens humus?

14.90.18Tabiat, bütün öteki canlılara hayatı kolayca sürdürme imkânı verip de yalnız insanın bunca sanat olmadan yaşayamayacağı kadar düşmanca davranmadı. Bunların hiçbirini bize buyurmadı; hayatın sürüp gidebilmesi için hiçbir şeyin güçlükle aranmasını istemedi. Hazır şeyler için doğduk; her şeyi kendimize zor kılan, kolay olandan bıkmamızdır. Evler, örtüler, bedenleri ısıtan şeyler, yiyecekler ve şimdi koca bir uğraşa dönüşmüş olan ne varsa el altındaydı, bedavaydı, az bir emekle edinilebiliyordu. Çünkü her şeyin ölçüsü ihtiyaca göreydi; bunları pahalı, şaşılası, büyük ve çok sayıda sanatla aranacak şeyler yapan biziz.

14.90.18

Non fuit tam inimica natura, ut, cum omnibus aliis animalibus facilem actum vitae daret, homo solus non posset sine tot artibus vivere. Nihil horum ab illa nobis imperatum est, nihil aegre quaerendum, ut possit vita produci. Ad parata nati sumus; nos omnia nobis difficilia facilium fastidio fecimus. Tecta tegimentaque et fomenta corporum et cibi et quae nunc ingens negotium facta sunt, obvia erant et gratuita et opera levi parabilia. Modus enim omnium prout necessitas erat; nos ista pretiosa, nos mira, nos magnis multisque conquirenda artibus fecimus.

14.90.19Tabiat istediği şeye yeter. Sefahat tabiattan ayrılıp yüz çevirdi; her gün kendini kışkırtır, bunca çağdır büyür, zekâsıyla kusurlara yardım eder. Önce gereksiz şeyleri arzulamaya başladı, sonra tabiata zıt olanları; en sonunda ruhu bedene teslim etti ve onun şehvetine kul olmasını buyurdu. Şehri koşturan ya da gürültüye boğan bütün bu sanatlar bedenin işini görür. Bir zamanlar her şey bedene bir köleye verilir gibi verilirdi; şimdi bir efendiye hazırlanır gibi hazırlanıyor. Bu yüzden bir yanda dokumacıların, bir yanda demircilerin atölyeleri var; bir yanda yemek pişirenlerin kokuları, bir yanda bedenin gevşek hareketlerini, gevşek ve kırık dökük şarkıları gevşeklik içinde öğretenler. Çünkü arzuları gerekli olanın yardımıyla sınırlayan o tabiî ölçü çekip gitti; artık yeteri kadarını istemek kabalık ve sefalet sayılıyor.

14.90.19

Sufficit ad id natura, quod poscit. A natura luxuria descivit, quae cotidie se ipsa incitat et tot saeculis crescit et ingenio adiuvat vitia. Primo supervacua coepit concupiscere, inde contraria, novissime animum corpori addixit et illius deservire libidini iussit. Omnes istae artes, quibus aut circitatur civitas aut strepit, corporis negotium gerunt, cui omnia olim tamquam servo praestabantur, nunc tamquam domino parantur. Itaque hinc textorum, hinc fabrorum officinae sunt, hinc odores coquentium, hinc mollitia molles corporis motus docentium mollesque cantus et infractos. Recessit enim ille naturalis modus desideria ope necessaria finiens; iam rusticitatis et miseriae est velle, quantum sat est.

14.90.20Sevgili Lucilius, sözün tatlılığının büyük adamları bile doğrudan ne kadar kolay uzaklaştırdığı inanılır gibi değil. İşte Poseidonios, bence felsefeye en çok katkıda bulunanlardan biri. Önce bazı ipliklerin nasıl büküldüğünü, bazılarının yumuşak ve sıkı bir yumaktan nasıl çekildiğini; sonra dokuma tezgâhının asılı ağırlıklarla çözgüyü nasıl dimdik gerdiğini, iki yandan sıkıştıran ipliklerin sertliğini yumuşatsın diye araya sokulan atkının tefle nasıl sıkıştırılıp kenetlendiğini anlatmak istedi. Dokumacılık sanatını da bilgelerin bulduğunu söyledi; daha sonra bulunan şu daha ince türü unutarak:

Çözgü boyunduruğa bağlandı, kamış iplikleri ayırır, sivri mekiklerle atkı ortaya sokulur, geniş tarağın oyuk dişleri onu vurup sıkıştırır.

Ya bizim çağımızın şu kumaşlarını görseydi? Onlardan hiçbir şeyi gizlemeyen, değil bedene, utanca bile hiçbir yardımı olmayan giysiler yapılıyor.

14.90.20

Incredibilest, mi Lucili, quam facile etiam magnos viros dulcedo orationis abducat vero. Ecce Posidonius, ut mea fert opinio, ex is qui plurimum philosophiae contulerunt, dum vult describere primum, quemadmodum alia torqueantur fila, alia ex molli solidoque ducantur, deinde quemadmodum tela suspensis ponderibus rectum stamen extendet, quemadmodum subtemen insertum, quod duritiam utrimque conprimentis tramae remolliat, spatha coire cogatur et iungi. Textrini quoque artem a sapientibus dixit iuventam, oblitus postea repertum hoc subtilius genus, in quo Tela iugo vincta est, stamen secernit harundo, Inseritur medium radiis subtemen acutis, Quod lato paviunt insecti pectine dentes. Quid, si contigisset illi adire has nostri temporis telas, quibus vestis nihil celatura conficitur, in qua non dico nullum corpori auxilium, sed nullum pudori est?

14.90.21Sonra çiftçilere geçer ve aynı belagatle, toprağın sabanla nasıl yarılıp yeniden sürüldüğünü, gevşeyen toprak köklere daha kolay açılsın diye; sonra tohumların nasıl saçıldığını ve ekini boğacak rastgele, yabani bir şey bitmesin diye otların elle nasıl ayıklandığını anlatır. Bunun da bilgelerin işi olduğunu söyler; sanki bugün de çiftçiler verimi artıracak pek çok yeni şey bulmuyorlarmış gibi.

14.90.21

Transit deinde ad agricolas nec minus facunde describit proscissum aratro solum et iteratum, quo solutior terra facilius pateat radicibus, tunc sparsa semina et collectas manu herbas, ne quid fortuitum et agreste succrescat, quod necet segetem. Hoc quoque opus ait esse sapientium, tamquam non nunc quoque plurima cultores agrorum nova inveniant, per quae fertilitas augeatur.

14.90.22Sonra bu sanatlarla da yetinmez, bilgeyi değirmene sokar. Bilgenin tabiatı taklit ederek nasıl ekmek yapmaya başladığını anlatır: "Ağza alınan taneleri," der, "birbirine kavuşan dişlerin sertliği kırar; dışarı kaçanı dil yine aynı dişlere getirir; sonra karıştırılır ki kaygan boğazdan daha kolay geçsin. Mideye varınca onun düzenli sıcaklığıyla sindirilir ve ancak o zaman bedene katılır.

14.90.22

Deinde non est contentus his artibus, sed in pistrinum sapientem summittit. Narrat enim quemadmodum rerum naturam imitatus panem coeperit facere. Receptas, inquit, in os fruges concurrens inter se duritia dentium frangit, et quicquid excidit, ad eosdem dentes lingua refertur; tunc vero miscetur, ut facilius per fauces lubricas transeat. Cum pervenit in ventrem, aequali eius fervore concoquitur, tunc demum corpori accedit.

14.90.23Biri bu örneği izleyerek pürüzlü bir taşı pürüzlü bir başka taşın üzerine koydu, dişlere benzesin diye; dişlerin de bir kısmı kımıldamaz, ötekinin hareketini bekler. Sonra iki taşın sürtünmesiyle taneler kırılır, sık sık yeniden içeri itilir, ta ki defalarca öğütülerek un ufak oluncaya dek. Sonra unu suyla serpti, durmadan yoğurarak iyice işledi ve ekmeğe biçim verdi; bu ekmeği önce sıcak kül ve kızgın bir kiremit pişirdi; sonra yavaş yavaş fırınlar ve sıcaklığı insanın isteğine göre ayarlanabilen öteki türler bulundu." Az kalsın ayakkabıcılığın da bilgeler tarafından bulunduğunu söyleyecekti.

14.90.23

Hoc aliquis secutus exemplar lapidem asperum aspero inposuit ad similitudinem dentium, quorum pars immobilis motum alterius exspectat; deinde utriusque attritu grana franguntur et saepius regeruntur, donec ad minutiam frequenter trita redigantur. Tum farinam aqua sparsit et adsidua tractatione perdomuit unxitque panem, quem primo cinis calidus et fervens testa percoxit, deinde fumi paulatim reperti et alia genera, quorum fervor serviret arbitrio. Non multum afuit, quin sutrinum quoque inventum a sapientibus diceret.

14.90.24Bütün bunları akıl bulmuştur, ama doğru akıl değil. Bunlar insanın buluşlarıdır, bilgenin değil; doğrusu, ırmakları ve denizleri geçtiğimiz gemiler de öyledir: rüzgârların hamlesini karşılamaya elverişli yelkenleri, kıçlarına eklenmiş ve geminin rotasını oraya buraya çeviren dümenleri olan gemiler. Bu örnek balıklardan alınmıştır; onlar kuyruklarıyla yön bulur, kuyruğu hafifçe bir yana ya da öbür yana kıpırdatarak hızlarını çevirirler.

14.90.24

Omnia ista ratio quidem, sed non recta ratio commenta est. Hominis enim, non sapientis inventa sunt, tam mehercules quam navigia, quibus amnes quibusque maria transimus aptatis ad excipiendum ventorum impetum velis et additis a tergo gubernaculis, quae huc atque illuc cursum navigii torqueant Exemplum a piscibus tractum est, qui cauda reguntur et levi eius in utrumque momento velocitatem suam flectunt.

14.90.25"Bütün bunları," diyor, "bilge buldu; ama kendisinin uğraşamayacağı kadar küçük şeyler oldukları için daha aşağı hizmetkârlara bıraktı." Hayır, bunları bugün de onlarla uğraşanlardan başkası düşünüp bulmadı. Bazı şeylerin ancak bizim zamanımızda ortaya çıktığını biliyoruz: saydam bir levhanın içinden berrak ışığı geçiren pencere camlarının kullanımı; hamamların asma döşemeleri ve duvarlara gömülü, sıcağı her yana yayıp altı da üstü de eşit ısıtan borular gibi. Tapınakların, evlerin parıldadığı mermerleri ne diye anlatayım? Revakları ve halk kalabalıklarını alan geniş yapıları üzerinde taşıttığımız, yuvarlak ve düzgün yontulmuş taş kütlelerini? Konuşma ne kadar hızlı olursa olsun onu yakalayan, elin dilin hızına yetiştiği kelime işaretlerini? Bunlar en değersiz kölelerin buluşlarıdır.

14.90.25

Omnia, inquit, haec sapiens quidem invenit; sed minora quam ut ipse tractaret, sordidioribus ministris dedit. Immo non aliis excogitata ista sunt quam quibus hodieque curantur. Quaedam nostra demum prodisse memoria scimus, ut speculariorum usum perlucente testa clarum transmittentium lumen, ut suspensuras balneorum et inpressos parietibus tubos, per quos circumfunderetur calor, qui ima simul ac summa foveret aequaliter. Quid loquar marmora, quibus templa, quibus domus fulgent? Quid lapideas moles in rotundum ac leve formatas, quibus porticus et capacia populorum tecta suscipimus? Quid verborum notas, quibus quamvis citata excipitur oratio et celeritatem linguae manus sequitur? Vilissimorum mancipiorum ista commenta sunt;

14.90.26Bilgelik daha yüksekte oturur; elleri eğitmez, ruhların öğretmenidir.

Neyi gün yüzüne çıkardığını, neyi meydana getirdiğini öğrenmek mi istiyorsun? Bedenin zarif hareketlerini değil; borazanın ve kavalın, içlerine alınan soluğun ya çıkarken ya geçerken sese dönüştüğü türlü ezgilerini değil. Silah, sur, savaşta işe yarar şeyler yapmaz; barışı kollar, insan soyunu uyuma çağırır.

14.90.26

sapientia altius sedet nec manus edocet, animorum magistra est. Vis scire, quid illa eruerit, quid effecerit? Non decores corporis motus nec varios per tubam ac tibiam cantus, quibus exceptus spiritus aut in exitu aut in transitu formatur in vocem. Non arma nec muros nec bello utilia molitur, paci favet et genus humanum ad concordiam vocat.

14.90.27Diyorum ki, bilgelik gündelik ihtiyaçlara yarayan aletlerin ustası değildir. Ona bu kadar ufak şeyleri ne diye yüklüyorsun? Karşında hayatın ustasını görüyorsun. Öteki sanatları da elbette buyruğu altında tutar; çünkü hayat kime hizmet ediyorsa, hayatı süsleyen şeyler de ona hizmet eder. Ama bilgelik mesut hâle yönelir; oraya götürür, oraya giden yolları açar.

14.90.27

Non est, inquam, instrumentorum ad usus necessarios opifex. Quid illi tam parvola adsignas? Artificem vides vitae. Alias quidem artes sub dominio habet. Nam cui vita, illi vitam ornantia quoque serviunt; ceterum ad beatum statum tendit, illo ducit, illo vias aperit.

14.90.28Neyin kötü olduğunu, neyin yalnızca kötü göründüğünü gösterir; zihinlerden boş şeyleri söküp atar; sağlam bir büyüklük verir, şişirilmiş, içi boş olduğu hâlde gösterişli görünen büyüklüğü ise bastırır; büyük olanla şişkin olan arasındaki farkın bilinmemesine izin vermez; bütün tabiatın ve kendi tabiatının bilgisini aktarır. Tanrıların ne olduğunu ve nasıl olduklarını açıklar; yeraltı tanrılarının, ev tanrılarının ve koruyucu cinlerin ne olduğunu; ölümsüzleşip ikinci dereceden tanrısal varlıklar arasına geçmiş ruhların ne olduğunu, nerede durduklarını, ne yaptıklarını, neye güçlerinin yettiğini, ne istediklerini.

Bunlar onun ilk erginlenme törenleridir. Bunlar aracılığıyla bir kasabanın tapınağı değil, bütün tanrıların uçsuz bucaksız tapınağı, evrenin kendisi açılır; bilgelik onun gerçek suretlerini ve gerçek çehrelerini zihinlerin seyrine sundu. Çünkü bu kadar büyük seyirlikler için göz fazla zayıftır.

14.90.28

Quae sint mala, quae videantur ostendit, vanitatem exuit mentibus, dat magnitudinem solidam, inflatam vero et ex inani speciosam reprimit, nec ignorari sinit inter magna quid intersit et tumida, totius naturae notitiam ac suae tradit. Quid sint di qualesque declarat, quid inferi, quid lares et genii, quid in secundam numinum formam animae perpetuatae, ubi consistunt, quid agant, quid possint, quid velint. Haec eius initiamenta sunt, per quae non municipale sacrum, sed ingens deorum omnium templum, mundus ipse reseratur, cuius vera simulacra verasque facies cernendas mentibus protulit. Nam ad spectacula tam magna hebes visus est.

14.90.29Sonra şeylerin başlangıçlarına döner; bütüne yerleştirilmiş ezelî akla ve bütün tohumların, tek tek her şeyi kendine özgü biçimde şekillendiren gücüne. Sonra ruhu araştırmaya koyuldu: nereden geldiğini, nerede olduğunu, ne kadar sürdüğünü, kaç parçaya bölündüğünü. Sonra cisimlerden cisimsiz şeylere geçti; hakikati ve onun kanıtlarını didikledi; bundan sonra da hayattaki ve sözdeki belirsizliklerin nasıl ayırt edileceğini; çünkü ikisinde de yanlışlar doğrulara karışmıştır.

14.90.29

Ad initia deinde rerum redit aeternamque rationem toti inditam et vim omnium seminum singula proprie figurantem. Tum de animo coepit inquirere, unde esset, ubi, quamdiu, in quot membra divisus Deinde a corporibus se ad incorporalia transtulit veritatemque et argumenta eius excussit, post haec quemadmodum discernerentur vitae aut vocis ambigua, in utraque enim falsa veris inmixta sunt.

14.90.30Diyorum ki, bilge Poseidonios'un sandığı gibi bu sanatlardan kendini çekmedi; onlara hiç yanaşmadı. Çünkü sürekli kullanmaya değer görmeyeceği hiçbir şeyi bulmaya değer görmezdi. Bırakılacak şeyleri eline almazdı.

14.90.30

Non abduxit, inquam, se, ut Posidonio videtur, ab istis artibus sapiens, sed ad illas omnino non venit. Nihil enim dignum inventu iudicasset, quod non erat dignum perpetuo usu iudicaturus. Ponenda non sumeret.

14.90.31"Anakharsis," diyor, "dönerek çanaklara biçim veren çömlekçi çarkını buldu." Sonra çömlekçi çarkı Homeros'ta da geçtiği için, hikâyenin değil de dizelerin uydurma olduğunu düşünmeyi tercih ediyorlar. Ben ne Anakharsis'in bunun mucidi olduğunu ileri sürüyorum; ne de, öyle olsa bile, bunu bir bilgenin bilge olarak bulduğunu. Bilgeler pek çok şeyi bilge oldukları için değil, insan oldukları için yaparlar. Bilgenin çok hızlı koştuğunu düşün: koşuda herkesi geçecektir, ama bilge olduğu için değil, hızlı olduğu için. Poseidonios'a bir camcı göstermek isterdim: soluğuyla camı, dikkatli bir elin bile güçlükle biçimlendirebileceği pek çok şekle sokan bir camcı. Bunlar, biz bilgeliği bulmaya çalışmayı bıraktıktan sonra bulundu.

14.90.31

Anacharsis, inquit, invenit rotam figuli, cuius circuitu vasa formantur. Deinde quia apud Homerum invenitur figuli rota, malunt videri versus falsos esse quam fabulam. Ego nec Anacharsim auctorem huius rei fuisse contendo et, si fuit, sapiens quidem hoc invenit, sed non tamquam sapiens, sicut multa sapientes faciunt, qua homines sunt, non qua sapientes. Puta velocissimum esse sapientem; cursu omnes anteibit, qua velox est, non qua sapiens. Cuperem Posidonio aliquem vitrearium ostendere, qui spiritu vitrum in habitus plurimos format, qui vix diligenti manu effingerentur. Haec inventa sunt, postquam sapientiam invenire desîmus.

14.90.32"Demokritos'un," diyor, "kemeri bulduğu söylenir: yavaş yavaş eğilen taşların kavisi ortadaki bir taşla kilitlensin diye." Bunun yanlış olduğunu söyleyeceğim; çünkü Demokritos'tan önce de köprülerin ve kapıların olmuş olması gerekir ve bunların tepesi çoğunlukla kemerlidir.

14.90.32

Democritus, inquit, invenisse dicitur fornicem, ut lapidum curvatura paulatim inclinatorum medio saxo alligaretur. Hoc dicam falsum esse; necesse est enim ante Democritum et pontes et portas fuisse, quarum fere summa curvantur.

14.90.33Üstelik aynı Demokritos'un fildişinin nasıl yumuşatılacağını, kaynatılmış bir çakıl taşının nasıl zümrüde dönüştürüleceğini bulduğunu unuttunuz; bugün de buna elverişli taşlar bu pişirme yöntemiyle renklendirilir. Bunları bir bilge bulmuş olabilir, ama bilge olduğu için bulmadı. Çünkü bilge pek çok şey yapar ki en basiretsiz insanların da onları ya aynı şekilde ya da daha ustaca ve daha alışkın biçimde yaptığını görürüz.

14.90.33

Excidit porro vobis eundem Democritum invenisse, quemadmodum ebur molliretur, quemadmodum decoctus calculus in zmaragdum converteretur, qua hodieque coctum inventi lapides in hoc utiles colorantur. Ista sapiens licet invenerit, non qua sapiens erat, invenit; multa enim facit, quae ab inprudentissimis aut aeque fieri videmus aut peritius atque exercitatius.

14.90.34Bilgenin neyi araştırdığını, neyi gün ışığına çıkardığını mı soruyorsun? Önce hakikati ve tabiatı; tabiatı da öteki canlılar gibi ilahî olana karşı ağır kalan gözlerle izlemedi. Sonra hayatın kanununu; onu bütüne göre ayarladı ve insanlara tanrıları yalnız tanımayı değil, onlara uymayı da, başa gelenleri buyruk gibi karşılamayı da öğretti. Yanlış kanaatlere boyun eğmeyi yasakladı, her şeyin ne değerde olduğunu gerçek bir değerlendirmeyle tarttı. Pişmanlıkla karışık hazları mahkûm etti, her zaman hoşa gidecek iyilikleri övdü; en bahtiyar kişinin bahtiyarlığa ihtiyaç duymayan, en güçlü kişinin de kendine hâkim olan kişi olduğunu açıkça gösterdi.

14.90.34

Quid sapiens investigaverit, quid in lucem protraxerit, quaeris? Primum verum naturamque, quam non ut cetera animalia oculis secutus est tardis ad divina. Deinde vitae legem, quam ad universa derexit, nec nosse tantum sed sequi deos docuit et accidentia non aliter excipere quam imperata. Vetuit parere opinionibus falsis et quanti quidque esset, vera aestimatione perpendit. Damnavit mixtas paenitentia voluptates et bona semper placitum laudavit et palam fecit felicissimum esse cui felicitate non opus est, potentissimum esse qui se habet in potestate.

14.90.35Vatandaşı vatanın dışına, tanrıları evrenin dışına koyan, fazileti hazza armağan eden felsefeden söz etmiyorum. Ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyi iyi saymayan, ne insanın ne talihin armağanlarıyla yumuşatılabilen, değeri hiçbir değerle satın alınamamak olan felsefeden söz ediyorum. Sanatların henüz bulunmadığı, faydalı şeylerin kullanıla kullanıla öğrenildiği o kaba çağda böyle bir felsefenin var olduğuna inanmıyorum.

14.90.35

Non de ea philosophia loquor, quae civem extra patriam posuit, extra mundum deos, quae virtutem donavit voluptati, sed de illa, quae nullum bonum putat nisi quod honestum est, quae nec hominis nec fortunae muneribus deleniri potest, cuius hoc pretium est, non posse pretio capi. Hanc philosophiam fuisse illo rudi saeculo, quo adhuc artificia deerant et ipso usu discebantur utilia, non credo.

14.90.36Kutlu zamanlardı onlar: tabiatın nimetleri ortada duruyor, herkes onları ayrım gözetmeden kullanıyordu; ta ki açgözlülük ve sefahat ölümlüleri birbirinden ayırıp ortaklıktan yağmaya koşturuncaya dek. O insanlar bilge değildi, bilgelerin yapması gerekeni yapsalar bile.

14.90.36

Secutast fortunata tempora, cum in medio iacerent beneficia naturae promiscue utenda, antequam avaritia atque luxuria dissociavere mortales et ad rapinam ex consortio discurrere. Non erant illi sapientes viri, etiam si faciebant facienda sapientibus.

14.90.37Hiç kimse insan soyunun başka bir hâline bundan daha çok hayranlık duymaz. Bir tanrı birine yeryüzündeki şeyleri biçimlendirmeyi ve milletlere töre vermeyi bıraksa bile, o insanlar arasında var olduğu anlatılan hâlden başkasını beğenmez; onların zamanında

hiçbir çiftçi tarlaları sürmezdi, ovayı işaretlemek, sınırla bölüşmek bile caiz değildi; ortak mal için arardı insanlar, toprak da kendiliğinden, kimse istemeden her şeyi daha cömertçe verirdi.

14.90.37

Statum quidem generis humani non alium quisquam suspexerit magis, nec si cui permittat deus terrena formare et dare gentibus mores, aliud probaverit quam quod apud illos fuisse memoratur, apud quos Nulli subigebant arva coloni, Ne signare quidem aut partiri limite campum Fas erat; in medium quaerebant, ipsaque tellus Omnia liberius nullo poscente ferebat.

14.90.38O insan soyundan daha bahtiyar ne olabilir? Tabiatı ortaklaşa kullanırlardı; tabiat onlara bir ana gibi yeterdi, herkesin koruyucusuydu; ortak varlıkların kaygısız sahipliği buydu. Yoksul bulmanın mümkün olmadığı o insan soyuna neden ölümlülerin en zengini demeyeyim?

Açgözlülük en iyi düzenlenmiş şeylere zorla girdi; bir şeyi ayırıp kendine mal etmek isterken her şeyi başkalarının yaptı, uçsuz bucaksız bir genişlikten daracık bir yere düştü. Yoksulluğu açgözlülük getirdi; çok şey arzularken her şeyi yitirdi.

14.90.38

Quid hominum illo genere felicius? In commune rerum natura fruebantur; sufficiebat illa ut parens ita tutela omnium, haec erat publicarum opum secura possessio. Quidni ego illud locupletissimum mortalium genus dixerim, in quo pauperem invenire non posses? Inrupit in res optime positas avaritia et, dum seducere aliquid cupit atque in suum vertere, omnia fecit aliena et in angustum se ex inmenso redegit. Avaritia paupertatem intulit et multa concupiscendo omnia amisit.

14.90.39Şimdi yitirdiğini geri kazanmaya çalışsın; komşusunu ya parayla ya haksızlıkla kovup tarlalara tarla eklesin; arazilerini eyaletler genişliğine yaysın ve kendi toprakları üzerinde uzun bir yolculuk yapmaya "mülk" adını versin: sınırları hiçbir genişletme bizi ayrıldığımız yere geri götürmeyecek.

Her şeyi yaptığımızda çok şeye sahip olacağız; oysa bütüne sahiptik.

14.90.39

Licet itaque nunc conetur reparare quod perdidit, licet agros agris adiciat vicinum vel pretio pellens vel iniuria, licet in provinciarum spatium rura dilatet et possessionem vocet per sua longam peregrinationem, nulla nos finium propagatio eo reducet unde discessimus. Cum omnia fecerimus, multum habebimus; universum habebamus.

14.90.40Toprak işlenmeden daha verimliydi ve onu yağmalamayan halkların ihtiyaçlarına cömertçe yetiyordu. Tabiat ne ortaya çıkardıysa, onu bulmak da bulduğunu bir başkasına göstermek de aynı ölçüde hazdı. Kimsenin ne fazlası olabilirdi ne eksiği; her şey birbiriyle uyum içinde olanlar arasında bölüşülürdü. Daha güçlü olan henüz zayıfa el kaldırmamıştı; açgözlü henüz kendisi için atıl yatan şeyi saklayarak başkasını en gerekli şeylerden bile mahrum bırakmamıştı; insan başkasını da kendisi kadar düşünürdü.

14.90.40

Terra ipsa fertilior erat inlaborata et in usus populorum non diripientium larga. Quidquid natura protulerat, id non minus invenisse quam inventum monstrare alteri voluptas erat. Nec ulli aut superesse poterat aut deesse; inter concordes dividebatur. Nondum valentior inposuerat infirmiori manum, nondum avarus abscondendo quod sibi iaceret, alium necessariis quoque excluserat; par erat alterius ac sui cura.

14.90.41Silahlar dururdu; insan kanına bulaşmamış eller bütün kinlerini yabani hayvanlara yöneltmişti. Sık bir korunun güneşten koruduğu, kışın ya da yağmurun sertliğine karşı yaprakların altında basit bir sığınakta güvenle yaşayan o insanlar, gecelerini iç çekmeden, dingin geçirirlerdi. Bizi ise kaygı mor örtülerimizin içinde döndürüp durur, en keskin mahmuzlarla uykudan kaldırır; oysa sert toprak onlara ne yumuşak bir uyku verirdi!

14.90.41

Arma cessabant incruentaeque humano sanguine manus odium omne in feras verterant. Illi quos aliquod nemus densum a sole protexerat, qui adversus saevitiam hiemis aut imbris vili receptaculo tuti sub fronde vivebant, placidas transigebant sine suspirio noctis. Sollicitudo nos in nostra purpura versat et acerrimis excitat stimulis; at quam mollem somnum illis dura tellus dabat!

14.90.42Üzerlerinde oymalı kaset tavanlar sarkmazdı; açıkta yatarlarken yıldızlar üzerlerinden kayıp geçer, gecelerin o göz alıcı seyirliği, evren, bu kadar büyük bir işi sessizce yürüterek baş aşağı dönüp giderdi. Bu en güzel evin manzarası onlara gündüz de gece de açıktı. Göğün ortasından batıya eğilen takımyıldızlarını, sonra gizli yerden doğan başkalarını seyretmek hoşlarına giderdi.

14.90.42

Non inpendebant caelata laquearia, sed in aperto iacentes sidera superlabebantur et insigne spectaculum noctium mundus in praeceps agebatur silentio tantum opus ducens. Tam interdiu illis quam nocte patebant prospectus huius pulcherrimae domus. Libebat intueri signa ex media caeli parte vergentia, rursus ex occulto alia surgentia.

14.90.43Bu kadar geniş alana saçılmış harikalar arasında dolaşmak neden hoşlarına gitmesin? Oysa siz çatılarınızın her çıtırtısında korkuya kapılırsınız; resimlerinizin arasında bir şey çatırdasa şaşkınlık içinde kaçarsınız. Onların şehirler kadar büyük evleri yoktu. Açık alanlar arasında özgürce esen hava, bir kayanın ya da ağacın hafif gölgesi, ne bir yapıyla ne bir boruyla ne de zorla açılmış bir yatakla bayağılaşmamış, kendiliğinden akan berrak pınarlar ve dereler, sanatsız güzel çayırlar; bunların arasında da köylü eliyle süslenmiş bir kır barınağı. Tabiata uygun ev işte buydu: insan içinde ne evin kendisinden ne de ev için korkmadan oturmaktan hoşlanırdı. Şimdi korkularımızın büyük kısmı evlerimizdir.

14.90.43

Quidni iuvaret vagari inter tam late sparsa miracula? At vos ad omnem tectorum pavetis sonum et inter picturas vestras, si quid increpuit, fugitis adtoniti. Non habebant domos instar urbium. Spiritus ac liber inter aperta perflatus et levis umbra rupis aut arboris et perlucidi fontes rivique non opere nec fistula nec ullo coacto itinere obsolefacti, sed sponte currentes et prata sine arte formosa, inter haec agreste domicilium rustica politum manu. Haec erat secundum naturam domus, in qua libebat habitare nec ipsam nec pro ipsa timentem; nunc magna pars nostri metus tecta sunt.

14.90.44Ama hayatları ne kadar seçkin ve hilesiz olursa olsun, bilge değillerdi; çünkü bu ad artık ancak en büyük başarıya verilir. Yine de yüce ruhlu ve, deyim yerindeyse, tanrıların elinden yeni çıkmış insanlar olduklarını inkâr etmem. Çünkü henüz yorulmamış evrenin daha iyi şeyler doğurduğundan şüphe yoktur. Ama nasıl herkesin yaradılışı daha güçlü ve zahmete daha hazırsa, herkesin zekâsı öyle olgunluğa ermiş değildi. Çünkü tabiat fazilet vermez; iyi olmak bir sanattır.

14.90.44

Sed quamvis egregia illis vita fuerit et carens fraude, non fuere sapientes, quando hoc iam in opere maximo nomen est. Non tamen negaverim fuisse alti spiritus viros et, ut ita dicam, a dis recentes. Neque enim dubium est, quin meliora mundus nondum effetus ediderit. Quemadmodum autem omnibus indoles fortior fuit et ad labores paratior, ita non erant ingenia omnibus consummata. Non enim dat natura virtutem; ars est bonum fieri.

14.90.45Onlar toprağın en dip tortusunda ne altın ne gümüş ne saydam taşlar arardı; henüz dilsiz hayvanları bile esirgerlerdi. İnsanın insanı öfkeden değil, korkudan değil, yalnızca seyretmek için öldürmesinden o kadar uzaktılar! Henüz işlemeli giysileri yoktu; henüz altın dokunmuyordu, henüz topraktan çıkarılmıyordu bile.

14.90.45

Illi quidem non aurum nec argentum nec perlucidos lapides in ima terrarum faece quaerebant parcebantque adhuc etiam mutis animalibus; tantum aberat ut homo hominem non iratus, non timens, tantum spectaturus occideret. Nondum vestis illis erat picta, nondum texebatur aurum, adhuc nec eruebatur.

14.90.46Peki ne demeli? Şeyleri bilmedikleri için masumdular. Oysa birinin kötülük yapmayı istememesiyle kötülük yapmayı bilmemesi arasında büyük fark vardır. Adaletten yoksundular; basiretten, itidalden ve cesaretten yoksundular. O kaba hayatın bütün bu faziletlere benzeyen bazı yanları vardı; ama fazilet ancak terbiye görmüş, öğretilmiş ve sürekli alıştırmayla en yükseğe çıkarılmış bir ruha nasip olur. Biz bunun için doğarız, ama bu olmadan doğarız; en iyi insanlarda bile, onları eğitmeden önce faziletin kendisi değil, malzemesi vardır. Hoşça kal.

14.90.46

Quid ergo est? Ignorantia rerum innocentes erant. Multum autem interest, utrum peccare aliquis nolit an nesciat. Deerat illis iustitia, deerat prudentia, deerat temperantia ac fortitudo. Omnibus his virtutibus habebat similia quaedam rudis vita; virtus non contingit animo nisi instituto et edocto et ad summum adsidua exercitatione perducto. Ad hoc quidem, sed sine hoc nascimur et in optimis quoque, antequam erudias, virtutis materia, non virtus est. Vale.

14.91.191. Mektup

Dostumuz Liberalis şimdi kederli: Lugdunum kolonisini yakıp kül eden yangının haberini aldı. Bu felaket kimi olsa sarsabilirdi, vatanını herkesten çok seven bir adamı haydi haydi. Olay onu, korkulabileceğini düşündüğü şeylere karşı çalıştırıp hazırladığı ruh sağlamlığını aramak zorunda bıraktı. Ama bu kadar beklenmedik, neredeyse duyulmamış bir felaketten önceden korkmamış olmasına şaşmıyorum, çünkü bunun bir örneği yoktu. Yangın pek çok şehri hırpaladı, ama hiçbirini ortadan kaldırmadı. Düşman eliyle evlere ateş salındığında bile ateş pek çok yerde söner; ara ara yeniden alevlense de, kılıca hiçbir şey bırakmayacak biçimde her şeyi yalayıp yuttuğu nadirdir. Deprem de hemen hiçbir zaman bütün kasabaları yıkacak kadar şiddetli ve yıkıcı olmamıştır. Hiçbir şehre karşı da hiçbir yangın, ikinci bir yangına hiçbir şey bırakmayacak kadar düşmanca alevlenmemiştir.

14.91.1

Liberalis noster nunc tristis est nuntiato incendio, quo Lugdunensis colonia exusta est. Movere hic casus quemlibet posset, nedum hominem patriae suae amantissimum. Quae res effecit, ut firmitatem animi sui quaerat, quam videlicet ad ea, quae timeri posse putabat, exercuit. Hoc vero tam inopinatum malum et paene inauditum non miror si sine metu fuit, cum esset sine exemplo. Multas enim civitates incendium vexavit, nullam abstulit. Nam etiam ubi hostili manu in tecta ignis inmissus est, multis locis deficit, et quamvis subinde excitetur, raro tamen sic cuncta depascitur, ut nihil ferro relinquat. Terrarum quoque vix umquam tam gravis et perniciosus fuit motus, ut tota oppida everteret. Numquam denique tam infestum ulli exarsit incendium, ut nihil alteri superesset incendio.

14.91.2Her biri tek başına bir şehri şereflendirebilecek bunca güzel eseri tek bir gece yerle bir etti; bu kadar derin bir barışın içinde, savaşta bile korkulamayacak bir şey oldu. Buna kim inanır? Her yerde silahlar susmuşken, bütün dünyaya güven yayılmışken, Galya'da parmakla gösterilen Lugdunum şimdi aranıyor.

Talih, topluca çarptığı herkese, çekecekleri şeyden önceden korkma fırsatı tanımıştır. Hiçbir büyük şey yoktur ki yıkılması için bir süre geçmemiş olsun; bunda ise en büyük şehirle hiç olmayan bir şehir arasında yalnızca bir gece vardı. Kısacası, onun yok oluşunu sana anlatmam, kendi yok oluşundan daha uzun sürüyor.

14.91.2

Tot pulcherrima opera, quae singula inlustrare urbes singulas possent, una nox stravit, et in tanta pace quantum ne bello quidem timeri potest accidit. Quis hoc credat? Ubique annis quiescentibus, cum toto orbe terrarum diffusa securitas sit, Lugudunum, quod ostendebatur in Gallia, quaeritur. Omnibus fortuna, quos publice adflixit, quod passuri erant, timere permisit. Nulla res magna non aliquod habuit ruinae suae spatium; in hac una nox interfuit inter urbem maximam et nullam. Denique diutius illam tibi perisse quam perit narro.

14.91.3Bütün bunlar, kendi başına gelenlere karşı sağlam ve dimdik duran dostumuz Liberalis'in gönlünü sarsıyor. Sarsılmasının sebebi de yok değil: beklenmedik şeyler daha ağır gelir, yenilik felaketlere ağırlık katar; ölümlülerin hiçbiri yoktur ki şaşırdığı şeye daha çok üzülmemiş olsun.

14.91.3

Haec omnia Liberalis nostri adfectum inclinant adversus sua firmum et erectum. Nec sine causa concussus est; inexpectata plus adgravant; novitas adicit calamitatibus pondus, nec quisquam mortalium non magis quod etiam miratus est, doluit.

14.91.4Bu yüzden hiçbir şey bizi hazırlıksız yakalamamalı. Ruh her şeyin önüne önceden gönderilmeli; olagelen her şey değil, olabilecek her şey düşünülmelidir. Talihin, istediği zaman en parlak hâlinden aşağı çekemeyeceği ne vardır? Ne kadar gösterişli parlıyorsa ona o kadar çok saldırıp sarsmayacağı ne vardır? Onun için yüksek ya da zor olan ne vardır?

14.91.4

Ideo nihil nobis inprovisum esse debet. In omnia praemittendus animus cogitandumque non quidquid solet, sed quicquid potest fieri. Quid enim est, quod non fortuna, cum voluit, ex florentissimo detrahat? Quod non eo magis adgrediatur et quatiat, quo speciosius fulget? Quid illi arduum quidve difficile est?

14.91.5Hep aynı yoldan, hatta her zaman bütün gücüyle saldırmaz; kimi zaman kendi ellerimizi bize karşı çağırır, kimi zaman kendi gücüyle yetinip faili olmayan tehlikeler bulur. Hiçbir zaman ondan muaf değildir; hazların tam ortasında acının sebepleri doğar. Barışın ortasında savaş kopar, güvenliğin dayanakları korkuya dönüşür; dost düşman, müttefik hasım olur. Yazın sakin havası birden kış fırtınalarından da büyük fırtınalara sürüklenir. Düşman olmadan düşmanca şeylere uğrarız; başka sebepler eksik kalırsa, aşırı bahtiyarlık felaketin sebeplerini kendi bulur. Hastalık en ölçülü yaşayanlara, verem en güçlülere, ceza en suçsuzlara, kargaşa en kenarda yaşayanlara saldırır.

Rastlantı, gücünü onu unutmuş olanlara dayatmak için yeni bir yol seçer.

14.91.5

Non una via semper, ne tota quidem incurrit, modo nostras in nos manus advocat, modo suis contenta viribus invenit pericula sine auctore. Nullum tempus exceptum est; in ipsis voluptatibus causae doloris oriuntur. Bellum in media pace consurgit et auxilia securitatis in metum transeunt; ex amico inimicus, hostis ex socio. In subitas tempestates hibernisque maiores agitur aestiva tranquillitas. Sine hoste patimur hostilia, et cladis causas, si alia deficiunt, nimia sibi felicitas invenit. Invadit temperantissimos morbus, validissimos phthisis, innocentissimos poena, secretissimos tumultus. Eligit aliquid novi casus, per quod velut oblitis vires suas ingerat.

14.91.6Uzun bir çağın çok zahmetle, tanrıların çok lütfuyla kurduğu her şeyi tek bir gün dağıtıp savurur. Koşan kötülüklere "bir gün" diyen uzun bir mühlet tanımış olur; imparatorlukları yıkmaya bir saat, bir an yeter. Her şey oluştuğu kadar yavaş yok olsaydı, zayıflığımız ve işlerimiz için bir avuntu olurdu; oysa büyüme ağır ağır ilerler, yıkıma koşulur.

14.91.6

Quidquid longa series multis laboribus, multa deum indulgentia struxit, id unus dies spargit ac dissipat. Longam moram dedit malis properantibus, qui diem dixit; hora momentumque temporis evertendis imperiis sufficit. Esset aliquod inbecillitatis nostrae solacium rerumque nostrarum, si tam tarde perirent cuncta quam fiunt; nunc incrementa lente exeunt, festinatur in damnum.

14.91.7Ne özel hayatta ne kamu hayatında hiçbir şey sağlam değildir; insanların da şehirlerin de yazgısı döner durur. En dingin şeylerin arasında dehşet belirir; dışarıda hiçbir kargaşa sebebi yokken kötülükler hiç beklenmedik yerden fışkırır. İç savaşlara da dış savaşlara da dayanmış krallıklar kimse itmeden çöker. Bahtiyarlığı sonuna kadar taşıyabilmiş şehir kaç tanedir?

Öyleyse her şey düşünülmeli, ruh başa gelebilecek şeylere karşı sağlamlaştırılmalıdır.

14.91.7

Nihil privatim, nihil publice stabile est; tam hominum quam urbium fata volvuntur. Inter placidissima terror existit nihilque extra tumultuantibus causis mala, unde minime exspectabantur, erumpunt. Quae domesticis bellis steterant regna, quae externis, inpellente nullo ruunt. Quota quaeque felicitatem civitas pertulit? Cogitanda ergo sunt omnia et animus adversus ea, quae possunt evenire, firmandus.

14.91.8Sürgünleri, hastalığın işkencelerini, savaşları, gemi kazalarını önceden düşün. Rastlantı seni vatanından, vatanını senden koparabilir; seni ıssız yerlere sürebilir; kalabalığın boğulduğu şu yer bile ıssız bir yere dönüşebilir. İnsan yazgısının bütün durumu gözümüzün önüne konsun. Ezilmek, alışılmadık şeyler karşısında yeni şeylermiş gibi afallamak istemiyorsak, sık sık olanı değil, olabilecek en çok şeyi zihnimizde önceden kabullenelim; talih bütün kapsamıyla düşünülmelidir.

14.91.8

Exilia, tormenta morbi, bella, naufragia meditare. Potest te patriae, potest patriam tibi casus eripere, potest te in solitudines abigere, potest hoc ipsum, in quo turba suffocatur, fieri solitudo. Tota ante oculos sortis humanae condicio ponatur, nec quantum frequenter evenit, sed quantum plurimum potest evenire, praesumamus animo, si nolumus opprimi nec illis inusitatis velut novis obstupefieri; in plenum cogitanda fortuna est.

14.91.9Asya'nın, Akhaia'nın şehirleri kaç kez tek bir sarsıntıyla yıkıldı? Suriye'de, Makedonya'da kaç kasaba yer tarafından yutuldu? Bu felaket Kıbrıs'ı kaç kez harap etti? Paphos kaç kez kendi üstüne çöktü? Bize sık sık koca şehirlerin yok olduğu haber verildi; bu haberlerin sık sık verildiği bizler ise bütünün ne kadarcık bir parçasıyız?

Öyleyse rastlantılara karşı ayağa kalkalım; başımıza ne gelirse gelsin, söylentinin abarttığı kadar büyük olmadığını bilelim.

14.91.9

Quotiens Asiae, quotiens Achaiae urbes uno tremore ceciderunt? Quot oppida in Syria, quot in Macedonia devorata sunt? Cypron quotiens vastavit haec clades? Quotiens in se Paphus corruit? Frequenter nobis nuntiati sunt totarum urbium interitus, et nos inter quos ista frequenter nuntiantur, quota pars omnium sumus? Consurgamus itaque adversus fortuita et quicquid inciderit, sciamus non esse tam magnum quam rumore iactetur.

14.91.10Zengin bir şehir yandı; içine yerleştiği ama aralarında ayrı tuttuğu eyaletlerin süsü olan bir şehir. Yine de tek bir tepenin, pek de geniş olmayan bir tepenin üzerine kurulmuştu. Bugün görkemli ve ünlü diye duyduğun bütün bu şehirlerin izlerini bile zaman silecek. Akhaia'da en ünlü şehirlerin temellerinin bile artık nasıl yok olup gittiğini, hiç değilse var olduklarını gösterecek bir şeyin bile kalmadığını görmüyor musun?

14.91.10

Civitas arsit opulenta ornamentumque provinciarum, quibus et inserta erat et excepta, uni tamen inposita et huic non latissimo monti; omnium istarum civitatium, quas nunc magnificas ac nobiles audis, vestigia quoque tempus eradet. Non vides, quemadmodum in Achaia clarissimarum urbium iam fundamenta consumpta sint nec quicquam extet, ex quo appareat illas saltim fuisse?

14.91.11Yalnız el emeğiyle yapılanlar çökmez, gün yalnız insanın sanatıyla ve çabasıyla kurulanları devirmez; dağların sırtları dağılıp akar, koca bölgeler çöker, denizin görüş alanından çok uzakta duran yerler dalgaların altında kalır. Ateşin muazzam gücü, içinden parıldadığı tepeleri kemirdi; bir zamanlar en yüksek olan, denizcilerin avuntusu ve gözetleme yeri olan dorukları alçalttı. Tabiatın kendi eserleri bile hırpalanır; bu yüzden şehirlerin yıkımına gönül dinginliğiyle katlanmalıyız.

14.91.11

Non tantum manu facta labuntur, nec tantum humana arte atque industria posita vertit dies; iuga montium diffluunt, totae desedere regiones, operta sunt fluctibus quae procul a conspectu maris stabant. Vasta vis ignium colles, per quos relucebat, erosit et quondam altissimos vertices, solacia navigandum ac speculas, ad humile deduxit. Ipsius naturae opera vexantur et ideo aequo animo ferre debemus urbium excidia.

14.91.12Düşmek için ayakta duruyorlar. Hepsini bu son bekliyor: ister içerdeki bir güç ve yolu kapanmış şiddetli rüzgârlar altında tutuldukları ağırlığı silkip atsın; ister yeraltında daha da kabaran sellerin hamlesi önüne çıkanı kırsın; ister alevlerin şiddeti toprağın dokusunu yarsın; ister hiçbir şeyin kendinden kurtulamadığı eskime onları azar azar fethetsin; ister havanın ağırlığı halkları göçe zorlasın ve terk edilmiş yerleri çürüme bozsun. Yazgının bütün yollarını saymak uzun sürer. Yalnız şunu biliyorum: ölümlülerin bütün eserleri ölümlülüğe mahkûmdur; yok olacak şeylerin arasında yaşıyoruz.

14.91.12

Casurae stant. Omnes hic exitus manet, sive interna vis flatusque praeclusa via violenti pondus, sub quo tenentur, excusserint, sive torrentium impetus in abdito vastior obstantia effregerit, sive flammarum violentia conpaginem soli ruperit, sive vetustas, a qua nihil tutum est, expugnaverit minutatim, sive gravitas caeli egesserit populos et situs deserta corruperit. Enumerare omnes fatorum vias longum est. Hoc unum scio: omnia mortalium opera mortalitate damnata sunt, inter peritura vivimus.

14.91.13İşte bu ve bu türden avuntuları, vatanına inanılmaz bir sevgiyle yanıp tutuşan dostumuz Liberalis'e sunuyorum: belki de vatanı daha iyisi kurulsun diye yanıp gitti. Çoğu zaman haksızlık daha büyük bir talihe yer açmıştır. Pek çok şey daha yükseğe çıksın diye düştü. Roma'nın bahtiyarlığını çekemeyen Timagenes, Roma'daki yangınların kendisine yalnız şu sebeple acı verdiğini söylerdi: yananlardan daha iyilerinin yükseleceğini biliyordu.

14.91.13

Haec ergo atque eiusmodi solacia admoveo Liberali nostro incredibili quodam patriae suae amore flagranti, quae fortasse consumpta est, ut in melius excitaretur. Saepe maiori fortunae locum fecit iniuria. Multa ceciderunt, ut altius surgerent. Timagenes felicitati urbis inimicus aiebat Romae sibi incendia ob hoc unum dolori esse, quod sciret meliora surrectura quam arsissent.

14.91.14Bu şehirde de herkesin, yitirdiklerinden daha büyük ve daha sağlam yapılar yeniden kurulsun diye yarışacağı muhtemeldir. Keşke bunlar uzun ömürlü olsa, daha uğurlu bir başlangıçla daha uzun bir çağ için kurulsa! Çünkü bu koloni kuruluşundan bu yana ancak yüzüncü yılında; bir insan için bile son sınır sayılmayan bir yaş. Plancus tarafından kurulduktan sonra yerinin elverişliliği sayesinde bu kalabalığa ulaştı; yine de bir insanın yaşlılığına sığacak bir süre içinde ne çok ağır felakete katlandı!

14.91.14

In hac quoque urbe veri simile est certaturos omnes, ut maiora certioraque quam amisere restituantur. Sint utinam diuturna et melioribus auspiciis in aevum longius condita! Nam huic coloniae ab origine sua centensimus annus est, aetas ne homini quidem extrema. A Planco deducta in hanc frequentiam loci opportunitate convaluit, quot tamen gravissimos casus intra spatium humanae senectutis tulit.

14.91.15Öyleyse ruh, kendi yazgısını anlamaya ve ona katlanmaya alıştırılsın. Talihin göze alamayacağı hiçbir şey olmadığını; imparatorluklar üzerinde de onları yönetenler üzerindeki hakkın aynısına sahip olduğunu; şehirlere de insanlara yapabildiğinin aynısını yapabildiğini bilsin. Bunların hiçbirine kızmamalı. Bu kanunlarla yaşanan bir evrene girdik. Hoşuna mı gidiyor? Boyun eğ. Gitmiyor mu? Nereden istersen çık git. Yalnız sana karşı haksız bir hüküm konmuşsa kız; ama bu zorunluluk en yüksektekini de en alttakini de bağlıyorsa, her şeyi çözüp dağıtan kaderle barış.

14.91.15

Itaque formetur animus ad intellectum patientiamque sortis suae et sciat nihil inausum esse fortunae, adversus imperia illam idem habere iuris quod adversus imperantes, adversus urbes idem posse quod adversus homines. Nihil horum indignandum est. In eum intravimus mundum, in quo his legibus vivitur. Placet; pare. Non placet; quacumque vis, exi. Indignare, si quid in te iniqui proprie constitutum est; sed si haec summos imosque necessitas alligat, in gratiam cum fato revertere, a quo omnia resolvuntur.

14.91.16Bizi mezar tepeleriyle ve yolun iki yanını sıralayan bu eşitsiz anıtlarla ölçmen için bir sebep yok: kül herkesi eşitler. Eşitsiz doğarız, eşit ölürüz. Şehirler için de şehirlerde oturanlar için söylediğimi söylüyorum: Ardea da alındı, Roma da. İnsan hukukunun o kurucusu bizi doğumla ve adların ünüyle ancak var olduğumuz sürece ayırdı. Ama ölümlülerin sonuna gelinince, "Çekil, ihtiras!" diyor; "toprağın üstünde yürüyen her şey için kanun bir olsun." Her şeye katlanmakta eşitiz; kimse bir başkasından daha kırılgan değildir, kimse kendi yarınından daha emin değildir.

14.91.16

Non est quod nos tumulis metiaris et his monumentis, quae viam disparia praetexunt; aequat omnes cinis. Inpares nascimur, pares morimur. Idem de urbibus quod de urbium incolis dico: tam Ardea capta quam Roma est. Conditor ille iuris humani non natalibus nos nec nominum claritate distinxit, nisi dum sumus. Ubi vero ad finem mortalium ventum est, discede, inquit, ambitio! omnium, quae terram premunt, siremps lex esto. Ad omnia patienda pares sumus; nemo altero fragilior est, nemo in crastinum sui certior.

14.91.17Makedonların kralı İskender geometri öğrenmeye başlamıştı; zavallı, en küçük bir kısmını ele geçirdiği yeryüzünün ne kadar ufak olduğunu öğrenecekti. Evet, zavallı diyorum, çünkü "Büyük" lakabının yanlış olduğunu anlaması gerekiyordu: ufacık bir yerde kim büyük olabilir? Öğretilenler inceydi, dikkatle yoğunlaşarak öğrenilmesi gereken şeylerdi; okyanusun ötesine düşüncelerini salan deli bir adamın kavrayacağı şeyler değildi. "Bana kolay şeyleri öğret," dedi. Öğretmeni de ona, "Bunlar herkes için aynıdır, aynı ölçüde zordur," dedi.

14.91.17

Alexander Macedonum rex discere geometriam coeperat, infelix, sciturus, quam pusilla terra esset, ex qua minimum occupaverat. Ita dico: infelix ob hoc, quod intellegere debebat falsum se gerere cognomen. Quis enim esse magnus in pusillo potest? Erant illa, quae tradebantur, suptilia et diligenti intentione discenda, non quae perciperet vesanus homo et trans oceanum cogitationes suas mittens. Facilia, inquit, me doce. Cui praeceptor ista, inquit, omnibus eadem sunt, aeque difficilia.

14.91.18Tabiatın şöyle dediğini düşün: "Şikâyet ettiğin bu şeyler herkes için aynıdır. Kimseye daha kolaylarını veremem; ama isteyen herkes bunları kendine daha kolay kılabilir." Nasıl mı? Gönül dinginliğiyle. Acı da çekmen gerekir, susaman, acıkman; insanlar arasında kalışın uzun sürerse yaşlanman; hastalanman, bir şey yitirmen ve ölmen de.

14.91.18

Hoc puta rerum naturam dicere: ista, de quibus querelis, omnibus eadem sunt. Nulli dare faciliora possum, sed quisquis volet, sibi ipse illa reddet faciliora. Quomodo? Aequanimitate. Et doleas oportet et sitias et esurias et senescas, si tibi longior contigerit inter homines mora, et aegrotes et perdas aliquid et pereas.

14.91.19Yine de çevrende gürültü edenlere inanman için bir sebep yok: bunların hiçbiri kötü değildir, hiçbiri dayanılmaz ya da sert değildir. Onlardan korkulması, herkesin buna uymasından gelir. Ölümden de dedikodudan korkar gibi korkuyorsun. Kelimelerden korkan bir insandan daha ahmak ne olabilir? Bizim Demetrios zarif bir şekilde, cahillerin seslerinin kendisi için karından çıkan gürültülerle aynı değerde olduğunu söylerdi: "Onların yukarıdan mı aşağıdan mı ses çıkardığı bana ne?" derdi.

14.91.19

Non est tamen quod istis, qui te circumstrepunt, credas; nihil horum malum est, nihil intolerabile aut durum. Ex consensu istis metus est. Sic mortem times quomodo famam. Quid autem stultius homine verba metuente? Eleganter Demetrius noster solet dicere eodem loco sibi esse voces inperitorum, quo ventre redditos crepitus. Quid enim, inquit, mea, susum isti an deosum sonent?

14.91.20Kötü ünlüler tarafından kötü üne boğulmaktan korkmak ne büyük delilik! Dedikodudan nasıl boşuna korktunuzsa, dedikodu buyurmasaydı asla korkmayacağınız şeylerden de öyle korktunuz. Haksız söylentilere bulaşan iyi bir insan bundan bir zarar görür mü?

14.91.20

Quanta dementia est vereri, ne infameris ab infamibus? Quemadmodum famam extimuistis sine causa, sic et illa, quae numquam timeretis, nisi fama iussisset. Num quid detrimenti faceret vir bonus iniquis rumoribus sparsus?

14.91.21Ölüme de bizim gözümüzde bu zarar vermesin; onun da kötü bir şöhreti var. Onu suçlayanların hiçbiri onu denemiş değildir.

Bu arada bilmediğin bir şeyi mahkûm etmek pervasızlıktır. Ama şunu biliyorsun: kaç kişiye yararlıdır, kaç kişiyi işkencelerden, yoksulluktan, şikâyetlerden, cezalardan, bıkkınlıktan kurtarır. Ölüm bizim elimizde olduğu sürece kimsenin elinde değiliz. Hoşça kal.

14.91.21

Ne morti quidem hoc apud nos noceat; et haec malam olitionem habet. Nemo eorum, qui illam accusant, expertus est. Interim temeritas est damnare, quod nescias. At illud scis, quam multis utilis sit, quam multos liberet tormentis, egestate, querellis, suppliciis, taedio. Non sumus in ullius potestate, cum mors in nostra potestate sit. Vale.

14.92.192. Mektup

Sanırım seninle şu noktalarda anlaşırız: dış şeyler beden için edinilir; bedene ruha duyulan saygıdan ötürü bakılır; ruhta da bizi hareket ettiren ve besleyen hizmetçi kısımlar vardır ve bunlar bize yönetici kısım (principale, Yunanca hēgemonikon) için verilmiştir. Bu yönetici kısımda akıldışı bir şey de vardır, akla sahip bir şey de. Birincisi ikincisine hizmet eder; ikincisi ise başka bir şeye bağlanmayan, her şeyi kendine bağlayan tek şeydir. Çünkü o ilahî akıl da her şeyin başına konmuştur, kendisi hiçbir şeyin altında değildir; bizim aklımız da onunla aynıdır, çünkü ondan gelir.

14.92.1

Puto, inter me teque conveniet externa corpori adquiri, corpus in honorem animi coli, in animo esse partes ministras, per quas movemur alimurque, propter ipsum principale nobis datas. In hoc principali est aliquid inrationale, est et rationale. Illud huic servit, hoc unum est, quod alio non refertur, sed omnia ad se refert. Nam illa quoque divina ratio omnibus praeposita est, ipsa sub nullo est; et haec autem nostra eadem est, quia ex illa est.

14.92.2Bu konuda anlaşıyorsak, şunda da anlaşmamız gerekir: mutlu hayat yalnız aklın bizde yetkin olmasına bağlıdır. Çünkü yalnız akıl ruhu eğdirmez, talihe karşı durur; şeylerin her durumunda insanı kaygısız tutar. Hiçbir zaman kırılmayan şey ise tek iyidir. Diyorum ki, hiçbir şeyin küçültemediği kişi mesuttur: en yüksekte durur, kendinden başka hiçbir şeye de dayanmaz. Çünkü bir yardımla ayakta tutulan düşebilir. Başka türlü olursa, bizim olmayan şeyler bizde çok güç kazanmaya başlar. Kim talihe yaslanarak ayakta durmak ister? Hangi basiretli insan kendine ait olmayan şeyler yüzünden kendine hayran olur?

14.92.2

Si de hoc inter nos convenit, sequitur ut de illo quoque conveniat, in hoc uno positam esse beatam vitam, ut in nobis ratio perfecta sit. Haec enim sola non submittit animum, stat contra fortunam; in quolibet rerum habitu securos servat. Id autem unum bonum est, quod numquam defringitur. Is est, inquam, beatus quem nulla res minorem facit; tenet summa, et ne ulli quidem nisi sibi innixus. Nam qui aliquo auxilio sustinetur, potest cadere. Si aliter est, incipient multum in nobis valere non nostra. Quis autem vult constare fortunam aut quis se prudens ob aliena miratur?

14.92.3Mutlu hayat nedir? Kaygısızlık ve sürekli huzur. Bunu ruh büyüklüğü verir, iyi hükmedilmiş olana sıkıca sarılan kararlılık verir. Bunlara nasıl varılır? Hakikat bütünüyle görülürse; işlerde düzen, ölçü ve yakışık korunursa; zararsız ve iyiliksever, akla yönelmiş, ondan hiç ayrılmayan, hem sevilmeye hem hayranlık duyulmaya layık bir irade korunursa. Kısacası, sana kısa bir formül yazayım: bilge insanın ruhu, bir tanrıya yakışacak gibi olmalıdır.

14.92.3

Quid est beata vita? Securitas et perpetua tranquillitas. Hanc dabit animi magnitudo, dabit constantia bene iudicati tenax. Ad haec quomodo pervenitur? Si veritas tota perspecta est; si servatus est in rebus agendis ordo, modus, decor, innoxia voluntas ac benigna, intenta rationi nec umquam ab illa recedens, amabilis simul mirabilisque. Denique ut breviter tibi formulam scribam, talis animus esse sapientis viri debet, qualis deum deceat.

14.92.4Ahlâken güzel olan her şeye sahip olan kişi neyi özleyebilir? Çünkü ahlâken güzel olmayan şeyler en iyi duruma bir katkıda bulunabiliyorsa, mutlu hayat ahlâken güzel olanın dışında kalan şeylerde de bulunuyor demektir. Akla sahip bir ruhun iyiliğini akıldışı şeylerden örmekten daha çirkin, daha ahmakça ne olabilir?

14.92.4

Quid potest desiderare is, cui omnia honesta contingunt? Nam si possunt aliquid non honesta conferre ad optimum statum, in his erit beata vita, sine quibus honesta. Et quid turpius stultiusve quam bonum rationalis animi ex inrationalibus nectere?

14.92.5Yine de bazıları en yüksek iyinin artırılabileceği kanısındadır, çünkü rastlantılar ona karşı koyduğunda yeterince dolu olmazmış. Bu okulun büyük yazarlarından Antipatros da dış şeylere bir pay tanıdığını, ama pek küçük bir pay tanıdığını söyler. Görüyorsun ya, küçük bir kıvılcım parlamadıkça günışığıyla yetinmemek nasıl bir şeydir. Güneşin bu parlaklığında bir kıvılcımın ne ağırlığı olabilir?

14.92.5

Quidam tamen augeri summum bonum iudicant, quia parum plenum sit fortuitis repugnantibus. Antipater quoque inter magnos sectae huius auctores aliquid se tribuere dicit externis, sed exiguum admodum. Vides autem quale sit die non esse contentum, nisi aliquis igniculus adluxerit. Quod potest in hac claritate solis habere scintilla momentum?

14.92.6Yalnız ahlâken güzel olanla yetinmiyorsan, ya Yunanların aokhlēsia dediği dinginliğin ya da hazzın eklenmesini istiyorsun demektir. Bunlardan birincisi bir ölçüde kabul edilebilir. Çünkü sıkıntıdan kurtulmuş ruh evrenin bütününü incelemeye vakit bulur, onu tabiatın seyrinden hiçbir şey alıkoymaz. Öteki, yani haz, sığırın iyiliğidir. Böylece akla sahip olana akıldışını, ahlâken güzel olana çirkini ekliyoruz. Bedenin gıdıklanması bu hayata katkıda bulunuyorsa,

14.92.6

Si non es sola honestate contentus, necesse est aut quietem adici velis, quam ἀοχλησίαν vocant Graeci, aut voluptatem. Horum alterum utcumque recipi potest. Vacat enim animus molestia liber ad inspectum universi, nihilque illum avocat a contemplatione naturae. Alterum illud, voluptas, bonum pecoris est. Adicimus rationali inrationale, honesto inhonestum. Ad hanc vitam facit titillatio corporis;

14.92.7damak hoşnut olunca insanın da hoşnut olduğunu söylemekte neden duraksıyorsunuz? En yüksek iyisi tatlardan, renklerden ve seslerden oluşan birini sen, erkekler arasında demiyorum, insanlar arasında mı sayıyorsun? Tanrılardan sonra gelen bu en güzel canlılar sınıfından çıksın; yemle sevinen bir hayvan olarak dilsiz hayvanların arasına katılsın.

14.92.7

quid ergo dubitatis dicere bene esse homini, si palato bene est? Et hunc tu, non dico inter viros numeras, sed inter homines, cuius summum bonum saporibus et coloribus sonisque constat? Excedat ex hoc animalium numero pulcherrimo ac dis secundo: mutis adgregetur animal pabulo laetum.

14.92.8Ruhun akıldışı kısmının iki bölümü vardır: biri atılgan, ihtiraslı, dizginsizdir ve tutkulara dayanır; öteki aşağılık, gevşek ve hazlara düşkündür. Onlar dizginsiz ama daha iyi, en azından daha cesur ve bir erkeğe daha yakışır olan birinciyi bir kenara bıraktılar; sinirsiz ve aşağılık olan ikincisini ise mutlu hayat için gerekli saydılar.

14.92.8

Inrationalis pars animi duas habet partes, alteram animosam, ambitiosam, inpotentem, positam in adfectionibus, alteram humilem, languidam, voluptatibus deditam; illam effrenatam, meliorem tamen, certe fortiorem ac digniorem viro reliquerunt, hanc necessariam beatae vitae putaverunt, enervem et abiectam.

14.92.9Aklı ona hizmet etmeye mecbur kıldılar ve en soylu canlının en yüksek iyisini alçak ve soysuz bir şey yaptılar; üstelik karma, ucube gibi, farklı ve birbirine pek uymayan uzuvlardan oluşmuş bir şey. Bizim Vergilius'un Skylla için dediği gibi:

Önü insan yüzü, güzel göğüslü bir kız kasıklarına kadar; arkası devasa gövdeli bir deniz canavarı, karnına kurtlardan yapılmış yunus kuyrukları eklenmiş.

Ama bu Skylla'ya hiç değilse korkunç ve hızlı vahşi hayvanlar eklenmiştir; oysa bunlar bilgeliği ne ucubelerden oluşturdular!

14.92.9

Huic rationem servire iusserunt et fecerunt animalis generosissimi summum bonum demissum et ignobile, praeterea mixtum portentosumque et ex diversis ac male congruentibus membris. Nam ut ait Vergilius noster in Scylla Prima hominis facies et pulchro pectore virgo Pube tenus, postrema inmani corpore pistrix Delphinum caudas utero commissa luporum. Huic tamen Scyllae fera animalia adiuncta sunt, horrenda, velocia; at isti sapientiam ex quibus conposuere portentis!

14.92.10İnsanın ilk sanatı faziletin kendisidir. Poseidonios'un dediği gibi, buna yalnız yiyecek almaya elverişli, işe yaramaz ve gevşek bir et ekleniyor. O ilahî fazilet kaygan bir şeyle son buluyor; saygıdeğer ve göksel üst kısımlarına tembel ve pörsümüş bir hayvan iliştiriliyor. O ikinci şey, dinginlik, ne olursa olsun ruha kendisi bir şey sağlamazdı, ama engelleri kaldırırdı; haz ise bir de üstüne ruhu çözüp dağıtır ve bütün gücünü yumuşatır. Birbirine bu kadar uymayan bir cisim birleşimi nerede bulunur? En güçlü şeye en tembel olan, en ciddi olana pek ciddi olmayan, en kutsal olana ensesti bile göze alacak kadar ölçüsüz olan ekleniyor.

14.92.10

Prima ars hominis est ipsa virtus; huic committitur inutilis caro et fluida, receptandis tantum cibis habilis, ut ait Posidonius. Virtus illa divina in lubricum desinit et superioribus eius partibus venerandis atque caelestibus animal iners ac marcidum adtexitur. Illa utcumque altera quies nihil quidem ipsa praestabat animo, sed inpedimenta removebat; voluptas ultro dissolvit et omne robur emollit. Quae invenietur tam discors inter se iunctura corporum? Fortissimae rei inertissima adstruitur, severissimae parum seria, sanctissimae intemperans usque ad incesta.

14.92.11"Ne yani," diyor, "sağlık, dinginlik ve acılardan kurtulmuşluk faziletin önünde hiç engel olmayacaksa, onları istemeyecek misin?" Neden istemeyeyim? İyi oldukları için değil; tabiata uygun oldukları için ve iyi bir yargıyla benim tarafımdan seçilecekleri için. O zaman onlarda iyi olan ne olacak? Yalnız şu: iyi seçilmeleri. Çünkü yakışan bir giysi giydiğimde, gerektiği gibi yürüdüğümde, uygun biçimde akşam yemeği yediğimde iyi olan yemek, yürüyüş ya da giysi değildir; bunlarda, her şeyde akla uygun ölçüyü gözeten niyetimdir.

14.92.11

Quid ergo? inquit, si virtutem nihil inpeditura sit bona valitudo et quies et dolorum vacatio, non petes illas? Quidni petam? Non quia bona sunt, sed quia secundum naturam sunt, et quia bono a me iudicio sumentur. Quid erit tunc in illis bonum? Hoc unum, bene eligi. Nam cum vestem qualem decet, sumo, cum ambulo ut oportet, cum ceno quemadmodum debeo, non cena aut ambulatio aut vestis bona sunt, sed meum in iis propositum servantis in quaque re rationi convenientem modum.

14.92.12Şunu da ekleyeyim: temiz giysiyi seçmek insan için istenmeye değer bir şeydir. Çünkü insan tabiatça temiz ve zarif bir canlıdır. Bu yüzden temiz giysi kendi başına bir iyi değildir; iyi olan temiz giysiyi seçmektir. Çünkü iyilik şeyin kendisinde değil, seçimin niteliğindedir. Ahlâken güzel olan eylemlerimizdir, yapılan şeylerin kendisi değil.

14.92.12

Etiamnunc adiciam: mundae vestis electio adpetenda est homini. Natura enim homo mundum et elegans animal est. Itaque non est bonum per se munda vestis, sed mundae vestis electio, quia non in re bonum est, sed in electione quali. Actiones nostrae honestae sunt, non ipsa quae aguntur.

14.92.13Giysi için söylediğimi beden için de söylediğimi düşün. Çünkü tabiat bedeni de ruhun çevresine bir tür giysi gibi sarmıştır; o ruhun örtüsüdür. Ama kim giysilere sandıklarına bakarak değer biçti? Kın kılıcı ne iyi ne kötü yapar. Öyleyse beden konusunda da sana aynı cevabı veriyorum: seçme imkânı verilirse sağlığı da gücü de seçerim; ama iyi olan onlar değil, onlar hakkındaki yargım olacaktır.

14.92.13

Quod de veste dixi, idem me dicere de corpore existima. Nam hoc quoque natura ut quandam vestem animo circumdedit; velamentum eius est. Quis autem umquam vestimenta aestimavit arcula? Nec bonum nec malum vagina gladium facit. Ergo de corpore quoque idem tibi respondeo: sumpturum quidem me, si detur electio, et sanitatem et vires, bonum autem futurum iudicium de illis meum, non ipsa.

14.92.14"Bilge elbette mesuttur," diyor, "ama tabiî araçlar da ona karşılık vermedikçe o en yüksek iyiye ulaşamaz. Böylece fazileti olan kişi bedbaht olamaz; ama sağlık, uzuvların bütünlüğü gibi tabiî iyiliklerden yoksun olan kişi de en mesut değildir."

14.92.14

Est quidem, inquit, sapiens beatus; summum tamen illud bonum non consequitur, nisi illi et naturalia instrumenta respondeant. Ita miser quidem esse, qui virtutem habet, non potest, beatissimus autem non est, qui naturalibus bonis destituitur ut valitudine, ut membrorum integritate.

14.92.15Daha inanılmaz görünen şeyi kabul ediyorsun: en büyük ve sürekli acılar içindeki birinin bedbaht olmadığını, hatta mesut olduğunu; daha hafif olanı ise inkâr ediyorsun: en mesut olduğunu. Oysa fazilet birinin bedbaht olmamasını sağlayabiliyorsa, en mesut olmasını daha kolay sağlar. Çünkü mesutla en mesut arasındaki mesafe, bedbahtla mesut arasındakinden azdır. Bir insanı felaketlerden koparıp mesutlar arasına yerleştirecek kadar güçlü olan şey, onu en mesut kılmak için geriye kalanı ekleyemez mi? Yokuşun tam tepesinde mi gücü tükenir?

14.92.15

Quod incredibilius videtur, id concedis, aliquem in maximis et continuis doloribus non esse miserum, esse etiam beatum; quod levius est, negas, beatissimum esse. Atqui si potest virtus efficere, ne miser aliquis sit, facilius efficiet, ut beatissimus sit. Minus enim intervalli a beato ad beatissimum restat quam a misero ad beatum. An quae res tantum valet, ut ereptum calamitatibus inter beatos locet, non potest adicere quod superest, ut beatissimum faciat? In summo deficit clivo?

14.92.16Hayatta elverişli şeyler de vardır, elverişsiz şeyler de; ikisi de bizim dışımızdadır. İyi insan bütün elverişsizliklerin baskısı altında bile bedbaht değilse, bazı elverişli şeylerden yoksun kaldığında nasıl en mesut olmaz? Çünkü elverişsizliklerin yükü onu bedbahtlığa kadar bastıramadığı gibi, elverişli şeylerin yokluğu da onu en mesut olmaktan uzaklaştırmaz; elverişsizliklerin altında nasıl bedbaht değilse, elverişli şeyler olmadan da öyle en mesuttur. Yoksa iyiliği azaltılabiliyorsa elinden alınabilir de.

14.92.16

Commoda sunt in vita et incommoda, utraque extra nos. Si non est miser vir bonus, quamvis omnibus prematur incommodis, quomodo non est beatissimus, si aliquibus commodis deficitur? Nam quemadmodum incommodorum onere usque ad miserum non deprimitur, sic commodorum inopia non deducitur a beatissimo, sed tam sine commodis beatissimus est, quam non est sub incommodis miser; aut potest illi eripi bonum suum, si potest minui.

14.92.17Biraz önce küçük bir kıvılcımın güneş ışığına hiçbir katkısı olmadığını söylüyordum. Çünkü güneşin parlaklığında, o olmasa parlayacak olan her şey gizlenir. "Ama bazı şeyler güneşin de önüne geçer," diyor. Oysa güneş, önüne konan şeylerin arasında da bütündür; onu görmemizi engelleyen bir şey araya girse bile işini görür, yoluna devam eder. Bulutların arasından parladığında açık havadakinden ne küçüktür ne de daha yavaş; çünkü bir şeyin yalnızca önüne geçmekle onu engellemesi arasında büyük fark vardır.

14.92.17

Paulo ante dicebam igniculum nihil conferre lumini solis. Claritate enim eius quicquid sine illo luceret absconditur. Sed quaedam, inquit, soli quoque opstant. At sol integer est etiam inter opposita, et quamvis aliquid interiacet, quod nos prohibeat eius aspectu, in opere est, cursu suo fertur. Quotiens inter nubila eluxit, non est sereno minor, ne tardior quidem, quoniam multum interest, utrum aliquid obstet tantum, an inpediat.

14.92.18Aynı şekilde faziletin önüne geçen şeyler ondan hiçbir şey eksiltmez: fazilet küçülmez, yalnızca daha az parlar. Belki bize aynı ölçüde görünmez ve parıldamaz, ama kendisi için aynıdır ve kararmış güneş gibi gücünü gizlice kullanır. Bu yüzden felaketlerin, kayıpların ve haksızlıkların faziletin karşısında yapabildiği, sisin güneşin karşısında yapabildiği kadardır.

14.92.18

Eodem modo virtuti opposita nihil detrahunt; non est minor, sed minus fulget. Nobis forsitan non aeque apparet ac nitet, sibi eadem est et more solis obscuri in occulto vim suam exercet. Hoc itaque adversus virtutem possunt calamitates et damna et iniuriae, quod adversus solem potest nebula.

14.92.19Bedeni pek sağlıklı olmayan bilgenin ne bedbaht ne de mesut olduğunu söyleyen de çıkıyor. O da yanılıyor; çünkü rastlantıya bağlı şeyleri faziletlerle eşit tutuyor, ahlâken güzellikten yoksun olana ahlâken güzel olan kadar değer veriyor. Saygıdeğer olanın hor görülen şeylerle karşılaştırılmasından daha iğrenç, daha yakışıksız ne olabilir? Adalet, saygı, sadakat, cesaret ve basiret saygıdeğerdir; buna karşılık sağlam bir bacak, kol, dişler, kasların sağlığı ve gücü değersizdir; bunlar çoğu zaman en değersiz insanlarda daha bol bulunur.

14.92.19

Invenitur, qui dicat sapientem corpore parum prospero usum nec miserum esse nec beatum. Hic quoque fallitur, exaequat enim fortuita virtutibus et tantundem tribuit honestis quantum honestate carentibus. Quid autem foedius, quid indignius quam comparari veneranda contemptis? Veneranda enim sunt iustitia, pietas, fides, fortitudo, prudentia; e contrario vilia sunt, quae saepe contingunt pleniora vilissimis, crus solidum et lacertus et dentes et tororum sanitas firmitasque.

14.92.20Sonra, bedeni sıkıntılı olan bilge ne bedbaht ne mesut sayılıp ortada bırakılacaksa, onun hayatı da ne istenmeye ne de kaçınılmaya değer olacaktır. Bilgenin hayatının istenmeye değer olmamasından daha saçma ne olabilir? Ya da ne istenmeye ne kaçınılmaya değer bir hayatın bulunmasından daha inanılmaz ne olabilir? Sonra, bedenin uğradığı zararlar insanı bedbaht kılmıyorsa, mesut olmasına da izin verirler. Çünkü bir şeyi daha kötü bir duruma geçirmeye gücü yetmeyenlerin, en iyi durumu kesintiye uğratmaya da gücü yetmez.

14.92.20

Deinde si sapiens, cui corpus molestum est, nec miser habebitur nec beatus, sed in medio relinquetur, vita quoque eius nec adpetenda erit nec fugienda. Quid autem tam absurdum quam sapientis vitam adpetendam non esse? Aut quid tam extra fidem quam esse aliquam vitam nec adpetendam nec fugiendam? Deinde si damna corporis miserum non faciunt, beatum esse patiuntur. Nam quibus potentia non est in peiorem transferendi statum, ne interpellandi quidem optimum.

14.92.21"Soğuk bir şeyi ve sıcak bir şeyi biliyoruz," diyor; "ikisinin arasında ılık vardır. Aynı şekilde biri mesuttur, biri bedbahttır, biri de ne mesut ne bedbaht." Bize karşı ileri sürülen bu benzetmeyi didiklemek istiyorum. O ılık şeye daha çok soğuk katarsam soğuk olur; daha çok sıcak katarsam sonunda sıcak olur. Ama sizin dediğiniz gibi, ne bedbaht ne mesut olan bu insana ne kadar sefalet eklersem ekleyeyim bedbaht olmayacaktır; demek ki bu benzetme uymuyor.

14.92.21

Frigidum, inquit, aliquid et calidum novimus, inter utrumque tepidum est; sic aliquis beatus est, aliquis miser, aliquis nec beatus nec miser. Volo hanc contra nos positam imaginem excutere. Si tepido illi plus frigidi ingessero, fiet frigidum. Si plus calidi adfudero, fiet novissime calidum. At huic nec misero nec beato quantumcumque ad miserias adiecero, miser non erit, quemadmodum dicitis; ergo imago ista dissimilis est.

14.92.22Sonra, sana ne bedbaht ne mesut bir insan veriyorum. Ona körlük ekliyorum: bedbaht olmuyor. Sakatlık ekliyorum: bedbaht olmuyor. Sürekli ve şiddetli acılar ekliyorum: bedbaht olmuyor. Bunca kötülüğün bedbaht bir hayata geçiremediği kişiyi bu kötülükler mutlu bir hayattan da çıkaramaz.

14.92.22

Deinde trado tibi hominem nec miserum nec beatum. Huic adicio caecitatem; non fit miser. Adicio debilitatem; non fit miser. Adicio dolores continuos et graves; miser non fit. Quem tam multa mala in miseram vitam non transferunt, ne ex beata quidem educunt.

14.92.23Dediğiniz gibi bilge mesutluktan bedbahtlığa düşemiyorsa, mesut olmamaya da düşemez. Kaymaya başlayan biri neden yolun ortasında bir yerde dursun? Onun en dibe yuvarlanmasına izin vermeyen şey, onu en tepede tutar. Mutlu hayat neden bozulamasın? Gevşetilemez bile; bu yüzden fazilet mutlu hayat için tek başına yeterlidir.

14.92.23

Si non potest, ut dicitis, sapiens ex beato in miserum decidere, non potest in non beatum. Quare enim qui labi coepit, alicubi subsistat? Quae res illum non patitur ad imum devolvi, retinet in summo. Quidni non possit beata vita rescindi? Ne remitti quidem potest, et ideo virtus ad illam per se ipsa satis est.

14.92.24"Ne yani," diyor, "daha uzun yaşamış, hiçbir acının işinden alıkoymadığı bilge, kötü talihle durmadan boğuşmuş olandan daha mesut değil midir?" Cevap ver bana: Daha iyi, ahlâken daha güzel midir? Değilse, daha mesut da değildir. Daha mesut yaşaması için daha doğru yaşaması gerekir; daha doğru yaşayamıyorsa daha mesut da yaşayamaz. Fazilet gerilip artmaz; öyleyse faziletten doğan mutlu hayat da artmaz. Çünkü fazilet öyle büyük bir iyidir ki ömrün kısalığını, acıyı ve bedenin türlü rahatsızlıklarını, bu ufak eklentileri hissetmez bile. Hazza gelince, fazilet onu dönüp bakmaya bile değer bulmaz.

14.92.24

Quid ergo? inquit, sapiens non est beatior, qui diutius vixit, quem nullus avocavit dolor, quam ille, qui cum mala fortuna semper luctatus est? Responde mihi: numquid et melior est et honestior? Si haec non sunt, ne beatior quidem est. Rectius vivat oportet, ut beatius vivat; si rectius non potest, ne beatius quidem. Non intenditur virtus, ergo ne beata quidem vita, quae ex virtute est. Virtus enim tantum bonum est, ut istas accessiones minutas non sentiat, brevitatem aevi et dolorem et corporum varias offensiones. Nam voluptas non est digna, ad quam respiciat.

14.92.25Faziletteki en seçkin şey nedir? Geleceğe muhtaç olmamak ve günlerini saymamak; ne kadarcık bir zaman içinde olursa olsun ebedî iyilikleri tamamlar. Bunlar bize inanılmaz, insan tabiatını aşan şeyler gibi görünüyor; çünkü faziletin yüceliğini kendi zayıflığımızla ölçüyor, kusurlarımıza fazilet adını takıyoruz. Peki ya şu? En büyük işkenceler içindeki birinin "Mesudum" demesi de aynı ölçüde inanılmaz görünmüyor mu? Oysa bu söz hazzın atölyesinin tam içinde işitildi. Bir yandan idrar güçlüğü, bir yandan yaralı midesinin iyileşmez acısı onu kıvrandırırken Epikuros, "Bu günü ve şu günü en mesut günlerim olarak geçiriyorum," diyor.

14.92.25

Quid est in virtute praecipuum? Futuro non indigere nec dies suos computare; in quantulo libet tempore bona aeterna consummat. Incredibilia nobis haec videntur et supra humanam naturam excurrentia. Maiestatem enim eius ex nostra inbecillitate metimur et vitiis nostris nomen virtutis inponimus. Quid porro? Non aeque incredibile videtur aliquem in summis cruciatibus positum dicere beatus sum? Atqui haec vox in ipsa officina voluptatis audita est. Beatissimum, inquit, hunc et hunc diem ago Epicurus, cum illum hinc urinae difficultas torqueret, hinc insanabilis exulcerati dolor ventris.

14.92.26Öyleyse bunlar, hazzın buyurduğu kimselerde bile bulunurken, fazilete bağlananlar için neden inanılmaz olsun? Oysa şu soysuz ve son derece aşağılık zihinli kimseler bile en büyük acılar, en büyük felaketler içinde bilgenin ne bedbaht ne de mesut olacağını söylüyorlar. Bu da inanılmaz, hatta daha da inanılmazdır. Çünkü doruğundan düşürülen faziletin nasıl en dibe sürüklenmeyeceğini göremiyorum. Ya mesut kılmalıdır ya da bundan uzaklaştırıldıysa insanın bedbaht olmasını da engellemeyecektir. Dimdik dururken gevşeyemez; ya yenilmesi ya yenmesi gerekir.

14.92.26

Quare ergo incredibilia ista sint aput eos, qui virtutem colunt, quom aput eos quoque reperiantur, aput quos voluptas imperavit? Hi quoque degeneres et humillimae mentis aiunt in summis doloribus, in summis calamitatibus sapientem nec miserum futurum nec beatum. Atqui hoc quoque incredibile est, immo incredibiles. Non video enim, quomodo non in infimum agatur e fastigio suo deiecta virtus. Aut beatum praestare debet, aut si ab hoc depulsa est, non prohibebit fieri miserum. Stans non potest mitti; aut vincatur oportet aut vincat.

14.92.27"Fazilet de mutlu hayat da yalnız ölümsüz tanrılara nasip olmuştur," diyor; "bize ise o iyiliklerin bir tür gölgesi ve benzeri düşer. Onlara yaklaşırız, ama varamayız." Oysa akıl tanrılarla insanlar arasında ortaktır; onlarda tamamlanmıştır, bizde tamamlanabilir.

14.92.27

Dis, inquit, inmortalibus solis et virtus et beata vita contigit, nobis umbra quaedam illorum bonorum et similitudo. Accedimus ad illa, non pervenimus. Ratio vero dis hominibusque communis est; haec in illis consummata est, in nobis consummabilis.

14.92.28Ama bizi umutsuzluğa kusurlarımız sürükler. Çünkü ikinci sırada olan, en iyi şeyleri korumakta pek kararlı olmayan, yargısı hâlâ sallantılı ve belirsiz olan kişidir. O, gözlerin ve kulakların hissini, iyi sağlığı, bedenin çirkin olmayan görünüşünü ve bunun yanında, durumu değişmeden daha uzun bir ömrü özleyebilir.

14.92.28

Sed ad desperationem nos vitia nostra perducunt; nam ille alter secundus est ut aliquis parum constans ad custodienda optima, cuius iudicium bibat etiamnunc et incertum est. Desideret oculorum atque aurium sensum, bonam valitudinem et non foedum aspectum corporis et habitu manente suo aetatis praeterea longius spatium.

14.92.29Böyle bir hayat pişmanlık duyulmadan sürülebilir; ama bu yetkin olmayan insanda kötülüğün bir tür gücü vardır, çünkü ruhu eğri şeylere kolayca kayar. Göze batan, azgın kötülük ondan uzaktır; henüz iyi değildir, ama iyiliğe doğru biçimlenmektedir. Oysa iyi olmak için bir şeyi eksik olan herkes kötüdür. Ama

kimin bedeninde fazilet ve yürek hazır bulunuyorsa,

o tanrılara eşit olur; kökenini hatırlayarak oraya yönelir.

14.92.29

Per hanc potest non paenitenda agi vita, at inperfecto viro huic malitiae vis quaedam inest, quia animum habet mobilem ad prava. Illa apparens malitia et exagitata abest; non est adhuc bonus, sed in bonum fingitur. Cuicumque autem deest aliquid ad bonum, malus est. Sed Si cui virtus animusque in corpore praesens, hic deos aequat, illo tendit originis suae memor.

14.92.30Hiç kimse indiği yere yeniden çıkmaya çalışmakla haddini aşmış olmaz. Tanrının bir parçası olan insanda tanrısal bir şey bulunduğunu neden düşünmeyesin? İçinde bulunduğumuz bu bütün hem birdir hem tanrıdır; biz de onun ortakları ve uzuvlarıyız. Ruhumuz geniştir; kusurlar onu aşağı bastırmazsa oraya kadar taşınır. Bedenimizin duruşu nasıl dik durup göğe bakıyorsa, istediği kadar uzanabilen ruh da tabiat tarafından tanrılarla eşit şeyleri istesin diye biçimlendirilmiştir. Kendi güçlerini kullanır ve kendi alanına doğru uzanırsa, en yükseğe yabancı bir yoldan tırmanmış olmaz.

14.92.30

Nemo inprobe eo conatur ascendere, unde descenderat. Quid est autem cur non existimes in eo divini aliquid existere, qui dei pars est? Totum hoc, quo continemur, et unum est et deus; et socii sumus eius et membra. Capax est noster animus, perfertur illo, si vitia non deprimant. Quemadmodum corporum nostrorum habitus erigitur et spectat in caelum, ita animus, cui in quantum vult licet porrigi, in hoc a natura rerum formatus est, ut paria dis vellet. Et si utatur suis viribus ac se in spatium suum extendat, non aliena via ad summa nititur.

14.92.31Göğe çıkmak büyük bir zahmet olurdu; ama ruh oraya geri dönüyor. Bu yolu bulunca her şeyi hor görerek cesurca yürür; paraya dönüp bakmaz. Altını ve gümüşü, içinde yattıkları karanlığa son derece layık olan bu şeyleri, cahillerin gözlerini kamaştırdıkları parıltıya göre değil, arzumuzun onları ayırıp kazıp çıkardığı eski çamura göre değerlendirir.

Diyorum ki, zenginliğin biriktirildiği yerden başka bir yerde bulunduğunu bilir; sandığın değil, ruhun doldurulması gerektiğini bilir.

14.92.31

Magnus erat labor ire in caelum; redit. Cum hoc iter nactus est, vadit audaciter contemptor omnium nec ad pecuniam respicit aurumque et argentum illis, in quibus iacuere, tenebris dignissima, non ab hoc aestimat splendore, quo inperitorum verberant oculos, sed a vetere caeno, ex quo illa secrevit cupiditas nostra et effodit. Scit, inquam, aliubi positas esse divitias quam quo congeruntur; animum impleri debere, non arcam.

14.92.32Onu her şeyin hâkimiyetine oturtmak, tabiatın mülkiyetine geçirmek mümkündür: öyle ki kendi sınırlarını doğunun ve batının uçlarıyla çizsin, tanrılar gibi her şeye sahip olsun ve servetiyle zenginlere yukarıdan baksın; onların hiçbiri kendi malına, başkasının malı yüzünden üzüldüğü kadar sevinmez.

14.92.32

Hunc inponere dominio rerum omnium licet, hunc in possessionem rerum naturae inducere, ut sua orientis occidentisque terminis finiat deorumque ritu cuncta possideat, cum opibus suis divites superne despiciat, quorum nemo tam suo laetus est quid cristis alieno.

14.92.33Ruh bu yüceliğe çıktığında bedeni de zorunlu bir yük olarak taşır; onu seven biri olarak değil, onu gözeten biri olarak. Üzerine konduğu şeye kendini tabi kılmaz. Bedene kul olan hiç kimse özgür değildir. Beden için duyulan aşırı kaygının bulup getirdiği öteki efendileri bir yana bırakalım; bedenin kendi buyruğu huysuz ve nazlıdır.

14.92.33

Cum se in hanc sublimitatem tulit, corporis quoque ut oneris necessarii non amator, sed procurator est nec se illi, cui inpositus est, subicit. Nemo liber est, qui corpori servit. Nam ut alios dominos, quos nimia pro illo sollicitudo invenit; transeas, ipsius morosum imperium delicatumque est.

14.92.34Ruh bedenden kimi zaman gönül dinginliğiyle çıkar, kimi zaman kendiliğinden fırlar gider; ardından geride bıraktığı bedenin sonunun ne olacağını da sormaz. Sakaldan ve saçtan kesilenlere nasıl aldırmıyorsak, insandan ayrılmak üzere olan o ilahî ruh da kabının nereye götürüleceğini —onu ateş mi yakacak, taş mı kapatacak, toprak mı örtecek, yabani hayvanlar mı parçalayacak— doğan bebeğin eşi bebeği ne kadar ilgilendiriyorsa kendini de o kadar ilgilendiren bir şey sayar. Atılmış bedeni kuşlar mı didikleyecek, yoksa

deniz köpeklerine yem mi olacak,

hiç olmayan birine ne?

14.92.34

Ab hoc modo aequo animo exit, modo nihilo prosilit, nec quis deinde relicti eius futurus sic exitus quaerit. Sed ut ex barba capilloque tonsa neglegimus, ita ille divinus animus egressurus hominem, quo receptaculum suum conferatur, ignis illud exurat an lapis includat an terra contegat an ferae distrahant, non magis ad se iudicat pertinere quam secundas ad editum infantem. Utrum proiectum aves differant, an consumatur Canibus data praeda marinis, quid ad illum, qui nullus est?

14.92.35Ama insanlar arasındayken de, ölünceye kadar korkulmayı yeterli bulmayanların ölümden sonraki tehditlerinden korkmaz. "Beni ne kanca korkutur," der, "ne de hakaret olsun diye atılmış cesedin, seyredecekler için iğrenç olan parçalanışı. Kimseden son vazifeyi istemem, kalıntılarımı kimseye emanet etmem. Tabiat kimse gömülmeden kalmasın diye önlem almıştır; zulmün attığını zaman gömer." Maecenas ne güzel söyler:

Mezar da umurumda değil; tabiat bırakılanları gömer.

Bunu kuşağını sıkı bağlamış, işine sarılmış biri söylemiş sanırsın. Gerçekten de büyük ve erkekçe bir zekâsı vardı; başarılar o kuşağı çözmeseydi. Hoşça kal.

14.92.35

Sed tunc quoque, cum inter homines est, non timet ullas post mortem minas eorum, quibus usque ad mortem timeri parum est. Non conterret, inquit, me nec uncus nec proiecti ad contumeliam cadaveris laceratio foeda visuris. Neminem de supremo officio rogo, nulli reliquias meas commendo. Ne quis insepultus esset, rerum natura prospexit. Quem saevitia proiecerit, dies condet. Diserte Maecenas ait: Nec tumulum curo. Sepelit natura relictos. Alte cinctum putes dixisse. Habuit enim ingenium et grande et virile, nisi illud secundis discinxisset. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…