Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları
XVI. Kitap
16.96.196. Mektup
Yine de sen bir şeye kızıyor ya da yakınıyorsun da şunu anlamıyor musun: bu işlerde kötü olan tek şey, senin kızıp yakınmandır. Bana sorarsan, bir erkek için tabiatta kendisinin acınacak saydığı bir şey bulunmasından başka acınacak bir şey yoktur. Bir şeye katlanamayacağım gün, kendime katlanmayacağım.
Hastayım: bu kaderin bir parçası. Hizmetçilerim yatağa düştü, faiz aksadı, ev çatırdadı; kayıplar, yaralar, sıkıntılar, korkular üstüme çullandı: olağan şeyler. Bu da az söz; olması gerekiyordu.
Tamen tu indignans aliquid aut querens et non intellegis nihil esse in istis mali nisi hoc unum, quod indignans et querens? Si me interrogas, nihil puto viro miserum nisi aliquid esse in rerum natura, quod putet miserum. Non feram me, quo die aliquid ferre non potero. Male valeo; pars fati est. Familia decubuit, faenus offendit, domus crepuit, damna, vulnera, labores, metus incucurrerunt; solet fieri. Hoc parum est; debuit fieri.
16.96.2Bunlar kararlaştırılır, tesadüfen olmaz. Bana biraz inanıyorsan, en derin duygularımı sana tam şu anda açıyorum: ters ve çetin görünen her şey karşısında kendimi şöyle yetiştirdim: Tanrı'ya boyun eğmiyorum, ona hak veriyorum. Onun ardından, mecbur olduğum için değil, gönülden gidiyorum. Başıma, asık suratla, kederle karşılayacağım hiçbir şey gelmeyecek. Hiçbir vergiyi istemeye istemeye ödemeyeceğim. İnlediğimiz, dehşetle ürktüğümüz her şey hayatın vergileridir; Lucilius'cuğum, bunlardan muaf olmayı ne um ne de iste.
Decernuntur ista, non accidunt. Si quid credis mihi, intimos adfectus meos tibi cum maxime detego; in omnibus, quae adversa videntur et dura, sic formatus sum: non pareo deo, sed adsentior. Ex animo illum, non quia necesse est, sequor. Nihil umquam mihi incidet, quod tristis excipiam, quod malo vultu. Nullum tributum invitus conferam. Omnia autem, ad quae gemimus, quae expavescimus, tributa vitae sunt; horum, mi Lucili, nec speraveris immunitatem nec petieris.
16.96.3Mesanendeki ağrı seni tedirgin etti, pek tatlı olmayan mektuplar geldi, kayıplar birbirini izledi; daha da yaklaşayım: canından korktun. Ne o, yaşlılığı dilerken bunları dilediğini bilmiyor muydun? Uzun bir yolda toz, çamur ve yağmur nasıl varsa, uzun bir hayatta da bunların hepsi vardır.
Vesicae te dolor inquietavit, epistulae venerunt parum dulces, detrimenta continua, propius accedam, de capite timuisti. Quid, tu nesciebas haec te optare, cum optares senectutem? Omnia ista in longa vita sunt, quomodo in longa via et pulvis et lutum et pluvia.
16.96.4"Ama ben yaşamak, bütün sıkıntılardan da uzak kalmak istiyordum." Bu kadar kadınsı bir söz bir erkeğe yakışmaz. Bu dileğimi nasıl karşılayacağına sen bakarsın; ben onu yalnız iyi niyetle değil, yüce bir gönülle diliyorum: ne tanrılar ne tanrıçalar talihin seni şımartmasına izin versin!
Sed volebam vivere, carere tamen incommodis omnibus. Tam effeminata vox virum dedecet. Videris, quemadmodum hoc votum meum excipias; ego illud magno animo, non tantum bono facio: neque di neque deae faciant, ut te fortuna in deliciis habeat.
16.96.5Kendine sor: bir tanrı sana seçme hakkı verse, çarşıda mı yaşamak isterdin, yoksa orduda mı?
Oysa Lucilius, yaşamak askerlik etmektir. Bu yüzden oradan oraya savrulanlar, zahmetli ve sarp yollarda inip çıkanlar, en tehlikeli seferlere katılanlar yiğit adamlardır, ordunun önde gelenleridir; başkaları emek verirken çürümüş bir rahatlığın kucağında yan gelip yatanlarsa kumrulardır: güvende olmalarını hor görülmelerine borçludurlar. Hoşça kal.
Ipse te interroga, si quis potestatem tibi deus faciat, utrum velis vivere in macello an in castris. Atqui vivere, Lucili, militare est. Itaque hi, qui iactantur et per operosa atque ardua sursum ac deorsum eunt et expeditiones periculosissimas obeunt, fortes viri sunt primoresque castrorum; isti, quos putida quies aliis laborantibus molliter habet, turturillae sunt, tuti contumeliae causa. Vale.
16.97.197. Mektup
Lucilius'cuğum, sefahati, güzel ahlâkın ihmal edilmesini ve herkesin kendi çağına yüklediği öteki kusurları bizim çağımızın kusuru sanıyorsan yanılıyorsun: bunlar zamanların değil, insanların kusurlarıdır. Hiçbir çağ suçtan uzak olmadı. Her çağın ahlâksızlığını tartmaya kalkarsan, söylemesi utanç verici ama, hiçbir zaman Cato'nun gözü önünde olduğu kadar açıkça günah işlenmedi.
Erras, mi Lucili, si existimas nostri saeculi esse vitium luxuriam et neglegentiam boni moris et alia, quae obiecit suis quisque temporibus; hominum sunt ista, non temporum. Nulla aetas vacavit a culpa. Et si aestimare licentiam cuiusque saeculi incipias, pudet dicere, numquam apertius quam coram Catone peccatum est.
16.97.2P. Clodius'un, halk adına yapıldığı söylenen ve erkeklerin hepsinin çitin dışına öyle uzaklaştırıldığı ki erkek hayvan resimlerinin bile örtüldüğü o kurbanın kutsallığını çiğneyerek, Caesar'ın karısıyla gizli törende işlediği zina yüzünden yargılandığı davada para döndüğüne kim inanır? Oysa yargıçlara para verildi; bu pazarlıktan daha da utanç verici olanı, üstüne bir de soylu kadınların ve soylu delikanlıların namusunun bahşiş yerine istenmesiydi.
Credat aliquis pecuniam esse versatam in eo iudicio, in quo reus erat P. Clodius ob id adulterium, quod cum Caesaris uxore in operto commiserat violatis religionibus eius sacrificii, quod pro populo fieri dicitur sic summotis extra consaeptum omnibus viris, ut picturae quoque masculorum animalium contegantur? Atqui dati iudicibus nummi sunt et, quod hac etiamnunc pactione turpius est, stupra insuper matronarum et adulescentulorum nobilium stilari loco exacta sunt.
16.97.3Günah suçun kendisinden çok beraatte işlendi: zinadan yargılanan adam zinaları dağıttı ve yargıçlarını kendine benzetmeden kurtuluşundan emin olmadı. Bunlar, Cato'nun başka hiçbir şey yapmadıysa tanıklık ettiği bir davada oldu.
Olay inanılır gibi olmadığı için Cicero'nun kendi sözlerini aktaracağım:
Minus crimine quam absolutione peccatum est: adulterii reus adulteria divisit nec ante fuit de salute securus, quam similes sui iudices suos reddidit. Haec in eo iudicio facta sunt, in quo, si nihil aliud, Cato testimonium dixerat. Ipsa ponam verba Ciceronis, quia res fidem excedit:
16.97.4"Yanına çağırdı, söz verdi, kefil oldu, verdi. Üstelik —ey iyi tanrılar, ne rezalet!— bazı yargıçlara ücretin üstüne bir de belli kadınlarla geçirilecek geceler, soylu delikanlıların yanlarına getirilmesi verildi."
Accersivit ad se, promisit, intercessit, dedit. Iam vero—o di boni, rem perditam!—etiam noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones nonnullis iudicibus pro mercedis cumulo fuerunt.
16.97.5Rüşvetten yakınmaya vakit yok; asıl iş eklentilerdeydi. "Şu katı adamın karısını mı istersin? Veririm. Şu zenginin karısını mı? Seni onunla yatırırım. Zina etmezsen mahkûm et. Arzuladığın o güzel kadın gelecek. Sana onunla bir gece vaat ediyorum, ertelemeden; sözümün güvencesi duruşmanın ertelendiği iki gün içinde yerine gelecek." Zinaları dağıtmak, zina etmekten daha ağırdır: bu, ev hanımlarına düpedüz meydan okumaktır.
Non vacat de pretio queri, plus in accessionibus fuit. Vis se veri illius uxorem? Dabo illam, vis divitis huius? Tibi praestabo concubitum. Adulterium nisi feceris, damna. Illa formonsa, quam desideras, veniet. Illius tibi noctem promitto nec differo; intra comperendinationem fides promissi mei stabit. Plus est distribuere adulteria quam facere; hoc vero matribus familiae denuntiare est.
16.97.6Clodius'un bu yargıçları senatodan, yalnız mahkûm edecek olanların ihtiyaç duyacağı bir muhafız birliği istemişler ve almışlardı. Bu yüzden sanık beraat edince Catulus onlara zarif bir söz söyledi: "Bizden muhafız neden istiyordunuz? Paranız elinizden alınmasın diye mi?" Ama bu şakalar arasında davadan önce zina eden, davada pezevenklik eden adam cezasız kaldı; cezadan, onu hak etmesinden daha çirkin bir yolla kurtuldu.
Hi iudices Clodiani a senatu petierant praesidium, quod non erat nisi damnaturis necessarium, et inpetraverant. Itaque eleganter illis Catulus absoluto reo, quid vos, inquit, praesidium a nobis petebatis? An ne nummi vobis eriperentur? Inter hos tamen iocos inpune tulit ante iudicium adulter, in iudicio leno, qui damnationem peius effugit quam meruit.
16.97.7Şehvetin ne dinî törenlerle ne mahkemelerle dizginlenebildiği, senato kararıyla olağanüstü yürütülen o soruşturmanın kendisinde soruşturulandan daha ağır bir suçun işlendiği o ahlâktan daha bozuk bir şey olabileceğine inanıyor musun? Soruşturulan, birinin zinadan sonra güvende olup olamayacağıydı; ortaya çıkan, zina etmeden güvende olunamayacağı oldu.
Quicquam fuisse corruptius illis moribus credis, quibus libido non sacris inhiberi, non iudiciis poterat, quibus in ea ipsa quaestione, quae extra ordinem senatusconsulto exercebatur, plus quam quaerebatur, admissum est? Quaerebatur, an post adulterium aliquis posset tutus esse; apparuit sine adulterio tutum esse non posse.
16.97.8Bu, Pompeius ile Caesar'ın, Cicero ile Cato'nun arasında işlendi; evet, o Cato ki, onun huzurunda halkın, Flora Oyunları'nda fahişelerin soyunması gibi geleneksel şakaları istemeye cesaret edemediği söylenir: tabii insanların o zaman yargılarken olduğundan daha ağırbaşlı seyrettiklerine inanırsan. Bunlar yapılacak da, yapıldı da; şehirlerin ahlâksızlığı da ancak bazen terbiyeyle ve korkuyla durulur, kendiliğinden asla.
Hoc inter Pompeium et Caesarem, inter Ciceronem Catonemque commissum est, Catonem inquam illum, quo sedente populus negatur permisisse sibi postulare Florales iocos nudandarum meretricum, si credis spectasse tunc severius homines quam iudicasse. Et fient et facta sunt ista, et licentia urbium aliquando disciplina metuque, numquam sponte considet.
16.97.9Bu yüzden şehvete en çok, kanunlara en az izni bizim verdiğimizi sanmana gerek yok. Bugünkü gençlik, sanığın yargıçlar önünde zinayı inkâr ettiği, yargıçlarınsa sanığın önünde itiraf ettiği, dava görülsün diye fuhuş yapıldığı, Clodius'un, onu suçlu kılan kusurlarla gözde olup davanın görüldüğü sırada bile aracılık ettiği o gençlikten çok daha ölçülüdür. Buna kim inanır? Tek bir zinadan mahkûm olacak adam, pek çok zina sayesinde beraat etti.
Non est itaque quod credas nos plurimum libidini permisisse, legibus minimum. Longe enim frugalior haec iuventus est quam illa, cum reus adulterium apud iudices negaret, iudices apud reum confiterentur, cum stuprum committeretur rei iudicandae causa, cum Clodius isdem vitiis gratiosus, quibus nocens, conciliaturas exerceret in ipsa causae dictione. Credat hoc quisquam? Qui damnabatur uni adulterio, absolutus est multis.
16.97.10Her zaman Clodius'lar çıkaracak, ama her zaman Cato'lar çıkarmayacaktır. Kötüye kolayca kayarız, çünkü ne önderin ne yoldaşın eksikliği çekilir; iş kendiliğinden, önder de yoldaş da olmadan yürür. Kusurlara giden yol yalnız yokuş aşağı değildir, uçurumdur. Çoğu insanı ıslah edilmez kılan da şudur: bütün öteki sanatlarda yapılan hatalar ustasını utandırır, yanılanı rahatsız eder; hayatta yapılan hatalarsa zevk verir.
Omne tempus Clodios, non omne Catones feret. Ad deteriora faciles sumus, quia nec dux potest nec comes deesse, et res ipsa etiam sine duce, sine comite procedit. Non pronum est tantum ad vitia, sed praeceps, et quod plerosque inemendabiles facit, omnium aliarum artium peccata artificibus pudori sunt offenduntque deerrantem, vitae peccata delectant.
16.97.11Gemisi alabora olunca dümenci sevinmez, hastası gömülünce hekim sevinmez, avukatın hatası yüzünden sanık davayı kaybedince hatip sevinmez; oysa herkesin kendi suçu kendisine haz verir. Biri, zorluğu kendisini kışkırttığı bir zinadan dolayı sevinir. Öteki dolandırıcılığından ve hırsızlığından sevinir; ona suçundan önce, suçunun talihi tatsız gelir. Bu, kötü alışkanlığın sonucudur.
Non gaudet navigio gubernator everso, non gaudet aegro medicus elato, non gaudet orator, si patroni culpa reus cedidit; at contra omnibus crimen suum voluptati est. Laetatur ille adulterio, in quod inritatus est ipsa difficultate. Laetatur ille circumscriptione furtoque, nec ante illi culpa quam culpae fortuna displicuit. Id prava consuetudine evenit.
16.97.12Yoksa, en kötüye sürüklenmiş ruhların içinde bile iyinin duygusunun yattığını, çirkinin bilinmediğini değil umursanmadığını bilesin diye söylüyorum: herkes günahlarını gizler ve işler yolunda gitse bile onların meyvesinden yararlanır, kendilerini saklar. İyi bir vicdan ise ortaya çıkmak, görülmek ister; kötülük karanlıktan bile korkar.
Alioquin ut scias subesse animis etiam in pessima abductis boni sensum nec ignorari turpe, sed neglegi; omnes peccata dissimulant et, quamvis feliciter cesserint, fructu illorum utuntur, ipsa subducunt. At bona conscientia prodire vult et conspici; ipsas nequitia tenebras timet.
16.97.13Bu yüzden Epikuros'un şu sözünü zarif buluyorum: "Suçlu gizli kalmayı başarabilir, ama gizli kalacağına güvenemez." Ya da bu düşüncenin şöyle daha iyi açıklanabileceğini düşünüyorsan: "Gizlenmek günah işleyenlere yaramaz, çünkü gizlenme bahtına sahip olsalar da gizlenme güvenine sahip değildirler." Öyledir: cinayetler emniyette olabilir, ama içleri rahat olamaz.
Eleganter itaque ab Epicuro dictum puto: potest nocenti contingere, ut lateat, latendi fides non potest, aut si hoc modo melius hunc explicari posse iudicas sensum: ideo non prodest latere peccantibus, quia latendi etiam si felicitatem habent, fiduciam non habent. Ita est: tuta scelera esse possunt, secura esse non possunt.
16.97.14Böyle açıklanırsa bunun bizim okulumuzla çeliştiğini düşünmüyorum. Neden? Çünkü günah işleyenlerin ilk ve en büyük cezası günah işlemiş olmaktır; talih onu armağanlarıyla süslese de, korusa da, savunsa da hiçbir cinayet cezasız kalmaz, çünkü cinayetin cezası cinayetin içindedir. Ama bununla birlikte ikinci cezalar da ilkinin ardından gelip onu sıkıştırır: hep korkmak, ürkmek, güvenliğe güvenmemek.
Kötülüğü neden bu cezadan kurtarayım? Neden onu her zaman askıda bırakmayayım?
Hoc ego repugnare sectae nostrae, si sic expediatur, non iudico. Quare? Quia prima illa et maxima peccantium est poena peccasse, nec ullum scelus, licet illud fortuna exornet muneribus suis, licet tueatur ac vindicet, inpunitum est, quoniam sceleris in scelere supplicium est. Sed nihilominus et hae illam secundae poenae premunt ac secuntur, timere semper et expavescere et securitati diffidere. Quare ego hoc supplicio nequitiam liberem? Quare non semper illam in suspenso relinquam?
16.97.15Epikuros'un hiçbir şeyin tabiatça adil olmadığını, suçlardan korkudan kaçınılamadığı için kaçınılması gerektiğini söylediği yerde ondan ayrılalım; kötü işlerin vicdan tarafından kırbaçlandığında, vicdanın en büyük işkencesinin onu bitmeyen bir kaygının sıkıştırıp dövmesi, güvenliğine kefil olanlara inanamaması olduğunda ise onunla birleşelim. Epikuros, işte bu, tabiatça cinayetten tiksindiğimizin kanıtıdır: güvende olanlar arasında bile korkmayan kimse yoktur. Talih pek çok kişiyi cezadan kurtarır, korkudan hiç kimseyi.
Illic dissentiamus cum Epicuro, ubi dicit nihil iustum esse natura et crimina vitanda esse, quia vitari metus non posse; hic consentiamus mala facinora conscientia flagellari et plurimum illi tormentorum esse eo, quod perpetua illam sollicitudo urget ac verberat, quod sponsoribus securitatis suae non potest credere. Hoc enim ipsum argumentum est, Epicure, natura nos a scelere abhorrere, quod nulli non etiam inter tuta timor est. Multos fortuna liberat poena, metu neminem.
16.97.16Bu, tabiatın mahkûm ettiği şeye karşı içimize bir tiksinti işlenmiş olmasından başka neyle açıklanır? Bu yüzden gizli kalanlar bile gizli kalacaklarından hiçbir zaman emin olmaz, çünkü vicdan onları suçlar ve kendi kendilerine gösterir. Titremek suçlulara özgüdür. Pek çok cinayet kanundan, cezalandırıcıdan ve yazılı cezalardan kaçtığına göre, o tabiî ve ağır cezalar peşin ödetilmese, sabrın yerini korku almasa, hâlimiz kötüydü. Hoşça kal.
Quare nisi quia infixa nobis eius rei aversatio est, quam natura damnavit? Ideo numquam fides latendi fit etiam latentibus, quia coarguit illos conscientia et ipsos sibi ostendit. Proprium autem est nocentium trepidare. Male de nobis actum erat, quod multa scelera legem et vindicem effugiunt et scripta supplicia, nisi illa naturalia et gravia de praesentibus solverent et in locum patientiae timor cederet. Vale.
16.98.198. Mektup
Mutluluğa bağlı kalan hiç kimseyi asla mutlu sanma. Dışarıdan gelene sevinen kırılgan şeylere dayanır; giren sevinç çıkıp gidecektir. Kendinden doğan sevinç ise sadık ve sağlamdır, büyür ve sona kadar insana eşlik eder; halkın hayran olduğu öteki şeyler bir günlük iyiliklerdir. Ne o, bunlar işe yarayamaz, haz veremez mi? Kim aksini söylüyor? Ama ancak onlar bize bağlıysa, biz onlara bağlı değilsek.
Numquam credideris felicem quemquam ex felicitate suspensum. Fragilibus innititur, qui adventicio laetus est; exibit gaudium, quod intravit. At illud ex se ortum fidele firmumque est et crescit et ad extremum usque prosequitur; cetera, quorum admiratio est vulgo, in diem bona sunt. Quid ergo? Non usui ac voluptati esse possunt? Quis negat? Sed ita, si illa ex nobis pendent, non ex illis nos.
16.98.2Talihin göz diktiği her şey, ancak ona sahip olan kendine de sahipse ve kendi mallarının buyruğu altında değilse verimli ve hoş olur. Lucilius, talihin bize iyi ya da kötü bir şey verdiğini düşünenler yanılıyor: o yalnız iyinin ve kötünün malzemesini, bizde iyiye ya da kötüye varacak şeylerin başlangıçlarını verir. Çünkü ruh her talihten güçlüdür; kendi işlerini iki yönden birine kendisi götürür; mutlu ya da sefil hayatın sebebi kendisidir.
Omnia, quae fortuna intuetur, ita fructifera ac iucunda fiunt, si qui habet illa, se quoque habet nec in rerum suarum potestate est. Errant enim, Lucili, qui aut boni aliquid nobis aut malum iudicant tribuere fortunam; materiam dat bonorum ac malorum et initia rerum apud nos in malum bonumve exiturarum. valentior enim omni fortuna animus est et in utramque partem ipse res suas ducit beataeque ac miserae vitae sibi causa est.
16.98.3Kötü adam, en iyinin görünüşüyle gelmiş olanları bile kötüye çevirir; doğru ve dürüst adam ise talihin çarpıklıklarını düzeltir, çetin ve sert şeyleri katlanmayı bilmesiyle yumuşatır; talihin iyiliklerini de minnetle ve ölçülü karşılar, terslerini de sebatla ve yiğitçe. Böyle biri ne kadar basiretli olsa, her şeyi ne kadar titiz bir yargıyla yapsa, gücünün üstünde hiçbir şeye girişmese de, belirsiz şeyler karşısında kesin olmadıkça o bütün ve tehditlerin ötesindeki iyiye kavuşamaz.
Malus omnia in malum vertit, etiam quae cum specie optimi venerant; rectus atque integer corrigit prava fortunae et dura atque aspera ferendi scientia mollit, idemque et secunda grate excipit modesteque et adversa constanter ac fortiter. Qui licet prudens sit, licet exacto faciat cuncta iudicio, licet nihil supra vires suas temptet, non continget illi bonum illud integrum et extra minas positum, nisi certus adversus incerta est.
16.98.4İster başkalarını gözlemle —başkalarının işlerinde yargı daha serbesttir— ister kayırmayı bir yana koyup kendini, şunu hissedip itiraf edeceksin: kendini rastlantının ve rastlantıyı izleyen işlerin oynaklığına karşı donatmadıkça, her kayıpta sık sık ve yakınmadan "Tanrılar başka türlü uygun gördü" demedikçe, bu dilenen, değer verilen şeylerin hiçbiri faydalı değildir.
Sive alios observare volueris—liberius enim inter aliena iudicium est, sive te ipsum favore seposito—et senties hoc et confiteberis, nihil ex his optabilibus et caris utile esse, nisi te contra levitatem casus rerumque casum sequentium instruxeris, nisi illud frequenter et sine querella inter singula damna dixeris: dis aliter visum est.
16.98.5Hatta, Herkül adına, ruhunu daha iyi destekleyecek daha güçlü ve daha haklı bir söz arayayım: bir şey beklediğinden başka türlü sonuçlandığında "Tanrılar daha iyisini bilir" de.
Böyle donanmış birinin başına hiçbir şey gelmez. Böyle donanmak da şöyle olur: insan işlerinin değişkenliğinin neler yapabileceğini hissetmeden önce düşünürse; çocuklarına, karısına, mal varlığına, sanki onlara her zaman sahip olmayacakmış ve onlara sahip olmaktan çıkınca bu yüzden daha sefil olmayacakmış gibi sahip olursa.
Immo mehercules ut carmen fortius ac iustius petam, quo animum tuum magis fulcias, hoc dicito, quotiens aliquid aliter quam cogitabas evenerit: di melius. Sic composito nihil accidet. Sic autem conponetur, si, quid humanarum rerum varietas possit, cogitaverit, antequam senserit, si et liberos et coniugem et patrimonium sic habuerit tamquam non utique semper habiturus et tamquam non futurus ob hoc miserior, si habere desierit.
16.98.6Geleceğin kaygısını çeken, sefalet gelmeden sefil olan, hoşlandığı şeylerin sonuna kadar kalması için tasalanan ruh bahtsızdır. Böylesi hiçbir zaman dinginliğe kavuşmaz; gelecek olanı beklerken, tadını çıkarabileceği şimdiki şeyleri yitirir. Kaybedilmiş bir şeye yanmakla kaybetmekten korkmak aynı ölçüdedir.
Calamitosus est animus futuri anxius et ante miserias miser, qui sollicitus est, ut ea, quibus delectatur, ad extremum usque permaneant. Nullo enim tempore conquiescet et expectatione venturi praesentia, quibus frui poterat, amittet. In aequo est autem amissae rei miseratio et timor amittendae.
16.98.7Bununla sana umursamazlığı salık vermiyorum. Sen korkulacak şeylerden sakın elbette. Önceden düşünerek görülebilecek ne varsa önceden gör. Seni yaralayacak her şeyi, gelmeden çok önce gözetle ve savuştur. Bunda sana en çok güven ve her şeye katlanmaya hazırlanmış bir zihin yardım edecektir. Talihe katlanabilen, ondan sakınabilir de. Hiç değilse sakin havada telaşa kapılmaz. Önceden korkmaktan daha sefil ve daha akılsızca bir şey yoktur. Kendi kötülüğünün önüne geçmek ne çılgınlıktır!
Nec ideo praecipio tibi neglegentiam. Tu vero metuenda declina. Quidquid consilio prospici potest, prospice. Quodcumque laesurum est, multo ante quam accidat, speculare et averte. In hoc ipsum tibi plurimum conferet fiducia et ad tolerandum omne obfirmata mens. Potest fortunam cavere, qui potest ferre. Certe in tranquillo non tumultuatur. Nihil est nec miserius nec stultius quam praetimere. Quae ista dementia est malum suum antecedere?
16.98.8Kısacası, ne düşündüğümü kısaca toparlayayım ve sana şu telaşlı, kendi kendilerine eziyet eden insanları anlatayım: bunlar sefaletin içinde de ondan önce oldukları kadar ölçüsüzdür. Gerektiğinden önce acı çeken, gerektiğinden fazla acı çeker; çünkü acıyı beklemediği aynı zayıflıkla onu doğru tartamaz da. Aynı ölçüsüzlükle mutluluğunu sonsuz sanır, eline geçen her şeyin yalnız kalmakla kalmayıp büyümesi gerektiğini sanır; insan işlerini havaya fırlatan bu tahterevalliyi unutup tesadüfî şeylerin kalıcılığını yalnız kendine güvence altına alır.
Denique ut breviter includam quod sentio, et istos satagios ac sibi molestos describam tibi, tam intemperantes in ipsis miseriis quam sunt ante illas. Plus dolet quam necesse est, qui ante dolet quam necesse est; eadem enim infirmitate dolorem non aestimat, qua non exspectat; eadem intemperantia fingit sibi perpetuam felicitatem suam, fingit crescere debere quaecumque contigerunt, non tantum durare; et oblitus huius petauri, quo humana iactantur, sibi uni fortuitorum constantiam spondet.
16.98.9Bu yüzden Metrodoros'un, çok iyi yaratılışlı oğlunu kaybeden kız kardeşine yazdığı mektupta şunu çok güzel söylediğini düşünüyorum: "Ölümlülerin her iyisi ölümlüdür." Herkesin üşüştüğü iyilerden söz ediyor. Çünkü o gerçek iyi ölmez; kesindir ve sonsuzdur: bilgelik ve fazilet. Ölümlülere nasip olan tek ölümsüz şey budur.
Egregie itaque videtur mihi Metrodorus dixisse in ea epistula, qua sororem amisso optimae indolis filio adloquitur: mortale est omne mortalium bonum. De his loquitur bonis, ad quae concurritur. Nam illud verum bonum non moritur, certum est sempiternumque, sapientia et virtus; hoc unum contingit inmortale mortalibus.
16.98.10Gerisi, insanlar o kadar haksız, nereye gittiklerini, her günün onları nereye ittiğini o kadar unutmuşlar ki, bir gün her şeyi kaybedecekleri hâlde bir şey kaybettiklerine şaşırırlar. Sahibi diye senin adın yazılı olan her şey senin yanındadır, ama senin değildir. Sağlam olmayan için hiçbir şey sağlam, kırılgan olan için hiçbir şey ebedî ve yenilmez değildir. Yok olmak da kaybetmek kadar zorunludur; bunu anlarsak, bunun kendisi bir avuntudur. Gönül rahatlığıyla kaybet: zaten yok olacaksın.
Ceterum tam inprobi sunt tamque obliti, quo eant, quo illos singuli dies turbent, ut mirentur aliquid ipsos amittere amissuri uno die omnia. Quicquid est, dominus inscriberis, apud te est, tuum non est; nihil firmum infirmo, nihil fragili aeternum et invictum est. Tam necesse est perire quam perdere, et hoc ipsum, si intellegimus, solacium est. Aequo animo perde, pereundum est.
16.98.11O hâlde bu kayıplara karşı ne yardım bulduk? Kaybettiklerimizi hatırda tutmak ve onlardan elde ettiğimiz meyvenin onlarla birlikte yitip gitmesine izin vermemek. Sahip olmak elden alınır; sahip olmuş olmak asla. Kaybettiği şey için, onu almış olduğundan dolayı hiçbir borç duymayan insan son derece nankördür. Rastlantı bizden şeyi alır, ama kullanımını ve meyvesini bize bırakır; onu da biz, özlemimizin haksızlığıyla kaybederiz.
Quid ergo adversus has amissiones auxili invenimus? Hoc, ut memoria teneamus amissa nec cum ipsis fructum excidere patiamur, quem ex illis percepimus. Habere eripitur, habuisse numquam. Peringratus est, qui cum amisit, pro accepto nihil debet. Rem nobis eripit casus, usum fructumque apud nos relinquit, quem nos iniquitate desiderii perdidimus.
16.98.12Kendine de ki: "Korkunç görünen bu şeylerin hiçbiri yenilmez değildir. Her birini birçok kişi yendi bile: ateşi Mucius, çarmıhı Regulus, zehri Sokrates, sürgünü Rutilius, kılıçla gelen ölümü Cato. Biz de bir şeyi yenelim."
Dic tibi: Ex istis, quae terribilia videntur, nihil est invictum. Singula vicere iam multi: ignem Mucius, crucem Regulus, venenum Socrates, exilium Rutilius, mortem ferro adactam Cato; et nos vincamus aliquid.
16.98.13Öte yandan, halkı parlak ve mutlu şeyler diye kendine çeken bu şeyleri de pek çok kişi pek çok kez hor gördü. Fabricius komutanken zenginliği reddetti, sansörken onu damgaladı. Tubero yoksulluğu hem kendisine hem Capitolium'a yaraşır buldu: halk ziyafetinde toprak kaplar kullanarak insanın, tanrıların hâlâ kullandığı şeylerle yetinmesi gerektiğini gösterdi. Baba Sextius makamları reddetti: devlet işlerine atılmak zorunda olacak biçimde doğmuşken, ilahî Iulius ona senatörlük şeridini verdiğinde kabul etmedi. Çünkü verilebilen şeyin alınabileceğini de anlıyordu.
Biz de kendimiz yürekli bir şey yapalım; örnekler arasında yer alalım.
Rursus ista, quae ut speciosa et felicia trahunt vulgum, a multis et saepe contempta sunt. Fabricius divitias imperator reiecit, censor notavit. Tubero paupertatem et se dignam et Capitolio iudicavit, cum fictilibus in publica cena usus ostendit debere iis hominem esse contentum, quibus di etiamnunc uterentur. Honores reppulit pater Sextius, qui ita natus, ut rem publicam deberet capessere, latum clavum divo Iulio dante non recepit. Intellegebat enim quod dari posset, et eripi posse. Nos quoque aliquid et ipsi faciamus animose; simus inter exempla.
16.98.14Neden gevşedik? Neden umudumuzu yitiriyoruz? Yapılabilmiş olan her şey hâlâ yapılabilir; yeter ki ruhumuzu arındıralım ve tabiata uyalım: ondan sapan kimse arzulamak, korkmak ve tesadüfî şeylere kul olmak zorunda kalır. Yola dönmek mümkündür, eski hâle kavuşmak mümkündür; kavuşalım ki acılar bedeni nasıl sararsa sarsın onlara katlanabilelim ve talihe şöyle diyebilelim: "Sen bir erkekle karşı karşıyasın; yenecek birini ara."
Quare defecimus? Quare desperantes? Quicquid fieri potuit, potest, nos modo purgemus animum sequamurque naturam, a qua aberranti cupiendum timendumque est et fortuitis serviendum. Licet reverti in viam, licet in integrum restitui; restituamur, ut possimus dolores, quocumque modo corpus invaserint, perferre et fortunae dicere: cum viro tibi negotium est; quaere, quem vincas.
16.98.15Bu ve buna benzer sözlerle o yaranın şiddeti hafifliyor; Herkül adına dilerim ki dinsin, ya iyileşsin ya da olduğu yerde kalıp onunla birlikte yaşlansın. Ama ondan yana içim rahat; söz konusu olan bizim kaybımız, bizden seçkin bir ihtiyar koparılıyor. Çünkü kendisi hayata doymuştur; ona bir şey eklenmesini kendisi için değil, kendisinden yararlananlar için ister.
His sermonibus et his similibus lenitur illa vis ulceris, quam opto mehercules mitigari et aut sanari aut stare et cum ipso senescere. Sed securus de illo sum; de nostro damno agitur, quibus senex egregius eripitur. Nam ipse vitae plenus est, cui adici nihil desiderat sua causa, sed eorum, quibus utilis est.
16.98.16Yaşaması bir cömertliktir. Bir başkası bu işkencelere çoktan son verirdi; o ise ölümden kaçmayı da ölüme sığınmayı da aynı derecede çirkin sayıyor. "Ne yani, durum öyle gerektirirse çıkıp gitmeyecek mi?" Kimse artık ondan yararlanamayacaksa neden gitmesin? Acı çekmekten başka bir işi kalmayacaksa?
Liberaliter facit, quod vivit. Alius iam hos cruciatus finisset; hic tam turpe putat mortem fugere quam ad mortem confugere. Quid ergo? Non, si suadebit res, exibit? Quidni exeat, si nemo iam uti eo poterit? Si nihil aliud quam dolori operam dabit?
16.98.17Lucilius'cuğum, felsefeyi iş başında öğrenmek ve gerçeğe karşı alıştırma yapmak işte budur: ölüm yaklaşırken, acı bastırırken basiretli bir insanın onlara karşı ne kadar ruh gücüne sahip olduğunu görmek. Ne yapılması gerektiği, yapandan öğrenilmelidir. Şimdiye kadar birinin acıya direnip direnemeyeceği, ölümün yaklaşınca büyük ruhları da boyun eğdirip eğdiremeyeceği kanıtlarla tartışıldı.
Hoc est, mi Lucili, philosophiam in opere discere et ad verum exerceri: videre, quid homo prudens animi habeat contra mortem, contra dolorem, cum illa accedat, hic premat. Quid faciendum sit, a faciente discendum est. Adhuc argumentis actum est, an posset aliqui dolori resistere, an mors magnos quoque animos admota summittere.
16.98.18Sözlere ne gerek var? İşin kendisine bakalım: ne ölüm onu acıya karşı daha güçlü kılıyor ne acı ölüme karşı. İkisine karşı da kendine güveniyor: ne ölüm umuduyla acıya sabırla katlanıyor ne acıdan bıkıp seve seve ölüyor; birine katlanıyor, öbürünü bekliyor. Hoşça kal.
Quid opus est verbis? In rem praesentem eamus: nec mors illum contra dolorem facit fortiorem nec dolor contra mortem. Contra utrumque sibi fidit nec spe mortis patienter dolet nec taedio doloris libentur moritur; hunc fert, illam expectat. Vale.
16.99.199. Mektup
Küçük oğlunu kaybedip bunu zayıflıkla karşıladığı söylenen Marullus'a yazdığım mektubu sana gönderdim. Orada alışılmış yolu izlemedim; avutulmaktan çok azarlanmayı hak ettiği için onu yumuşak davranılması gereken biri saymadım. Sarsılmış ve büyük bir yaraya güçlükle katlanan birine bir süre yol vermek gerekir: acısını doyasıya yaşasın ya da hiç değilse ilk taşkınlığını boşaltsın. Yas tutmayı kendilerine bir iş edinmiş olanlarsa hemen azarlanmalı ve gözyaşlarının da kimi zaman saçma olabileceğini öğrenmelidir.
Epistulam, quam scripsi Marullo, cum filium parvulum amisisset et diceretur molliter ferre, misi tibi, in qua non sum solitum morem secutus nec putavi leniter illum debere tractari, cum obiurgatione esset quam solacio dignior. Adflicto enim et magnum vulnus male ferenti paulisper cedendum est; exsatiet se aut certe primum impetum effundat; hi, qui sibi lugere sumpserunt, protinus castigentur et discant quasdam etiam lacrimarum ineptias esse.
16.99.2"Avuntu mu bekliyorsun? Al sana azar. Oğlunun ölümüne zayıflıkla katlanıyorsun; bir dostunu kaybetseydin ne yapardın? Ne olacağı belirsiz, minicik bir oğul öldü; giden, azıcık bir zaman.
Solacia expectas? Convicia accipe. Molliter tu fers mortem filii; quid faceres, si amicum perdidisses? Decessit filius incertae spei, parvulus; pusillum temporis periit.
16.99.3Acı için sebep arayıp topluyoruz, talihten haksız yere de yakınmak istiyoruz; sanki yakınmak için haklı sebepler vermeyecekmiş gibi. Oysa, Herkül adına, bana gerçek kötülüklere karşı bile yeterince gönül gücün varmış gibi görünüyordu; insanların âdet yerini bulsun diye inleyip durdukları bu kötülük gölgelerine karşı haydi haydi. Bütün kayıpların en büyüğü olan şey başına gelseydi, bir dostunu kaybetseydin bile, kaybettiğine yanmaktan çok, sahip olmuş olduğuna sevinmeye çalışman gerekirdi.
Causas doloris conquirimus et de fortuna etiam inique queri volumus, quasi non sit iustas querendi causas praebitura. At mehercules satis mihi iam videbaris animi habere etiam adversus solida mala, nedum ad istas umbras malorum, quibus ingemescunt homines moris causa. Quod damnorum omnium maximum est, si amicum perdidisses, danda opera erat, ut magis gauderes, quod habueras, quam maereres, quod amiseras.
16.99.4Ama çoğu insan ne kadar şey elde ettiğini, ne kadar sevindiğini hesaba katmaz. Bu acının öteki kötülükleri arasında şu da vardır: yalnız gereksiz değil, nankördür de. Böyle bir dostun olmuş olması boşa mı gitti? Bunca yıl, hayatın bunca yakın paylaşılması, çalışmalarda bunca içten bir ortaklık hiçbir şey mi kazandırmadı? Dostla birlikte dostluğu da mı gömüyorsun? Sahip olmuş olmanın faydası yoksa, kaybetmiş olmaya neden üzülüyorsun? İnan bana, sevdiklerimizin kendilerini rastlantı alıp götürmüş olsa da büyük bir kısmı bizimle kalır. Geçmiş zaman bizimdir; olmuş olandan daha güvenli bir yerde duran hiçbir şey yoktur.
Sed plerique non computant, quanta perceperint, quantum gavisi sint. Hoc habet inter reliqua mali dolor iste: non supervacuus tantum, sed ingratus est. Ergo quod habuisti talem amicum, periit opera? Tot annis, tanta coniunctione vitae, tam familiari studiorum societate nil actum est? Cum amico effers amicitiam? Et quid doles amisisse, si habuisse non prodest? Mihi crede, magna pars ex iis, quos amavimus, licet ipsos casus abstulerit, apud nos manet. Nostrum est, quod praeteriit, tempus nec quicquam est loco tutiore quam quod fuit.
16.99.5Gelecek olanın umuduyla elde ettiklerimize karşı nankörleşiyoruz; sanki gelecek olan, bize nasip olsa bile, çabucak geçmişe karışmayacakmış gibi. Yalnız şimdiki şeylere sevinen, şeylerin meyvesini dar bir sınıra kapatır: gelecek de geçmiş de haz verir; biri beklentiyle, öteki hatırayla. Ama biri askıdadır ve olmayabilir, öteki olmamış olamaz.
O hâlde en kesin olandan düşmek ne çılgınlıktır? İçip bitirdiklerimizle yetinelim; yeter ki onları delik bir ruhla, aldığını sızdıran bir ruhla içmiş olmayalım.
Ingrati adversus percepta spe futuri sumus, quasi non quod futurum est, si modo successerit nobis, cito in praeterita transiturum sit. Anguste fructus rerum determinat, qui tantum praesentibus laetus est; et futura et praeterita delectant, haec exspectatione, illa memoria, sed alterum pendet et non fieri potest, alterum non potest non fuisse. Quis ergo furor est certissimo excidere? Adquiescamus iis, quae iam hausimus, si modo non perforate animo hauriebamus et transmittente quicquid acceperat.
16.99.6Genç çocuklarını gözyaşı dökmeden gömen, odun yığınından senatoya ya da bir kamu görevine dönüp hemen başka işe koyulanların sayısız örneği vardır. Haksız da değillerdir: önce, acı çekmekle bir şey kazanamıyorsan acı çekmek gereksizdir. Sonra, birinin başına gelen ve herkesi bekleyen bir şeyden yakınmak haksızlıktır. Sonra, kaybedilenle onu özleyen arasında pek az fark varken özlem dolu yakınma akılsızcadır. Kaybettiklerimizin ardından gittiğimiz için gönlümüzü daha da hoş tutmalıyız.
Innumerabilia sunt exempla eorum, qui liberos iuvenes sine lacrimis extulerint, qui in senatum aut in aliquod publicum officium a rogo redierint et statim aliud egerint. Nec inmerito; nam primum supervacuum est dolere, si nihil dolendo proficias. Deinde iniquum est queri de eo, quod uni accidit, omnibus restat. Deinde desiderii stulta conquestio est, ubi minimum interest inter amissum et desiderantem. Eo itaque aequiore animo esse debemus, quod quos amisimus, sequimur.
16.99.7En hızlı akan zamanın çabukluğuna bak, son sürat koştuğumuz bu mesafenin kısalığını düşün, aynı yere giden insan soyunun, en büyük görünse bile en küçük aralıklarla bölünmüş bu kafilesini gözle: yok oldu sandığın, öne gönderilmiştir. Aynı yolu senin de katetmen gerekirken önden gideni ağlamaktan daha çılgınca ne var?
Respice celeritatem rapidissimi temporis, cogita brevitatem huius spatii, per quod citatissimi currimus, observa hunc comitatum generis humani eodem tendentis minimis intervallis distinctum, etiam ubi maxima videntur; quem putas perisse, praemissus est. Quid autem dementius quam, cum idem tibi iter emetiendum sit, flere eum, qui antecessit?
16.99.8Olacağını bilmediği bir şey olunca mı ağlıyor insan? Ya da insanda ölümü düşünmediyse, kendini kandırmıştır. Olmaması imkânsız dediği bir şey olunca mı ağlıyor insan? Birinin öldüğünden yakınan, onun insan olduğundan yakınır. Hepimizi aynı şart bağlamıştır: doğmak kime nasip olduysa, ölmek onu bekler.
Flet aliquis factum, quod non ignoravit futurum? Aut si mortem in homine non cogitavit, sibi inposuit. Flet aliquis factum, quod aiebat non posse non fieri? Quisquis aliquem queritur mortuum esse, queritur hominem fuisse. Omnis eadem condicio devinxit: cui nasci contigit, mori restat.
16.99.9Aralıklarla ayrılırız, sonda eşitleniriz. İlk günle son gün arasında kalan kısım değişken ve belirsizdir: sıkıntılarını tartarsan bir çocuk için bile uzundur, hızını tartarsan bir ihtiyar için bile kısadır. Kaygan, aldatıcı, her havadan daha oynak olmayan hiçbir şey yoktur. Talihin buyruğuyla her şey savrulur ve zıddına döner; insan işlerinin bu büyük dönüp duruşu içinde ölümden başka hiçbir şey kimse için kesin değildir. Yine de herkes, kimsenin aldanmadığı tek şeyden yakınır. 'Ama o bir çocuktu.' Hayattan erken ayrılanın daha iyi durumda olduğunu henüz söylemiyorum; yaşlanmış olana geçelim.
Intervallis distinguimur, exitu aequamur. Hoc quod inter primum diem et ultimum iacet, varium incertumque est: si molestias aestimes, etiam puero longum, si velocitatem, etiam seni angustum. Nihil non lubricum et fallax et omni tempestate mobilius. Iactantur cuncta et in contrarium transeunt iubente fortuna, et in tanta volutatione rerum humanarum nihil cuiquam nisi mors certum est. Tamen de eo queruntur omnes, in quo uno nemo decipitur. Sed puer decessit. Nondum dico melius agi cum eo, qui cito vita defungitur; ad eum transeamus, qui consenuit.
16.99.10Bebeği ne kadarcık geçiyor! Dipsiz zamanın enginliğini gözünün önüne getir, evreni kucakla; sonra insan ömrü dediğimiz şeyi bu sonsuzlukla karşılaştır: dilediğimiz, uzatmaya çalıştığımız şeyin ne kadar küçük olduğunu göreceksin. Bunun da ne kadarını gözyaşları, ne kadarını kaygılar kaplıyor!
Quantulo vincit infantem! Propone temporis profundi vastitatem et universum complectere, deinde hoc, quod aetatem vocamus humanam, conpara immenso; videbis, quam exiguum sit, quod optamus, quod extendimus. Ex hoc quantum lacrimae, quantum sollicitudines occupant!
16.99.11Ne kadarını, gelmeden önce dilenen ölüm, ne kadarını hastalık, ne kadarını korku! Ne kadarını ham ya da işe yaramaz yıllar tutuyor! Bunun yarısı uykuyla geçer. Buna zahmetleri, yasları, tehlikeleri ekle; en uzun hayatta bile yaşanan kısmın pek az olduğunu anlayacaksın.
Quantum mors, antequam veniat, optata, quantum valitudo, quantum timor! Quantum tenent aut rudes aut inutiles anni! Dimidium ex hoc edormitur. Adice labores, luctus, pericula, et intelleges etiam in longissima vita minimum esse, quod vivitur.
16.99.12Ama erken dönmesine izin verilenin, yolu yorulmadan önce bitirenin daha iyi durumda olmadığını sana kim teslim eder? Hayat ne iyidir ne kötü; iyinin ve kötünün yeridir. Böylece o, daha çok kayba varacak bir kumardan başka bir şey kaybetmedi. Ölçülü ve basiretli biri çıkabilirdi, senin gözetiminde daha iyi biçimlenebilirdi; ama —ve bundan korkmak daha yerindedir— çoğunluğa da benzeyebilirdi.
Sed quis tibi concedet non melius se habere eum, cui cito reverti licet, cui ante lassitudinem peractum est iter? Vita nec bonum nec malum est; boni ac mali locus est. Ita nihil ille perdidit nisi aleam in damnum certiorem. Potuit evadere modestus et prudens, potuit sub cura tua in meliora formari, sed, quod iustius timetur, potuit fieri pluribus similis.
16.99.13En soylu evlerden çıkıp sefahatin arenaya attığı şu gençlere bak; kendi şehvetlerini ve başkalarınınkini karşılıklı bir hayâsızlıkla tatmin eden, hiçbir günü sarhoşluksuz, göze batan bir rezalet yapmadan geçmeyen şunlara bak: onda umut edilebilecek olandan çok korkulacak olan bulunduğu açıkça ortaya çıkacaktır.
Bu yüzden acıya sebep aramamalı, hafif sıkıntıları öfkelenerek büyütmemelisin.
Aspice illos iuvenes, quos ex nobilissimis domibus in harenam luxuria proiecit; aspice illos, qui suam alienamque libidinem exercent mutuo inpudici, quorum nullus sine ebrietate, nullus sine aliquo insigni flagitio dies exit; plus timeri quam sperari potuisse manifestum erit. Non debes itaque causas doloris accersere nec levia incommoda indignando cumulare.
16.99.14Seni çabalayıp ayağa kalkmaya çağırmıyorum; senin hakkında, buna karşı bütün faziletini yardıma çağırman gerektiğini düşünecek kadar kötü bir yargıda değilim. Bu bir acı değil, bir sızıdır; onu acı yapan sensin.
Henüz babasından çok sütannesinin tanıdığı bir çocuğun yokluğunu yürekli bir ruhla çekebiliyorsan, felsefe sende hiç kuşkusuz çok ilerlemiştir.
Non hortor, ut nitaris et surgas; non tam male de te iudico, ut tibi adversus hoc totam putem virtutem advocandam. Non est dolor iste, sed morsus; tu illum dolorem facis. Sine dubio multum philosophia profecit, si puerum nutrici adhuc quam patri notiorem animo forti desideras.
16.99.15Ne o? Şimdi ben katılık mı öğütlüyorum, cenazenin içinde yüzün kaskatı durmasını mı istiyorum, gönlün buruklaşmasına bile mi izin vermiyorum? Hiç de değil. Yakınlarının cenazesini onların kendisini gördüğü gözlerle görmek, sevdiklerinden ilk koparılışta sarsılmamak fazilet değil, insanlık dışılıktır. Hem yasakladığımı varsay: bazı şeyler kendi buyruklarındadır. Gözyaşları, onları tutan kişilerden bile dökülür ve boşalınca gönlü hafifletir.
Quid? Nunc ego duritiam suadeo et in funere ipso rigere vultum volo et animum ne contrahi quidem patior? Minime. Inhumanitas est ista, non virtus, funera suorum isdem oculis, quibus ipsos, videre nec commoveri ad primam familiarium divulsionem. Puta autem me vetare; quaedam sunt sui iuris. Excidunt etiam retinentibus lacrimae et animum profusae levant.
16.99.16Peki ne yapmalı? Dökülmelerine izin verelim, emretmeyelim; duygu ne kadarını dışarı atarsa o kadar aksın, taklit ne kadarını isterse o kadar değil. Kedere hiçbir şey eklemeyelim, onu başkalarının örneğine bakarak büyütmeyelim. Acının gösterişi, acının kendisinden fazlasını ister: kaç kişi kendisi için üzgündür ki? Duyulduklarında daha yüksek sesle inlerler; yalnızken sessiz ve sakin olup birilerini görünce yeni ağlamalara koyulurlar. O zaman başlarını yumruklarlar, ki bunu kimse engellemediği zaman daha rahat yapabilirlerdi; o zaman ölüm dilerler, o zaman yataklarından yuvarlanırlar. Seyircisiz kalınca acı diner.
Quid ergo est? Permittamus illis cadere, non imperemus; fluat, quantum adfectus eiecerit, non quantum poscet imitatio. Nihil vero maerori adiciamus nec illum ad alienum augeamus exemplum. Plus ostentatio doloris exigit quam dolor: quotus quisque sibi tristis est! Clarius, cum audiuntur, gemunt et taciti quietique dum secretum est, cum aliquos videre, in fletus novos excitantur. Tunc capiti suo manus ingerunt, quod potuerant facere nullo prohibente liberius, tunc mortem comprecantur sibi, tunc lectulo devolvuntur; sine spectatore cessat dolor.
16.99.17Başka işlerde olduğu gibi bunda da peşimizi bırakmayan kusur şudur: kendimizi çoğunluğun örneğine göre ayarlamak, gerekene değil alışılmışa bakmak. Tabiattan ayrılıyoruz; hiçbir şeyin iyi bir öğretmeni olmayan, bu işte de öteki her işte olduğu gibi pek kararsız olan halka kendimizi teslim ediyoruz. Yasında metin duran birini görür: saygısız ve vahşi der; çöken, ölünün üstüne kapanan birini görür: kadınsı ve gevşek der.
Sequitur nos ut in aliis rebus, ita in hac quoque hoc vitium, ad plurium exempla componi nec quid oporteat, sed quid soleat, aspicere. A natura discedimus, populo nos damus nullius rei bono auctori et in hac re sicut in aliis omnibus inconstantissimo. videt aliquem fortem in luctu suo: impium vocat et efferatum; videt aliquem conlabentem et corpori adfusum: effeminatum ait et enervem.
16.99.18Bu yüzden her şey akla göre ayarlanmalıdır. Kederli görünmenin şanını kollamaktan, gözyaşlarını beğenmekten daha akılsızca bir şey yoktur. Bilge bir insanın gözyaşlarının kimi zaman izin verildiği için döküldüğünü, kimi zaman kendi güçleriyle aktığını düşünüyorum.
Farkın ne olduğunu söyleyeyim. Acı bir ölümün ilk haberi bizi sarstığında, kucağımızdan ateşe geçecek bedeni tuttuğumuzda, gözyaşlarını tabiî bir zorunluluk sıkıp çıkarır; acının darbesiyle sarsılan soluk, bütün bedeni nasıl titretiyorsa gözleri de öyle titretir, çevresindeki nemi sıkıştırıp dışarı iter.
Omnia itaque ad rationem revocanda sunt. Stultius vero nihil est quam famam captare tristitiae et lacrimas adprobare, quas iudico sapienti viro alias permissas cadere, alias vi sua latas. Dicam quid intersit. Cum primus nos nuntius acerbi funeris perculit, cum tenemus corpus e complexu nostro in ignem transiturum, lacrimas naturalis necessitas exprimit et spiritus ictu doloris inpulsus quemadmodum totum corpus quatit, ita oculos, quibus adiacentem umorem perpremit et expellit.
16.99.19Bu gözyaşları, biz istemesek de sıkışmayla dökülür. Başkaları da vardır ki onlara biz yol veririz: kaybettiklerimizin hatırasını yeniden andığımızda. Onların hoş sohbetleri, neşeli arkadaşlıkları, özenli sevgileri aklımıza geldiğinde kederin içinde tatlı bir şey de vardır; o zaman gözler sevinçteymiş gibi gevşer. Bunlara biz göz yumarız, ötekilere yenik düşeriz.
Hae lacrimae per elisionem cadunt nolentibus nobis; aliae sunt, quibus exitum damus, cum memoria eorum, quos amisimus, retractatur. Et inest quiddam dulce tristitiae, cum occurrunt sermones eorum iucundi, conversatio hilaris, officiosa pietas; tunc oculi velut in gaudio relaxantur. His indulgemus, illis vincimur.
16.99.20Bu yüzden çevrende duran ya da oturan kalabalık yüzünden gözyaşlarını ne tutmana ne zorla akıtmana gerek var; hiçbir zaman, yapmacık olduklarında olduğu kadar çirkin biçimde ne dinerler ne akarlar: kendiliklerinden gelsinler. Sakin ve kendine hâkim insanlardan da gelebilirler. Çoğu kez bilgenin itibarına halel gelmeden, ne insanlıktan ne vakardan bir şey eksiltmeyecek bir ölçüyle aktılar. Diyorum ki, ağırbaşlılığı korumak şartıyla tabiata uymak serbesttir.
Non est itaque, quod lacrimas propter circulum adstantem adsidentemque aut contineas aut exprimas; nec cessant nec fluunt umquam tam turpiter quam finguntur; eant sua sponte. Ire autem possunt placidis atque compositis. Saepe salva sapientis auctoritate fluxerunt tanto temperamento, ut illis nec humanitas nec dignitas deesset. Licet, inquam, naturae obsequi gravitate servata.
16.99.21Yakınlarının cenazesinde saygıdeğer insanlar gördüm: yüzlerinde sevgi parlıyordu, yas tutanların bütün sahnesinden uzaktılar; gerçek duygulara verilenden başka bir şey yoktu. Acı çekmenin de bir yakışığı vardır; bilge bunu korumalıdır. Öteki işlerde olduğu gibi gözyaşlarında da yeterli bir ölçü vardır; basiretsizlerin sevinçleri de acıları da taşar.
Vidi ego in funere suorum verendos, in quorum ore amor eminebat remota omni lugentium scaena, nihil erat nisi quod veris dabatur adfectibus. Est aliquis et dolendi decor; hic sapienti servandus est et quemadmodum in ceteris rebus, ita etiam in lacrimis aliquid sat est; inprudentium ut gaudia sic dolores exundavere.
16.99.22Zorunlu olanı gönül rahatlığıyla karşıla. İnanılmaz, yeni ne oldu? Tam şu anda kaç kişinin cenazesi düzenleniyor, kaç kişiye kefen alınıyor, senin yasından sonra kaç kişi yas tutuyor! Onun bir çocuk olduğunu her düşündüğünde, bir insan olduğunu da düşün: insana kesin hiçbir şey vaat edilmez, talih onu mutlaka yaşlılığa ulaştırmaz; nerede uygun görürse orada bırakır.
Aequo animo excipe necessaria. Quid incredibile, quid novum evenit? Quam multis cum maxime funus locatur, quam multis vitalia emuntur, quam multi post luctum tuum lugent! Quotiens cogitaveris puerum fuisse, cogita et hominem, cui nihil certi promittitur, quem fortuna non utique perducit ad senectutem; unde visum est, dimittit.
16.99.23Gerisi, ondan sık sık söz et, hatırasını elinden geldiğince yaşat. Bu hatıra, acılık taşımadan gelecekse sana daha sık dönecektir; çünkü kimse kederli biriyle severek vakit geçirmez, kederin kendisiyle hiç geçirmez. Onun sözlerini, ne kadar küçük olsa da şakalarını hazla dinlediysen, bunları sık sık tekrarla; baba gönlüyle beslediğin umutlarını gerçekleştirebileceğini gönül rahatlığıyla söyle.
Ceterum frequenter de illo loquere et memoriam eius, quantum potes, celebra. Quae ad te saepius revertetur, si erit sine acerbitate ventura; nemo enim libenter tristi conversatur, nedum tristitiae. Si quos sermones eius, si quos quamvis parvoli iocos cum voluptate audieras, saepius repete; potuisse illum implere spes tuas, quas paterna mente conceperas, audacter adfirma.
16.99.24Yakınlarını unutmak, hatıralarını bedenleriyle birlikte gömmek, pek bol ağlayıp pek az hatırlamak insanlık dışı bir ruhun işidir. Kuşlar, yabani hayvanlar yavrularını böyle sever: sevgileri coşkulu, neredeyse kudurmuşçasınadır, ama yavrularını kaybedince tümüyle söner. Bu, basiretli bir insana yakışmaz; hatırlamayı sürdürsün, yas tutmayı bıraksın.
Oblivisci quidem suorum ac memoriam cum corporibus efferre et effusissime flere, meminisse parcissime,—inhumani animi est. Sic aves, sic ferae suos diligunt, quarum concitatus est amor et paene rabidus, sed cum amissis totus extinguitur. Hoc prudentem virum non decet; meminisse perseveret, lugere desinat.
16.99.25Metrodoros'un şu sözünü hiçbir şekilde onaylamıyorum: kedere akraba bir haz vardır ve böyle zamanlarda onun peşine düşmek gerekir. Metrodoros'un kendi sözlerini aşağıya yazdım: "Metrodoros'un kız kardeşine mektuplarından: Kedere akraba bir haz vardır; böyle bir zamanda onun peşine düşmek gerekir."
Illud nullo modo probo, quod ait Metrodorus: esse aliquam cognatam tristitiae voluptatem, hanc esse captandam in eiusmodi tempore. Ipsa Metrodori verba subscripsi. Μητροδώρου ἐπιστολῶν πρὸς τὴν ἀδελφήν. Ἔστιν γάρ τις ἡδονὴ λύπῃ συγγενής, ἣν χρὴ θηρεύειν κατὰ τοῦτον τὸν καιρόν.
16.99.26Bu konuda ne düşüneceğinden kuşkum yok. Yasın içinde, hatta yas yoluyla haz kollamaktan, gözyaşları arasında bile hoşa gidecek bir şey aramaktan daha çirkin ne olabilir? Bizi aşırı katılıkla suçlayan, öğütlerimizi sertlikle kötüleyen bunlardır; çünkü acının ya ruha hiç sokulmaması ya da çabucak çıkarılması gerektiğini söylüyoruz. Hangisi daha inanılmaz, daha insanlık dışıdır: bir dost kaybedildiğinde acı duymamak mı, yoksa acının içinde haz avlamak mı?
De quibus non dubito quid sis sensurus. Quid enim est turpius quam captare in ipso luctu voluptatem, immo per luctum, et inter lacrimas quoque quod iuvet, quaerere? Hi sunt, qui nobis obiciunt nimium rigorem et infamant praecepta nostra duritiae, quod dicamus dolorem aut admittendum in animum non esse aut cito expellendum. Utrum tandem est aut incredibilius aut inhumanius non sentire amisso amico dolorem an voluptatem in ipso dolore aucupari?
16.99.27Bizim öğütlediğimiz ahlâken güzeldir: duygu biraz gözyaşı döküp deyim yerindeyse köpüğünü attıktan sonra ruhun acıya teslim edilmemesi gerektiğini söylüyoruz. Sen ne diyorsun, acının kendisine haz mı karıştırılmalı? Çocukları kurabiyeyle böyle avuturuz, bebeklerin ağlamasını süt vererek böyle dindiririz.
Oğlun yanarken ya da dostun son nefesini verirken bile hazzın ara vermesine izin vermiyorsun da kederin kendisini gıdıklamak mı istiyorsun? Hangisi ahlâken daha güzeldir: acının ruhtan uzaklaştırılması mı, hazzın acıya bile sokulması mı? Sokulması mı dedim? Kollanıyor, hem de acının ta kendisinden.
Nos quod praecipimus, honestum est; cum aliquid lacrimarum adfectus effuderit et, ut ita dicam, despumaverit, non esse tradendum animum dolori. Quid, tu dicis miscendam ipsi dolori voluptatem? Sic consolamur crustulo pueros, sic infantium fletum infuso lacte conpescimus. Ne illo quidem tempore, quo filius ardet aut amicus expirat, cessare pateris voluptatem, sed ipsum vis titillare maerorem? Utrum honestius dolor ab animo summovetur an voluptas ad dolorem quoque admittitur? Admittitur dico? Captatur et quidem ex ipso.
16.99.28'Kedere akraba bir haz vardır' diyor. Bunu biz söyleyebiliriz, sizin söylemeye hakkınız yok. Siz tek iyi olarak hazzı, tek kötü olarak acıyı tanıyorsunuz; iyi ile kötü arasında ne akrabalık olabilir? Ama olduğunu varsay: onu tam da şimdi mi kazıp çıkarmalı? Acının kendisini de mi didikleyeceğiz, çevresinde hoş ve hazlı bir şey var mı diye?
Est aliqua inquit voluptas cognata tristitiae. Istuc nobis licet dicere, vobis quidem non licet. Unum bonum nostis voluptatem, unum malum dolorem; quae potest inter bonum et malum esse cognatio? Sed puta esse; nunc potissimum eruitur? Et ipsum dolorem scrutamur, an quid habeat iucundum circa se et voluptarium?
16.99.29Bedenin bazı yerleri için şifalı olan bazı ilaçlar, çirkin ve yakışıksız oldukları için başka yerlere uygulanamaz; başka bir yerde utanmaya halel getirmeden yarayacak olan şey, yaranın yeri yüzünden ahlâka aykırı hâle gelir. Yası hazla iyileştirmekten utanmıyor musun? Bu yara daha sert bir tedavi ister. Bunun yerine şunu hatırlat: ölene kötülüğün hiçbir hissi ulaşmaz; çünkü ulaşıyorsa ölmemiştir.
Quaedam remedia aliis partibus corporis salutaria velut foeda et indecora adhiberi aliis nequeunt, et quod aliubi prodesset sine damno verecundiae, id fit inhonestum loco vulneris. Non te pudet luctum voluptate sanare? Severius ista plaga curanda est. Illud potius admone, nullum mali sensum ad eum, qui periit, pervenire; nam si pervenit, non periit.
16.99.30Diyorum ki, artık var olmayanı hiçbir şey incitmez; inciniyorsa yaşıyordur. Ona kötü gelen ne sanıyorsun, artık var olmaması mı, yoksa hâlâ bir şey olması mı? Oysa ne var olmamasından ona bir işkence gelebilir —var olmayanın ne hissi olabilir ki?— ne de var olmasından; çünkü ölümün en büyük sıkıntısından, var olmamaktan kurtulmuştur.
Nulla, inquam, res eum laedit, qui nullus est; vivit, si laeditur. Utrum putas illi male esse, quod nullus est, an quod est adhuc aliquis? Atqui nec ex eo potest ei tormentum esse, quod non est; quis enim nullius sensus est? Nec ex eo, quod est; effugit enim maximum mortis incommodum, non esse.
16.99.31İlk yaşta alınıp götürülene ağlayan ve onu özleyene şunu da söyleyelim: ömrün kısalığı bakımından, bütünle karşılaştırırsan, gençler de ihtiyarlar da hepimiz eşitiz. Bütün zamandan bize düşen pay, en küçük denebilecek şeyden de azdır; çünkü en küçük bile bir parçadır. Yaşadığımız bu süre hiçliğe çok yakındır; yine de, ah çılgınlığımız, onu geniş geniş planlıyoruz."
Illud quoque dicamus ei, qui deflet ac desiderat in aetate prima raptum: omnes, quantum ad brevitatem aevi, si universo conpares, et iuvenes et senes, in aequo sumus. Minus enim ad nos ex aetate omni venit quam quod minimum esse quis dixerit, quoniam quidem minimum aliqua pars est. Hoc quod vivimus, proximum nihilost; et tamen, o dementiam nostram, late disponitur.
16.99.32Bunları sana, böyle gecikmiş bir ilacı bekleyecekmişsin gibi yazmadım —okuyacağın her şeyi kendi kendine söylemiş olduğun bence açık—; kendinden uzaklaştığın o kısa gecikmeyi azarlamak ve seni bundan sonrası için şuna yüreklendirmek istedim: gönlünü talihe karşı yükselt ve onun bütün oklarını, gelebilirlermiş gibi değil, mutlaka gelecekmiş gibi önceden gör. Hoşça kal.
Haec tibi scripsi, non tamquam expectaturus esses remedium tam serum, liquet enim mihi te locutum tecum quicquid lecturus es, sed ut castigarem exiguam illam moram, qua a te recessisti, et in reliquom adhortarer, contra fortunam tolleres animos et omnia eius tela, non tamquam possent venire, sed tamquam utique essent ventura, prospiceres. Vale.
16.100.1100. Mektup
Fabianus Papirius'un Devlet Üzerine başlıklı kitaplarını büyük bir hevesle okuduğunu, ama beklentini karşılamadığını yazıyorsun; sonra bir filozofun söz konusu olduğunu unutup onun üslubunu suçluyorsun.
Diyelim ki dediğin doğru, sözler oturtulmuyor da dökülüyor. Önce, bunun da kendine özgü bir çekiciliği vardır; yumuşakça akan bir anlatımın kendine has bir yakışığı vardır. Çünkü bir şeyin elden düşmesiyle akması arasında büyük fark olduğunu düşünüyorum. Şunu da ekle, söyleyeceğim şeyde de büyük bir ayrım var: Fabianus bana sözü dökmüyor, akıtıyor gibi geliyor; anlatımı o kadar bol, o kadar telaşsızdır, ama akışsız da değildir.
Fabiani Papiri libros, qui inscribuntur Civilium, legisse te cupidissime scribis, et non respondisse expectationi tuae, deinde oblitus de philosopho agi conpositionem eius accusas. Puta esse quod dicis et effundi verba, non figi; primum habet ista res suam gratiam et est decor proprius orationis leniter lapsae. Multum enim interesse existimo, utrum exciderit an fluxerit. Adice nunc, quod in hoc quoque, quod dicturus sum, ingens differentia est: Fabianus mihi non effundere videtur orationem, sed fundere; adeo larga est et sine perturbatione, non sine cursu tamen veniens.
16.100.2Üzerinde çalışılmadığını, uzun uzun bükülmediğini açıkça kabul ediyor ve gösteriyor. Ama dilediğin gibi olduğuna inanalım: o sözleri değil ahlâkı düzenledi; bunları kulaklar için değil ruhlar için yazdı.
Illud plane fatetur et praefert, non esse tractatam nec diu tortam. Sed ita, ut vis, esse credamus; mores ille, non verba conposuit et animis scripsit ista, non auribus.
16.100.3Üstelik onu kendisi konuşurken dinleseydin, ayrıntılara bakmaya vaktin olmazdı; bütün öylesine sürükleyip götürürdü seni. Genellikle bir hamlede hoşa giden şeyler, elde tartılınca daha az değer gösterir.
Ama ilk bakışta gözleri kendine çekmek de, dikkatli bir inceleme kusur bulacak olsa bile, çok şeydir.
Praeterea ipso dicente non vacasset tibi partes intueri, adeo te summa rapuisset; et fere quae inpetu placent, minus praestant ad manum relata. Sed illud quoque multum est primo aspectu oculos occupasse, etiam si contemplatio diligens inventura est quod arguat.
16.100.4Bana sorarsan, yargıyı elinden kapan, onu hak edenden daha büyüktür; ikincisinin daha güvenli olduğunu, gelecek için kendine daha cesurca söz verdiğini biliyorum. Kaygılı bir üslup filozofa yakışmaz; sözlerden korkan biri ne zaman yürekli ve kararlı olacak, ne zaman kendini sınayacak?
Si me interrogas, maior ille est, qui iudicium abstulit quam qui meruit; et scio hunc tutiorem esse, scio audacius sibi de futuro promittere. Oratio sollicita philosophum non decet; ubi tandem erit fortis et constans, ubi periculum sui faciet, qui timet verbis?
16.100.5Fabianus üslubunda dikkatsiz değildi, ama kaygısızdı. Bu yüzden onda bayağı hiçbir şey bulamazsın: kelimeler seçilmiştir, avlanmamıştır; bu çağın âdeti gibi tabiatlarına aykırı yerlere konulup ters çevrilmemiştir, gündelik dilden alınsalar da parlaktır. Ahlâken güzel ve görkemli düşünceler bulursun; vecizelere sıkıştırılmamış, daha geniş söylenmiştir. Neyin yeterince budanmadığına, neyin yeterince düzenlenmediğine, neyin bu yeni cilaya sahip olmadığına bakacağız; ama her şeyi gözden geçirdiğinde hiçbir yerde boş bir darlık görmeyeceksin.
Fabianus non erat neglegens in oratione, sed securus. Itaque nihil invenies sordidum: electa verba sunt, non captata nec huius saeculi more contra naturam suam posita et inversa, splendida tamen, quamvis sumantur e medio. Sensus honestos et magnificos habes, non coactos in sententiam, sed latius dictos. videbimus, quid parum recisum sit, quid parum structum, quid non huius recentis politurae; cum circumspexeris omnia, nullas videbis angustias inanis.
16.100.6Elbette mermer çeşitliliği, odalardan geçen bölünmüş su yolları, "yoksul odası" ve sade yakışıkla yetinmeyen sefahatin kattığı başka ne varsa eksik olsun; deyim yerindeyse, ev doğru yapılmıştır.
Şunu da ekle: üslup konusunda görüş birliği yok. Kimi onun pürüzlülükten başlayıp süslenmesini ister; kimi pürüzlüye o kadar düşkündür ki, rastlantının daha yumuşak açtığı yerleri bile bile dağıtır, cümle sonlarını beklenene uymasın diye koparır.
Desit sane varietas marmorum et concisura aquarum cubiculis interfluentium et pauperis cella et quicquid aliud luxuria non contenta decore simplici miscet; quod dici solet, domus recta est. Adice nunc, quod de compositione non constat. Quidam illam volunt esse ex horrido comptam, quidam usque eo aspera gaudent, ut etiam quae mollius casus explicuit, ex industria dissipent et clausulas abrumpant, ne ad expectatum respondeant.
16.100.7Cicero'yu oku: üslubu tekdüzedir, ayağını ağır ağır büker, yumuşaktır ama kötü bir ün taşımaz. Asinius Pollio'nunki ise tersine engebeli ve sıçrayıcıdır, en beklemediğin yerde seni yüzüstü bırakır. Kısacası Cicero'da her şey yavaşça biter, Pollio'da ise belli bir ölçüye ve tek bir kalıba bağlanmış pek az şey dışında her şey düşer.
Lege Ciceronem: compositio eius una est, pedem curvat lenta et sine infamia mollis. At contra Pollionis Asinii salebrosa et exiliens et ubi minime exspectes, relictura. Denique omnia apud Ciceronem desinunt, aput Pollionem cadunt exceptis paucissimis, quae ad certum modum et ad unum exemplar adstricta sunt.
16.100.8Ayrıca her şeyin sana alçak ve yeterince yüksek olmayan bir üslupla yazılmış gibi geldiğini söylüyorsun; ben onun bu kusurdan uzak olduğunu düşünüyorum. Bunlar alçak değil sakindir, ruhun dingin ve düzenli gidişine göre biçimlenmiştir; basık değil, düzdür. Aradığın hitabet canlılığı, iğneler, vecizelerin ani darbeleri onlarda yok. Ama bütün gövdenin ne kadar özenle düzenlendiğine bak: ahlâken güzeldir. Anlatımında vakar yok, ama vakar kazandıracak.
Humilia praeterea tibi videri dicis omnia et parum erecta; quo vitio carere eum iudico. Non sunt enim humilia illa sed placida et ad animi tenorem quietum compositumque formata, nec depressa sed plana. Deest illis oratorius vigor stimulique, quos quaeris, et subiti ictus sententiarum. Sed totum corpus videris quam sit comptum; honestum est. Non habet oratio eius, sed dabit, dignitatem.
16.100.9Fabianus'un önüne koyabileceğin birini getir. Cicero de; felsefeye ilişkin kitapları neredeyse Fabianus'unki kadardır. Teslim ederim; ama en büyükten küçük olan hemen cüce sayılmaz. Asinius Pollio de; teslim ederim, cevap da verelim: böyle büyük bir işte iki kişiden sonra gelmek sivrilmektir. Bir ad daha söyle: Titus Livius; o da hem felsefeye olduğu kadar tarihe de sayılabilecek diyaloglar, hem de açıkça felsefe içeren kitaplar yazdı; ona da yer veririm. Yine de bak, yalnız üç kişiye, hem de en belagatli üç kişiye yenilen biri ne çok kişinin önündedir!
Adfer, quem Fabiano possis praeponere. Dic Ciceronem, cuius libri ad philosophiam pertinentes paene totidem sunt, quot Fabiani; cedam, sed non statim pusillum est, si quid maximo minus est. Dic Asinium Pollionem; cedam, et respondeamus: in re tanta eminere est post duos esse. Nomina adhuc. T. Livium, scripsit enim et dialogos, quos non magis philosophiae adnumerare possis quam historiae, et ex professo philosophiam continentis libros; huic quoque dabo locum. Vide tamen, quam multos antecedat, qui a tribus vincitur et tribus eloquentissimis.
16.100.10"Ama her şeyi sağlamıyor: anlatımı yüksek olsa da güçlü değil; bol olsa da coşkun ve sel gibi değil; açık değil, ama temiz." "İsterdin" diyorsun, "kusurlara karşı sert, tehlikelere karşı yürekli, talihe karşı mağrur, hırsa karşı aşağılayıcı bir şeyler söylensin; sefahatin azarlanmasını, şehvetin teşhir edilmesini, taşkınlığın kırılmasını isterim. Hitabetteki gibi keskin, tragedyadaki gibi görkemli, komedideki gibi ince bir şeyler olsun." Onun en küçük şeyin, kelimelerin başında oturmasını istiyorsun; o ise kendini şeylerin büyüklüğüne adamıştır, belagati, uğraşmadan, gölgesi gibi peşinden sürükler.
Sed non praestat omnia: non est fortis oratio eius, quamvis elata sit; non est violenta nec torrens, quamvis effusa sit; non est perspicua, sed pura. Desideres, inquis, contra vitia aliquid aspere dici, contra pericula animose, contra fortunam superbe, contra ambitionem contumeliose, volo luxuriam obiurgari, libidinem traduci, inpotentiam frangi. Sit aliquid oratorie acre, tragice grande, comice exile. Vis illum adsidere pusillae rei, verbis; ille rerum se magnitudini addixit, eloquentiam velut umbram non hoc agens trahit.
16.100.11Kuşkusuz her ayrıntı gözden geçirilmiş, kendi içinde toparlanmış olmayacak; her kelime uyandırıp batmayacak, kabul ediyorum. Pek çoğu çıkıp gidecek, vurmayacak; anlatım kimi zaman boşuna akıp geçecek; ama hepsinde çok ışık, bıktırmayan geniş bir alan olacak. Kısacası şunu sağlayacak: yazdıklarını hissettiği sana açıkça görünecek. Amacın, onun senin hoşuna gitmesi değil, senin onun neyi beğendiğini bilmen olduğunu anlayacaksın. Her şey ilerlemeye, iyi bir zihne yönelir; alkış aranmaz.
Non erunt sine dubio singula circumspecta nec in se collecta nec omne verbum excitabit ac punget, fateor. Exibunt multa nec ferient et interdum otiosa praeterlabetur oratio, sed multum erit in omnibus lucis, sed ingens sine taedio spatium. Denique illud praestabit, ut liqueat tibi illum sensisse quae scripsit. Intelleges hoc actum, ut tu scires quid illi placeret, non ut ille placeret tibi. Ad profectum omnia tendunt, ad bonam mentem, non quaeritur plausus.
16.100.12Yazılarının böyle olduğundan kuşkum yok; gerçi onları akılda tutmaktan çok hatırlıyorum ve renkleri bende yakın bir tanışıklıktan değil, eski bir bilgiden kalanlar gibi ana çizgileriyle kalmış. Onu dinlerken bana kesinlikle böyle gelirdi: sağlam değil ama dolu; iyi yaratılışlı bir genci yükselten, umudunu kırmadan onu kendine öykünmeye ve geçmeye çağıran şeyler. Bu bana en etkili yüreklendirme gibi geliyor; çünkü öykünme isteği uyandırıp umudu elinden alan, caydırır. Kısacası sözü bol, tek tek bölümleri dikkat çekmeyen, ama bütünüyle görkemli biriydi. Hoşça kal.
Talia esse scripta eius non dubito, etiam si magis reminiscor quam teneo haeretque mihi color eorum non ex recenti conversatione familiariter, sed summatim, ut solet ex vetere notitia. Cum audirem certe illum, talia mihi videbantur, non solida, sed plena, quae adulescentem indolis bonae attollerent et ad imitationem sui evocarent sine desperatione vincendi, quae mihi adhortatio videtur efficacissima. Deterret enim qui imitandi cupiditatem fecit, spem abstulit. Ceterum verbis abundabat, sine commendatione partium singularum in universum magnificus. Vale.