İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

XV. Kitap

15.93.193. Mektup

Filozof Metronax'ın ölümünden, sanki daha uzun yaşayabilirmiş ve yaşaması gerekirmiş gibi yakındığın mektubunda o hakkaniyetini aradım: her konumda, her işte sende fazlasıyla bulunan, ama herkeste eksik olan tek bir konuda sende de eksik kalan hakkaniyetini. İnsanlara karşı hakkaniyetli çok kişi buldum, tanrılara karşı hiç kimseyi bulmadım. Her gün kaderi azarlıyoruz: "Şu neden yolun ortasında alınıp götürüldü? Şu neden götürülmüyor? Neden hem kendine hem başkalarına ağır gelen yaşlılığını uzatıp duruyor?"

15.93.1

In epistula, qua de morte Metronactis philosophi querebaris tamquam et potuisset diutius vivere et debuisset, aequitatem tuam desideravi, quae tibi in omni persona, in omni negotio superest, in una re deest, in qua omnibus. Multos inveni aequos adversus homines, adversus deos neminem, Obiurgamus cotidie fatum: quare ille in medio cursu raptus est? Quare ille non rapitur? Quare senectutem et sibi et aliis gravem extendit?

15.93.2Rica ederim, söyle: senin tabiata mı, tabiatın sana mı boyun eğmesini daha hakkaniyetli buluyorsun? Nasılsa çıkılması gereken bir yerden ne kadar çabuk çıktığının ne önemi var? Uzun yaşamaya değil, yeterince yaşamaya özen göstermeliyiz; çünkü uzun yaşaman için kadere, yeterince yaşaman için ruha ihtiyaç vardır. Hayat doluysa uzundur; ruh kendi iyiliğini kendine geri verip kendi üzerindeki hâkimiyeti kendi eline aldığında da dolar.

15.93.2

Utrum, obsecro te, aequius iudicas te naturae an tibi parere naturam? Quid autem interest, quam cito exeas, unde utique exeundum est? Non ut diu vivamus curandum est, sed ut satis; nam ut diu vivas, fato opus est, ut satis, animo. Longa est vita, si plena est; impletur autem, cum animus sibi bonum suum reddidit et ad se potestatem sui transtulit.

15.93.3Tembellik içinde geçirilmiş seksen yılın ona ne yararı var? Bu adam yaşamadı, hayatta oyalandı; geç ölmedi, uzun süre öldü. "Seksen yıl yaşadı." Önemli olan, onun ölümünü hangi günden itibaren saydığındır.

15.93.3

Quid illum octoginta anni iuvant per inertiam exacti? Non vixit iste, sed in vita moratus est, nec sero mortuus est, sed diu. Octoginta annis vixit. Interest, mortem eius ex quo die numeres.

15.93.4"Ama öteki gencecik öldü." Ne var ki iyi bir vatandaşın, iyi bir dostun, iyi bir evladın vazifelerini yerine getirdi; hiçbir konuda gevşemedi. Yaşı yarım kalmış olsa da hayatı tamamlanmıştır. "Seksen yıl yaşadı." Hayır, seksen yıl var oldu; meğer ki ağaçlar için "yaşıyor" denmesi anlamında yaşadı diyor olasın.

Rica ederim, Lucilius, şunu sağlayalım: değerli şeyler gibi hayatımız da çok yer kaplamasın, çok ağır tartsın. Onu süreyle değil, eylemle ölçelim. Dinç, talihi hor gören, insan hayatının bütün hizmetlerini görmüş ve onun en yüksek iyisine yükselmiş bu adamla, üzerinden pek çok yıl geçip gitmiş öteki arasında ne fark olduğunu bilmek ister misin? Biri ölümden sonra da vardır, öteki ölümden önce yok oldu.

15.93.4

At ille obiit viridis. Sed officia boni civis, boni amici, boni filii executus est; in nulla parte cessavit. licet aetas eius inperfecta sit, vita perfecta est. Octoginta annis vixit. Immo octoginta annis fuit, nisi forte sic vixisse eum dicis, quomodo dicuntur arbores vivere. Obsecro te, Lucili, hoc agamus, ut quemadmodum pretiosa rerum sic vita nostra non multum pateat, sed multum pendeat. Actu illam metiamur, non tempore. Vis scire, quid inter hunc intersit vegetum contemptoremque fortunae functum omnibus vitae humanae stipendiis atque in summum bonum eius evectum, et illum, cui multi anni transmissi sunt? Alter post mortem quoque est, alter ante mortem periit.

15.93.5Öyleyse, kendisine verilen zaman ne kadarcık olursa olsun onu iyi kullanmış olan kişiyi övelim ve bahtiyarlar arasına koyalım. Çünkü o gerçek ışığı gördü. Sıradan kalabalıktan biri olmadı. Hem yaşadı hem gürbüz yaşadı. Kimi zaman açık havanın tadını çıkardı, kimi zaman da, olağan olduğu üzere, güçlü bir yıldızın parıltısı gibi bulutların arasından parladı. Ne kadar yaşadığını ne diye soruyorsun? Yaşıyor: ta gelecek kuşaklara sıçradı, kendini hatıraya emanet etti.

15.93.5

Laudemus itaque et in numero felicium reponamus eum, cui quantulumcumque temporis contigit, bene conlocatum est. Vidit enim veram lucem. Non fuit unus e multis. Et vixit et viguit. Aliquando sereno usus est, aliquando, ut solet, validi sideris fulgor per nubila emicuit. Quid quaeris quamdiu vixerit? Vivit; ad posteros usque transiluit et se in memoriam dedit.

15.93.6Bununla birlikte bana daha çok yıl eklenmesini reddetmem; ama hayatımın süresi kesilirse, mutlu hayat için hiçbir şeyimin eksik kalmadığını söyleyeceğim. Çünkü kendimi açgözlü umudun bana son gün diye vaat ettiği güne göre ayarlamadım; her güne son günmüş gibi baktım. Ne zaman doğduğumu, hâlâ gençler arasında sayılıp sayılmadığımı ne diye soruyorsun?

15.93.6

Nec ideo mihi plures annos accedere recusaverim, nihil tamen mihi ad beatam vitam defuisse dicam, si spatium eius inciditur. Non enim ad eum diem me aptavi, quem ultimum mihi spes avida promiserat, sed nullum non tamquam ultimum aspexi. Quid me interrogas, quando natus sim, an inter iuniores adhuc censear?

15.93.7Payımı aldım. Nasıl daha küçük bir beden yapısında da insan yetkin olabilirse, daha küçük bir zaman ölçüsünde de hayat yetkin olabilir. Yaş dış şeyler arasındadır. Ne kadar var olacağım bana bağlı değildir; var olduğum sürece gerçekten var olmam bana bağlıdır. Benden şunu iste: ömrümü karanlıklar içinden geçer gibi adsız sansız tüketmeyeyim; hayatı yaşayayım, yanından geçip gitmeyeyim.

15.93.7

Habeo meum. Quemadmodum in minore corporis habitu potest homo esse perfectus, sic et in minore temporis modo potest vita esse perfecta. Aetas inter externa est. Quamdiu sim, alienum est; quamdiu ero, ut sim, meum est. Hoc a me exige, ne velut per tenebras aevum ignobile emetiar, ut agam vitam, non ut praetervehar.

15.93.8Hayatın en geniş süresinin ne olduğunu mu soruyorsun? Bilgeliğe ulaşıncaya kadar yaşamak. Ona ulaşan, en uzun sona değil, en büyük sona erişmiştir. O kişi cesaretle övünsün; tanrılara, tanrılar arasında kendine de şükretsin; var olmuş olmasını tabiatın hanesine yazsın. Haklı olarak yazacaktır, çünkü aldığından daha iyi bir hayatı geri verdi. İyi bir insanın örneğini ortaya koydu, onun nasıl ve ne kadar büyük olduğunu gösterdi. Bir şey ekleseydi, bu geçmiştekine benzer olurdu.

15.93.8

Quaeris quod sit amplissimum vitae spatium? Usque ad sapientiam vivere. Qui ad illam pervenit, attigit non longissimum finem, sed maximum. Ille vero glorietur audacter et dis agat gratias interque eos sibi, et rerum naturae inputet, quod fuit. Merito enim inputabit; meliorem illi vitam reddidit quam accepit. Exemplar boni viri posuit, qualis quantusque esset ostendit. Si quid adiecisset, fuisset simile praeterito.

15.93.9Hem nereye kadar yaşıyoruz ki? Her şeyin bilgisinin tadını çıkardık. Tabiatın hangi ilkelerden yükseldiğini, evreni nasıl düzenlediğini, yılı hangi dönüşümlerle geri getirdiğini, var olan her şeyi nasıl kuşattığını ve kendini kendi sınırı yaptığını biliyoruz. Yıldızların kendi hamleleriyle yürüdüğünü, yerden başka hiçbir şeyin durmadığını, geri kalan her şeyin kesintisiz bir hızla akıp gittiğini biliyoruz. Ayın güneşi nasıl geçtiğini, daha yavaş olanın neden daha hızlıyı geride bıraktığını, ışığı nasıl aldığını ya da yitirdiğini, geceyi hangi sebebin getirdiğini, günü hangisinin geri getirdiğini biliyoruz. Bunları daha yakından göreceğin yere gitmek gerek.

15.93.9

Et tamen quo usque vivimus? Omnium rerum cognitione fruiti sumus. Scimus a quibus principiis natura se adtollat, quemadmodum ordinet mundum, per quas annum vices revocet, quemadmodum omnia, quae usquam erant, cluserit et se ipsam finem sui fecerit. Scimus sidera impetu suo vadere, praeter terram nihil stare, cetera continua velocitate decurrere. Scimus quemadmodum solem luna praetereat, quare tardior velociorem post se relinquat, quomodo lumen accipiat aut perdat, quae causa inducat noctem, quae reducat diem. Illuc eundum est, ubi ista propius aspicias.

15.93.10O bilge şöyle diyor: "Tanrılarıma giden yolun bana açık olduğu umudu yüzünden daha cesur çıkıp gitmiyorum. Kabul edilmeyi gerçi hak ettim, zaten onların arasında bulundum; ruhumu oraya gönderdim, onlar da ruhlarını bana göndermişlerdi. Ama ortadan kaldırıldığımı, ölümden sonra insandan geriye hiçbir şey kalmadığını düşün: hiçbir yere geçmeyecek olsam da aynı büyük ruhla ayrılıyorum."

15.93.10

Nec hac spe, inquit sapiens ille, fortius exeo, quod patere mihi ad deos meos iter iudico. Merui quidem admitti et iam inter illos fui animumque illo meum misi et ad me illi suum miserant. Sed tolli me de medio puta et post mortem nihil ex homine restare; aeque magnum animum habeo, etiam si nusquam transiturus excedo.

15.93.11"Yaşayabileceği kadar çok yıl yaşamadı." Birkaç dizelik bir kitap da vardır, üstelik övülmeye değer ve yararlı bir kitap; Tanusius'un Yıllıklarının ise ne kadar hantal olduğunu ve onlara ne ad takıldığını bilirsin. Bazılarının uzun hayatı da böyledir; Tanusius'un Yıllıklarının adına layık bir hayat.

15.93.11

Non tam multis vixit annis quam potuit. Et paucorum versuum liber est et quidem laudandus atque utilis; annales Tanusii scis quam ponderosi sint et quid vocentur. Hoc est vita quorumdam longa, et quod Tanusii sequitur annales.

15.93.12Gösterinin son gününde öldürülen gladyatörü, ortasında öldürülenden daha bahtiyar mı sayıyorsun? Hayata öyle ahmakça düşkün biri olduğunu mu sanıyorsun ki arenada değil de ölülerin soyulduğu odada boğazlanmayı yeğlesin? Birbirimizin önünden daha büyük bir aralıkla gitmiyoruz. Ölüm herkesin içinden geçer; öldüren öldürülenin peşinden gider. En büyük kaygıyla uğraşılan şey en küçük şeydir. Kaçınamayacağın bir şeyden ne kadar süre kaçındığının ne önemi var? Hoşça kal.

15.93.12

Numquid feliciorem iudicas eum, qui summo die muneris, quam eum, qui medio occiditur? Numquid aliquem tam stulte cupidum esse vitae putas, ut iugulari in spoliario quam in harena malit? Non maiore spatio alter alterum praecedimus. Mors per omnes it; qui occidit, consequitur occisum. Minimum est, de quo sollicitissime agitur. Quid autem ad rem pertinet, quam diu vites, quod evitare non possis? Vale.

15.94.194. Mektup

Felsefenin her konuma özgü öğütler veren, insanı bütünüyle düzene koymayan da kocaya karısına karşı nasıl davranacağını, babaya çocuklarını nasıl yetiştireceğini, efendiye kölelerini nasıl yöneteceğini salık veren bölümünü bazıları tek bölüm olarak kabul etti. Ötekileri, sanki yararımızın dışında dolaşıyorlarmış gibi bir kenara bıraktılar; sanki önce bütün hayatın toplamını kavramamış olan biri bir parça hakkında öğüt verebilirmiş gibi.

15.94.1

Eam partem philosophiae, quae dat propria cuique personae praecepta nec in universum conponit hominem, sed marito suadet quomodo se gerat adversus uxorem, patri quomodo educet liberos, domino quomodo servos regat, quidam solam receperunt, ceteras quasi extra utilitatem nostram vagantes reliquerunt, tamquam quis posset de parte suadere nisi qui summam prius totius vitae complexus est.

15.94.2Ama Stoacı Ariston tam tersine bu bölümü hafif, yüreğe kadar inmeyen, kocakarı öğütleriyle dolu bir şey sayar; en çok yararın felsefenin temel öğretilerinden (decreta) ve en yüksek iyinin belirlenmesinden geldiğini söyler. Bunu iyi anlayıp öğrenen kişi her işte ne yapması gerektiğini kendi kendine buyurur.

15.94.2

Sed Ariston Stoicus contrario hanc partem levem existimat et quae non descendat in pectus usque anilia habentem praecepta, plurimum ait proficere ipsa decreta philosophiae constitutionemque summi boni. Quam qui bene intellexit ac didicit, quid in quaque re faciendum sit sibi ipse praecipit.

15.94.3Cirit atmayı öğrenen, belirlenmiş bir hedefi gözetir ve elini atacaklarını doğrultmaya alıştırır; bu ustalığı terbiye ve alıştırmayla edinince onu istediği yerde kullanır, çünkü şunu ya da bunu değil, ne isterse onu vurmayı öğrenmiştir. Aynı şekilde kendini bütün hayata hazırlamış kişi de tek tek uyarılmaya ihtiyaç duymaz; bütün için eğitilmiştir: karısıyla ya da oğluyla nasıl yaşayacağını değil, nasıl iyi yaşayacağını öğrenmiştir. Karısıyla ve çocuklarıyla nasıl yaşayacağı da bunun içindedir.

15.94.3

Quemadmodum qui iaculari discit, destinatum locum captat et manum format ad derigenda quae mittet, eum hanc vim ex disciplina et exercitatione percepit, quocumque vult illa utitur, didicit enim non hoc aut illud ferire, sed quodcumque voluerit: sic qui se ad totam vitam instruxit, non desiderat particulatim admoneri, doctus in totum, non enim quomodo cum uxore aut cum filio viveret, sed quomodo bene viveret. In hoc est et quomodo cum uxore ac liberis vivat.

15.94.4Kleanthes bu bölümü de yararlı sayar, ama bütünden akmadıkça, felsefenin temel öğretilerini ve ana başlıklarını bilmedikçe zayıf bulur. Öyleyse bu konu iki soruya ayrılır: yararlı mı yararsız mı olduğu ve tek başına iyi bir insan yetiştirip yetiştiremeyeceği; yani gereksiz mi olduğu, yoksa ötekilerin hepsini mi gereksiz kıldığı.

15.94.4

Cleanthes utilem quidem iudicat et hanc partem, sed inbecillam nisi ab universo fluit, nisi decreta ipsa philosophiae et capita cognovit. In duas ergo quaestiones locus iste dividitur: utrum utilis an inutilis sit, et an solus virum bonum possit efficere, id est utrum supervacuus sit an omnes faciat supervacuos.

15.94.5Bu bölümün gereksiz görülmesini isteyenler şöyle der: "Göze bir şey konup görüşü engelliyorsa o şey kaldırılmalıdır. O engel dururken 'Şöyle yürüyeceksin, elini şuraya uzatacaksın' diye öğüt veren boşuna emek harcar. Aynı şekilde bir şey ruhu körleştirip vazifelerin sırasını seçmesine engel oluyorsa, 'Babanla şöyle, karınla şöyle yaşayacaksın' diye öğüt veren hiçbir şey yapmış olmaz. Çünkü zihnin üzerine yanılgı yayıldığı sürece öğütler hiçbir işe yaramaz; yanılgı dağıtılırsa her vazifeye ne borçlu olunduğu açıkça görünecektir. Yoksa ona sağlıklı birinin ne yapması gerektiğini öğretmiş olursun, ama onu sağlıklı kılmış olmazsın.

15.94.5

Qui hanc partem videri volunt supervacuam, hoc aiunt: Si quid oculis oppositum moratur aciem, removendum est. Illo quidem obiecto operam perdit qui praecipit: sic ambulabis, illo manum porriges. Eodem modo ubi aliqua res occaecat animum et ad officiorum dispiciendum ordinem inpedit, nihil agit qui praecipit: sic vives cum patre, sic cum uxore. Nihil enim proficient praecepta, quamdiu menti error offusus est; si ille discutitur, apparebit, quid cuique debeatur officio. Alioqui doces illum, quid sano faciendum sit, non efficis sanum.

15.94.6Yoksula zengin gibi davranmayı gösteriyorsun; yoksulluk sürerken bu nasıl olabilir? Açlık çekene tok biri gibi ne yapacağını gösteriyorsun; sen asıl iliklerine işlemiş açlığı gider.

Bütün kusurlar için de sana aynı şeyi söylüyorum: kusurların kendileri kaldırılmalıdır; onlar dururken yapılamayacak şey öğütlenmemelidir. Çektiğimiz yanlış kanaatleri kovmadıkça ne açgözlü paranın nasıl kullanılacağını dinler ne de korkak tehlikeli şeyleri nasıl hor göreceğini.

15.94.6

Pauperi ut agat divitem monstras; hoc quomodo manente paupertate fieri potest? Ostendis esurienti quid tamquam satur faciat; fixam potius medullis famem detrahe. Idem tibi de omnibus vitiis dico: ipsa removenda sunt, non praecipiendum quod fieri illis manentibus non potest. Nisi opiniones falsas, quibus laboramus, expuleris, nec avarus, quomodo pecunia utendum sit, exaudiet, nec timidus, quomodo periculosa contemnat.

15.94.7Paranın ne iyi ne kötü olduğunu bilmesini sağlamalı, ona en bedbaht zenginleri göstermelisin. Herkesin dehşetle korktuğu şeylerin, acı çekmenin de ölmenin de, dedikodunun yaydığı kadar korkulacak şeyler olmadığını bilmesini sağlamalısın: katlanılması bir kanun olan ölümde, kimsenin başına bir daha gelmemesinin çoğu zaman büyük bir avuntu olduğunu; acıda ise ruhun direncinin çare olacağını, çünkü ruhun inatla katlandığı her şeyi kendine hafiflettiğini. Acının en iyi yanının tabiatı olduğunu: uzayan acı büyük olamaz, büyük olan acı da uzayamaz. Evrenin zorunluluğunun bize buyurduğu her şey cesaretle karşılanmalıdır.

15.94.7

Efficias oportet, ut sciat pecuniam nec bonum nec malum esse; ostendas illi miserrimos divites. Efficias, ut quicquid publice expavimus, sciat non esse tam timendum quam fama circumfert, nec dolere nec mori; saepe in morte, quam pati lex est, magnum esse solacium, quod ad neminem redit; in dolore pro remedio futuram obstinationem animi, qui levius sibi facit, quicquid contumaciter passus est. Optimam doloris esse naturam, quod non potest nec qui extenditur magnus esse nec qui est magnus extendi; omnia fortiter excipienda, quae nobis mundi necessitas imperat.

15.94.8Bu temel öğretilerle onu kendi durumunu görmeye getirdiğinde, mutlu hayatın hazza değil tabiata uygun hayat olduğunu öğrendiğinde, insanın tek iyisi olan faziletle gönülden sevdiğinde, tek kötü olan çirkinlikten kaçtığında, geri kalan her şeyin —zenginliğin, makamların, sağlığın, gücün, iktidarın— ne iyiler ne kötüler arasında sayılacak orta bir kısım olduğunu bildiğinde, tek tek her şey için ona 'Şöyle yürü, şöyle akşam yemeği ye; bu erkeğe yakışır, bu kadına; bu evliye, bu bekâra' diyecek bir öğütçüye ihtiyaç duymayacaktır.

15.94.8

His decretis eum illum in conspectum suae condicionis adduxeris et cognoverit beatam esse vitam non quae secundum voluptatem est, sed secundum naturam, cum virtutem unicum bonum hominis adamaverit, turpitudinem solum malum fugerit, reliqua omnia, divitias, honores, bonam valitudinem vires, imperia, scierit esse mediam partem nec bonis adnumerandam nec malis, monitorem non desiderant ad singula, qui dicat: sic incede, sic cena. Hoc viro hoc feminae, hoc marito hoc caelibi convenit.

15.94.9Çünkü bunları en titizlikle öğütleyenler kendileri yapamazlar. Bunları lala çocuğa, nine torununa öğütler; öfkelenmemek gerektiğini de en öfkeli öğretmen savunur. Bir ilk mektebe girersen, filozofların büyük bir kibirle ortaya attıkları bu şeylerin çocuk ezberlerinde yazılı olduğunu görürsün.

15.94.9

Ista enim qui diligentissime monent, ipsi facere non possunt. Haec paedagogus puero, haec avia nepoti praecipit, et irascendum non esse magister iracundissimus disputat. Si ludum litterarium intraveris, scies ista, quae ingenti supercilio philosophi iactant, in puerili esse praescripto.

15.94.10Sonra, açık şeyleri mi öğütleyeceksin, şüpheli şeyleri mi? Açık şeylerin öğütçüye ihtiyacı yoktur; şüpheli şeyleri öğütleyene ise inanılmaz; öyleyse öğüt vermek gereksizdir. Bunu şöyle öğren: karanlık ve belirsiz olanı öğütlüyorsan, onu kanıtlarla desteklemen gerekecek; kanıtlayacaksan, kanıtlamakta kullandığın şeyler daha güçlüdür ve kendi başlarına yeterlidir.

15.94.10

Utrum deinde manifesta an dubia praecipies? Non desiderant manifesta monitorem, praecipienti dubia non creditur; supervacuum est ergo praecipere. Id adeo sic disce. Si id mones, quod obscurum est et ambiguum, probationibus adiuvandum erit. Si probaturus es, illa per quae probas plus valent satisque per se sunt.

15.94.11'Dostuna şöyle davran, vatandaşına şöyle, ortağına şöyle.' Neden? 'Çünkü adil olan budur.' Bütün bunları bana adalet konusu öğretir. Orada hakkaniyetin kendisi için istenmesi gerektiğini, bizi ona ne korkunun zorladığını ne de ücretin kiraladığını, bu fazilette faziletin kendisinden başka bir şeyden hoşlanan kişinin adil olmadığını bulurum. Kendimi buna inandırıp bunu iliklerime kadar içtiğimde, eğitimli birine bunları öğreten öğütler ne işe yarar? Bilene öğüt vermek gereksizdir, bilmeyene ise yetersiz. Çünkü ona yalnız neyin buyurulduğunu değil, neden buyurulduğunu da duyması gerekir.

15.94.11

Sic amico utere, sic cive, sic socio. Quare? Quia iustum est. Omnia ista mihi de iustitia locus tradit. Illic invenio aequitatem per se expetendam, nec metu nos ad illam cogi nec mercede conduci, non esse iustum, cui quidquam in hac virtute placet praeter ipsam. Hoc cum persuasi mihi et perbibi, quid ista praecepta proficiunt, quae eruditum docent? Praecepta dare scienti supervacuum est, nescienti parum. Audire enim debet non tantum, quid sibi praecipiatur, sed etiam quare.

15.94.12Diyorum ki, öğütler iyi ve kötü hakkında doğru kanaatleri olana mı gereklidir, olmayana mı? Olmayana senden hiçbir yardım gelmez; senin uyarılarına zıt bir söylenti onun kulaklarını çoktan ele geçirmiştir. Kaçınılacak ve aranacak şeyler hakkında kesin bir yargısı olan ise sen sussan da ne yapması gerektiğini bilir. Öyleyse felsefenin bu bölümü bütünüyle kaldırılabilir.

15.94.12

Utrum, inquam, veras opiniones habenti de bonis malisque sunt necessaria an non habenti? Qui non habet, nihil a te adiuvabitur; aures eius contraria monitionibus tuis fama possedit. Qui habet exactum iudicium de fugiendis petendisque, scit, quid sibi faciendum sit, etiam te tacente. Tota ergo pars ista philosophiae summoveri potest.

15.94.13Hata etmemizin iki sebebi vardır: ya ruhta eğri kanaatlerle edinilmiş bir kötülük vardır ya da ruh yanlışlarla dolu olmasa bile yanlışa yatkındır ve onu olmaması gereken yere çeken bir görüntüyle çabucak bozulur. Bu yüzden ya hasta zihni tümüyle iyileştirip kusurlardan kurtarmalı ya da boş ama daha kötüye eğilimli zihni önceden doldurmalıyız. İkisini de felsefenin temel öğretileri yapar; demek ki bu tür öğüt verme hiçbir işe yaramaz.

15.94.13

Duo sunt, propter quae delinquimus: aut inest animo pravis opinionibus malitia contracta aut, etiam si non est falsis occupatus, ad falsa proclivis est et cito specie quo non oportet trahente corrumpitur. Itaque debemus aut percurare mentem aegram et vitiis liberare, aut vacantem quidem, sed ad peiora pronam praeoccupare. Utrumque decreta philosophiae faciunt; ergo tale praecipiendi genus nil agit.

15.94.14Üstelik herkese tek tek öğüt verirsek, bu kavranamayacak kadar büyük bir iştir. Faizle para verene başka, tarla sürene başka, ticaret yapana başka, kralların dostluğunu arayana başka, eşitlerini sevecek olana başka, kendinden aşağıdakileri sevecek olana başka öğütler vermeliyiz.

15.94.14

Praeterea si praecepta singulis damus, inconprehensibile opus est. Alia enim dare debemus faeneranti, alia colenti agrum, alia negotianti, alia regum amicitias sequenti, alia pares, alia inferiores amaturo.

15.94.15Evlilikte, birinin kız olarak aldığı karısıyla nasıl yaşayacağını, evlilikten önce bir başka erkeği tanımış bir kadınla nasıl, zengin bir kadınla nasıl, çeyizsiz bir kadınla nasıl yaşayacağını öğütleyeceksin. Yoksa kısır kadınla doğurgan kadın, yaşı ilerlemiş kadınla genç kız, anneyle üvey anne arasında bir fark olmadığını mı düşünüyorsun? Bütün türleri kucaklayamayız; oysa her biri kendine özgü şeyler ister. Felsefenin kanunları ise kısadır ve her şeyi bağlar.

15.94.15

In matrimonio praecipies, quomodo vivat eum uxore aliquis, quam virginem duxit, quomodo eum ea, quae alicuius ante matrimonium experta est, quemadmodum eum locuplete, quemadmodum cum indotata. An non putas aliquid esse discriminis inter sterilem et fecundam, inter provectiorem et puellam, inter matrem et novercam? Omnes species conplecti non possumus, atqui singulae propria exigunt; leges autem philosophiae breves sunt et omnia alligant.

15.94.16Şunu da ekle: bilgeliğin öğütleri sınırları belli ve kesin olmalıdır; sınırlanamayan şeyler bilgeliğin dışındadır, çünkü bilgelik şeylerin sınırlarını bilir.

Öyleyse bu öğüt veren bölüm kaldırılmalıdır, çünkü birkaç kişiye vaat ettiğini herkese sağlayamaz; bilgelik ise herkesi kucaklar.

15.94.16

Adice nunc, quod sapientiae praecepta finita debent esse et certa: si qua finiri non possunt, extra sapientiam sunt; sapientia rerum terminos novit. Ergo ista praeceptiva pars summovenda est, quia quod paucis promittit, praestare omnibus non potest; sapientia autem omnes tenet.

15.94.17Toplumun deliliğiyle hekimlere teslim edilen delilik arasında, birinin hastalıktan, ötekinin yanlış kanaatlerden muzdarip olması dışında hiçbir fark yoktur. Biri cinnetin sebeplerini sağlık bozukluğundan almıştır, öteki ruhun bozuk sağlığının kendisidir. Biri bir deliye nasıl konuşacağına, nasıl yürüyeceğine, kamu önünde ve evde nasıl davranacağına dair öğütler verirse, uyardığı kişiden daha deli olur. Asıl kara safrası tedavi edilmeli, cinnetin sebebinin kendisi giderilmelidir. Ruhun bu öteki cinnetinde de aynısı yapılmalıdır: cinnetin kendisi dağıtılmalıdır; yoksa öğüt verenlerin sözleri boşa gider."

15.94.17

Inter insaniam publicam et hanc, quae medicis traditur, nihil interest nisi quod haec morbo laborat, illa opinionibus falsis. Altera causas furoris traxit ex valitudine, altera animi mala valitudo est. Si quis furioso praecepta det, quomodo loqui debeat, quomodo procedere, quomodo in publico se gerere, quomodo in privato, erit ipso, quem monebit, insanior. Ei bilis nigra curanda est et ipsa furoris causa removenda. Idem in hoc alio animi furore faciendum est. Ipse discuti debet; alioqui abibunt in vanum monentium verba.

15.94.18Bunları Ariston söylüyor; ona tek tek cevap vereceğiz. Önce şu sözüne karşı: göze bir şey engel olup görüşü kapatıyorsa kaldırılması gerektiğini söylüyor. Kabul ediyorum, böyle birinin görmek için öğütlere değil, görüşünü temizleyecek ve önündeki engelden kurtaracak bir çareye ihtiyacı vardır. Çünkü tabiatça görürüz; engelleri kaldıran, tabiata işlevini geri verir. Ama her vazifeye ne borçlu olunduğunu tabiat öğretmez.

15.94.18

Haec ab Aristone dicuntur; cui respondebimus ad singula. Primum adversus illud, quod ait, si quid obstat oculo et inpedit visum, debere removeri. Fateor huic non esse opus praeceptis ad videndum, sed remedio, quo purgetur acies et officientem sibi moram effugiat. Natura enim videmus, cui usum sui reddit qui removet obstantia. Quid autem cuique debeatur officio, natura non docet.

15.94.19Sonra, gözündeki perde tedavi edilen kişi görüşünü geri kazanır kazanmaz başkalarına da geri veremez; oysa kötülükten kurtulan kişi başkalarını da kurtarır. Gözün renklerin özelliklerini anlaması için ne teşvike ne de öğüde ihtiyaç vardır; kimse uyarmadan beyazı karadan ayırır. Buna karşılık ruhun hayatta ne yapılması gerektiğini görmesi için pek çok öğüde ihtiyacı vardır. Hem hekim göz hastalarını da yalnız tedavi etmez, onlara öğüt de verir.

15.94.19

Deinde cuius curata suffusio est, is non protinus eum visum recepit, aliis quoque potest reddere; malitia liberatus et liberat. Non opus est exhortatione, ne consilio quidem, ut colorum proprietates oculus intellegat, a nigro album etiam nullo monente distinguet. Multis contra praeceptis eget animus, ut videat, quid agendum sit in vita; quamquam oculis quoque aegros medicus non tantum curat sed etiam monet.

15.94.20"Zayıf görüşünü hemen sert ışığa teslim etmen için bir sebep yok," der; "önce karanlıktan gölgeli yerlere geç, sonra daha çok cesaret et ve yavaş yavaş parlak ışığa katlanmaya alış. Yemekten sonra okuman için sebep yok; dolu ve şişmiş gözlere iş buyurman için sebep yok; yüzüne çarpan rüzgârdan ve soğuğun şiddetinden kaçın"; bu türden, ilaçlardan daha az yararlı olmayan başka şeyler de söyler. Hekimlik çarelere öğüt de ekler.

15.94.20

Non est, inquit, quod protinus inbecillam aciem committas inprobo lumini; a tenebris primum ad umbrosa procede, deinde plus aude et paulatim claram lucem pati adsuesce. Non est quod post cibum studeas, non est quod plenis oculis ac tumentibus imperes; adflatum et vim frigoris in os occurrentis evita; alia eiusmodi, quae non minus quam medicamenta proficiunt. Adicit remediis medicina consilium.

15.94.21"Yanılgı," diyor, "hata etmenin sebebidir. Öğütler onu bizden söküp almaz, iyi ve kötü hakkındaki yanlış kanaatleri de fethetmez." Kabul ediyorum, öğütler ruhun eğri bir kanısını yıkmaya kendi başlarına yetmez; ama bu yüzden başka şeylere eklendiklerinde de hiçbir işe yaramaz değildirler. Önce hatırayı tazelerler; sonra bütünün içinde karmakarışık görünen şeyler parçalara ayrılınca daha dikkatle incelenir. Yoksa bu yolla teselliyi de teşviki de gereksiz sayabilirsin; oysa bunlar gereksiz değildir; öyleyse öğüt vermek de gereksiz değildir.

15.94.21

Error, inquit, est causa peccandi. Hunc nobis praecepta non detrahunt nec expugnant opiniones de bonis ac malis falsas. Concedo per se efficacia praecepta non esse ad evertendam pravam animi persuasionem; sed non ideo nihil ne aliis quidem adiecta proficiunt. Primum memoriam renovant; deinde quae in universo confusius videbantur, in partes divisa diligentius considerantur. Aut isto modo licet et consolationes dicas supervacuas et exhortationes; atqui non sunt supervacuae, ergo ne monitiones quidem.

15.94.22"Hastaya sağlıklı biri gibi ne yapması gerektiğini öğütlemek ahmakçadır," diyor; "yeniden kazandırılması gereken sağlıktır, o olmadan öğütler boşunadır." Peki hastaların ve sağlıklıların, hakkında uyarılmaları gereken ortak bazı şeyleri olmasına ne demeli? Yiyecekleri hırsla istememek, yorgunluktan kaçınmak gibi. Yoksulun da zenginin de ortak bazı öğütleri vardır.

15.94.22

Stultum est, inquit, praecipere aegro, quid facere tamquam sanus debeat, cum restituenda sanitas sit, sine qua inrita sunt praecepta. Quid, quod habent aegri quaedam sanique communia, de quibus admonendi sunt? Tamquam ne avide cibos adpetant, ut lassitudinem vitent. Habent quaedam praecepta communia pauper et dives.

15.94.23"Açgözlülüğü iyileştir," diyor, "ikisinin de arzusu yatışmışsa ne yoksula ne zengine öğütleyecek bir şeyin kalmaz." Peki parayı arzulamamak başka, parayı kullanmayı bilmek başka bir şey olmasına ne demeli? Açgözlüler paranın ölçüsünü bilmez, açgözlü olmayanlar ise kullanımını bile bilmez. "Yanılgıları kaldır," diyor; "öğütler gereksizdir." Bu yanlıştır. Diyelim ki açgözlülük gevşedi, sefahat dizginlendi, pervasızlığa gem vuruldu, tembelliğe mahmuz takıldı; kusurlar kaldırılsa bile ne yapmamız ve nasıl yapmamız gerektiğini öğrenmek zorundayız.

15.94.23

Sana. inquit, avaritiam, et nihil habebis quod admoneas aut pauperem aut divitem, si cupiditas utriusque consedit. Quid, quod aliud est non concupiscere pecuniam, aliud uti pecunia scire? Cuius avari modum ignorant, etiam non avari usum. Tolle, inquit, errores; supervacua praecepta sunt. Falsum est. Puta enim avaritiam relaxatam, puta adstrictam esse luxuriam, temeritati frenos iniectos, ignaviae subditum calcar; etiam remotis vitiis quid et quemadmodum debeamus facere, discendum est.

15.94.24"Ağır kusurlara uygulanan öğütler hiçbir sonuç vermez," diyor. Hekimlik de iyileşmez hastalıkları yenemez, yine de kimine çare, kimine hafiflik olsun diye uygulanır. Bütün felsefenin gücü bile, bütün kuvvetlerini bunun için seferber etse de, ruhlardan artık katılaşmış ve eskimiş bir illeti söküp atamaz. Ama her şeyi iyileştirmiyor diye hiçbir şeyi iyileştirmiyor değildir.

15.94.24

Nihil, inquit, efficient monitiones admotae gravibus vitiis. Ne medicina quidem morbos insanabiles vincit, tamen adhibetur aliis in remedium, aliis in levamentum. Ne ipsa quidem universae philosophiae vis, licet totas in hoc vires suas advocet, duram iam et veterem animis extrahet pestem. Sed non ideo nihil sanat, quia non omnia.

15.94.25"Açık şeyleri göstermenin ne yararı var?" diyor. Çok yararı var; çünkü bazen biliriz ama dikkat etmeyiz. Uyarı öğretmez, ama dikkati çeker, uyandırır, hatırayı tutar ve kayıp gitmesine izin vermez. Gözümüzün önüne konmuş pek çok şeyin yanından geçip gideriz. Uyarmak bir tür teşviktir. Ruh çoğu zaman açık şeyleri bile görmezden gelir; bu yüzden ona en bilinen şeylerin bilgisi zorla sokulmalıdır. Calvus'un Vatinius'a karşı söylediği şu söz burada yinelenmeli: "Seçimde rüşvet verildiğini biliyorsunuz; bunu bildiğinizi de herkes biliyor."

15.94.25

Quid prodest, inquit, aperta monstrare? Plurimum; interdum enim scimus nec adtendimus. Non docet admonitio, sed advertit, sed excitat, sed memoriam continet nec patitur elabi. Pleraque ante oculos posita transimus. Admonere genus adhortandi est. Saepe animus etiam aperta dissimulat; ingerenda est itaque illi notitia rerum notissimarum. Illa hoc loco in Vatinium Calvi repetenda sententia est: factum esse ambitum scitis, et hoc vos scire omnes sciunt.

15.94.26Dostluklara kutsal bir özenle bağlı kalınması gerektiğini biliyorsun, ama yapmıyorsun. Kendisi başkalarının karılarını baştan çıkarırken karısından iffet bekleyenin alçak olduğunu biliyorsun; karının bir zinacıyla nasıl hiçbir ilişkisi olmamalıysa senin de bir metresle hiçbir ilişkin olmaması gerektiğini biliyorsun, ama yapmıyorsun. Bu yüzden sana sık sık hatırlatılmalıdır; çünkü bunlar bir köşeye kaldırılmış değil, el altında olmalıdır. Sağlığa yararlı ne varsa sık sık ele alınmalı, sık sık evirilip çevrilmelidir ki yalnız bildiğimiz değil, hazır tuttuğumuz şeyler olsun. Şunu da ekle: açık şeyler de çoğu zaman daha açık hâle gelir.

15.94.26

Scis amicitias sancte colendas esse, sed non facis. Scis inprobum esse, qui ab uxore pudicitiam exigit, ipse alienarum corruptor uxorum; scis ut illi nil eum adultero, sic tibi nil esse debere cum paelice, et non facis. Itaque subinde ad memoriam reducendus es; non enim reposita illa esse oportet, sed in promptu. Quaecumque salutaria sunt, saepe agitari debent, saepe versari, ut non tantum nota sint nobis, sed etiam parata. Adice nunc, quod aperta quoque apertiora fieri solent.

15.94.27"Öğütlediğin şeyler şüpheliyse," diyor, "kanıtlar eklemen gerekecek; demek ki yararlı olan öğütler değil, kanıtlardır." Peki kanıt olmadan da öğüt verenin otoritesinin yararlı olmasına ne demeli? Hukukçuların verdiği görüşler de gerekçe gösterilmese bile geçerlidir. Üstelik öğütlenen şeylerin kendileri de, özellikle bir şiire dokunmuş ya da düzyazıda bir vecizeye sıkıştırılmışlarsa, kendi başlarına büyük bir ağırlık taşırlar; Cato'nun şu sözleri gibi: "Lazım olanı değil, zorunlu olanı satın al; lazım olmayan şey bir paraya da pahalıdır." Ya da bir kehanet olarak verilmiş ya da onlara benzeyen şu sözler gibi: "Zamanı esirge", "Kendini tanı".

15.94.27

Si dubia sunt, inquit, quae praecipis, probationes adicere debebis; ergo illae, non praecepta proficient. Quid, quod etiam sine probationibus ipsa monentis auctoritas prodest? Sic quomodo iurisconsultorum valent responsa, etiam si ratio non redditur. Praeterea ipsa, quae praecipiuntur, per se multum habent ponderis, utique si aut carmini intexta sunt aut prosa oratione in sententiam coartata, sicut illa Catoniana: emas non quod opus est, sed quod necesse est; quod non opus est, asse carum est, qualia sunt illa aut reddita oraculo aut similia: tempori parce, te nosce.

15.94.28Biri sana şu dizeleri söylediğinde gerekçe mi isteyeceksin?

Haksızlıkların çaresi unutmaktır.

Talih cesurlara yardım eder; tembel kendi kendinin önünü keser.

Bu sözler avukat aramaz; doğrudan ruhun hâllerine dokunur ve tabiat kendi gücünü işlettiği için yararlı olurlar.

15.94.28

Numquid rationem exiges, eum tibi aliquis hos dixerit versus? Iniuriarum remedium est oblivio. Audentes fortuna iuvat, piger ipse sibi opstat. Advocatum ista non quaerunt; adfectus ipsos tangunt et natura vim suam exercente proficiunt.

15.94.29Ruhlar ahlâken güzel olan her şeyin tohumlarını taşır; bu tohumlar uyarıyla uyanır, tıpkı hafif bir üflemeyle desteklenen kıvılcımın ateşini yayması gibi. Fazilet dokunulup itildiğinde doğrulur. Ayrıca ruhta bulunan ama pek el altında olmayan bazı şeyler vardır; söylendiklerinde hazır hâle gelmeye başlarlar. Bazı şeyler de farklı yerlere dağılmış yatar ve alıştırma görmemiş zihin onları bir araya toplayamaz. Bu yüzden daha güçlü olsunlar ve ruhu daha çok yükseltsinler diye bir araya getirilip birleştirilmelidirler.

15.94.29

Omnium honestarum rerum semina animi gerunt, quae admonitione excitantur, non aliter quam scintilla flatu levi adiuta ignem suum explicat. Erigitur virtus, eum tacta est et inpulsa. Praeterea quaedam sunt quidem in animo, sed parum prompta, quae incipiunt in expedito esse, eum dicta sunt. Quaedam diversis locis iacent sparsa, quae contrahere inexercitata mens non potest. Itaque in unum conferenda sunt et iungenda, ut plus valeant animumque magis adlevent.

15.94.30Ya da öğütler hiçbir işe yaramıyorsa bütün terbiye kaldırılmalı, yalnızca tabiatla yetinmeliyiz.

Bunu söyleyenler, birinin kıvrak ve dik bir zekâya, ötekinin ağır ve kalın bir zekâya sahip olduğunu, hiç değilse birinin ötekinden daha zeki olduğunu görmüyorlar. Zekânın gücü öğütlerle beslenir ve büyür; doğuştan gelen inançlara yenilerini ekler, bozulmuş olanları düzeltir.

15.94.30

Aut si praecepta nihil adiuvant, omnis institutio tollenda est, ipsa natura contenti esse debemus. Hoc qui dicunt, non vident alium esse ingenii mobilis et erecti, alium tardi et hebetis, utique alium alio ingeniosiorem. Ingenii vis praeceptis alitur et crescit novasque persuasiones adicit innatis et depravata corrigit.

15.94.31"Biri doğru temel öğretilere sahip değilse," diyor, "kusurlara bağlanıp kalmış bu kişiye uyarılar ne yarar sağlar?" Elbette şunu: kusurlardan kurtulmasını. Çünkü onda tabiî yaradılış sönmüş değildir, karartılmış ve bastırılmıştır. Böyle olunca da yeniden doğrulmaya çalışır, eğriliklere karşı direnir; bir dayanak bulup öğütlerle desteklenince de güçlenir; yeter ki uzun süren bir hastalık onu zehirleyip öldürmüş olmasın. Çünkü böyle bir yaradılışı felsefenin terbiyesi bile bütün hamlesiyle yüklenerek yeniden canlandıramaz. Felsefenin temel öğretileriyle öğütler arasında, birincilerin genel öğütler, ikincilerin özel öğütler olması dışında ne fark vardır? İkisi de buyurur; ama biri bütün hakkında, öteki tek tek.

15.94.31

Si quis, inquit, non habet recta decreta, quid illum admonitiones iuvabunt vitiosis obligatum? Hoc scilicet, ut illis liberetur; non enim extincta in illo indoles naturalis est, sed obscurata et oppressa. Sic quoque temptat resurgere et contra prava nititur, nancta vero praesidium et adiuta praeceptis evalescit, si tamen illam diutina pestis non infecit nec enecuit; hanc enim ne disciplina quidem philosophiae toto inpetu suo conisa restituet. Quid enim interest inter decreta philosophiae et praecepta, nisi quod illa generalia praecepta sunt, haec specialia? Utraque res praecipit, sed altera in totum, particulatim altera.

15.94.32"Biri doğru ve ahlâken güzel temel öğretilere sahipse," diyor, "ona öğüt vermek gereksizdir." Asla. Çünkü bu kişi de yapması gerekeni yapmayı öğrenmiştir, ama bunları yeterince açık görmez. Onaylanması gereken şeyleri yapmaktan bizi yalnız hâller alıkoymaz, her durumun ne gerektirdiğini bulmaktaki beceriksizliğimiz de alıkoyar. Bazen ruhumuz düzene girmiştir, ama vazifelerin yolunu bulmakta tembel ve alıştırmasızdır; o yolu da uyarı gösterir.

15.94.32

Si quis, inquit, recta habet et honesta decreta, hic ex supervacuo monetur. Minime; nam hic quoque doctus quidem est facere quae debet, sed haec non satis perspicit. Non enim tantum adfectibus inpedimur, quo minus probanda faciamus, sed inperitia inveniendi quid quaeque res exigat. Habemus interdum compositum animum, sed residem et inexercitatum ad inveniendam officiorum viam, quam admonitio demonstrat.

15.94.33"İyi ve kötü hakkındaki yanlış kanaatleri kov," diyor, "yerlerine doğrularını koy; uyarıya yapacak bir şey kalmaz." Kuşkusuz ruh bu yolla düzene girer, ama yalnız bu yolla değil. Çünkü iyinin ve kötünün ne olduğu kanıtlarla çıkarılmış olsa da öğütlerin yine de kendi payı vardır. Hem basiret hem adalet vazifelerden oluşur; vazifeler de öğütlerle düzenlenir.

15.94.33

Expelle, inquit, falsas opiniones de bonis et malis, in locum autem earum veras repone, et nihil habebit admonitio, quod agat. Ordinatur sine dubio ista ratione animus, sed non ista tantum. Nam quamvis argumentis collectum sit, quae bona malaque sint, nihilominus habent praecepta partes suas. Et prudentia et iustitia officiis constat, officia praeceptis disponuntur.

15.94.34Üstelik iyi ve kötü hakkındaki yargının kendisi de, öğütlerin götürdüğü vazifelerin yerine getirilmesiyle sağlamlaşır. Çünkü ikisi birbiriyle uyuşur: temel öğretiler, öğütler onları izlemeden önde gidemez. Öğütler de kendi sıralarını izler; bundan da temel öğretilerin önce geldiği anlaşılır.

15.94.34

Praeterea ipsum de malis bonisque iudicium confirmatur officiorum exsecutione, ad quam praecepta perducunt. Utraque enim inter se consentiunt; nec illa possunt praecedere, ut non haec sequantur. Et haec ordinem sequuntur suum; unde apparet illa praecedere.

15.94.35"Öğütler sonsuzdur," diyor. Bu yanlıştır. Çünkü en büyük ve en gerekli şeyler hakkında sonsuz değildir. Zamanların, yerlerin, kişilerin gerektirdiği ince farklar taşırlar; ama bunlar için de genel öğütler verilir.

15.94.35

Infinita, inquit, praecepta sunt. Falsum est. Nam de maximis ac necessariis rebus non sunt infinita. Tenues autem differentias habent, quas exigunt tempora, loca, personae, sed his quoque dantur praecepta generalia.

15.94.36"Kimse deliliği öğütlerle tedavi etmez," diyor; "öyleyse kötülüğü de etmez." Bu benzemez. Çünkü deliliği giderirsen sağlık geri gelir; ama yanlış kanaatleri dışarı attığımızda, yapılacak şeylerin açıkça görülmesi hemen ardından gelmez. Gelse bile uyarı, iyi ve kötü hakkındaki doğru görüşü güçlendirecektir. Öğütlerin delilere hiçbir yararı olmadığı da yanlıştır. Çünkü tek başlarına yarar sağlamasalar da tedaviye yardım ederler. Hem uyarı hem azar delileri zapt etmiştir. Şimdi aklı büsbütün alınmış değil, yalnızca sarsılmış delilerden söz ediyorum.

15.94.36

Nemo, inquit, praeceptis curat insaniam; ergo ne malitiam quidem. Dissimile est. Nam si insaniam sustuleris, sanitas redit, at si falsas opiniones exclusimus, non statim sequitur dispectus rerum agendarum. Ut sequatur, tamen admonitio conroborabit rectam de bonis malisque sententiam. Illud quoque falsum est, nihil apud insanos proficere praecepta. Nam quemadmodum sola non prosunt, sic curationem adiuvant. Et denuntiatio et castigatio insanos coercuit. De illis nunc insanis loquor, quibus mens mota est, non erepta.

15.94.37"Kanunlar," diyor, "yapmamız gerekeni yapmamızı sağlamaz; oysa kanunlar tehditle karışık öğütlerden başka nedir?" Her şeyden önce, kanunlar tehdit ettikleri için ikna etmezler; öğütler ise zorlamaz, yalvararak kazanır. Sonra kanunlar suçtan caydırır, öğütler vazifeye teşvik eder. Buna şunu da ekle: kanunlar da iyi ahlâka katkıda bulunur, özellikle yalnız emretmeyip öğretiyorlarsa.

15.94.37

Leges, inquit, ut faciamus, quod oportet, non efficiunt, et quid aliud sunt quam minis mixta praecepta? Primum omnium ob hoc illae non persuadent, quia minantur, at haec non cogunt, sed exorant. Deinde leges a scelere deterrent, praecepta in officium adhortantur. His adice quod leges quoque proficiunt ad bonos mores, utique si non tantum imperant, sed docent.

15.94.38Bu konuda Poseidonios'tan ayrılıyorum. O şöyle diyor: "Platon'un kanunlarına gerekçeli girişler eklenmesini onaylamıyorum. Çünkü kanun kısa olmalıdır ki cahiller onu kolayca akılda tutsun. Göklerden gelen bir ses gibi olmalı; buyurmalı, tartışmamalıdır. Bana girişi olan bir kanundan daha yavan, daha yersiz bir şey görünmüyor. Uyar beni, ne yapmamı istediğini söyle; ben öğrenmem, itaat ederim." Oysa gerekçeler yararlıdır; bu yüzden kötü kanunlar kullanmış şehirlerin kötü ahlâka sahip olduğunu göreceksin. "Ama herkese yararlı olmazlar."

15.94.38

In hac re dissentio a Posidonio, qui inprobo, inquit, quod Platonis legibus adiecta principia sunt. Legem enim brevem esse oportet, quo facilius ab imperitis teneatur. Velut emissa divinitus vox sit; iubeat, non disputet. Nihil videtur mihi frigidius, nihil ineptius quam lex cum prologo. Mone, dic, quid me velis fecisse; non disco, sed pareo. Proficiunt vero; itaque malis moribus uti videbis civitates usas malis legibus. At non apud omnis proficiunt.

15.94.39Felsefe de herkese yararlı olmaz; ama bu yüzden yararsız ve ruhları biçimlendirmekte etkisiz değildir. Peki ya şu? Felsefe hayatın kanunu değil midir? Ama kanunların yararlı olmadığını varsayalım; bundan uyarıların da yararlı olmadığı sonucu çıkmaz. Yoksa aynı şekilde tesellilerin, caydırmaların, teşviklerin, azarların ve övgülerin de yararlı olmadığını söyle. Bunların hepsi uyarı türleridir. Ruhun yetkin hâline bunlar aracılığıyla varılır.

15.94.39

Ne philosophia quidem; nec ideo inutilis et formandis animis inefficax est. Quid autem? Philosophia non vitae lex est? Sed putemus non proficere leges; non ideo sequitur, ut ne monitiones quidem proficiant. Aut sic et consolationes nega proficere dissuasionesque et adhortationes et obiurgationes et laudationes. Omnia ista monitionum genera sunt. Per ista ad perfectum animi statum pervenitur.

15.94.40Hiçbir şey ruhlara ahlâken güzel olanı iyi insanlarla düşüp kalkmak kadar giydirmez, kararsız ve eğriye yatkın olanları doğruya o kadar döndürmez. Çünkü bu yavaş yavaş yüreğe iner; sık sık görülmek, sık sık dinlenmek öğütlerin gücünü kazanır.

Doğrusu, bilgelerle yalnızca karşılaşmak bile insana yarar; büyük bir adamdan, o susarken bile yararlanabileceğin bir şey vardır.

15.94.40

Nulla res magis animis honesta induit dubiosque et in pravum inclinabiles revocat ad rectum quam bonorum virorum conversatio. Paulatim enim descendit in pectora, et vim praeceptorum obtinet frequenter aspici, frequenter audiri. Occursus mehercules ipse sapientium iuvat, et est aliquid, quod ex magno, viro vel tacente proficias.

15.94.41Bunun nasıl yarar sağladığını sana kolayca söyleyemem, ama yarar sağladığını anlıyorum. Phaidon'un dediği gibi, bazı ufacık hayvanlar ısırdıklarında hissedilmez; tehlikeyi gizleyen güçleri o kadar incedir. Şişlik ısırığı gösterir, ama şişliğin kendisinde hiçbir yara görünmez. Bilge insanlarla düşüp kalkarken de başına aynısı gelecektir: sana nasıl ya da ne zaman yarar sağladığını fark etmeyeceksin, ama yarar sağlamış olduğunu fark edeceksin.

15.94.41

Nec tibi facile dixerim quemadmodum prosit, sicut illud intellego profuisse. Minuta quaedam, ut ait Phaedon, animalia cum mordent non sentiuntur; adeo tenuis illis et fallens in periculum vis est. Tumor indicat morsum et in ipso tumore nullum vulnus apparet. Idem tibi in conversatione virorum sapientium eveniet: non deprehendes, quemadmodum aut quando tibi prosit, profuisse deprendes.

15.94.42"Bu nereye varıyor?" diyorsun. Şuraya: iyi öğütler de, sık sık seninle olursa, iyi örnekler kadar yararlı olacaktır. Pythagoras, tapınağa girenlerin, tanrıların heykellerini yakından görenlerin ve bir kehanetin sesini bekleyenlerin ruhunun başkalaştığını söyler.

15.94.42

Quorsus, inquis, hoc pertinet? Aeque praecepta bona, si saepe tecum sint, profutura quam bona exempla. Pythagoras ait alium animum fieri intrantibus templum deorumque simulacra ex vicino cernentibus et alicuius oraculi opperientibus vocem.

15.94.43Kim bazı öğütlerin en cahillere bile etkili biçimde çarptığını inkâr edebilir? Örneğin şu pek kısa ama çok ağırlık taşıyan sözler:

Hiçbir şeyin fazlası iyi değildir.

Açgözlü ruh hiçbir kazançla doymaz.

Başkasına ne yaparsan başkasından onu bekle.

Bunları bir tür darbe yemiş gibi işitiriz; kimse şüphe edemez ya da "Neden?" diye soramaz. Hakikatin kendisi gerekçesiz bile insanı öylesine sürükler.

15.94.43

Quis autem negabit feriri quibusdam praeceptis, efficaciter etiam inperitissimos? Velut his brevissimis vocibus, sed multum habentibus ponderis: Nil nimis. Avarus animus nullo satiatur lucro. Ab alio exspectes, alteri quod feceris. Haec cum ictu quodam audimus, nec ulli licet dubitare aut interrogare quare?; adeo etiam sine ratione ipsa veritas ducit.

15.94.44Saygı ruhları dizginleyip kusurları zapt ediyorsa, uyarı neden aynısını yapamasın? Azar utanç veriyorsa, uyarı, çıplak öğütler kullansa bile neden aynısını yapmasın? Ama öğütlediği şeyi akılla destekleyen, her şeyin neden yapılması gerektiğini ve öğütleri yerine getirip onlara uyan kişiyi hangi meyvenin beklediğini ekleyen uyarı daha etkilidir ve daha derine işler. Buyrukla yarar sağlanıyorsa uyarıyla da sağlanır; buyrukla yarar sağlanıyor; öyleyse uyarıyla da sağlanır.

15.94.44

Si reverentia frenat animos ac vitia compescit, cur non et admonitio idem possit? Si inponit pudorem castigatio, cur admonitio non faciat, etiam si nudis praeceptis utitur? Illa vero efficacior est et altius penetrat, quae adiuvat ratione quod praecipit, quae adicit, quare quidque faciendum sit et quis facientem oboedientemque praeceptis fructus exspectet. Si imperio proficitur, et admonitione; atqui proficitur imperio; ergo et admonitione.

15.94.45Fazilet iki kısma ayrılır: hakikatin seyri ve eylem. Seyri terbiye aktarır, eylemi uyarı. Doğru eylem fazileti hem alıştırır hem gösterir. Eyleme geçecek olana ikna eden yarar sağlıyorsa, uyaran da yarar sağlayacaktır. Öyleyse doğru eylem fazilet için gerekliyse ve doğru eylemleri uyarı gösteriyorsa, uyarı da gereklidir.

15.94.45

In duas partes virtus dividitur, in contemplationem veri et actionem. Contemplationem institutio tradit, actionem admonitio. Virtutem et exercet et ostendit recta actio. Acturo autem si prodest qui suadet, et qui monet proderit. Ergo si recta actio virtuti necessaria est, rectas autem actiones admonitio demonstrat, et admonitio necessaria est.

15.94.46Ruha en çok gücü iki şey verir: hakikate inanmak ve kendine güvenmek. İkisini de uyarı sağlar. Çünkü uyarıya inanılır; inanılınca da ruh büyük bir coşku kazanır ve güvenle dolar. Öyleyse uyarı gereksiz değildir.

İç savaşların ünlü ve güçlü kıldığı kişiler arasında halk için de bahtiyar olan tek kişi olan, büyük ruhlu Marcus Agrippa, şu söze çok şey borçlu olduğunu söylerdi: "Uyumla küçük şeyler büyür, uyumsuzlukla en büyükleri dağılır." Bu söz sayesinde hem en iyi kardeş hem en iyi dost olduğunu söylerdi.

15.94.46

Duae res plurimum roboris animo dant, fides veri et fiducia: utramque admonitio facit. Nam et creditur illi et, cum creditum est, magnos animus spiritus concipit ac fiducia impletur. Ergo admonitio non est supervacua. M. Agrippa, vir ingentis animi, qui solus ex iis, quos civilia bella claros potentesque fecerunt, felix in publicum fuit, dicere solebat multum se huic debere sententiae: Nam concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Hac se aibat et fratrem et amicum optimum factum.

15.94.47Bu türden sözler ruha yakınlıkla kabul edildiğinde onu biçimlendiriyorsa, böyle sözlerden oluşan felsefenin bu bölümü neden aynısını yapamasın? Faziletin bir kısmı terbiyeden, bir kısmı alıştırmadan oluşur: hem öğrenmen hem de öğrendiğini yaparak pekiştirmen gerekir. Öyleyse yalnız bilgeliğin hükümleri değil, hâllerimizi bir fermanla zapt edip uzaklaştıran öğütler de yararlıdır.

15.94.47

Si eiusmodi sententiae familiariter in animum receptae formant eum, cur non haec pars philosophiae, quae talibus sententiis constat, idem possit? Pars virtutis disciplina constat, pars exercitatione; et discas oportet et quod didicisti agendo confirmes. Quod si est, non tantum scita sapientiae prosunt, sed etiam praecepta, quae adfectus nostros velut edicto coercent et ablegant.

15.94.48"Felsefe," diyor, "ilim ve ruhun melekesi diye ikiye ayrılır. Çünkü öğrenmiş, yapılacak ve kaçınılacak şeyleri kavramış olan kişi, ruhu öğrendiklerine göre dönüşmedikçe henüz bilge değildir. Öğüt vermeyi içeren bu üçüncü kısım ikisinden, temel öğretilerden ve melekeden doğar. Bu yüzden faziletin tamamlanması için gereksizdir; ona o ikisi yeter."

15.94.48

Philosophia, inquit, dividitur in haec, scientiam et habitum animi. Nam qui didicit et facienda ac vitanda percepit, nondum sapiens est, nisi in ea, quae didicit, animus eius transfiguratus est. Tertia ista pars praecipiendi ex utroque est, et ex decretis et ex habitu. Itaque supervacua est ad implendam virtutem, cui duo illa sufficiunt.

15.94.49O hâlde aynı yolla teselli de gereksizdir, çünkü o da ikisinden doğar; teşvik de, ikna da, kanıtlamanın kendisi de gereksizdir. Çünkü bunlar da düzene girmiş ve güçlü bir ruhun melekesinden doğar. Ama bunlar ruhun en iyi melekesinden gelse de, ruhun en iyi melekesi de bunlardan oluşur: hem onları meydana getirir hem onlardan meydana gelir.

15.94.49

Isto ergo modo et consolatio supervacua est, nam haec quoque ex utroque est, et adhortatio et suasio et ipsa argumentatio. Nam et haec ab habitu animi compositi validique proficiscitur. Sed quamvis ista ex optimo habitu animi veniant, optimus animi habitus ex his est; et facit illa et ex illis ipse fit.

15.94.50Sonra, senin söylediğin, artık yetkinleşmiş, insan bahtiyarlığının doruğuna ulaşmış birinin durumudur. Oysa buraya geç varılır; bu arada yetkin olmayan ama ilerlemekte olan kişiye de işlerde yol gösterilmelidir. Bu yolu belki uyarı olmadan da bilgelik kendisi kendine gösterecektir, çünkü ruhu artık doğrudan başka yöne kımıldayamayacağı bir noktaya getirmiştir. Ama zayıf zekâlar için birinin önden gitmesi gerekir: "Bundan kaçınacaksın, bunu yapacaksın."

15.94.50

Deinde istud, quod dicis, iam perfecti viri est ac summam consecuti felicitatis humanae. Ad haec autem tarde pervenitur; interim etiam inperfecto sed proficient demonstranda est in rebus agendis via. Hanc forsitan etiam sine admonitione dabit sibi ipsa sapientia, quae iam eo perduxit animum, ut moveri nequeat nisi in rectum. Inbecillioribus quidem ingeniis necessarium est aliquem praeire: hoc vitabis, hoc facies.

15.94.51Üstelik neyin en iyi yapılacağını kendi başına bileceği zamanı beklerse, bu arada yanılacak, yanılarak da kendisiyle yetinebileceği o noktaya ulaşmaktan alıkonacaktır. Öyleyse kendini yönetebilmeye başlayıncaya kadar yönetilmelidir. Çocuklar örneğe bakarak öğrenir. Parmakları tutulur ve başkasının eliyle harflerin şekilleri boyunca gezdirilir; sonra önlerine konanı taklit etmeleri ve el yazılarını ona göre düzeltmeleri istenir. Ruhumuz da örneğe göre eğitilirken böyle yardım görür.

15.94.51

Praeterea si expectat tempus, quo per se sciat quid optimum factu sit, interim errabit et errando inpedietur, quo minus ad illud perveniat, quo possit se esse contentus. Regi ergo debet, dum incipit posse se regere. Pueri ad praescriptum discunt. Digiti illorum tenentur et aliena manu per litterarum simulacra ducuntur, deinde imitari iubentur proposita et ad illa reformare chirographum. Sic animus noster dum eruditur ad praescriptum, iuvatur.

15.94.52Felsefenin bu bölümünün gereksiz olmadığını kanıtlayan şeyler bunlardır.

Sonra, bilge yetiştirmek için tek başına yeterli olup olmadığı sorulur. Bu soruya kendi gününü ayıracağız; şimdilik kanıtları bir yana bırakırsak, halkın öğütlerine karşı öğüt verecek bir savunucuya ihtiyacımız olduğu açık değil mi?

15.94.52

Haec sunt, per quae probatur hanc philosophiae partem supervacuam non esse. Quaeritur deinde, an ad faciendum sapientem sola sufficiat. Huic quaestioni suum diem dabimus; interim omissis argumentis nonne apparet opus esse nobis aliquo advocato, qui contra populi praecepta praecipiat?

15.94.53Kulaklarımıza hiçbir ses zararsız ulaşmaz; iyi dilekte bulunanlar da zarar verir, lanet edenler de. Çünkü birilerinin bedduası bize yanlış korkular aşılar, ötekilerin sevgisi de iyi dileklerle kötü şeyler öğretir. Bizi uzak, belirsiz ve gelip geçici iyiliklere gönderir; oysa bahtiyarlığı kendi evimizden çıkarabiliriz.

15.94.53

Nulla ad aures nostras vox inpune perfertur; nocent qui optant, nocent qui execrantur. Nam et horum inprecatio falsos nobis metus inserit et illorum amor male docet bene optando. Mittit enim nos ad longinqua bona et incerta et errantia, cum possimus felicitatem domo promere.

15.94.54Diyorum ki, dosdoğru yoldan gitmemize izin verilmiyor. Ana babalar eğriye çeker, köleler eğriye çeker. Kimse yalnız kendi hesabına yanılmaz; deliliğini yakınlarına saçar ve karşılığında onlarınkini alır. Bu yüzden her bireyde halkların kusurları vardır, çünkü onları halk vermiştir. Herkes başkasını kötüleştirirken kendisi de kötüleşmiştir: daha kötüsünü öğrenmiş, sonra öğretmiştir; herkesin bildiği en kötü şey bir araya yığılarak o muazzam kötülük meydana gelmiştir.

15.94.54

Non licet, inquam, ire recta via. Trahunt in pravum parentes, trahunt servi. Nemo errat uni sibi, sed dementiam spargit in proximos accipitque invicem. Et ideo in singulis vitia populorum sunt, quia illa populus dedit. Dum facit quisque peiorem, factus est; didicit deteriora, deinde docuit, effectaque est ingens illa nequitia congesto in unum quod cuique pessimum scitur.

15.94.55Öyleyse bir koruyucu olsun; ara sıra kulağımızı çeksin, söylentileri kovsun, alkışlayan halklara karşı bağırsın. Çünkü kusurların bizimle birlikte doğduğunu sanıyorsan yanılıyorsun; sonradan geldiler, üstümüze yığıldılar. Bu yüzden çevremizde çınlayan kanaatler sık uyarılarla geri püskürtülsün.

15.94.55

Sit ergo aliquis custos et aurem subinde pervellat abigatque rumores et reclamet populis laudantibus. Erras enim, si existimas nobiscum vitia nasci; supervenerunt, ingesta sunt. Itaque monitionibus crebris opiniones, quae nos circumsonant, repellantur.

15.94.56Tabiat bizi hiçbir kusura yakınlaştırmaz; bizi bütün ve özgür doğurdu. Açgözlülüğümüzü kışkırtacak hiçbir şeyi açıkta bırakmadı. Altını ve gümüşü ayaklarımızın altına koydu; bizi ayaklar altına alıp ezen ne varsa onu bize, çiğneyip ezelim diye verdi. Yüzümüzü göğe kaldırdı; yaptığı görkemli ve şaşılası ne varsa yukarı bakanlar tarafından görülmesini istedi: yıldızların doğuşlarını ve batışlarını; gündüz yeryüzüne ait olanı, gece göğe ait olanı açarak hızla dönen evrenin yuvarlak yolunu; bütünle karşılaştırırsan ağır, ama hiç kesintiye uğramayan bir hızla ne büyük mesafeleri dolaştıklarını düşünürsen son derece hızlı olan yıldızların yürüyüşünü; birbirinin önüne geçen güneşin ve ayın tutulmalarını; ardından hayranlık uyandırmaya değer başka şeyleri, ister bir düzen içinde gelsinler ister ani sebeplerle harekete geçip fırlasınlar: gecenin ateşten izleri gibi, hiçbir çarpma ve gürültü olmaksızın açılan göğün şimşekleri gibi, sütunlar, kirişler ve alevlerin türlü görüntüleri gibi. Bunları, üzerimizden geçip gitsinler diye düzenledi;

15.94.56

Nulli nos vitio natura conciliat; illa integros ac liberos genuit. Nihil quo avaritiam nostram inritaret, posuit in aperto. Pedibus aurum argentumque subiecit calcandumque ac premendum dedit quidquid est propter quod calcamur ac premimur. Illa vultus nostros erexit ad caelum et quidquid magnificum mirumque fecerat, videri a suspicientibus voluit. Ortus occasusque et properantis mundi volubilem cursum, interdiu terrena aperientem, nocte caelestia, tardos siderum incessus si conpares toti, citatissimos autem si cogites, quanta spatia numquam intermissa velocitate circumeant, defectus solis ac lunae invicem obstantium, alia deinceps digna miratu, sive per ordinem subeunt sive subitis causis mota prosiliunt, ut nocturnos ignium tractus et sine ullo ictu sonituque fulgores caeli patescentis columnasque ac trabes et varia simulacra flammarum. Haec supra nos itura disposuit;

15.94.57altını, gümüşü ve bunlar yüzünden hiç barış yüzü görmeyen demiri ise, sanki bize emanet edilmeleri kötü olacakmış gibi sakladı. Uğruna savaşacağımız şeyleri gün ışığına biz çıkardık; tehlikelerimizin hem sebeplerini hem araçlarını toprağın yükünü dağıtarak biz kazıp çıkardık; kendi kötülüklerimizi talihe biz teslim ettik ve yeryüzünün en dibinde olan şeylerin bizde en yüksek değeri görmesinden utanmıyoruz.

15.94.57

aurum quidem et argentum et propter ista numquam pacem agens ferrum, quasi male nobis committerentur, abscondit. Nos in lucem, propter quae pugnaremus, extulimus; nos et causas periculorum nostrorum et instrumenta disiecto terrarum pondere eruimus; nos fortunae mala nostra tradidimus nec erubescimus summa apud nos haberi, quae fuerant ima terrarum.

15.94.58Sahte parıltının gözlerini ne kadar aldattığını bilmek ister misin? Bunlar kendi çamurlarına gömülüp sarılmış yattıkları sürece onlardan daha iğrenç, daha karanlık hiçbir şey yoktur; neden olmasın? En uzun dehlizlerin karanlığından çıkarılırlar. İşlenip tortularından ayrılırlarken onlardan daha biçimsiz bir şey yoktur. Son olarak, toprağın bu kısır ve yeraltına ait türünü elleriyle arıtan zanaatkârların kendilerine bak; ne kadar isle kaplandıklarını göreceksin.

15.94.58

Vis scire, quam falsus oculos tuos deceperit fulgor? Nihil est istis, quamdiu mersa et involuta caeno suo iacent, foedius, nihil obscurius, quidni? Quae per longissimorum cuniculorum tenebras extrahuntur. Nihil est illis, dum fiunt et a faece sua separantur, informius. Denique ipsos opifices intuere, per quorum manus sterile terrae genus et infernum perpurgatur; videbis quanta fuligine oblinantur.

15.94.59Oysa bunlar bedenlerden çok ruhları kirletir; onlara sahip olanda, onları işleyenden daha çok pislik vardır.

Bu yüzden uyarılmak, sağlıklı bir zihnin savunucusuna sahip olmak, yanlışların bunca uğultusu ve kargaşası içinde nihayet tek bir sesi dinlemek gereklidir. Bu ses hangisi olacak? Elbette ihtirasın bunca bağırışıyla sağırlaşmış kulağına sağlığa yararlı sözler fısıldayacak, şunu söyleyecek ses:

15.94.59

Atqui ista magis inquinant animos quam corpora, et in possessore eorum quam in artifice plus sordium est. Necessarium itaque admoneri est, habere aliquem advocatum bonae mentis et in tanto fremitu tumultuque falsorum unam denique audire vocem. Quae erit illa vox? Ea scilicet, quae tibi tantis clamoribus ambitionis exsurdato salubria insusurret verba, quae dicat:

15.94.60"Halkın büyük ve bahtiyar dediği bu insanları kıskanman için bir sebep yok. Alkış, düzene girmiş bir zihnin melekesini ve sağlığını senden söküp almasın. O baltalı değneklerin altında mora bürünmüş adam sende kendi huzuruna karşı bir bıkkınlık uyandırmasın. Önünden yol açılan adamı, liktörün yoldan ittiği senden daha bahtiyar sayman için bir sebep yok. Kendine yararlı, kimseye ağır gelmeyen bir hükümranlık sürmek istiyorsan, kusurları önünden çekil diye kov."

15.94.60

non est quod invideas istis, quos magnos felicesque populus vocat, non est quod tibi compositae mentis habitum et sanitatem plausus excutiat, non est quod tibi tranquillitatis tuae fastidium faciat ille sub illis fascibus purpura cultus, non est quod feliciorem eum iudices cui summovetur, quam te quem lictor semita deicit. Si vis exercere tibi utile, nulli autem grave imperium, summove vitia.

15.94.61Şehirlere ateş salanlar, çağlar boyu fethedilemeyen, birkaç kuşak boyunca güvende kalmış yerleri yerle bir edenler, kalelerle aynı yükseklikte toprak setler yükseltenler, şaşılacak yüksekliğe çıkarılmış surları koçbaşları ve makinelerle sarsanlar çoktur. Önlerinde orduları süren, düşmanın sırtına ağır ağır abanan, milletlerin kanına bulanmış olarak büyük denize varanlar çoktur; ama bunlar da düşmanı yenmek için arzuya yenildiler. Gelişlerine kimse karşı koyamadı, ama kendileri de ihtirasa ve zulme karşı koyamamışlardı; başkalarını önlerine katıp sürer göründükleri anda kendileri sürülüyordu.

15.94.61

Multi inveniuntur qui ignem inferant urbibus, qui inexpugnabilia saeculis et per aliquot aetates tuta prosternant, qui aequum arcibus aggerem attollant et muros in miram altitudinem eductos arietibus ac machinis quassent. Multi sunt qui ante se agant agmina et tergis hostium graves instent et ad mare magnum perfusi caede gentium veniant; sed hi quoque, ut vincerent hostem, cupiditate victi sunt. Nemo illis venientibus restitit, sed nec ipsi ambitioni crudelitatique restiterant; tunc, cum agere alios visi sunt, agebantur.

15.94.62Bahtsız İskender'i başkasının toprağını yakıp yıkma çılgınlığı sürüyor ve bilinmeyen yerlere gönderiyordu. İşe, içinde eğitim gördüğü Yunanistan'ın felaketleriyle başlayan birini akıllı mı sanıyorsun? Her şehrin en iyi şeyini elinden alan, Lakedaimon'a köle olmasını, Atina'ya susmasını buyuran birini? Philippos'un ya yendiği ya satın aldığı bunca şehrin yıkımıyla yetinmeyip başka şehirleri başka yerlerde yere seren ve silahlarını bütün dünyada dolaştıran birini? Açlığın gerektirdiğinden fazlasını ısıran yırtıcı hayvanlar gibi, zulmü hiçbir yerde yorulup durmuyordu.

15.94.62

Agebat infelicem Alexandrum furor aliena vastandi et ad ignota mittebat. An tu putas sanum, qui a Graeciae primum cladibus, in qua eruditus est, incipit? Qui quod cuique optimum est, eripit, Lacedaemona servire iubet, Athenas tacere? Non contentus tot civitatium strage, quas aut vicerat Philippus aut emerat, alias alio loco proicit et toto orbe arma circumfert, nec subsistit usquam lassa crudelitas immanium ferarum modo, quae plus quam exigit fames mordent.

15.94.63Artık birçok krallığı tek bir krallıkta toplamıştı; artık Yunanlar da Persler de aynı kişiden korkuyordu; artık Dareios'un bile bağımsız bıraktığı milletler boyunduruğu kabul ediyordu. Yine de okyanusun ve güneşin ötesine gidiyor, zaferini Herakles'in ve Liber'in izlerinden başka yöne çevirmeye öfkeleniyor, tabiatın kendisine zor kullanmaya hazırlanıyor. Gitmek istediği yok, ama duramıyor; tıpkı uçurumdan aşağı atılmış ağırlıklar gibi: onların gidişinin sonu yere çakılıp kalmaktır.

15.94.63

Iam in unum regnum multa regna coniecit; iam Graeci Persaeque eundem timent; iam etiam a Dareo liberae nationes iugum accipiunt: it tamen ultra oceanum solemque, indignatur ab Herculis Liberique vestigiis victoriam flectere, ipsi naturae vim parat. Non ille ire vult, sed non potest stare, non aliter quam in praeceps deiecta pondera, quibus eundi finis est iacuisse.

15.94.64Gnaeus Pompeius'u da dış ve iç savaşlara fazilet ya da akıl değil, sahte büyüklüğe duyulan delice bir sevda sürüklüyordu. Kâh İspanya'ya, Sertorius'un ordularına karşı, kâh korsanları bağlayıp denizleri barıştırmaya gidiyordu.

15.94.64

Ne Gnaeo quidem Pompeio externa bella ac domestica virtus aut ratio suadebat, sed insanus amor magnitudinis falsae. Modo in Hispaniam et Sertoriana arma, modo ad colligandos piratas ac maria pacanda vadebat.

15.94.65Bunlar gücünü sürdürmek için öne sürülen bahanelerdi. Onu Afrika'ya, kuzeye, Mithridates'e, Ermenistan'a ve Asya'nın bütün köşelerine ne sürükledi? Elbette büyümeye duyulan sınırsız istek, çünkü kendi gözünde yeterince büyük değildi. Gaius Caesar'ı hem kendi yazgısına hem devletin yazgısına ne saldırttı? Şan, ihtiras ve başkalarının üstüne çıkmakta hiçbir ölçü tanımamak. Devlet kendi üstünde iki kişiye katlanırken, o kendi önünde bir kişiye bile katlanamadı.

15.94.65

Hae praetexebantur causae ad continuandam potentiam. Quid illum in Africam, quid in septentrionem, quid in Mithridaten et Armeniam et omnis Asiae angulos traxit? Infinita scilicet cupido crescendi, cum sibi uni parum magnus videretur. Quid C. Caesarem in sua fata pariter ac publica inmisit? Gloria et ambitio et nullus supra ceteros eminendi modus. Unum ante se ferre non potuit, cum res publica supra se duos ferret.

15.94.66Ya Gaius Marius? Bir kez konsül olan —çünkü yalnız bir konsüllüğü kabul etti, ötekileri zorla aldı— Marius'un Teutonları ve Kimberleri doğrarken, Iugurtha'yı Afrika'nın çöllerinde kovalarken bunca tehlikeyi faziletin itkisiyle göze aldığını mı sanıyorsun? Marius orduları yönetiyordu, Marius'u da ihtiras.

15.94.66

Quid, tu C. Marium semel consulem—unum enim consulatum accepit, ceteros rapuit—cum Teutonos Cimbrosque concideret, cum Iugurtham per Africae deserta sequeretur, tot pericula putas adpetisse virtutis instinctu? Marius exercitus, Marium ambitio ducebat.

15.94.67Bunlar her şeyi sarsarken kendileri de sarsılıyordu; tıpkı kaptıkları şeyleri döndüren, ama önce kendileri dönen ve kendilerini hiç yönetemedikleri için daha büyük bir hızla saldıran kasırgalar gibi. Bu yüzden pek çok kişinin felaketi olduktan sonra, çoğuna zarar verdikleri o öldürücü gücü kendileri de hissederler. Kimsenin başkasının bahtsızlığıyla bahtiyar olduğuna inanman için bir sebep yok.

15.94.67

Isti cum omnia concuterent, concutiebantur turbinum more, qui rapta convolvunt, sed ipsi ante volvuntur et ob hoc maiore impetu incurrunt, quia nullum illis sui regimen est ideoque cum multis fuerunt malo, pestiferam illam vim, qua plerisque nocuerunt, ipsi quoque sentiunt. Non est quod credas quemquam fieri aliena infelicitate felicem.

15.94.68Gözlerimize ve kulaklarımıza zorla sokulan bütün bu örneklerin dokusu sökülmeli, kötü sözlerle dolmuş yürek boşaltılmalıdır. Boşalan yere fazilet yerleştirilmeli: yalanları ve hakikate aykırı olup hoşa gideni kökünden söksün, bizi fazlasıyla güvendiğimiz halktan ayırsın ve bizi katıksız kanaatlere geri versin. Çünkü bilgelik budur: tabiata dönmek ve toplumun yanılgısının bizi kovduğu yere geri getirilmek.

15.94.68

Omnia ista exempla, quae oculis atque auribus nostris ingeruntur, retexenda sunt et plenum malis sermonibus pectus exhauriendum. Inducenda in occupatum locum virtus, quae mendacia et contra verum placentia exstirpet, quae nos a populo, cui nimis credimus, separet ac sinceris opinionibus reddat. Hoc est enim sapientia, in naturam converti et eo restitui, unde publicus error expulerit.

15.94.69Sağlığın büyük bir kısmı, deliliği kışkırtanları bırakmak ve birbirine zarar veren bu birliktelikten uzaklaşmaktır.

Bunun doğru olduğunu bilmek için, herkesin halk için başka, kendisi için başka nasıl yaşadığına bak. Yalnızlık kendi başına masumiyetin öğretmeni değildir, kırlar da tutumluluğu öğretmez; ama tanık ve seyirci çekilince, meyvesi gösterilmek ve görülmek olan kusurlar dibe çöker.

15.94.69

Magna pars sanitatis est hortatores insaniae reliquisse et ex isto coitu invicem noxio procul abisse. Hoc ut esse verum scias, aspice, quanto aliter unusquisque populo vivat, aliter sibi. Non est per se magistra innocentiae solitudo nec frugalitatem docent rura, sed ubi testis ac spectator abscessit, vitia subsidunt, quorum monstrari et conspici fructus est.

15.94.70Kimseye göstermeyeceği moru kim giydi? Kim gizli bir sofrayı altın tabaklarda kurdu? Kim bir kır ağacının gölgesine uzanıp sefahatinin şatafatını yalnız başına sergiledi? Kimse kendi gözleri için, hatta birkaç kişinin ya da yakınlarının gözleri için bile süslenmez; kusurlarının donanımını seyreden kalabalığın büyüklüğüne göre serer.

15.94.70

Quis eam, quam nulli ostenderet, induit purpuram? Quis posuit secretam in auro dapem? Quis sub alicuius arboris rusticae proiectus umbra luxuriae suae pompam solus explicuit? Nemo oculis suis lautus est, ne paucorum quidem aut familiarium, sed apparatum vitiorum suorum pro modo turbae spectantis expandit.

15.94.71Böyledir bu: delice düşkün olduğumuz her şeyin kışkırtıcısı, hayranımız ve sırdaşımızdır. Göstermemeyi sağlarsan arzulamamayı da sağlarsın. İhtiras, sefahat ve dizginsizlik bir sahne ister; onları gizlersen iyileştirirsin.

15.94.71

Ita est: inritamentum est omnium, in quae insanimus, admirator et conscius. Ne concupiscamus efficies, si ne ostendamus effeceris. Ambitio et luxuria et inpotentia scaenam desiderant: sanabis ista, si absconderis.

15.94.72Bu yüzden şehirlerin uğultusunun ortasına yerleştirilmişsek, yanımızda bir öğütçü dursun: muazzam servetleri övenlere karşı az şeyle zengin olanı, zenginliği kullanımıyla ölçeni övsün; nüfuzu ve gücü yüceltenlere karşı, kendini edebiyata vermiş inzivaya ve dış şeylerden kendine dönmüş ruha hayranlık duysun.

15.94.72

Itaque si in medio urbium fremitu conlocati sumus, stet ad latus monitor et contra laudatores ingentium patrimoniorum laudet parvo divitem et usu opes metientem. Contra illos, qui gratiam ac potentiam attollunt, otium ipse suspiciat traditum litteris et animum ab externis ad sua reversum.

15.94.73Halkın ölçüsüne göre mesut sayılanları, o kıskanılan doruklarında titrerken, afallamış hâlde ve kendileri hakkında başkalarının taşıdığından çok farklı bir kanaat taşırken göstersin. Çünkü başkalarına yüce görünen şeyler onlar için uçurumdur. Bu yüzden büyüklüklerinin o sarp yamacından aşağı her baktıklarında nefesleri kesilir, titrerler; çünkü türlü rastlantıları ve yüksekte en çok kaygan olan şeyleri düşünürler.

15.94.73

Ostendat ex constitutione vulgi beatos in illo invidioso fastigio suo trementes et adtonitos longeque aliam de se opinionem habentes quam ab aliis habetur. Nam quae aliis excelsa videntur, ipsis praerupta sunt. Itaque exanimantur et trepidant, quotiens despexerunt in illud magnitudinis suae praeceps. Cogitant enim varios casus et in sublimi maxime lubricos.

15.94.74O zaman arzuladıkları şeylerden korkarlar; onları başkalarına ağır kılan bahtiyarlık kendilerinin üstüne daha ağır çöker. O zaman tatlı ve kendi kendinin efendisi olan inzivayı överler, parıltıdan nefret ederler, işler henüz ayaktayken kaçacak yer ararlar. Ancak o zaman korkudan felsefe yapanları, hasta bir talihin sağlıklı öğütlerini görebilirsin. Çünkü sanki iyi talih ile iyi zihin birbirine zıtmış gibi, kötü günlerde daha akıllı oluruz; başarılar doğruyu elimizden alır. Hoşça kal.

15.94.74

Tunc adpetita formidant et quae illos graves aliis reddit, gravior ipsis felicitas incubat. Tunc laudant otium lene et sui iuris, odio est fulgor et fuga a rebus adhuc stantibus quaeritur. Tunc demum videas philosophantis metu et aegrae fortunae sana consilia. Nam quasi ista inter se contraria sint, bona fortuna et mens bona, ita melius in malis sapimus; secunda rectum auferunt. Vale.

15.95.195. Mektup

Kendi gününe ertelenmesi gerektiğini söylediğim şeyi hemen şimdi yapmamı istiyorsun: Yunanların parainetikē, bizim "öğüt veren bölüm" dediğimiz felsefe bölümünün bilgeliği tamamlamaya yetip yetmediğini sana yazmamı. Reddedersem bunu iyi karşılayacağını biliyorum. Bu yüzden daha da istekle söz veriyorum ve herkesin dilindeki o sözün boşa düşmesine izin vermiyorum: "Sonradan elde etmek istemeyeceğin şeyi isteme."

15.95.1

Petis a me, ut id, quod in diem suum dixeram debere differri, repraesentem et scribam tibi, an haec pars philosophiae, quam Graeci paraeneticen vocant, nos praeceptivam dicimus, satis sit ad consummandam sapientiam. Scio te in bonam partem accepturum si negavero. Eo magis promitto et verbum publicum perire non patior: postea noli rogare, quod inpetrare nolueris.

15.95.2Çünkü bazen, birisi sunsa reddedeceğimiz şeyi var gücümüzle isteriz. Bu ister hafiflik olsun ister köle dalkavukluğu, kolayca evet denerek cezalandırılmalıdır. Pek çok şeyi istiyor görünmek isteriz, ama istemeyiz. Bir okuyucu, çok ince yazılmış, sıkı sıkı sarılmış devasa bir tarih kitabı getirdi ve büyük bir kısmını okuduktan sonra, "İsterseniz burada keseyim," dedi. Onun orada susmasını can atarak isteyenler "Oku, oku!" diye bağırdılar. Çoğu zaman bir şey isteriz, başka bir şey dileriz; tanrılara bile doğruyu söylemeyiz; ama tanrılar ya duymazlar ya da bize acırlar.

15.95.2

Interdum enim enixe petimus id, quod recusaremus, si quis offerret. Haec sive levitas est sive vernilitas, punienda est annuendi facilitate. Multa videri volumus velle, sed nolumus. Recitator historiam ingentem attulit minutissime scriptam, artissime plicatam, et magna parte perlecta desinam, inquit, si vultis. Adclamatur recita, recita ab iis, qui illum ommutescere illic cupiunt. Saepe aliud volumus, aliud optamus et verum ne dis quidem dicimus, sed di aut non exaudiunt aut miserentur.

15.95.3Ben ise acımayı bir yana bırakıp öcümü alacağım ve sana koca bir mektup yapıştıracağım. İsteksizce okursan "Bunu başıma ben açtım" de; kendini, büyük bir hevesle peşinden koşup evlendikleri karılarının eziyet ettiği kimselerin, en ağır terle kazanılmış zenginliklerinin sıkıntıya soktuğu kimselerin, her türlü hile ve emekle elde edilmiş makamlarının işkence ettiği kimselerin ve kendi kötülüklerine kavuşmuş bütün ötekilerin arasında say.

15.95.3

Ego me omissa misericordia vindicabo et tibi ingentem epistulam inpingam, quam tu si invitus leges, dicito: ego mihi hoc contraxi teque inter illos numera, quos uxor magno ducta ambitu torquet, inter illos, quos divitiae per summum adquisitae sudorem male habent, inter illos, quos honores nulla non arte. atque opera petiti discruciant, et ceteros malorum suorum compotes.

15.95.4Ama girişi bırakıp konunun kendisine geçeyim. "Mutlu hayat," diyorlar, "doğru eylemlerden oluşur; doğru eylemlere öğütler götürür; öyleyse mutlu hayat için öğütler yeterlidir." Öğütler her zaman doğru eylemlere götürmez; ancak yaradılış söz dinler olduğunda götürür. Ruhu eğri kanaatler kuşatmışsa bazen boşuna uygulanırlar.

15.95.4

Sed ut omisso principio rem ipsam adgrediar, beata, inquiunt, vita constat ex actionibus rectis; ad actiones rectas praecepta perducunt; ergo ad beatam vitam praecepta sufficiunt. Non semper ad actiones rectas praecepta perducunt, sed cum obsequens ingenium est; aliquando frustra admoventur, si animum opiniones obsident pravae.

15.95.5Sonra, doğru yapsalar bile doğru yaptıklarını bilmezler. Çünkü baştan biçimlendirilmemiş ve bütün bir akılla düzenlenmemiş olan hiç kimse, neyi ne zaman, ne ölçüde, kiminle, nasıl ve neden yapması gerektiğini bilerek eylemin bütün gereklerini yerine getiremez. Ahlâken güzel olana bütün ruhuyla, hatta kararlılıkla ve gönüllü olarak yönelemez; dönüp geriye bakacak, duraksayacaktır.

15.95.5

Deinde etiam si recte faciunt, nesciunt facere se recte. Non potest enim quisquam nisi ab initio formatus et tota ratione compositus omnes exequi numeros, ut sciat, quando oporteat et in quantum et cum quo et quemadmodum et quare. Non potest toto animo honesta conari, ne constanter quidem aut libenter, sed respiciet, sed haesitabit.

15.95.6"Ahlâken güzel eylem öğütlerden geliyorsa," diyor, "mutlu hayat için öğütler fazlasıyla yeterlidir; birincisi doğru, öyleyse ikincisi de doğru." Bunlara şöyle cevap vereceğiz: ahlâken güzel eylemler öğütlerle de yapılır, ama yalnız öğütlerle değil.

15.95.6

Si honesta, inquit, actio ex praeceptis venit, ad beatam vitam praecepta abunde sunt; atqui est illud, ergo et hoc. His respondebimus actiones honestas et praeceptis fieri, non tantum praeceptis.

15.95.7"Öteki sanatlar öğütlerle yetiniyorsa," diyor, "bilgelik de yetinecektir, çünkü o da hayatın sanatıdır. Oysa dümenciyi şöyle öğüt veren yetiştirir: 'Dümeni şöyle çevir, yelkenleri şöyle indir, uygun rüzgârdan şöyle yararlan, ters rüzgâra şöyle direnç göster, kararsız ve yan esen rüzgârı şöyle kendi lehine çevir.' Öteki zanaatkârları da öğütler biçimlendirir; öyleyse yaşama sanatının ustasında da aynısını yapabileceklerdir."

15.95.7

Si aliae, inquit, artes contentae sunt praeceptis, contenta erit et sapientia, nam et haec ars vitae est. Atqui gubernatorem facit ille, qui praecipit: sic move gubernaculum, sic vela summitte, sic secundo vento utere, sic adverso resiste, sic dubium communemque tibi vindica. Alios quoque artifices praecepta conformant; ergo in hoc idem poterunt artifice vivendi.

15.95.8Bütün bu sanatlar hayatın araçlarıyla uğraşır, bütün hayatla değil. Bu yüzden onları dışarıdan pek çok şey alıkoyar ve engeller: umut, arzu, korku. Ama hayatın sanatı olduğunu ilan eden bu sanat, kendini işletmekten hiçbir şeyle alıkonamaz; çünkü engelleri dağıtır, önüne çıkanları aşar. Öteki sanatların durumunun bununkinden ne kadar farklı olduğunu bilmek ister misin? Onlarda bile bile hata yapmak kazara hata yapmaktan daha bağışlanabilirdir; bunda ise en büyük kusur, kendi isteğiyle hata etmektir.

15.95.8

Omnes istae artes circa instrumenta vitae occupatae sunt, non circa totam vitam. Itaque multa illas inhibent extrinsecus et inpediunt, spes, cupiditas, timor. At haec, quae artem vitae professa est, nulla re, quo minus se exerceat, vetari potest; discutit enim inpedimenta et traicit obstantia. Vis scire, quam dissimilis sit aliarum artium condicio et huius? In illis excusatius est voluntate peccare quam casu, in hac maxima culpa est sponte delinquere.

15.95.9Söylediğim şuna benzer: dilbilgisi öğretmeni bir dil hatasını bilerek yaptıysa utanmaz, bilmeden yaptıysa utanır; hekim, hastasının elden gittiğini anlamıyorsa, sanatı bakımından, anladığı hâlde anlamazlıktan gelmesinden daha büyük bir hata yapmış olur. Ama bu yaşama sanatında isteyerek yapılan kusur daha çirkindir.

Şunu da ekle: sanatların çoğu, hatta hepsinin içinde en özgür olanları, örneğin hekimlik, yalnız öğütlere değil, kendi temel öğretilerine de sahiptir. Bu yüzden Hippokrates'in okulu başka, Asklepiades'inki başka, Themison'unki başkadır.

15.95.9

Quod dico, tale est. Grammaticus non erubescet soloecismo, si sciens fecit, erubescet, si nesciens; medicus si deficere aegrum non intellegit, quantum ad artem, magis peccat quam si se intellegere dissimulat. At in hac arte vivendi turpior volentium culpa est. Adice nunc, quod artes quoque pleraeque, immo ex omnibus liberalissimae habent decreta sua, non tantum praecepta, sicut medicina. Itaque alia est Hippocratis secta, alia Asclepiadis, alia Themisonis.

15.95.10Üstelik seyre dayanan hiçbir sanat kendi temel öğretileri olmadan var olmaz. Yunanlar bunlara dogmata der; biz decreta, scita ya da placita diyebiliriz; bunları geometride de astronomide de bulursun. Felsefe ise hem seyre hem eyleme dayanır; aynı anda hem bakar hem yapar. Onun sana yalnız yeryüzüne ait işler vaat ettiğini sanıyorsan yanılıyorsun; daha yükseklere soluk alır. "Bütün evreni araştırırım," der; "ölümlülerin barınağı içinde kalıp size öğüt vermek ve sizi caydırmakla yetinmem. Büyük şeyler, sizin üstünüze konmuş şeyler beni çağırıyor:

15.95.10

Praeterea nulla ars contemplativa sine decretis suis est, quae Graeci vocant dogmata, nobis vel decreta licet appellare vel scita vel placita, quae et in geometria et in astronomia invenies. Philosophia autem et contemplativa est et activa; spectat simul agitque. Erras enim, si tibi illam putas tantum terrestres operas promittere; altius spirat. Totum, inquit, mundum scrutor nec me intra contubernium mortale contineo suadere vobis ac dissuadere contenta. Magna me vocant supraque vos posita:

15.95.11Çünkü sana göğün ve tanrıların en yüce düzenini anlatmaya başlayacağım, şeylerin ilk başlangıçlarını açacağım: tabiat her şeyi nereden yaratır, büyütür ve besler, ve yok olduklarında tabiat onları yeniden neye çözer,"

diye Lucretius'un dediği gibi. Öyleyse seyre dayandığına göre, kendi temel öğretilerine sahip olması gerekir.

15.95.11

Nam tibi de summa caeli ratione deumque Disserere incipiam et rerum primordia pandam; Unde omnis natura creet res, auctet alatque, Quoque eadem rursus natura perempta resolvat, ut ait Lucretius. Sequitur ergo ut, cum contemplativa sit, habeat decreta sua.

15.95.12Peki şuna ne demeli? Yapılacak şeyleri de ancak, her işte vazifelerin bütün gereklerini yerine getirebileceği yol kendisine aktarılmış olan kişi hakkıyla yerine getirebilir. Öğütleri her duruma göre değil de yalnız önündeki duruma göre almış olan bu gerekleri gözetemez. Parçalara verilen öğütler kendi başlarına zayıftır, deyim yerindeyse köksüzdür. Bizi tahkim eden, güvenliğimizi ve huzurumuzu koruyan, bütün hayatı ve bütün tabiatı bir arada kapsayan şeyler temel öğretilerdir. Felsefenin temel öğretileriyle öğütler arasındaki fark, unsurlarla uzuvlar arasındaki fark gibidir: uzuvlar unsurlara bağlıdır; unsurlar ise hem uzuvların hem her şeyin sebebidir.

15.95.12

Quid? Quod facienda quoque nemo rite obibit nisi is, cui ratio erit tradita, qua in quaque re omnes officiorum numeros exequi possit, quos non servabit, qui in rem praesentem praecepta acceperit, non in omnem. Inbecilla sunt per se et, ut ita dicam, sine radice, quae partibus dantur. Decreta sunt, quae muniant, quae securitatem nostram tranquillitatemque tueantur, quae totam vitam totamque rerum naturam simul contineant. Hoc interest inter decreta philosophiae et praecepta, quod inter elementa et membra; haec ex illis dependent, illa et horum causae sunt et omnium.

15.95.13"Eski bilgelik," diyor, "yapılacak ve kaçınılacak şeylerden başka bir şey öğütlemedi; o zaman insanlar çok daha iyiydi. Bilginler ortaya çıkınca iyiler kayboldu. Çünkü o basit ve açık fazilet karanlık ve ustalıklı bir ilme dönüştü; bize yaşamak değil, tartışmak öğretiliyor."

15.95.13

Antiqua, inquit, sapientia nihil aliud quam facienda ac vitanda praecepit, et tunc longe meliores erant viri. Postquam docti prodierunt, boni desunt. Simplex enim illa et aperta virtus in obscuram et sollertem scientiam versa est docemurque disputare, non vivere.

15.95.14Dediğiniz gibi, o eski bilgelik, özellikle doğduğu sıralarda, ilerledikçe incelikleri artan öteki sanatlar kadar kabaydı; buna şüphe yok. Ama o zaman titiz çarelere de henüz ihtiyaç yoktu. Kötülük henüz bu kadar yükselmemiş, bu kadar geniş yayılmamıştı. Basit kusurlara basit çareler karşı koyabilirdi; şimdi ise bize saldıran şeyler ne kadar şiddetliyse savunmaların da o kadar zahmetli olması gerekir.

15.95.14

Fuit sine dubio, ut dicitis, vetus illa sapientia cum maxime nascens rudis non minus quam ceterae artes, quarum in processu subtilitas crevit. Sed ne opus quidem adhuc erat remediis diligentibus. Nondum in tantum nequitia surrexerat nec tam late se sparserat. Poterant vi tus simplicibus obstare remedia simplicia; nunc necesse est tanto operosiora esse munimenta, quanto vehementiora sunt, quibus petimur.

15.95.15Hekimlik bir zamanlar akan kanı durduracak, yaraları kapatacak birkaç bitkinin bilgisiydi; sonra yavaş yavaş bu çok katlı çeşitliliğe ulaştı. O zamanlar hekimliğin daha az işi olmasına şaşmamalı: bedenler henüz sağlam ve dayanıklıydı, yiyecek de kolay bulunur, sanatla ve hazla bozulmamıştı. Yiyecek açlığı gidermek için değil kışkırtmak için aranmaya başlanıp iştahı kamçılayacak bin türlü sos bulununca, ihtiyacı olanlar için besin olan şeyler doymuş olanlar için yük oldu.

15.95.15

Medicina quondam paucarum fuit scientia herbarum, quibus sisteretur fluens sanguis, vulnera coirent; paulatim deinde in hanc pervenit tam multiplicem varietatem. Nec est mirum tunc illam minus negotii habuisse firmis adhuc solidisque corporibus et facili cibo nec per artem voluptatemque corrupto, qui postquam coepit non ad tollendam, sed ad inritandam famem quaeri et inventae sunt mille conditurae, quibus aviditas excitaretur, quae desiderantibus ali menta erant, onera sunt plenis.

15.95.16Solgunluk buradan gelir; şaraba batmış sinirlerin titremesi buradan; açlıktan çok hazımsızlıktan doğan, daha acınası zayıflık buradan. Sendeleyenlerin kararsız ayakları ve sanki sarhoşluğun tam içindeymiş gibi sürekli yalpalama buradan gelir. Bütün deriye sızan su ve alabileceğinden fazlasını almaya kötü bir alışkanlıkla alışırken şişen karın buradan gelir. Sarı safranın yayılması, renksiz yüz, içten içe çürüyenlerin erimesi, eklemleri kaskatı kesilmiş kıvrık parmaklar, hissizce yatan sinirlerin uyuşukluğu ya da durmadan titreyenlerin çarpıntısı buradan gelir.

15.95.16

Inde pallor et nervorum vino madentium tremor et miserabilior ex cruditatibus quam ex fame macies. Inde incerti labantium pedes et semper qualis in ipsa ebrietate titubatio. Inde in totam cutem umor admissus distentusque venter, dum male adsuescit plus capere quam poterat. Inde suffusio luridae bilis et decolor vultus tabesque in se putrescentium et retorridi digiti articulis obrigescentibus nervorumque sine sensu iacentium torpor aut palpitatio sine intermissione vibrantium.

15.95.17Baş dönmelerinden ne diye söz edeyim? Gözlerin ve kulakların işkencelerinden, kaynayan beynin kıvrandıran sancılarından, boşaltım yollarının hepsinin iç yaralarla tutulmasından? Ayrıca sayısız ateş türünden: kimi şiddetli bir hamleyle kudurur, kimi ince bir illetle sinsice sürünür, kimi titremeyle ve uzuvları şiddetle sarsarak gelir.

15.95.17

Quid capitis vertigines dicam? Quid oculorum auriumque tormenta et cerebri exaestuantis verminationes et omnia, per quae exoneramur, internis ulceribus adfecta? Innumerabilia praeterea febrium genera, aliarum impetu saevientium, aliarum tenui peste repentium, aliarum eum horrore et multa membrorum quassatione venientium?

15.95.18Sefahatin cezaları olan öteki sayısız hastalığı ne diye sayayım?

Kendilerini henüz zevk ve sefaya kaptırmamış, kendilerine hükmeden, kendi hizmetlerini kendileri gören insanlar bu kötülüklerden muaftı. Bedenlerini çalışmayla ve gerçek bir emekle sertleştirirlerdi; koşudan, avdan ya da toprağı altüst etmekten yorgun düşerlerdi. Onları ancak acıkmış olanların hoşuna gidebilecek bir yemek beklerdi. Bu yüzden hekimlerin bu kadar büyük bir takımına, bunca demir alete ve ilaç kutusuna ihtiyaç yoktu. Basit bir sebepten basit bir sağlık doğardı; pek çok yemek pek çok hastalık doğurdu.

15.95.18

Quid alios referam innumerabiles morbos, supplicia luxuriae? Immunes erant ab istis malis, qui nondum se deliciis solverant, qui sibi imperabant, sibi ministrabant. Corpora opere ac vero labore durabant aut cursu defatigati aut venatu aut tellure versanda. excipiebat illos cibus, qui nisi esurientibus placere non posset. Itaque nihil opus erat tam magna medicorum supellectile nec tot ferramentis atque pyxidibus. Simplex erat ex causa simplici valitudo; multos morbos multa fericula fecerunt.

15.95.19Karaların ve denizin yağmacısı sefahatin, tek bir boğazdan geçecek ne kadar çok şeyi birbirine karıştırdığına bak. Bu kadar farklı şeylerin birbirleriyle çatışması, kötü yutulanların kötü sindirilmesi zorunludur, çünkü her biri başka bir yöne çekiştirir. Uyumsuz yiyecekten doğan hastalığın da değişken ve çeşitli olmasına, tabiatın zıt köşelerinden aynı yere sıkıştırılan şeylerin taşmasına şaşmamalı. Bu yüzden ne kadar türlü yaşıyorsak o kadar türlü hastalanıyoruz.

15.95.19

Vide, quantum rerum per unam gulam transiturarum permisceat luxuria, terrarum marisque vastatrix. necesse est itaque inter se tam diversa dissideant et hausta male male digerantur aliis alio nitentibus. Nec mirum, quod inconstans variusque ex discordi cibo morbus est et illa ex contrariis naturae partibus in eundem compulsa redundant. Inde tam multo aegrotamus genere quam vivimus.

15.95.20Hekimlerin en büyüğü ve bu ilmin kurucusu, kadınların saçlarının dökülmediğini, ayaklarının ağrımadığını söyledi; oysa hem saçlarını yitiriyorlar hem ayaklarından hasta oluyorlar. Kadınların tabiatı değişmedi, yenildi; çünkü erkeklerin taşkınlığına eşit olunca erkek bedenlerinin rahatsızlıklarına da eşit oldular.

15.95.20

Maximus ille medicorum et huius scientiae conditor feminis nec capillos defluere dixit nec pedes laborare; atqui et capillis destituuntur et pedibus aegrae sunt. Non mutata feminarum natura, sed victa est; nam cum virorum licentiam aequaverint, corporum quoque virilium incommoda aequarunt.

15.95.21Erkeklerden daha az uykusuz kalmıyorlar, daha az içmiyorlar; hem güreş yağında hem saf şarapta erkeklere meydan okuyorlar; onlar gibi isteksiz midelerine tıkıştırılanı ağızlarından geri çıkarıyor, içtikleri bütün şarabı kusarak geri ölçüyorlar; onlar gibi kızışan midenin avuntusu olarak kar kemiriyorlar. Şehvette ise erkeklerin bile gerisinde kalmıyorlar: edilgen olmak için doğmuşken —tanrılar ve tanrıçalar onları kahretsin!— öyle sapkın bir iffetsizlik türü icat ettiler ki erkeklerin üstüne çıkıyorlar. Öyleyse bunca kadın gutlu ve kel iken, hekimlerin en büyüğünün ve tabiatı en iyi bilenin yalan söylerken yakalanmasında şaşılacak ne var? Cinslerinin sağladığı ayrıcalığı kusurlarıyla yitirdiler; kadınlığı üzerlerinden attıkları için erkek hastalıklarına mahkûm edildiler.

15.95.21

Non minus pervigilant, non minus potant, et oleo et mero viros provocant; aeque invitis ingesta visceribus per os reddunt et vinum omne vomitu remetiuntur; aeque nivem rodunt, solacium stomachi aestuantis. Libidine vero ne maribus quidem cedunt, pati natae, di illas deaeque male perdant! Adeo perversum commentae genus inpudicitiae viros ineunt. Quid ergo mirandum est maximum medicorum ac naturae peritissimum in mendacio prendi, cum tot feminae podagricae calvaeque sint? Beneficium sexus sui vitiis perdiderunt et, quia feminam exuerant, damnatae sunt morbis virilibus.

15.95.22Eski hekimler yiyeceği daha sık vermeyi, düşen nabzı şarapla desteklemeyi bilmezlerdi; kan almayı, uzun süren hastalığı hamamla ve terletmeyle gevşetmeyi bilmezlerdi; bacakları ve kolları bağlayarak gizli ve ortada yerleşmiş hastalık gücünü uçlara çekmeyi bilmezlerdi. Tehlikelerin türü pek az olduğundan, yardımın pek çok türünü aramaya gerek yoktu.

15.95.22

Antiqui medici nesciebant dare cibum saepius et vino fulcire venas cadentes, nesciebant sanguinem mittere et diutinam aegrotationem balneo sudoribusque laxare, nesciebant crurum vinculo brachiorumque latentem vim et in medio sedentem ad extrema revocare. Non erat necesse circumspicere multa auxiliorum genera, eum essent periculorum paucissima.

15.95.23Şimdi ise sağlıksızlığın kötülükleri ne kadar ilerledi! Ölçüyü ve izin verileni aşarak arzulanmış hazların faizini ödüyoruz. Hastalıkların sayısız olmasına şaşmayacaksın: aşçıları say. Her türlü ilim uğraşı durmuş durumda; özgür sanatları öğretenler hiç kalabalık olmadan ıssız köşelerde kürsülerinde oturuyorlar. Retorikçilerin ve filozofların okullarında ıssızlık var; ama mutfaklar ne kadar kalabalık, savurganların ocakları etrafında ne kadar çok genç sıkışıp duruyor!

15.95.23

Nunc vero quam longe processerunt mala valitudinis! Has usuras voluptatium pendimus ultra modum fasque concupitarum. Innumerabiles esse morbos non miraberis: cocos numera. Cessat omne studium et liberalia professi sine ulla frequentia desertis angulis praesident. In rhetorum ac philosophorum scholis solitudo est; at quam celebres culinae sunt, quanta circa nepotum focos iuventus premitur!

15.95.24Ziyafetler bittikten sonra yatak odasının başka hakaretlerini bekleyen bahtsız oğlan sürülerini geçiyorum. Herkesin aynı tüysüzlüğe, ilk sakal tüyünün aynı uzunluğuna, aynı saç görünüşüne sahip olması, saçı daha düz olanın kıvırcıklarla karışmaması için milletlerine ve renklerine göre sıraya dizilmiş, zevk için beslenen delikanlı alaylarını geçiyorum. Fırıncıların kalabalığını geçiyorum, bir işaret verilince akşam yemeğini getirmek için koşuşturan hizmetkârları geçiyorum. İyi tanrılar, tek bir mide ne kadar çok insanı çalıştırıyor! Peki ya? Şu mantarların, o gönüllü zehrin, hemen öldürmeseler bile gizli bir iş görmediğini mi sanıyorsun?

15.95.24

Transeo puerorum infelicium greges, quos post transacta convivia aliae cubiculi contumeliae exspectant. Transeo agmina exoletorum per nationes coloresque discripta, ut eadem omnibus levitas sit, eadem primae mensura lanuginis, eadem species capillorum, ne quis, cui rectior est coma, crispulis misceatur. Transeo pistorum turbam, transeo ministratorum, per quos signo dato ad inferendam cenam discurritur. Di boni, quantum hominum unus venter exercet! Quid? Tu illos boletos, voluntarium venenum, nihil occulti operis iudicas facere, etiam si praesentanei non fuerunt?

15.95.25Peki ya? O yaz karının karaciğerleri nasırlaştırmadığını mı sanıyorsun? Ya istiridyeler, çamurla semirtilmiş o en tembel et, içeriye çamur gibi bir ağırlık sokmuyor mu sence? Ya "müttefiklerin garumu" denen şey, kötü balıkların o pahalı irini, tuzlu çürüğüyle iç organları yakmıyor mu sence? Ya ateşin içinden neredeyse doğrudan ağza aktarılan o cerahatli yemekler, iç organların içinde zararsızca sönüyor mu sence? Bu yüzden geğirmeler ne kadar iğrenç ve vebalı, eski sarhoşluğun buharını solurken insan kendinden ne kadar tiksiniyor! Bil ki yenen şeyler sindirilmiyor, çürüyor.

15.95.25

Quid? Tu illam aestivam nivem non putas callum iocineribus obducere? Quid? Illa ostrea, inertissimam carnem caeno saginatam, nihil existimas limosae gravitatis inferre? Quid? Illud sociorum garum, pretiosam malorum piscium saniem, non credis urere salsa tabe praecordia? Quid? Illa purulenta et quae tantum non ex ipso igne in os transferuntur, iudicas sine noxa in ipsis visceribus extingui? Quam foedi itaque pestilentesque ructus sunt, quantum fastidium sui exhalantibus crapulam veterem! Scias putrescere sumpta, non concoqui.

15.95.26Bir zamanlar dillere düşmüş ünlü bir tabak hatırlıyorum. Zenginlerin evinde günü uzatan ne varsa, kendi yıkımına koşan bir meyhane hepsini onun içine yığmıştı: Venüs midyeleri, deniz tarakları ve yalnızca yenen yerlerine kadar kırpılmış istiridyeler, aralarına konan deniz kestaneleriyle bölünüyordu. Bütün tabağı ayıklanıp kılçıkları alınmış ve dizilmiş barbunyalar kaplamıştı.

15.95.26

Memini fuisse quondam in sermone nobilem patinam, in quam quicquid apud lautos solet diem ducere, properans in damnum suum popina congesserat; veneriae spondylique et ostrea eatenus circumcisa, qua eduntur, intervenientibus distinguebantur echinis. Totam dissecti structique sine ullis ossibus mulli constraverant.

15.95.27Artık tek tek şeyler yemekten sıkılıyoruz; tatlar bir araya zorlanıyor. Midede olması gereken şey sofrada oluyor. Artık çiğnenmiş yemeklerin konmasını bekliyorum. Kabukları ve kılçıkları ayıklamak, aşçının dişlerin işini görmesi bundan ne kadarcık eksik?

"Tek tek şeylerle sefahat sürmek ağır geliyor; her şey bir kerede, aynı tada çevrilmiş olarak konsun. Neden tek bir şeye el uzatayım? Birçok şey aynı anda gelsin; pek çok yemeğin süsleri birleşip birbirine yapışsın."

15.95.27

Piget esse iam singula; coguntur in unum sapores. In cena fit, quod fieri debebat in ventre. Expecto iam, ut manducata ponantur. Quantulo autem hoc minus est, festas excerpere atque ossa et dentium opera cocum fungi? Gravest luxuriari per singula; omnia semel et in eundem saporem versa ponantur. Quare ego ad unam rem manum porrigam? Plura veniant simul, multorum ferculorum ornamenta coeant et cohaereant.

15.95.28Bunlarla gösteriş ve şan arandığını söyleyenler hemen şunu bilsinler: bunlar başkalarına gösterilmek için değil, sahibinin kendi bilincine sunulmak için yapılıyor. Genellikle ayrı ayrı dizilen şeyler aynı sosa bulanıp bir arada olsun. Hiçbir fark kalmasın: istiridyeler, deniz kestaneleri, taraklar, barbunyalar karıştırılıp birlikte pişirilerek sofraya konsun. Kusanların yediği bundan daha karmakarışık olmazdı.

15.95.28

Sciant protinus hi, qui iactationem ex istis peti et gloriam aiebant, non ostendi ista, sed conscientiae dari. Pariter sint, quae disponi solent, uno iure perfusa. Nihil intersit: ostrea, echini, spondyli, mulli perturbati concoctique ponantur. Non esset confusior vomentium cibus.

15.95.29Bu yemekler nasıl birbirine karışmışsa, onlardan doğan hastalıklar da tek tek değil; çözülemez, çeşitli, çok biçimli hastalıklardır. Hekimlik de onlara karşı pek çok türle, pek çok gözlemle silahlanmaya başladı.

Felsefe için de sana aynı şeyi söylüyorum. Bir zamanlar, daha küçük hatalar işleyen ve hafif bir özenle de iyileştirilebilen insanlar arasında daha basitti; ahlâkın bu kadar büyük bir çöküşüne karşı ise her şey denenmelidir. Keşke bu salgın sonunda böylece bastırılabilse!

15.95.29

Quomodo ista perplexa sunt, sic ex istis non singulares morbi nascuntur, sed inexplicabiles, diversi, multiformes, adversus quos et medicina armare se coepit multis generibus, multis observationibus. Idem tibi de philosophia dico. Fuit aliquando simplicior inter minora peccantes et levi quoque cura remediabiles; adversus tantam morum eversionem omnia conanda sunt. Et utinam sic denique lues ista vindicetur!

15.95.30Yalnız özel hayatta değil, kamu hayatında da çıldırıyoruz. Cinayetleri ve tek tek adam öldürmeleri bastırıyoruz; peki ya savaşlar, öldürülmüş milletlerin o şanlı cinayeti? Ne açgözlülük ölçü tanır ne zalimlik. Bunlar gizlice ve tek tek kişiler tarafından yapıldıkça daha az zararlı ve daha az canavarcadır; ama şimdi senato kararlarıyla ve halk meclisi kararlarıyla vahşet işleniyor, özel olarak yasaklanan şeyler kamu adına buyuruluyor.

15.95.30

Non privatim solum, sed publice furimus. Homicidia compescimus et singulas caedes; quid bella et occisarum gentium gloriosum scelus? Non avaritia, non crudelitas modum novit. Et ista quamdiu furtim et a singulis fiunt, minus noxia minusque monstruosa sunt; ex senatus consultis plebisque scitis saeva exercentur et publice iubentur vetata privatim.

15.95.31Gizlice işlendiğinde ölümle ödenecek şeyleri, savaş pelerini giymiş kişiler yaptı diye övüyoruz. Türlerin en yumuşağı olan insanlar birbirlerinin kanından zevk almaktan, savaşlar yürütüp yürütülecek savaşları çocuklarına devretmekten utanmıyorlar; oysa dilsiz ve yabani hayvanlar arasında bile barış var.

15.95.31

Quae clam commissa capite luerent, tum quia paludati fecere, laudamus. Non pudet homines, mitissimum genus, gaudere sanguine alterno et bella gerere gerendaque liberis tradere, cum inter se etiam mutis ac feris pax sit.

15.95.32Bu kadar güçlü ve geniş alana yayılmış bir deliliğe karşı felsefe daha çok emek isteyen bir hâle geldi ve karşısına hazırlandığı şeylere ne kadar güç eklendiyse kendine de o kadar güç topladı.

Şaraba düşkün olanları ve daha nazik yemekler arayanları azarlamak kolaydı; ruhu, pek az uzaklaştığı tutumluluğa büyük bir güçle geri getirmek gerekmiyordu.

15.95.32

Adversus tam potentem explicitumque late furorem operosior philosophia facta est et tantum sibi virium sumpsit, quantum iis, adversus quae parabatur, accesserat. Expeditum erat obiurgare indulgentes mero et petentes delicatiorem cibum; non erat animus ad frugalitatem magna vi reducendus, a qua paullum discesserat:

15.95.33Şimdi çevik ellere ihtiyaç var, şimdi usta bir sanata.

Haz her yerden aranıyor. Hiçbir kusur kendi sınırları içinde kalmıyor; sefahat açgözlülüğe doğru baş aşağı düşüyor. Ahlâken güzel olanın unutulması her yanı istila etti. Bedeli hoşa giden hiçbir şey çirkin sayılmıyor. İnsan için kutsal bir varlık olan insan artık oyun ve eğlence olsun diye öldürülüyor; yara vermeyi ve almayı öğretmenin bile kutsal kurallara aykırı olduğu insan, artık çıplak ve silahsız ortaya sürülüyor; insanın ölümü yeterli bir gösteri sayılıyor.

15.95.33

Nunc manibus rapidis opus est, nunc arte magistra. Voluptas ex omni quaeritur. Nullum intra se manet vitium; in avaritiam luxuria praeceps est. Honesti oblivio invasit. Nihil turpest, cuius placet pretium. Homo, sacra res homini, iam per lusum ac iocum occiditur et quem erudiri ad inferenda accipiendaque vulnera nefas erat, is iam nudus inermisque producitur satisque spectaculi ex homine mors est.

15.95.34Ahlâkın bu kadar ters döndüğü bir zamanda, kökleşmiş kötülükleri dağıtacak, alışılandan daha şiddetli bir şeye ihtiyaç var. Yanlışlara dair kabul görmüş inanç kökünden sökülsün diye temel öğretilerle iş görülmelidir. Bunlara öğütleri, tesellileri, teşvikleri de eklersek etkili olabilirler; kendi başlarına etkisizdirler.

15.95.34

In hac ergo morum perversitate desideratur solito vehementius aliquid, quod mala inveterata discutiat; decretis agendum est, ut revellatur penitus falsorum recepta persuasio. His si adiunxerimus praecepta, consolationes, adhortationes, poterunt valere; per se inefficaces sunt.

15.95.35Birilerini kendimize bağlamak ve şu an tutsak oldukları kötülüklerden koparmak istiyorsak, neyin kötü, neyin iyi olduğunu öğrensinler. Faziletten başka her şeyin ad değiştirdiğini, kâh kötü, kâh iyi olduğunu bilsinler. Askerliğin ilk bağı nasıl din duygusu, sancaklara sevgi ve kaçmanın en büyük günah sayılmasıysa, ancak bundan sonra yemin ettirilmiş olanlardan geri kalan şeyler kolayca istenip buyurulabiliyorsa, mutlu hayata götürmek istediğin kişilerde de öyledir: önce temeller atılmalı ve fazilet ruha işlenmelidir. Fazilete batıl inanca varan bir bağlılıkla bağlansınlar; onu sevsinler; onunla yaşamak istesinler, onsuz yaşamak istemesinler.

15.95.35

Si volumus habere obligatos et malis, quibus iam tenentur, avellere, discant, quid malum, quid bonum sit. Sciant omnia praeter virtutem mutare nomen, modo mala fieri, modo bona. Quemadmodum primum militiae vinculum est religio et signorum amor et deserendi nefas, tunc deinde facile cetera exiguntur mandanturque iusiurandum adactis, ita in iis, quos velis ad beatam vitam perducere: prima fundamenta iacienda sunt et insinuanda virtus. Huius quadam superstitione teneantur; hanc ament; cum hac vivere velint, sine hac nolint.

15.95.36Peki ne yani? Bazıları ince bir terbiye görmeden dürüst insanlar olmadı mı, yalnızca çıplak öğütlere uyarak büyük ilerlemeler kaydetmedi mi? Kabul ediyorum; ama onların bahtiyar bir yaradılışı vardı ve sağlığa yararlı olanı geçerken kapıverdiler. Ölümsüz tanrılar nasıl hiçbir fazileti öğrenmeden her faziletle birlikte doğmuşlarsa ve iyi olmak onların tabiatının bir parçasıysa, insanlardan bazıları da seçkin bir yaradılış nasip oldu diye, genellikle öğretilen şeylere uzun bir öğrencilik olmadan ulaşır ve ahlâken güzel olanı ilk duydukları anda kucaklarlar. Fazileti kapıp alan ya da kendiliğinden verimli olan o zekâlar buradan gelir. Ama ağır ve kalın ya da kötü alışkanlıkla kuşatılmış zekâlarda ruhların pası uzun süre ovulup temizlenmelidir.

15.95.36

Quid ergo? Non quidam sine institutione subtili evaserunt probi magnosque profectus adsecuti sunt, dum nudis tantum praeceptis obsecuntur? Fateor, sed felix illis ingenium fuit et salutaria in transitu rapuit. Nam ut di inmortales nullam didicere virtutem cum omni editi et pars naturae eorum est bonos esse, ita quidam ex hominibus egregiam sortiti indolem in ea, quae tradi solent, perveniunt sine longo magisterio et honesta complexi sunt, cum primum audiere; unde ista tam rapacia virtutis ingenia vel ex se fertilia. Illis autem hebetibus et optusis aut mala consuetudine obsessis diu robigo animorum effricanda est.

15.95.37Bununla birlikte felsefenin hükümlerini aktaran kişi, iyiye eğilimli olanları daha çabuk doruğa çıkarır; daha zayıf olanlara da yardım edip onları kötü kanaatlerden kurtarır. Bu hükümlerin ne kadar gerekli olduğunu şöyle görebilirsin. İçimize yerleşmiş, bizi kimi şeylere karşı tembel, kimi şeylere karşı pervasız yapan bazı şeyler vardır. Bunların sebepleri, yani sahte hayranlık ve sahte korku söküp atılmadıkça, ne bu pervasızlık bastırılabilir ne o tembellik uyandırılabilir. Bunlar bizi ele geçirdiği sürece istediğin kadar "Babana şunu, çocuklarına şunu, dostlarına şunu, misafirlerine şunu borçlusun" de; buna girişmeye çalışanı açgözlülük alıkoyacaktır. Vatan için savaşılması gerektiğini bilecektir, korku caydıracaktır; dostlar için son damla terine kadar ter dökülmesi gerektiğini bilecektir, ama zevk düşkünlüğü engel olacaktır; bir eşe yapılabilecek en ağır haksızlığın metres tutmak olduğunu bilecektir, ama şehvet onu tam tersine itecektir.

15.95.37

Ceterum, ut illos in bonum pronos citius educit ad summa, et hos inbecilliores adiuvabit malisque opinionibus extrahet, qui illis philosophiae placita tradiderit; quae quam sint necessaria, sic licet videas. Quaedam insident nobis, quae nos ad aha pigros, ad alia temerarios faciunt. Nec haec audacia reprimi potest nec illa inertia suscitari, nisi causae eorum eximuntur, falsa admiratio et falsa formido. Haec nos quamdiu possident, dicas licet: Hoc patri praestare debes, hoc liberis, hoc amicis, hoc hospitibus; temptantem avaritia retinebit. Sciet pro patria pugnandum esse, dissuadebit timor; sciet pro amicis desudandum esse ad extremum usque sudorem, sed deliciae vetabunt; sciet in uxore gravissimum esse genus iniuriae paelicem, sed illum libido in contraria inpinget.

15.95.38Öyleyse öğütlere engel olacak şeyleri önce kaldırmadıkça öğüt vermenin hiçbir yararı olmaz; tıpkı kullanacak eller serbest bırakılmadıkça silahları göz önüne koyup yakına getirmenin yararı olmadığı gibi. Ruhun verdiğimiz öğütlere gidebilmesi için önce bağlarından çözülmesi gerekir.

15.95.38

Nihil ergo proderit dare praecepta, nisi prius amoveris obstatura praeceptis, non magis quam proderit arma in conspectu posuisse propiusque admovisse, nisi usurae manus expediuntur. Ut ad praecepta, quae damus, possit animus ire, solvendus est.

15.95.39Diyelim ki biri yapması gerekeni yapıyor; bunu sürekli yapmayacak, aynı tutarlılıkla yapmayacak, çünkü neden yaptığını bilmeyecektir. Bazı şeyler ya rastlantıyla ya alıştırmayla doğru çıkacaktır; ama elinde, onları ölçüp yaptıklarının doğru olduğuna güvenebileceği bir kural olmayacaktır. Rastlantıyla iyi olan kişi her zaman öyle kalacağına söz veremez.

15.95.39

Putemus aliquem facere, quod oportet; non faciet adsidue, non faciet aequaliter: nesciet enim, quare faciat. Aliqua vel casu vel exercitatione exibunt recta, sed non erit in manu regula, ad quam exigantur, cui credat recta esse, quae fecit. Non promittet se talem in perpetuum, qui bonus casu est.

15.95.40Sonra öğütler belki birinin yapması gerekeni yapmasını sağlar, ama yapması gerektiği gibi yapmasını sağlamaz; bunu sağlamıyorlarsa fazilete götürmezler. Uyarılınca yapması gerekeni yapacaktır, kabul ediyorum; ama bu azdır, çünkü övgü yapılan şeyde değil, nasıl yapıldığındadır.

15.95.40

Deinde praestabunt tibi fortasse praecepta ut quod oportet faciat, non praestabunt ut quemadmodum oportet; si hoc non praestant, ad virtutem non perducunt. Faciet quod oportet monitus, concedo; sed id parum est, quoniam quidem non in facto laus est, sed in eo, quemadmodum fiat.

15.95.41Bir şövalyenin bütün servetini tüketen pahalı bir akşam yemeğinden daha utanç verici ne var? Biri, bu obur takımının dediği gibi, bunu kendine ve kendi keyfine ikram ederse, sansörün damgasını bundan daha çok hak eden ne vardır? Yine de en tutumlu insanlara göreve başlama ziyafetleri bir milyon sesterse mal oldu. Aynı şey oburluğa verilirse çirkindir; makama verilirse kınanmaktan kurtulur. Çünkü bu sefahat değil, törensel bir masraftır.

15.95.41

Quid est cena sumptuosa flagitiosius et equestrem censum consumente? Quid tam dignum censoria nota, si quis, ut isti ganeones loquuntur, sibi hoc et genio suo praestet? Et deciens tamen sestertio aditiales cenae frugalissimis viris constiterunt. Eadem res, si gulae datur, turpis est; si honori, reprensionem effugit. Non enim luxuria, sed inpensa sollemnis est.

15.95.42Tiberius Caesar'a muazzam büyüklükte bir barbunya gönderilmişti —neden ağırlığını da ekleyip bazılarının oburluğunu kışkırtmayayım? Dört buçuk libre geldiğini söylüyorlardı. Tiberius onu pazara götürüp satılmasını buyurdu ve "Dostlar," dedi, "yanılmıyorsam bu barbunyayı ya Apicius alacak ya da Publius Octavius." Tahmini umduğundan da öte gerçekleşti: ikisi arttırmaya girdi; Octavius kazandı ve Caesar'ın sattığı, Apicius'un bile alamadığı balığı beş bin sesterse satın aldığı için yakınları arasında büyük bir şan kazandı. Bu kadar para saymak Octavius için çirkindi; ama balığı Tiberius'a göndermek için satın almış olan kişi için çirkin değildi. Gerçi onu da kınardım: Caesar'a layık gördüğü bir şeye hayran olmuştu.

15.95.42

Mullum ingentis formae—quare autem non pondus adicio et aliquorum gulam inrito? quattuor pondo et selibram fuisse aiebant—Tiberius Caesar missum sibi cum in macellum deferri et veniri iussisset: amici, inquit, omnia me fallunt, nisi istum mullum aut Apicius emerit aut P. Octavius. Ultra spem illi coniectura processit: liciti sunt, vicit Octavius et ingentem consecutus est inter suos gloriam, cum quinque sestertiis emisset piscem, quem Caesar vendiderat, ne Apicius quidem emerat. Numerare tantum Octavio fuit turpe, non illi, qui emerat, ut Tiberio mitteret, quamquam illum quoque reprenderim; admiratus est rem, qua putavit Caesarem dignum.

15.95.43Biri hasta bir dostunun başucunda oturuyor: bunu onaylarız. Ama bunu miras için yapıyorsa akbabadır, leş bekliyor. Aynı şeyler ya çirkin ya ahlâken güzeldir; önemli olan neden ve nasıl yapıldıklarıdır. Kendimizi ahlâken güzel olana adarsak ve insan işleri arasında yalnız onu ve ondan doğanları iyi sayarsak, her şey ahlâken güzel biçimde yapılacaktır; geri kalanlar ancak bir günlüğüne iyidir.

15.95.43

Amico aliquis aegro adsidet: probamus. At hoc hereditatis causa facit: vultur est, cadaver expectat. Eadem aut turpia sunt aut honesta; refert, quare aut quemadmodum fiant. Omnia autem honesta fient, si honesto nos addixerimus idque unum in rebus humanis bonum iudicaverimus quaeque ex eo sunt; cetera in diem bona sunt.

15.95.44Öyleyse ruha bütün hayatı ilgilendiren bir inanç çakılmalıdır: temel öğreti (decretum) dediğim budur. Bu inanç nasılsa, yapılacak ve düşünülecek şeyler de öyle olacaktır; bunlar nasılsa, hayat da öyle olacaktır. Bütünü düzene koyan birine parçalar hakkında öğüt vermek yetmez.

15.95.44

Ergo infigi debet persuasio ad totam pertinens vitam: hoc est, quod decretum voco. Qualis haec persuasio fuerit, talia erunt, quae agentur, quae cogitabuntur. Qualia autem haec fuerint, talis vita erit. In particulas suasisse totum ordinanti parum est.

15.95.45Marcus Brutus, Vazife Üzerine (Peri kathēkontos) adını verdiği kitabında ana babalara, çocuklara ve kardeşlere pek çok öğüt verir; ama kimse bunları, onları bağlayacağı bir şey olmadıkça gerektiği gibi yapamaz. Önümüze bir en yüksek iyi gayesi koymalıyız; ona doğru çabalayalım, her eylemimiz ve sözümüz ona baksın; tıpkı denizcilerin rotalarını bir yıldıza göre ayarlamaları gerektiği gibi.

15.95.45

M. Brutus in eo libro, quem περὶ καθήκοντος inscripsit, dat multa praecepta et parentibus et liberis et fratribus; haec nemo faciet quemadmodum debet, nisi habuerit quo referat. Proponamus oportet finem summi boni, ad quem nitamur, ad quem omne factum nostrum dictumque respiciat; veluti navigantibus ad aliquod sidus derigendus est cursus.

15.95.46Amaçsız hayat başıboştur. Bir amaç mutlaka konacaksa, temel öğretiler gerekli olmaya başlar. Şunu da sanırım kabul edersin: şüphe içindeki, kararsız ve ürkekçe ayağını geri çeken bir insandan daha çirkin bir şey yoktur. Ruhları geri çeken, alıkoyan, bütün varlıklarıyla tehlikeyi göze alıp girişmelerine izin vermeyen şeyler söküp atılmazsa, her işte başımıza bu gelecektir.

15.95.46

Vita sine proposito vaga est: quod si utique proponendum est, incipiunt necessaria esse decreta. Illud, ut puto, concedes, nihil esse turpius dubio et incerto ac timide pedem referente. Hoc in omnibus rebus accidet nobis, nisi eximuntur, quae reprendunt animos et detinent et periclitari conarique totos vetant.

15.95.47Tanrılara nasıl tapılacağı genellikle öğütlenir. Kimsenin Sebt günlerinde kandil yakmasına izin vermeyelim, çünkü ne tanrıların ışığa ihtiyacı var ne de insanlar isten hoşlanır. Sabah selamlarına gitmeyi ve tapınakların kapılarında oturmayı yasaklayalım; insanların ihtirası bu tür hizmetlerle kazanılır, tanrıya ise onu tanıyan tapar. Iuppiter'e havlu ve kazıyıcı götürmeyi, Iuno'ya ayna tutmayı yasaklayalım; tanrı hizmetkâr aramaz. Neden arasın? Kendisi insan soyuna hizmet eder, her yerde ve herkesin yanında hazırdır.

15.95.47

Quomodo sint di colendi, solet praecipi. Accendere aliquem lucernas sabbatis prohibeamus, quoniam nec lumine di egent et ne homines quidem delectatur fuligine, vetemus salutationibus matutinis fungi et foribus adsidere templorum; humana ambitio istis officiis capitur, deum colit qui novit, vetemus lintea et strigiles Iovi ferre et speculum tenere Iunoni; non quaerit ministros deus. Quidni? Ipse humano generi ministrat, ubique et omnibus praesto est.

15.95.48İnsan kurbanlarda hangi ölçüyü gözetmesi, can sıkıcı batıl inançlardan ne kadar uzak durması gerektiğini istediği kadar dinlesin; tanrıyı gerektiği gibi, her şeye sahip olan, her şeyi veren, karşılıksız iyilik eden bir tanrı olarak zihninde kavramadıkça yeterince ilerlemiş olmayacaktır. Tanrıların iyilik etmesinin sebebi nedir?

15.95.48

Audiat licet, quem modum servare in sacrificiis debeat, quam procul resilire a molestis superstitionibus, numquam satis profectum erit, nisi qualem debet deum mente conceperit, omnia habentem, omnia tribuentem, beneficum gratis. Quae causa est dis bene faciendi?

15.95.49Tabiatları. Tanrıların zarar vermek istemediklerini sanan yanılır; zarar veremezler. Ne haksızlığa uğrayabilirler ne de haksızlık edebilirler; çünkü zarar vermekle zarar görmek birbirine bağlıdır. O en yüce ve her şeyin en güzeli olan tabiat, tehlikeden muaf tuttuklarını tehlikeli de kılmadı.

15.95.49

Natura. Errat, si quis illos putat nocere nolle; non possunt. Nec accipere iniuriam queunt nec facere; laedere etenim laedique coniunctum est. Summa illa ac pulcherrima omnium natura quos periculo exemit, ne periculosos quidem fecit.

15.95.50Tanrılara tapınmanın ilk adımı tanrılara inanmaktır; sonra onlara yüceliklerini ve iyiliklerini, ki onsuz hiçbir yücelik olmaz, teslim etmektir. Evrenin başında duranların, her şeyi kendi güçleriyle düzenleyenlerin, kimi zaman tek tek kişileri umursamasalar da insan soyunun koruyuculuğunu üstlenenlerin onlar olduğunu bilmektir. Bunlar ne kötülük verirler ne de kötülüğe sahiptirler; ama bazılarını cezalandırır, zapt eder, ceza yükler, bazen de iyilik görünümünde cezalandırırlar. Tanrıları hoşnut etmek mi istiyorsun? İyi ol. Onları taklit eden herkes onlara yeterince tapınmıştır.

15.95.50

Primus est deorum cultus deos credere; deinde reddere illis maiestatem suam, reddere bonitatem, sine qua nulla maiestas est. Scire illos esse, qui praesident mundo, qui universa vi sua temperant, qui humani generis tutelam gerunt interdum incuriosi singulorum. Hi nec dant malum nec habent; ceterum castigant quosdam et coercent et inrogant poenas et aliquando specie boni puniunt. Vis deos propitiare? Bonus esto. Satis illos coluit, quisquis imitatus est.

15.95.51İşte ikinci soru: insanlara nasıl davranılmalı? Ne yapıyoruz? Hangi öğütleri veriyoruz? İnsan kanını esirgemeyi mi? Yararlı olman gereken birine zarar vermemek ne kadarcık bir şey! Bir insanın bir insana yumuşak davranması büyük bir övgü sanki! Kazazedeye elini uzatmasını, yolunu şaşırana yolu göstermesini, açla ekmeğini bölüşmesini mi öğütleyeceğiz? Yapılacak ve kaçınılacak her şeyi ne zaman sayıp bitireyim? Oysa ona insanî vazifenin şu formülünü kısaca aktarabilirim:

15.95.51

Ecce altera quaestio, quomodo hominibus sit utendum. Quid agimus? Quae damus praecepta? Ut pareamus sanguini humano? Quantulum est ei non nocere, cui debeas prodesse! Magna scilicet laus est, si homo mansuetus homini est. Praecipiemus, ut naufrago manum porrigat, erranti viam monstret, cum esuriente panem suum dividat? Quando omnia, quae praestanda ac vitanda sunt, dicam, cum possim breviter hanc illi formulam humani officii tradere:

15.95.52Gördüğün, ilahî ve insanî olanı içine alan bütün bu şey birdir; büyük bir bedenin uzuvlarıyız. Tabiat bizi aynı şeylerden ve aynı şeylere doğru meydana getirdiği için akraba olarak doğurdu. Bize karşılıklı sevgiyi o aşıladı ve topluluk içinde yaşamaya yatkın kıldı. Hakkaniyeti ve adaleti o kurdu; onun düzenine göre zarar vermek zarar görmekten daha acınasıdır. Onun buyruğuyla eller yardım etmeye hazır olsun.

15.95.52

omne hoc, quod vides, quo divina atque humana conclusa sunt, unum est; membra sumus corporis magni. Natura nos cognatos edidit, cum ex isdem et in eadem gigneret. Haec nobis amorem indidit mutuum et sociabiles fecit. Illa aequum iustumque composuit; ex illius constitutione miserius est nocere quam laedi. Ex illius imperio paratae sint iuvandis manus.

15.95.53Şu dize hem yüreğimizde hem dilimizde olsun:

İnsanım; insana ait hiçbir şeyi kendime yabancı saymam.

Her şeyi ortak tutalım; bunun için doğduk. Topluluğumuz taşlardan yapılmış bir kemere çok benzer: birbirlerine dayanmasalar düşecek olan taşlar, tam da bu sayede ayakta durur.

15.95.53

Ille versus et in pectore et in ore sit: Homo sum, humani nihil a me alienum puto. Habeamus in commune; nati sumus. Societas nostra lapidum fornicationi simillima est, quae casura, nisi in vicem obstarent, hoc ipso sustinetur.

15.95.54Tanrılardan ve insanlardan sonra şeylere nasıl davranılması gerektiğine bakalım. Önce her şey hakkında, yoksulluk ve zenginlik hakkında, şan ve rezalet hakkında, vatan ve sürgün hakkında nasıl bir kanaat taşımamız gerektiği ortaya konmadıkça öğütleri boşuna savurmuş oluruz. Söylentiyi bir kenara bırakıp her birini değerlendirelim; ne denildiklerini değil, ne olduklarını araştıralım.

15.95.54

Post deos hominesque dispiciamus, quomodo rebus sit utendum. In supervacuum praecepta iactavimus, nisi illud praecesserit, qualem de quacumque re habere debeamus opinionem, de paupertate de divitiis, de gloria de ignominia, de patria de exilio. Aestimemus singula fama remota et quaeramus, quid sint, non quid vocentur.

15.95.55Faziletlere geçelim. Biri bize basireti çok değerli saymamızı, cesareti kucaklamamızı, adaleti, mümkünse, ötekilerden de daha yakından bağrımıza basmamızı öğütleyecek. Ama faziletin ne olduğunu, tek mi çok mu olduğunu, ayrı mı yoksa birbirine bağlı mı olduklarını, birine sahip olanın ötekilere de sahip olup olmadığını, birbirlerinden nasıl ayrıldıklarını bilmiyorsak hiçbir şey yapmış olmaz.

15.95.55

Ad virtutes transeamus. Praecipiet aliquis, ut prudentiam magni aestimemus, ut fortitudinem complectamur, iustitiam, si fieri potest, propius etiam quam ceteras nobis adplicemus. Sed nil aget, si ignoramus, quid sit virtus, una sit an plures, separatae aut innexae, an qui unam habet et ceteras habeat, quo inter se differant.

15.95.56Bir marangozun marangozluk hakkında, başlangıcının ne olduğunu, ne işe yaradığını araştırması gerekmez; bir pandomimcinin dans sanatı hakkında araştırması gerekmediği gibi. Bütün bu sanatlar kendilerini biliyorsa hiçbir eksikleri yoktur, çünkü bütün hayatı ilgilendirmezler. Fazilet ise hem başka şeylerin hem kendisinin ilmidir; faziletin öğrenilmesi için onun hakkında öğrenmek gerekir.

15.95.56

Non est necesse fabro de fabrica quaerere, quod eius initium, quis usus sit, non magis quam pantomimo de arte saltandi; omnes istae artes si se sciunt, nihil deest; non enim ad totam pertinent vitam, virtus et aliorum scientia est et sui; discendum de ipsa est, ut ipsa discatur.

15.95.57İrade doğru olmadıkça eylem doğru olmaz, çünkü eylem iradeden gelir. İrade de ruhun melekesi doğru olmadıkça doğru olmaz, çünkü irade melekeden gelir. Ruhun melekesi de bütün hayatın kanunlarını kavramadıkça, her şey hakkında nasıl hüküm verileceğini ölçüp biçmedikçe, şeyleri hakikate indirgemedikçe en iyi durumda olmaz. Huzur ancak değişmez ve kesin bir yargıya ulaşmış olanlara nasip olur; ötekiler sık sık düşüp yeniden kalkar, bıraktıkları ve arzuladıkları şeyler arasında bir öne bir arkaya çalkalanıp dururlar.

15.95.57

Actio recta non erit, nisi recta fuerit voluntas, ab hac enim est actio. Rursus voluntas non erit recta, nisi habitus animi rectus fuerit, ab hoc enim est voluntas. Habitus porro animi non erit in optimo, nisi totius vitae leges perceperit et quid de quoque iudicandum sit, exegerit, nisi res ad verum redegerit. Non contingit tranquillitas nisi inmutabile certumque iudicium adeptis; ceteri decidunt subinde et reponuntur et inter missa adpetitaque alternis fluctuantur.

15.95.58Bu çalkantının sebebi nedir? En belirsiz kılavuz olan söylentiye uyanlar için hiçbir şeyin açık olmaması. Hep aynı şeyleri istemek istiyorsan, doğru şeyleri istemen gerekir. Temel öğretiler olmadan hakikate ulaşılmaz; hayatı onlar bir arada tutar. İyi ve kötü, ahlâken güzel ve çirkin, adil ve adaletsiz, saygılı ve saygısız olan, faziletler ve faziletlerin kullanımı, elverişli şeylere sahip olmak, saygınlık ve itibar, sağlık, güç, güzellik, hislerin keskinliği: bütün bunlar bir değer biçiciye ihtiyaç duyar. Her şeyin servet sayımına ne değerle yazılacağını bilmek mümkün olsun.

15.95.58

Causa his quae iactationis est? Quod nihil liquet incertissimo regimine utentibus, fama. Si vis eadem semper velle, vera oportet velis. Ad verum sine decretis non pervenitur; continent vitam. Bona et mala, honesta et turpia, iusta et iniusta, pia et impia, virtutes ususque virtutum, rerum commodarum possessio, existimatio ac dignitas, valitudo, vires, forma, sagacitas sensuum; haec omnia aestimatorem desiderant. Scire liceat, quanti quidque in censum deferendum sit.

15.95.59Çünkü yanılıyorsun ve bazı şeyleri olduğundan değerli sanıyorsun; o kadar yanılıyorsun ki aramızda en çok değer verilen şeyler, zenginlik, nüfuz ve güç, tek bir sesterse değer.

Bunların birbirine göre değerlendirildiği düzenin kendisini incelemedikçe bunu bilemezsin. Yapraklar nasıl kendi başlarına yeşeremez, tutunacakları ve özsuyunu çekecekleri bir dala ihtiyaç duyarsa, bu öğütler de yalnız kalırsa solar; bir öğreti okuluna kök salmak isterler.

15.95.59

Falleris enim et pluris quaedam quam sunt putas, adeoque falleris, ut, quae maximi inter nos habentur, divitiae, gratia, potentia, sestertio nummo aestimanda sint. Hoc nescies, nisi constitutionem ipsam, qua ista inter se aestimantur, inspexeris. Quemadmodum folia per se virere non possunt, ramum desiderant, cui inhaereant, ex quo trahant sucum; sic ista praecepta, si sola sunt, marcent; infigi volunt sectae.

15.95.60Üstelik temel öğretileri kaldıranlar, onları kaldırdıkları şeyle tam da onları doğruladıklarını anlamıyorlar. Çünkü ne diyorlar? Hayatın öğütlerle yeterince açıklandığını, bilgeliğin temel öğretilerinin, yani dogmata'nın gereksiz olduğunu. Oysa söyledikleri şeyin kendisi bir temel öğretidir. Doğrusu, ben şimdi öğütlerin gereksiz olduğu için bırakılması, yalnız temel öğretilerin kullanılması, bütün emeğin yalnız onlara verilmesi gerektiğini söylesem, durum aynı olurdu: öğütlerle uğraşılmaması gerektiğini söylerken tam bununla öğüt vermiş olurdum.

15.95.60

Praeterea non intellegunt hi, qui decreta tollunt, eo ipso confirmari illa, quo tolluntur. Quid enim dicunt? Praeceptis vitam satis explicari, supervacua esse decreta sapientiae, id est dogmata. Atqui hoc ipsum, quod dicunt, decretum est tam me hercules quam si nunc ego dicerem recedendum a praeceptis velut supervacuis, utendum esse decretis, in haec sola studium conferendum; hoc ipso, quo negarem curanda esse praecepta, praeciperem.

15.95.61Felsefede bazı şeyler uyarı ister, bazıları kanıt ister, hem de çok kanıt; çünkü dolambaçlıdırlar ve ancak büyük bir dikkat ve büyük bir incelikle açılabilirler. Kanıtlar gerekliyse, hakikati kanıtlarla toplayıp çıkaran temel öğretiler de gereklidir. Bazı şeyler açıktır, bazıları karanlık: açık olanlar his ve hafızayla kavrananlardır; karanlık olanlar bunların dışında kalanlardır.

Akıl ise açık şeylerle doymaz; onun daha büyük ve daha güzel kısmı gizli şeylerdedir. Gizli şeyler kanıt ister; kanıt temel öğretiler olmadan olmaz; öyleyse temel öğretiler gereklidir.

15.95.61

Quaedam admonitionem in philosophia desiderant, quaedam probationem et quidem multam, quia involuta sunt vixque summa diligentia ac summa subtilitate aperiuntur. Si probationes necessariae sunt, et decreta, quae veritatem argumentis colligunt. Quaedam aperta sunt, quaedam obscura: aperta, quae sensu conprehenduntur, quae memoria; obscura, quae extra haec sunt. Ratio autem non impletur manifestis; maior eius pars pulchriorque in occultis est. Occulta probationem exigunt, probatio non sine decretis est; necessaria ergo decreta sunt.

15.95.62Ortak sağduyuyu meydana getiren şey, yetkin sağduyuyu da meydana getirir: şeyler hakkında kesin bir inanç. Bu inanç olmadan ruhta her şey yüzüp duruyorsa, ruhlara eğilmez bir yargı veren temel öğretiler gereklidir.

15.95.62

Quae res communem sensum facit, eadem perfectum, certa rerum persuasio; sine qua si omnia in animo natant, necessaria sunt decreta, quae dant animis inflexibile iudicium.

15.95.63Son olarak, birine dostunu kendisiyle aynı yerde tutmasını, düşmanın da dost olabileceğini düşünmesini, dostuna duyduğu sevgiyi kışkırtıp düşmanına duyduğu nefreti ölçülü kılmasını öğütlediğimizde şunu ekleriz: "Adil ve ahlâken güzel olan budur." Adil ve ahlâken güzel olanı ise temel öğretilerimizin düzeni kapsar; öyleyse bu düzen gereklidir, o olmadan öğütler de olmaz.

15.95.63

Denique cum monemus aliquem, ut amicum eodem habeat loco, quo se, ut ex inimico cogitet fieri posse amicum, in illo amorem incitet, in hoc odium moderetur, adicimus: iustum est et honestum. Iustum autem honestumque decretorum nostrorum continet ratio; ergo haec necessaria est, sine qua nec illa sunt.

15.95.64Ama ikisini birleştirelim. Çünkü kökü olmayan dallar işe yaramaz, kökler de kendi doğurdukları dallardan yardım görür. Ellerin ne kadar yararlı olduğunu kimse bilmezlikten gelemez; açıkça yardım ederler. Ellerin kendisiyle yaşadığı, hamlelerini ondan aldığı, onunla hareket ettiği yürek ise gizlidir. Öğütler için de aynısını söyleyebilirim: onlar açıktır, bilgeliğin temel öğretileri ise gizlidir. Dinî törenlerin daha kutsal kısımlarını nasıl yalnız erginlenmiş olanlar bilirse, felsefede de o gizler yalnız kutsal törenlere kabul edilip alınmış olanlara gösterilir; öğütler ve bu türden başka şeyler ise erginlenmemiş olanlarca da bilinir.

15.95.64

Sed utrumque iungamus. Namque et sine radice inutiles rami sunt et ipsae radices iis, quae genuere, adiuvantur. Quantum utilitatis manus habeant, nescire nulli licet, aperte iuvant; cor illud, quo manus vivunt, ex quo impetum sumunt, quo moventur, latet. Idem dicere de praeceptis possum: aperta sunt, decreta vero sapientiae in abdito. Sicut sanctiora sacrorum tantum initiati sciunt, ita in philosophia arcana illa admissis receptisque in sacra ostenduntur; at praecepta et alia eiusmodi profanis quoque nota sunt.

15.95.65Poseidonios yalnız öğüt vermeyi (bu kelimeyi kullanmamızı hiçbir şey engellemiyor) değil, ikna etmeyi, teselliyi ve teşviki de gerekli sayar. Bunlara sebeplerin araştırılmasını, aitiologia'yı ekler; Latin dilinin bekçileri olan dilbilgicileri kendi haklarıyla böyle adlandırırken, bizim neden böyle demeye cesaret etmeyelim, anlamıyorum. Her faziletin tasvirinin de yararlı olacağını söyler; Poseidonios buna ēthologia der, bazıları kharaktērismos adını verir: her faziletin ve kusurun işaretlerini ve birbirine benzeyen şeylerin onlarla ayırt edildiği belirtileri verir.

15.95.65

Posidonius non tantum praeceptionem, nihil enim nos hoc verbo uti prohibet, sed etiam suasionem et consolationem et exhortationem necessariam iudicat. His adicit causarum inquisitionem, aetiologian quam quare nos dicere non audeamus, cum grammatici, custodes Latini sermonis, suo iure ita appellent, non video. Ait utilem futuram et descriptionem cuiusque virtutis; hanc Posidonius ethologian vocat, quidam characterismon appellant, signa cuiusque virtutis ac vitii et notas reddentem, quibus inter se similia discriminentur.

15.95.66Bu da öğüt vermekle aynı güce sahiptir. Çünkü öğüt veren, "İtidalli olmak istiyorsan şunları yapacaksın," der. Tasvir eden ise, "İtidalli insan, şunları yapan, şunlardan uzak duran kişidir," der. Fark ne mi? Biri faziletin öğütlerini verir, öteki örneğini. Bu tasvirlerin ve, vergi toplayıcılarının kelimesini kullanırsam, eşkâl tariflerinin yararlı olduğunu kabul ediyorum: övülmeye değer olanı ortaya koyalım, taklit eden bulunacaktır.

15.95.66

Haec res eandem vim habet quam praecipere. Nam qui praecipit, dicit: illa facies, si voles temperans esse. Qui describit, ait: temperans est, qui illa facit, qui illis abstinet. Quaeris, quid intersit? Alter praecepta virtutis dat, alter exemplar. Descriptiones has et, ut publicanorum utar verbo, iconismos ex usu esse confiteor; proponamus laudanda, invenietur imitator.

15.95.67Bir at satın alırken aldanmayasın, tembel bir hayvana emeğini harcamayasın diye soylu bir atı tanımanı sağlayacak işaretlerin sana verilmesini yararlı buluyor musun? Seçkin bir ruhun işaretlerini bilmek bundan ne kadar daha yararlıdır! Üstelik bunları bir başkasından kendine aktarmak mümkündür.

15.95.67

Putas utile dari tibi argumenta, per quae intellegas nobilem equum, ne fallaris empturus, ne operam perdas in ignavo? Quanto hoc utilius est, excellentis animi notas nosse, quas ex alio in se transferre permittitur.

15.95.68Soylu sürünün tayı daha ilk günden tarlalarda başı dik yürür, bacaklarını yumuşakça basar; yola ilk o koyulur, tehditkâr ırmakları ilk o dener, bilinmeyen köprüye kendini ilk o emanet eder, boş gürültülerden ürkmez. Boynu yüksektir, başı ince, karnı kısa, sırtı dolgun, yürekli göğsü kaslarla taşar. Sonra uzaktan silah sesi gelince yerinde duramaz, kulaklarını diker, uzuvları titrer, burun deliklerinin altında toplanmış ateşi soluyarak savurur.

15.95.68

Continuo pecoris generosi pullus in arvis Altius ingreditur et mollia crura reponit; Primus et ire viam et fluvios temptare minantis Audet et ignoto sese committere ponti, Nec vanos horret strepitus. Illi ardua cervix Argutumque caput, brevis alvus obesaque terga, Luxuriatque toris animosum pectus. Tum, si qua sonum procul arma dederunt, Stare loco nescit, micat auribus et tremit artus Conlectumque premens volvit sub naribus ignem.

15.95.69Vergilius'umuz başka bir şeyi anlatırken cesur insanı tasvir etmiş; ben de büyük bir insan için başka bir resim vermezdim. Marcus Cato'yu tasvir etmem gerekseydi —iç savaşların gürültüsü içinde korkusuz, artık Alplere dayanmış ordulara ilk saldıran ve iç savaşın karşısına dikilen Cato'yu—, ona başka bir yüz, başka bir duruş yakıştırmazdım.

15.95.69

Dum aliud agit, Vergilius noster descripsit virum fortem; ego certe non aliam imaginem magno viro dederim. Si mihi M. Cato exprimendus sit, inter fragores bellorum civilium inpavidus et primus incessens admotos iam exercitus Alpibus civilique se bello ferens obvium, non alium illi adsignaverim vultum, non alium habitum.

15.95.70Aynı anda hem Caesar'a hem Pompeius'a karşı ayaklanan, kimileri Caesar'ın, kimileri Pompeius'un gücünü desteklerken ikisine de meydan okuyan ve devletin de bir tarafı olduğunu gösteren kişiden daha başı dik kimse yürüyemezdi. Çünkü Cato için "boş gürültülerden ürkmez" demek azdır. Neden olmasın? Gerçek ve yakındaki gürültülerden bile ürkmüyordu: on lejyona, Galya yardımcı kuvvetlerine, vatandaş silahlarına karışmış barbar silahlarına karşı özgür bir ses yükseltiyor, devleti özgürlük uğruna yılmamaya, her şeyi denemeye çağırıyordu; köleliğe yürüyerek gitmektense köleliğe düşmek daha onurlu olacaktı.

15.95.70

Altius certe nemo ingredi potuit quam qui simul contra Caesarem Pompeiumque se sustulit et aliis Caesareanas opes, aliis Pompeianas foventibus utrumque provocavit ostenditque aliquas esse et rei publicae partes. Nam parum est in Catone dicere: nec vanos horret strepitus. Quidni? Cum veros vicinosque non horreat, cum contra decem legiones et Gallica auxilia et mixta barbarica arma civilibus vocem liberam mittat et rem publicam hortetur, ne pro libertate decidat, sed omnia experiatur, honestius in servitutem casura quam itura.

15.95.71Onda ne büyük bir dinçlik ve coşku, kamunun telaşı içinde ne büyük bir güven vardı! Durumu söz konusu olmayan tek kişinin kendisi olduğunu biliyordu; çünkü sorulan, Cato'nun özgür olup olmadığı değil, özgür insanlar arasında olup olmayacağıydı. Tehlikeleri ve kılıçları hor görmesi buradan geliyordu. Kamunun yıkıntıları arasında sendelemeyen bu adamın yenilmez kararlılığına hayran olarak şöyle demek geliyor içimden:

yürekli göğsü kaslarla taşar.

15.95.71

Quantum in illo vigoris ac spiritus, quantum in publica trepidatione fiducia est! Scit se unum esse, de cuius statu non agatur; non enim quaeri, an liber Cato, sed an inter liberos sit; inde periculorum gladiorumque contemptus. Libet admirantem invictam constantiam viri inter publicas ruinas non labantis dicere: luxuriatque toris animosum pectus.

15.95.72İyi insanların genellikle nasıl olduğunu söylemek, onların biçimini ve çizgilerini çizmek yararlı olacaktır; ama nasıl insanlar olduklarını anlatıp ortaya koymak da yararlı olacaktır: Cato'nun, özgürlüğün ruhunu içinden verdiği o son ve en cesur yarasını; Laelius'un bilgeliğini ve Scipio'suyla uyumunu; öteki Cato'nun evde ve dışarıda gösterdiği seçkin davranışları; Tubero'nun, halka ziyafet verilirken serdiği tahta sedirleri, örtü yerine keçi postlarını ve Iuppiter'in kendi tapınağının önünde ziyafet sofralarına konan toprak kapları. Bu, yoksulluğu Capitolium'da kutsamaktan başka nedir? Onu Cato'ların arasına koymamı sağlayacak başka hiçbir davranışını bilmesem, bunu az mı sayarız? Bu bir ziyafet değil, bir sansörlük dersiydi.

15.95.72

Proderit non tantum quales esse soleant boni viri dicere formamque eorum et lineamenta deducere, sed quales fuerint narrare et exponere, Catonis illud ultimum ac fortissimum vulnus, per quod libertas emisit animam, Laeli sapientiam et cum suo Scipione concordiam, alterius Catonis domi forisque egregia facta, Tuberonis ligneos lectos, cum in publicum sternerent, haedinasque pro stragulis pelles et ante ipsius Iovis cellam adposita conviviis vasa fictilia Quid aliud paupertatem in Capitolio consecrare? Ut nullum aliud factum eius habeam, quo illum Catonibus inseram, hoc parum credimus? Censura fuit illa, non cena.

15.95.73Şana düşkün insanlar şanın ne olduğunu, nasıl aranacağını ne kadar bilmiyorlar! O gün Roma halkı pek çok kişinin sofra takımlarını seyretti, ama yalnız birininkine hayran kaldı. Ötekilerin hepsinin altınları ve gümüşleri kırıldı, bin kez eritildi; ama Tubero'nun toprak kapları bütün çağlar boyunca dayanacaktır. Hoşça kal.

15.95.73

O quam ignorant homines cupidi gloriae, quid illa sit aut quemadmodum petenda! Illo die populus Romanus multorum supellectilem spectavit, unius miratus est. Omnium illorum aurum argentumque fractum est et milliens conflatum, at omnibus saeculis Tuberonis fictilia durabunt. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…