İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

XVII–XVIII. Kitap

17_18.101.1101. Mektup

Her gün, her saat ne kadar hiç olduğumuzu gösteriyor ve kırılganlığımızı unutanlara yeni bir kanıtla bunu hatırlatıyor; sonra ebedî şeyler tasarlayanları dönüp ölüme bakmaya zorluyor.

Bu girişin ne demek istediğini mi soruyorsun? Parlak ve hizmetsever bir Roma şövalyesi olan Cornelius Senecio'yu tanırdın: kendini mütevazı bir başlangıçtan kendi çabasıyla yükseltmişti ve önünde artık gerisine doğru yokuş aşağı bir yol vardı. Çünkü mevki başlamaktan çok daha kolay büyür.

17_18.101.1

Omnis dies, omnis hora quam nihil simus ostendit et aliquo argumento recenti admonet fragilitatis oblitos; tum aeterna meditatos respicere cogit ad mortem. Quid sibi istud principium velit quaeris? Senecionem Cornelium, equitem Romanum splendidum et officiosum, noveras: ex tenui principio se ipse promoverat et iam illi declivis erat cursus ad cetera. Facilius enim crescit dignitas quam incipit.

17_18.101.2Para da yoksulluğun çevresinde en çok oyalanır: ondan sıyrılıp çıkana kadar takılıp kalır. Senecio artık zenginliğin eşiğindeydi; onu oraya en etkili iki şey götürüyordu: kazanmayı ve korumayı bilmek; bunlardan biri bile insanı varlıklı kılmaya yeterdi.

17_18.101.2

Pecunia quoque circa paupertatem plurimum morae habet, dum ex illa erepat haeret. Iam Senecio divitiis imminebat, ad quas illum duae res ducebant efficacissimae, et quaerendi et custodiendi scientia, quarum vel altera locupletem facere potuisset.

17_18.101.3Son derece tutumlu, mal varlığına bedenine gösterdiği kadar özen gösteren bu adam, sabah âdeti olduğu üzere beni ziyaret etmiş, bütün gün ağır hasta ve umutsuz yatan bir dostunun başında geceye kadar oturmuş, neşeyle akşam yemeğini yemişti; ardından ani seyreden bir hastalığa, boğaz yangısına yakalandı; daralmış gırtlağında güçlükle sıkışan nefesini sabaha kadar çekebildi. Böylece sağlıklı ve dinç bir insanın bütün görevlerini yerine getirdikten sonra birkaç saat içinde öldü.

17_18.101.3

Hic homo summae frugalitatis, non minus patrimonii quam corporis diligens, cum me ex consuetudine mane vidisset, cum per totum diem amico graviter adfecto et sine spe iacenti usque in noctem adsedisset, cum hilaris cenasset, genere valitudinis praecipiti arreptus, angina, vix conpressum artatis faucibus spiritum traxit in lucem. Intra paucissimas ergo horas, quam omnibus erat sani ac valentis officiis functus, decessit.

17_18.101.4Hem denizde hem karada para çeviren, kazancın hiçbir yolunu denemeden bırakmayıp kamu işlerine de el atmış olan adam, işlerinin tam yolunda gittiği sırada, parasının ileri atıldığı hamlenin tam ortasında alınıp götürüldü.

Aş şimdi armutlarını, Meliboeus, diz asmalarını sıra sıra!

Yarına bile sahip olmayanın ömür tasarlaması ne akılsızcadır! Uzun umutlara girişenlerin çılgınlığı ne büyüktür: "Satın alacağım, inşa edeceğim, borç vereceğim, alacaklarımı toplayacağım, makamlara geleceğim; sonra da yorgun ve doymuş yaşlılığımı inzivaya çekeceğim."

17_18.101.4

Ille, qui et mari et terra pecuniam agitabat, qui ad publica quoque nullum relinquens inexpertum genus quaestus accesserat, in ipso actu bene cedentium rerum, in ipso procurrentis pecuniae impetu raptus est. Insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites. Quam stultum est aetatem disponere ne crastini quidem dominum! O quanta dementia est spes longas inchoantium: emam aedificabo, credam exigam, honores geram, tum deinde lassam et plenam senectutem in otium referam.

17_18.101.5İnan bana, mutlu insanlar için bile her şey belirsizdir. Kimse kendine gelecekten hiçbir şey vaat etmemeli. Elde tutulan bile elden kayar; tuttuğumuz saati bile rastlantı keser. Zaman belli bir kanunla döner, ama karanlıkta; tabiat için kesin olanın benim için belirsiz olmasından bana ne?

17_18.101.5

Omnia, mihi crede, etiam felicibus dubia sunt. Nihil sibi quisquam de futuro debet promittere. Id quoque, quod tenetur, per manus exit et ipsam, quam premimus, horam casus incidit, volvitur tempus rata quidem lege, sed per obscurum; quid autem ad me, an naturae certum sit quod mihi incertum est?

17_18.101.6Uzun deniz yolculukları, yabancı kıyıları dolaştıktan sonra vatana geç dönüşler tasarlarız; askerliği ve ordugâh emeklerinin geç gelen ücretlerini, kâhyalıkları, görevden göreve yükselmeleri tasarlarız; oysa ölüm bu arada yanı başımızdadır. Ölüm, başkasınınki dışında hiç düşünülmediği için önümüze ara sıra ölümlülüğün örnekleri sürülür; ama bunlar ancak şaşırdığımız süre kadar akılda kalır.

17_18.101.6

Navigationes longas et pererratis litoribus alienis seros in patriam reditus proponimus, militiam et castrensium laborum tarda manipretia, procurationes officiorumque per officia processus, cum interim ad latus mors est, quae quoniam numquam cogitatur nisi aliena, subinde nobis ingeruntur mortalitatis exempla non diutius quam dum miramur haesura.

17_18.101.7Her gün olabilecek bir şeyin bir gün olmasına şaşırmaktan daha akılsızca ne var? Sınırımız kaderlerin aman bilmez zorunluluğunun onu çaktığı yerde duruyor elbette; ama hiçbirimiz sınıra ne kadar yakın olduğunu bilmiyor. Bu yüzden ruhumuzu, sanki sona varılmış gibi biçimlendirelim. Hiçbir şeyi ertelemeyelim. Her gün hayatla hesabımızı kapatalım.

17_18.101.7

Quid autem stultius quam mirari id ullo die factum, quod omni potest fieri? Stat quidem terminus nobis, ubi illum inexorabilis fatorum necessitas fixit, sed nemo scit nostrum, quam prope versetur terminum. Sic itaque formemus animum, tamquam ad extrema ventum sit. Nihil differamus. Cotidie cum vita paria faciamus.

17_18.101.8Hayatın en büyük kusuru, hep eksik kalması, ondan bir şeyin hep ertelenmesidir. Her gün hayatına son dokunuşu yapan, zamana muhtaç değildir. Bu muhtaçlıktan ise korku ve ruhu kemiren gelecek arzusu doğar. Gelecek şeylerin nereye varacağı konusundaki kuşkudan daha sefil bir şey yoktur: geride kalanın ne kadar ve nasıl olduğunu düşünen kaygılı zihin içinden çıkılmaz bir dehşetle çalkalanır.

17_18.101.8

Maximum vitae vitium est, quod inperfecta semper est, quod aliquid ex illa differtur. Qui cotidie vitae suae summam manum inposuit, non indiget tempore. Ex hac autem indigentia timor nascitur et cupiditas futuri exedens animum. Nihil est miserius dubitatione venientium quorsus evadant; quantum sit illud quod restat aut quale, sollicita mens inexplicabili formidine agitatur.

17_18.101.9Bu çalkantıdan nasıl kaçacağız? Tek bir yolla: hayatımız ileriye taşmazsa, kendi içinde toplanırsa. Çünkü şimdisi boşa giden, geleceğe asılı kalır. Kendime borçlu olduğum her şey ödendiğinde, sağlamlaşmış zihin bir günle bir asır arasında fark olmadığını bildiğinde, bundan sonra gelecek bütün günlere ve olaylara yüksekten bakar ve zamanların sırasını büyük bir gülüşle düşünür. Belirsiz şeyler karşısında kesinsen, rastlantıların çeşitliliği ve oynaklığı seni ne diye sarssın?

17_18.101.9

Quo modo effugiemus hanc volutationem? Uno, si vita nostra non prominebit, si in se colligitur. Ille enim ex futuro suspenditur, cui inritum est praesens. Ubi vero, quidquid mihi debui, redditum est, ubi stabilita mens scit nihil interesse inter diem et saeculum, quicquid deinceps dierum rerumque venturum est, ex alto prospicit et cum multo risu seriem temporum cogitat. Quid enim varietas mobilitasque casuum perturbabit, si certus sis adversus incerta?

17_18.101.10Bu yüzden, Lucilius'cuğum, yaşamakta acele et ve her günü ayrı bir hayat say. Kendini böyle hazırlayan, hayatı her gün bütün olan kimse kaygısızdır. Umutla yaşayanların ise her yakın zamanı elinden kayar, yerine açgözlülük ve ölüm korkusu girer: en sefil, her şeyi en sefil kılan korku. Maecenas'ın o en çirkin dileği buradan gelir: bu kötülükler arasında soluğu uzasın da, sakatlığa da çirkinliğe de, en sonunda sivri kazığa da razı olur:

17_18.101.10

Ideo propera, Lucili mi, vivere et singulos dies singulas vitas puta. Qui hoc modo se aptavit, cui vita sua cotidie fuit tota, securus est; in spem viventibus proximum quodque tempus elabitur subitque aviditas et miserrimus ac miserrima omnia efficiens metus mortis. Inde illud Maecenatis turpissimum votum, quo et debilitatem non recusat et deformitatem et novissime acutam crucem, dummodo inter haec mala spiritus prorogetur:

17_18.101.11Elimi çolak et, ayağımı aksak çolak, Kamburumun üstüne kambur koy, oynat gevşek dişlerimi; Yeter ki can kalsın, iyidir; sivri bir kazığa *Otursam bile, onu bana bağışla.*

17_18.101.11

Debilem facito manu, debilem pede coxo, Tuber adstrue gibberum, lubricos quate dentes; Vita dum superest, benest; hanc mihi, vel acuta Si sedeam cruce, sustine.

17_18.101.12Başına gelse en sefil şey olacak olan dileniyor, işkencenin uzaması hayat diye isteniyor. Kazığa kadar yaşamak isteseydi onu en aşağılık biri sayardım. Ama o diyor ki: "Beni sakat bırakabilirsin, yeter ki kırık ve işe yaramaz bedende soluk kalsın. Biçimimi bozabilirsin, yeter ki canavarlaşmış ve çarpılmış bedene biraz zaman eklensin. Beni çarmıha çivileyebilir, oturacağım yere sivri kazığı dikebilirsin." Kendi yarasına bastırmak, kollar gerilmiş çarmıhta asılı durmak, kötülükler içindeki en iyi şeyi, işkencenin sonunu ertelemeye değer mi? Can taşımaya değer mi, sırf onu verip durmak için?

17_18.101.12

Quod miserrimum erat, si incidisset, optatur et tamquam vita petitur supplici mora. Contemptissimum putarem, si vivere vellet usque ad crucem: Tu vero, inquit, me debilites licet, dum spiritus in corpore fracto et inutili maneat. Depraves licet, dum monstroso et distorto temporis aliquid accedat. Suffigas licet et acutam sessuro crucem subdas. Est tanti vulnus suum premere et patibulo pendere districtum, dum differat id, quod est in malis optimum, supplicii finem? Est tanti habere animam, ut agam?

17_18.101.13Böylesine tanrıların bağışlayıcılığından başka ne dileyebilirsin? Bu kadınsı şiirin çirkinliği ne oluyor? Bu en çılgın korkunun pazarlığı ne? Hayatın bu kadar iğrenç biçimde dilenmesi ne? Ona hiç Vergilius okunmamış mıdır sanırsın:

Ölmek bu kadar mı sefil bir şey?

Kötülüklerin en sonuncusunu diliyor; katlanılması en ağır olan şeylerin uzamasını ve sürmesini arzuluyor. Hangi ödül için? Daha uzun bir hayat için elbette. Ama uzun uzun ölmek yaşamak mıdır?

17_18.101.13

Quid huic optes nisi deos faciles? Quid sibi vult ista carminis effeminati turpitudo? Quid timoris dementissimi pactio? Quid tam foeda vitae mendicatio? Huic putes umquam recitasse Vergilium: Usque adeone mori miserum est? Optat ultima malorum, et quae pati gravissimum est extendi ac sustineri cupit; qua mercede? Scilicet vitae longioris. Quod autem vivere est diu mori?

17_18.101.14İşkenceler arasında erimek, parça parça yok olmak, canını bir kerede vermek yerine damla damla akıtmak isteyen biri bulunur mu? O uğursuz kazığa çakılmış, artık sakat, artık biçimsiz, omuzları ve göğsü çirkin bir kambura ezilmiş, çarmıhtan önce bile ölmek için pek çok sebebi olduğu hâlde, bunca işkenceyi sürükleyecek bir soluğu sürüklemek isteyen biri bulunur mu?

Şimdi kalk da ölmenin zorunlu olmasının tabiatın büyük bir iyiliği olmadığını söyle.

17_18.101.14

Invenitur aliquis, qui velit inter supplicia tabescere et perire membratim et totiens per stilicidia emittere animam quam semel exhalare? Invenitur, qui velit adactus ad illud infelix lignum, iam debilis, iam pravus et in foedum scapularum ac pectoris tuber elisus, cui multae moriendi causae etiam citra crucem fuerant, trahere animam tot tormenta tracturam? Nega nunc magnum beneficium esse naturae, quod necesse est mori.

17_18.101.15Birçok kişi daha kötü pazarlıklara bile hazırdır: daha uzun yaşamak için bir dostunu satmaya, bunca cinayete tanık olmuş gün ışığını görebilmek için çocuklarını kendi eliyle fuhşa teslim etmeye. Hayat hırsı söküp atılmalı ve bir gün katlanmak zorunda olduğun şeye ne zaman katlandığının önemi olmadığı öğrenilmelidir. Önemli olan ne kadar uzun değil, ne kadar iyi yaşadığındır; çoğu zaman da iyi yaşamak uzun yaşamamaktadır. Hoşça kal.

17_18.101.15

Multi peiora adhuc pacisci parati sunt: etiam amicum prodere, ut diutius vivant, et liberos ad stuprum manu sua tradere, ut contingat lucem videre tot consciam scelerum. Excutienda vitae cupido est discendumque nihil interesse, quando patiaris, quod quandoque patiendum est. Quam bene vivas refert, non quam diu; saepe autem in hoc est bene, ne diu. Vale.

17_18.102.1102. Mektup

Tatlı bir rüya gören birini uyandıran nasıl can sıkıcıdır —çünkü yanlış da olsa gerçeğinin etkisini taşıyan bir hazzı elinden alır—, senin mektubun da bana öyle bir haksızlık etti. Çünkü elverişli bir düşünceye kendimi bırakmışken ve izin verilse daha ileri gidecekken beni geri çağırdı.

17_18.102.1

Quomodo molestus est iucundum somnium videnti qui excitat, aufert enim voluptatem, etiam si falsam, effectum tamen verae habentem; sic epistula tua mihi fecit iniuriam. Revocavit enim me cogitationi aptae traditum et iturum, si licuisset, ulterius.

17_18.102.2Ruhların ebediyetini araştırmak, hatta, Herkül adına, ona inanmak hoşuma gidiyordu. Çünkü bu pek hoş şeyi kanıtlamaktan çok vaat eden büyük adamların kanaatlerine kendimi kolayca bırakıyordum. Böylesine büyük bir umuda kendimi veriyordum. Artık kendimden bıkmıştım; o sonsuz zamana, bütün çağların mülkiyetine geçecek biri olarak yıpranmış ömrümün artakalanını hor görüyordum; derken mektubunu alınca birden uyandım ve böyle güzel bir rüyayı kaybettim. Seni gönderdikten sonra ona yeniden döneceğim ve onu geri kazanacağım.

17_18.102.2

Iuvabat de aeternitate animarum quaerere, immo mehercules credere. Praebebam enim me facilem opinionibus magnorum virorum rem gratissimam promittentium magis quam probantium. Dabam me spei tantae. Iam eram fastidio mihi, iam reliquias aetatis infractae contemnebam in immensum illud tempus et in possessionem omnis aevi transiturus; cum subito experrectus sum epistula tua accepta et tam bellum somnium perdidi. Quod repetam, si te dimisero, et redimam.

17_18.102.3Mektubun, ölümden sonra gelen itibarın bir iyi olduğunu, yani bizimkilerin görüşünü kanıtlamaya çalıştığım ilk mektubumda bütün meseleyi açıklamadığımı söylüyor. Bize karşı ileri sürülen itirazı çözmediğimi söylüyor: "Ayrık parçalardan oluşan hiçbir iyi yoktur" diyorlar; "itibar ise ayrık parçalardan oluşur."

17_18.102.3

Negat me epistula prima totam quaestionem explicuisse, in qua probare conabar id quod nostris placet, claritatem, quae post mortem contingit, bonum esse. Id enim me non solvisse, quod opponitur nobis: Nullum, inquiunt, bonum ex distantibus. Hoc autem ex distantibus constat.

17_18.102.4Lucilius'cuğum, sorduğun şey aynı meselenin başka bir yerine aittir; bu yüzden yalnız bunu değil, buraya ilişkin başka şeyleri de ertelemiştim. Çünkü bildiğin gibi bazı ahlâk meselelerine mantık meseleleri karışır. Bu yüzden onun doğrudan ahlâka ilişkin kısmını ele aldım: kaygılarımızı son günün ötesine taşımak akılsızca ve gereksiz midir; iyiliklerimiz bizimle birlikte mi düşer, var olmayana ait hiçbir şey yok mudur; olduğu zaman hissetmeyeceğimiz bir şeyden, olmadan önce bir yarar elde edilebilir ya da aranabilir mi?

17_18.102.4

Quod interrogas, mi Lucili, eiusdem quaestionis est loci alterius, et ideo non hoc tantum, sed alia quoque eodem pertinentia distuleram. Quaedam enim, ut scis, moralibus rationalia inmixta sunt. Itaque illam partem rectam et ad mores pertinentem tractavi: numquid stultum sit ac supervacuum ultra extremum diem curas transmittere, an cadant bona nostra nobiscum nihilque sit eius, qui nullus est, an ex eo, quod, cum erit, sensuri non sumus, antequam sit, aliquis fructus percipi aut peti possit.

17_18.102.5Bunların hepsi ahlâka bakar; bu yüzden yerlerine konuldular. Diyalektikçilerin bu görüşe karşı söyledikleri ise ayrılmalıydı, bu yüzden bir kenara konuldu. Şimdi her şeyi istediğin için onların söylediklerinin hepsini sırasıyla aktaracağım, sonra her birine karşılık vereceğim.

17_18.102.5

Haec omnia mores spectant; itaque suo loco posita sunt. At quae a dialecticis contra hanc opinionem dicuntur, segreganda fuerunt et ideo seposita sunt. Nunc, quia omnia exigis, omnia quae dicunt persequar, deinde singulis occurram.

17_18.102.6Önce bir şey söylemezsem, çürütülecek şeyler anlaşılamaz. Önceden söylemek istediğim nedir? Bazı cisimler bitişiktir, insan gibi; bazıları bileşiktir, gemi, ev, kısacası ayrı parçaları bir bağlantıyla bir araya getirilmiş her şey gibi; bazıları ise üyeleri hâlâ ayrı duran ayrık parçalardan oluşur, ordu, halk, senato gibi. Çünkü bu cisimleri meydana getirenler hukukla ya da vazifeyle birbirine bağlıdır; tabiatça birbirlerinden ayrıdırlar, tek tektirler. Bir de neyi önceden söylemek istiyorum?

17_18.102.6

Nisi aliquid praedixero, intellegi non poterunt quae refellentur. Quid est, quod praedicere velim? Quaedam continua corpora esse, ut hominem; quaedam esse composita, ut navem, domum, omnia denique, quorum diversae partes iunctura in unum coactae sunt; quaedam ex distantibus, quorum adhuc membra separata sunt, tamquam exercitus, populus, senatus. Illi enim, per quos ista corpora efficiuntur, iure aut officio cohaerent, natura diducti et singuli sunt. Quid est, quod etiamnunc praedicere velim?

17_18.102.7Ayrık parçalardan oluşan hiçbir şeyi iyi saymayız. Çünkü tek bir iyi, tek bir soluk tarafından bir arada tutulup yönetilmelidir; tek bir iyinin tek bir yönetici ilkesi olmalıdır. Bunu bir gün istersen kendi başına kanıtlanır; şimdilik ortaya konulması gerekiyordu, çünkü bizim silahlarımız bize karşı atılıyor.

17_18.102.7

Nullum bonum putamus esse, quod ex distantibus constat. Uno enim spiritu unum bonum contineri ac regi debet, unum esse unius boni principale. Hoc si quando desideraveris, per se probatur; interim ponendum fuit, quia in nos nostra tela mittuntur.

17_18.102.8"Ayrık parçalardan oluşan hiçbir iyi olmadığını söylüyorsunuz" diyor. "Oysa bu itibar, iyi insanların olumlu kanaatidir. Nasıl ün tek bir kişinin sözü, kötü ün de tek bir kişinin kötü düşüncesi değilse, itibar da tek bir iyi insanın beğenisini kazanmış olmak değildir. İtibar olsun diye, seçkin ve saygın birçok kişinin bu konuda birleşmesi gerekir. Oysa bu, birçok kişinin, yani ayrık olanların yargısından oluşur; demek ki iyi değildir."

17_18.102.8

Dicitis, inquit, nullum bonum ex distantibus esse? Claritas autem ista bonorum virorum secunda opinio est. Nam quomodo fama non est unius sermo nec infamia unius mala existimatio, sic nec claritas uni bono placuisse. Consentire in hoc plures insignes et spectabiles viri debent, ut claritas sit. Haec autem ex iudiciis plurium efficitur, id est distantium; ergo non est bonum.

17_18.102.9"İtibar" diyor, "iyi birine iyilerce verilen övgüdür. Övgü bir sözdür; söz bir şey anlatan sestir; ses ise iyi insanların sesi bile olsa bir iyi değildir. Çünkü iyi bir insanın yaptığı her şey iyi değildir: alkışlar da ıslık da çalar; ama kimse, onun her şeyine hayran olsa ve övse bile, alkışına ya da ıslığına iyi demez, aksırığına ya da öksürüğüne dediği gibi. Demek ki itibar bir iyi değildir.

17_18.102.9

Claritas, inquit, laus est a bonis bono reddita; laus oratio, vox est aliquid significans; vox est autem, licet virorum sit bonorum, non bonum. Nec enim quicquid vir bonus facit, bonum est. Nam et plaudit et sibilat, sed nec plausum quisquam nec sibilum, licet omnia eius admiretur et laudet, bonum dicit, non magis quam sternumentum aut tussim. Ergo claritas bonum non est.

17_18.102.10Kısacası bize söyleyin: bu, övenin mi iyisidir yoksa övülenin mi? Övülenin iyisi olduğunu söylerseniz, bir başkasının sağlıklı olmasının benim iyim olduğunu iddia etmek kadar gülünç bir şey yapmış olursunuz. Ama hak edenleri övmek ahlâken güzel bir eylemdir; böylece bu, eylem kimin ise o övenin iyisidir, övülen bizim değil. Oysa aranan buydu."

17_18.102.10

Ad summam dicite nobis, utrum laudantis an laudati bonum sit: si laudati bonum esse dicitis, tam ridiculam rem facitis, quam si adfirmetis meum esse, quod alius bene valeat. Sed laudare dignos honesta actio est; ita laudantis bonum est, cuius actio est, non nostrum, qui laudamur. Atqui hoc quaerebatur.

17_18.102.11Şimdi her birine kısaca cevap vereyim. Önce, ayrık parçalardan oluşan bir iyi olup olmadığı hâlâ araştırılıyor ve iki tarafın da görüşleri var. Sonra, itibar çok oy mu ister? Tek bir iyi insanın yargısıyla da yetinebilir: bizi iyi diye yargılayan tek bir iyi insandır.

17_18.102.11

Respondebo nunc singulis cursim. Primum, an sit aliquod ex distantibus bonum, etiamnunc quaeritur et pars utraque sententias habet. Deinde claritas desiderat multa suffragia? Potest et unius boni viri iudicio esse contenta; unus nos bonus bonos iudicat.

17_18.102.12"Ne yani" diyor, "ün de tek bir insanın düşüncesi, kötü ün de tek bir kişinin kötü sözü mü olacak? Şanı da daha geniş yayılmış bir şey olarak anlıyorum, çünkü çok kişinin birleşmesini gerektirir." Bunların durumu ile onunkinin durumu farklıdır. Neden? Çünkü iyi bir insan hakkımda iyi düşünüyorsa, bütün iyiler aynı şeyi düşünüyormuş gibi bir konumdayımdır; çünkü hepsi beni tanırsa aynı şeyi düşünecektir. Yargıları eşit ve aynıdır, hakikatle aynı ölçüde boyanmıştır. Ayrı düşemezler; bu yüzden hepsinin aynı şeyi düşünmesiyle bir tutulur, çünkü başka türlü düşünemezler.

17_18.102.12

Quid ergo? inquit, et fama erit unius hominis existimatio et infamia unius malignus sermo? Gloriam quoque, inquit, latius fusam intellego, consensum enim multorum exigit. Diversa horum condicio est et illius. Quare? Quia, si de me bene vir bonus sentit, eodem loco sum, quo si omnes boni idem sentirent; omnes enim, si me cognoverint, idem sentient. Par illis idemque iudicium est, aeque vero inficitur. Dissidere non possunt; ita pro eo est, ac si omnes idem sentiant, quia aliud sentire non possunt.

17_18.102.13Şan ya da ün için tek bir kişinin kanaati yetmez. Orada tek bir görüş herkesinki kadar güç taşır, çünkü herkese tek tek sorulsa görüşleri tek olacaktır; burada ise birbirine benzemeyenlerin yargıları farklıdır. Duyguları kararsız, her şeyi kuşkulu, hafif, şüpheli bulursun. Herkesin tek bir görüşü olabileceğini mi sanıyorsun? Tek bir kişinin bile tek bir görüşü yoktur. Ötekinin hoşuna giden hakikattir; hakikatin gücü tektir, yüzü tektir. Bunların onayladığı ise yanlış şeylerdir; yanlış şeylerde ise hiçbir zaman tutarlılık yoktur: değişir, birbirinden ayrılırlar.

17_18.102.13

Ad gloriam aut famam non est satis unius opinio. Illic idem potest una sententia, quod omnium, quia omnium, si perrogetur, una erit; hic diversa dissimilium iudicia sunt. Difficiles adfectus, dubia omnia invenies, levia, suspecta. Putas tu posse unam omnium esse sententiam? Non est unius una sententia. Illi placet verum, veritatis una vis, una facies est; apud hos falsa sunt, quibus adsentiuntur. Numquam autem falsis constantia est: variantur et dissident.

17_18.102.14"Ama övgü" diyor, "bir sesten başka bir şey değildir; ses ise iyi değildir." İtibarın iyilerce iyilere verilen övgü olduğunu söylediklerinde onu sese değil, yargıya bağlarlar. Çünkü iyi bir insan susup da birini övgüye layık bulursa, o kişi övülmüştür.

17_18.102.14

Sed laus, inquit, nihil aliud quam vox est, vox autem bonum non est. Cum dicunt claritatem esse laudem bonorum a bonis redditam, non ad vocem referunt, sed ad sententiam. Licet enim vir bonus taceat, sed aliquem iudicet dignum laude esse, laudatus est.

17_18.102.15Ayrıca övgü başka, övgü konuşması başkadır; ikincisi ses de ister. Bu yüzden kimse "cenaze övgüsü" demez, "cenaze övgü konuşması" der; bunun işi söylevle görülür. Birinin övgüye layık olduğunu söylediğimizde ona insanların iyi sözlerini değil yargılarını vaat ederiz. Demek ki övgü, iyi düşünen ve iyi bir insanı içinden öven sessiz birine de aittir.

17_18.102.15

Praeterea aliud est laus, aliud laudatio, haec et vocem exigit. Itaque nemo dicit laudem funebrem, sed laudationem, cuius officium oratione constat. Cum dicimus aliquem laude dignum, non verba illi benigna hominum, sed iudicia promittimus. Ergo laus etiam taciti est bene sentientis ac bonum virum apud se laudantis.

17_18.102.16Sonra, dediğim gibi, övgü ruha bağlıdır, sözlere değil; sözler tasarlanmış övgüyü dışarı çıkarır ve çok kişinin bilgisine sunar. Övülmesi gerektiğine hükmeden övmüştür. Bizim o tragedya şairimiz övülmüş bir adam tarafından övülmenin görkemli olduğunu söylerken "övgüye layık bir adam tarafından" demek ister. Aynı ölçüde eski bir şair "Övgü sanatları besler" derken, sanatları bozan övgü konuşmasını kastetmez. Çünkü hiçbir şey belagati de kulaklara adanmış başka her uğraşı da halkın onayı kadar bozmamıştır.

17_18.102.16

Deinde, ut dixi, ad animum refertur laus, non ad verba, quae conceptam laudem egerunt et in notitiam plurium emittunt. Laudat qui laudandum esse iudicat. Cum tragicus ille apud nos ait magnificum esse laudari a laudato viro, laude digno ait. Et cum aeque antiquus poeta ait laus alit artis. non laudationem dicit, quae corrumpit artes. Nihil enim aeque et eloquentiam et omne aliud studium auribus deditum vitiavit quam popularis adsensio.

17_18.102.17Ün ille de ses ister; itibar ise sesten bağımsız olarak da gerçekleşebilir, yargıyla yetinir. Yalnız susanlar arasında değil, karşı bağıranlar arasında bile tamdır. İtibarla şan arasındaki farkın ne olduğunu söyleyeyim: şan çok kişinin yargısından, itibar iyilerin yargısından oluşur. "İtibar, yani iyi birine iyilerce verilen övgü kimin iyisidir?" diyor.

17_18.102.17

Fama vocem utique desiderat, claritas potest etiam citra vocem contingere contenta iudicio. Plena est non tantum inter tacentis, sed etiam inter reclamantis. Quid intersit inter claritatem et gloriam dicam: gloria multorum iudiciis constat, claritas bonorum. Cuius, inquit, bonum est claritas, id est laus bono a bonis reddita?

17_18.102.18Övülenin mi, övenin mi? İkisinin de. Benim, yani övülenin iyisidir; çünkü tabiat beni herkesi seven biri olarak doğurdu, iyi davranmış olmaktan sevinirim, faziletlerimi minnetle yorumlayanlar bulduğum için memnun olurum. Minnettar olmaları birçok kişinin iyisidir, ama benim de iyimdir. Çünkü ruhum öyle düzenlenmiştir ki başkalarının iyisini kendi iyim sayarım, hele iyiliklerine kendimin sebep olduğu kişilerinkini.

17_18.102.18

Utrum laudati an laudantis? Utriusque. Meum, qui laudor; quia natura me amantem omnium genuit, et bene fecisse gaudeo, et gratos me invenisse virtutum interpretes laetor; hoc plurium bonum est, quod grati sunt, sed et meum. Ita enim animo conpositus sum, ut aliorum bonum meum iudicem, utique eorum, quibus ipse sum boni causa.

17_18.102.19Bu, övenlerin de iyisidir, çünkü faziletle yapılır; faziletin her eylemi de bir iyidir. Ben öyle biri olmasaydım bu onlara nasip olamazdı. Bu yüzden hak ederek övülmek ikisinin de iyisidir; Herkül adına, tıpkı iyi bir yargıda bulunmanın hem yargılayanın hem de lehine yargıda bulunulanın iyisi olması gibi. Adaletin hem ona sahip olanın hem de borcunu ödediği kişinin iyisi olduğundan kuşku mu duyuyorsun? Hak edeni övmek adalettir; demek ki ikisinin de iyisidir.

17_18.102.19

Est istud laudantium bonum, virtute enim geritur; omnis autem virtutis actio bonum est. Hoc contingere illis non potuisset, nisi ego talis essem. Itaque utriusque bonum est merito laudari, tam mehercules quam bene iudicasse iudicantis bonum est et eius, secundum quem iudicatum est. Numquid dubitas, quin iustitia et habentis bonum sit et eius, cui debitum solvit? Merentem laudare iustitia est; ergo utriusque bonum est.

17_18.102.20Bu laf cambazlarına yeterince cevap vermiş olalım. Ama amacımız ince ince tartışmak, felsefeyi yüceliğinden bu darlıklara indirmek olmamalı. Kendine sonra büyük zahmetle geri katetmek zorunda kalacağın dolambaçlar kurmaktansa açık ve doğru yoldan gitmek ne kadar iyidir! Çünkü bu tartışmalar, birbirini ustalıkla tuzağa düşürmeye çalışanların oyunundan başka bir şey değildir.

17_18.102.20

Cavillatoribus istis abunde responderimus. Sed non debet hoc nobis esse propositum arguta disserere et philosophiam in has angustias ex sua maiestate detrahere; quanto satius est ire aperta via et recta quam sibi ipsum flexus disponere, quos cum magna molestia debeas relegere? Neque enim quicquam aliud istae disputationes sunt quam inter se perite captantium lusus.

17_18.102.21Bunun yerine, insanın zihnini sınırsızlığa doğru uzatmasının ne kadar tabiî olduğunu söyle. İnsan ruhu büyük ve soylu bir şeydir: kendisine Tanrı'yla ortak olanlar dışında hiçbir sınır konmasına katlanmaz. Önce, alçak bir vatanı kabul etmez: Efes'i ya da İskenderiye'yi, ya da yerleşiklerle daha kalabalık, binalarla daha bayındır bir toprak varsa onu. Onun vatanı, en yüksek ve bütünü kuşatan şeyin çeviresiyle sardığı her şeydir: denizlerin karalarla birlikte içinde yattığı bu bütün kubbe, ilahî olanı insanî olandan ayıran ama aynı zamanda birleştiren havanın içinde bulunduğu, bunca ışığın yerlerine yerleşip kendi işleri için nöbet tuttuğu kubbe.

17_18.102.21

Dic potius, quam naturale sit in inmensum mentem suam extendere. Magna et generosa res est humanus animus: nullos sibi poni nisi communes et cum deo terminos patitur. Primum humilem non accipit patriam, Ephesum aut Alexandriam aut si quod est etiamnunc frequentius accolis laetiusve tectis solum; patria est illi quodcumque suprema et universa circuitu suo cingit, hoc omne convexum, intra quod iacent maria cum terris, intra quod aer humanis divina secernens etiam coniungit, in quo disposita tot lumina in actus suos excubant.

17_18.102.22Sonra kendine dar bir ömür verilmesine izin vermez: "Bütün yıllar benimdir" der. "Hiçbir çağ büyük yeteneklere kapalı, hiçbir zaman düşünceye geçit vermez değildir. İlahî olanla insanî olanın bu karışımını ayıracak o gün geldiğinde, bedeni bulduğum yerde bırakacak, kendimi tanrılara geri vereceğim. Şimdi de onlarsız değilim, ama ağır ve topraksı olan beni alıkoyuyor."

17_18.102.22

Deinde artam aetatem sibi dari non sinit: omnes, inquit, anni mei sunt. Nullum saeculum magnis ingeniis clusum est, nullum non cogitationi pervium tempus. Cum venerit dies ille, qui mixtum hoc divini humanique secernat, corpus hic, ubi inveni, relinquam, ipse me dis reddam. Nec nunc sine illis sum, sed gravi terrenoque detineor.

17_18.102.23Ölümlü ömrün bu oyalanmaları, o daha iyi ve daha uzun hayatın provasıdır. Ana rahmi bizi on ay nasıl tutar ve kendisi için değil, soluk alabilecek ve açıkta dayanabilecek hâle gelince salıverileceğimiz o yer için hazırlarsa, bebeklikten yaşlılığa uzanan bu süre boyunca da başka bir doğum için olgunlaşırız. Bizi başka bir başlangıç, başka bir dünya düzeni bekliyor.

17_18.102.23

Per has mortalis aevi moras illi meliori vitae longiorique proluditur. Quemadmodum decem mensibus tenet nos maternus uterus et praeparat non sibi, sed illi loco, in quem videmur emitti iam idonei spiritum trahere et in aperto durare; sic per hoc spatium, quod ab infantia patet in senectutem, in alium maturescimus partum. Alia origo nos expectat, alius rerum status.

17_18.102.24Gökyüzüne henüz ancak uzaktan dayanabiliyoruz; o hâlde o karar saatine korkusuzca bak: o, ruhun değil bedenin son saatidir. Çevrende yatan ne varsa, misafir kaldığın bir yerin eşyası gibi gör: geçip gitmek gerek. Tabiat, girerken olduğu gibi dönerken de insanın üstünü arar.

17_18.102.24

Nondum caelum nisi ex intervallo pati possumus; proinde intrepidus horam illam decretoriam prospice: non est animo suprema, sed corpori. Quidquid circa te iacet rerum, tamquam hospitalis loci sarcinas specta: transeundum est. Excutit redeuntem natura sicut intrantem.

17_18.102.25Getirdiğinden fazlasını götüremezsin; hatta hayata getirdiğinin de büyük bir kısmı bırakılmalıdır: üstündeki bu örtü, son giysin olan deri senden soyulacak; et ve her yana yayılıp bütün bedende dolaşan kan soyulacak; akıcı ve kaygan şeylerin dayanakları olan kemikler ve sinirler soyulacak.

17_18.102.25

Non licet plus efferre quam intuleris, immo etiam ex eo, quod ad vitam adtulisti, pars magna ponenda est: detrahetur tibi haec circumiecta, novissimum velamentum tui, cutis; detrahetur caro et suffusus sanguis discurrensque per totum; detrahentur ossa nervique, firmamenta fluidorum ac labentium.

17_18.102.26Son gün diye korktuğun o gün, ebedî bir doğumun günüdür. Yükünü bırak; ne duraksıyorsun? Sanki daha önce de içinde saklandığın bedeni bırakıp çıkmamışsın gibi! Takılıyorsun, direniyorsun; o zaman da annenin büyük bir zorlanmasıyla dışarı itilmiştin. İnliyorsun, ağlıyorsun; bu ağlamak da doğanın işidir, ama o zaman bağışlanmalıydı: her şeyden habersiz ve deneyimsiz gelmiştin. Ana karnının sıcak ve yumuşak kucağından çıkarılınca sana daha serbest bir hava çarptı, sonra sert bir elin dokunuşu seni incitti; henüz narin ve hiçbir şey bilmezken bilinmeyenler arasında donakaldın.

17_18.102.26

Dies iste, quem tamquam extremum reformidas, aeterni natalis est. Depone onus; quid cunctaris, tamquam non prius quoque relicto, in quo latebas, corpore exieris? Haeres, reluctaris; tum quoque magno nisu matris expulsus es. Gemis, ploras; et hoc ipsum flere nascentis est, sed tunc debebat ignosci: rudis et imperitus omnium veneras. Ex maternorum viscerum calido mollique fomento emissum adflavit aura liberior, deinde offendit durae manus tactus, tenerque adhuc et nullius rei gnarus obstipuisti inter ignota.

17_18.102.27Şimdi daha önce parçası olduğun şeyden ayrılmak sana yeni değil; artık gereksiz uzuvlarını gönül rahatlığıyla bırak, uzun süre içinde oturduğun bu bedeni bir kenara koy. Parçalanacak, gömülecek, yok olacak. Neden üzülüyorsun? Olağan olan budur: doğanın örtüleri hep yok olur. Bunları neden kendininmiş gibi seviyorsun? Bunlar seni örtüyor yalnız. Seni bundan söküp alacak ve o pis ve kokulu karnın ortaklığından çıkaracak gün gelecek.

17_18.102.27

Nunc tibi non est novum separari ab eo, cuius ante pars fueris; aequo animo membra iam supervacua dimitte et istuc corpus inhabitatum diu pone. Scindetur, obruetur, abolebitur. Quid contristaris? Ita solet fieri: pereunt semper velamenta nascentem. Quid ista sic diligis quasi tua? Istis opertus es. Veniet, qui te revellat dies et ex contubernio foedi atque olidi ventris educat.

17_18.102.28Şimdiden de elinden geldiğince ondan ve zorunlu ve ciddi şeylere bağlı olmayan hazdan uzaklaş; buradan artık yabancı olarak daha yüksek, daha yüce bir şey düşün. Bir gün tabiatın sırları sana açılacak, bu sis dağılacak, her yandan parlak bir ışık vuracak.

Bunca yıldızın ışıklarını birbirine kattığı o parıltının ne kadar büyük olacağını kendi kendine tasarla; hiçbir gölge o açıklığı bozmayacak. Göğün her yanı eşit parlayacak; gece ve gündüz, havanın en alt katmanının nöbetleşmeleridir. Bütün ışığı bütün varlığınla gördüğünde, şimdi gözlerin en dar yollarından belli belirsiz baktığın hâlde, karanlıkta yaşamış olduğunu söyleyeceksin. Yine de ona şimdiden uzaktan hayransın; ilahî ışığı kendi yerinde gördüğünde sana nasıl görünecek?

17_18.102.28

Huic nunc quoque tu, quantum potes, subduc te voluptatique, nisi quae necessariis seriisque cohaerebit; alienus iam hinc altius aliquid sublimiusque meditare. Aliquando naturae tibi arcana retegentur, discutietur ista caligo et lux undique clara percutiet. Imaginare tecum, quantus ille sit fulgor tot sideribus inter se lumen miscentibus; nulla serenum umbra turbabit. Aequaliter splendebit omne caeli latus; dies et nox aeris infimi vices sunt. Tunc in tenebris vixisse te dices, cum totam lucem et totus aspexeris, quam nunc per angustissimas oculorum vias obscure intuens. Et tamen admirans illam iam procul; quid tibi videbitur divina lux, cum illam suo loco videris?

17_18.102.29Bu düşünce ruhta bayağı, alçak, zalim hiçbir şeyin çökelmesine izin vermez. Tanrıların her şeye tanık olduğunu söyler. Onların beğenisini kazanmamızı, gelecek için onlara hazırlanmamızı, ebediyeti göz önüne koymamızı buyurur. Onu zihninde kavrayan hiçbir ordudan ürkmez, boru sesiyle dehşete düşmez, hiçbir tehditle korkuya sürüklenmez.

17_18.102.29

Haec cogitatio nihil sordidum animo subsidere sinit, nihil humile, nihil crudele. Deos rerum omnium esse testes ait. Illis nos adprobari, illis in futurum parari iubet et aeternitatem proponere. Quam qui mente concepit, nullos horret exercitus, non terretur tuba, nullis ad timorem minis agitur.

17_18.102.30Ölmeyi uman neden korkmasın? Ruhun ancak beden bağıyla tutulduğu sürece kaldığına, çözülünce hemen dağıldığına hükmeden de, ölümden sonra bile yararlı olabilmek için çabalar. Çünkü kendisi gözlerden alınıp götürülmüş olsa da yine

Yiğidin büyük fazileti, soyunun büyük şanı Durmadan döner gönle.

Düşün, iyi örnekler bize ne kadar yarar: büyük adamların hatırasının, varlıklarından daha az yararlı olmadığını anlayacaksın. Hoşça kal.

17_18.102.30

Quidni non timeat qui mori sperat? Is quoque, qui animum tamdiu iudicat manere, quamdiu retinetur corporis vinculo, solutum statim spargit, ut etiam post mortem utilis esse possit. Quamvis enim ipse ereptus sit oculis, tamen Multa viri virtus animo multusque recursat Gentis honos. Cogita, quantum nobis exempla bona prosint: scies magnorum virorum non minus praesentiam esse utilem quam memoriam. Vale.

17_18.103.1103. Mektup

Belki başına gelebilecek, ama gelmeyebilecek de olan bu şeyleri neden kolluyorsun? Yangını, çöküntüyü, bize tesadüfen gelen ama pusu kurmayan öteki şeyleri söylüyorum. Sen daha çok bizi gözetleyen, avlamaya çalışan şeylere bak, onlardan sakın. Ağır olsalar da ender rastlantılardır gemi kazası geçirmek, arabadan düşmek; insandan insana ise her gün tehlike vardır. Buna karşı hazırlan, buna dikkatli gözlerle bak. Hiçbir kötülük daha sık, daha inatçı, daha okşayıcı değildir.

17_18.103.1

Quid ista circumspicis, quae tibi possunt fortasse evenire, sed possunt et non evenire? Incendium dico, ruinam, alia, quae nobis incidunt, non insidiantur; illa potius vide, illa devita, quae nos observant, quae captant. Rariores sunt casus, etiam si graves, naufragium facere, vehiculo everti; ab homine homini cotidianum periculum. Adversus hoc te expedi, hoc intentis oculis intuere. Nullum est malum frequentius, nullum pertinacius, nullum blandius.

17_18.103.2Fırtına kopmadan önce tehdit eder, binalar çökmeden önce çatırdar, duman yangını önceden haber verir; insandan gelen yıkım ise ansızındır ve yaklaştıkça daha özenle gizlenir.

Karşına çıkanların yüzlerine güveniyorsan yanılıyorsun: insan suretleri, yabani hayvan ruhları vardır; şu farkla ki hayvanların yalnız ilk saldırısı ölümcüldür, geçip gittiklerinin peşine düşmezler. Çünkü onları zarar vermeye ancak zorunluluk kışkırtır; ya açlık ya korku onları kavgaya zorlar. İnsana ise insanı yok etmek hoş gelir.

17_18.103.2

Ac tempestas minatur antequam surgat, crepant aedificia antequam corruant, praenuntiat fumus incendium; subita est ex homine pernicies et eo diligentius tegitur, quo propius accedit. Erras, si istorum tibi qui occurrunt vultibus credis; hominum effigies habent, animos ferarum, nisi quod illarum perniciosus est primus incursus; quos transiere, non quaerunt. Numquam enim illas ad nocendum nisi necessitas incitat; aut fame aut timore coguntur ad pugnam; homini perdere hominem libet.

17_18.103.3Yine de insandan ne tehlike geldiğini düşünürken, insanın vazifesinin ne olduğunu da düşün. Birine incitilmemek için, öbürüne incitmemek için bak. Herkesin iyiliğine sevin, sıkıntısına üzül; ne sağlaman gerektiğini, neden sakınman gerektiğini aklında tut.

17_18.103.3

Tu tamen ita cogita, quod ex homine periculum sit, ut cogites, quod sit hominis officium. Alterum intuere, ne laedaris, alterum ne laedas. Commodis omnium laeteris, movearis incommodis et memineris, quae praestare debeas, quae cavere.

17_18.103.4Böyle yaşamakla ne elde edersin? Zarar görmemeyi değil, aldatılmamayı. Elinden geldiğince felsefeye çekil: o seni koynunda koruyacak, onun tapınağında ya güvende ya da daha güvende olacaksın. Yalnız aynı yolda yürüyenler birbirine çarpar.

17_18.103.4

Sic vivendo quid consequaris? Non te ne noceant, sed ne fallant. Quantum potes autem, in philosophiam recede: illa te sinu suo proteget, in huius sacrario eris aut tutus aut tutior. Non arietant inter se nisi in eadem ambulantes via.

17_18.103.5Ama felsefenin kendisiyle böbürlenmemelisin: küstahça ve inatla uğraşıldığında pek çok kişi için tehlike sebebi olmuştur. Senin kusurlarını alsın, başkalarınınkini yüzlerine vurmasın. Halkın ahlâkından tiksinmesin, yapmadığı her şeyi kınıyormuş gibi görünmeye çalışmasın. Gösterişsiz, kıskançlık uyandırmadan da bilge olunabilir. Hoşça kal.

17_18.103.5

Ipsam autem philosophiam non debebis iactare; multis fuit periculi causa insolenter tractata et contumaciter. Tibi vitia detrahat, non aliis exprobret. Non abhorreat a publicis moribus nec hoc agat, ut quicquid non facit, damnare videatur. Licet sapere sine pompa, sine invidia. Vale.

17_18.104.1104. Mektup

Nomentum'daki evime kaçtım; neden kaçtım sanırsın? Şehirden mi? Hayır, ateşten, hem de sinsice sokulan bir ateşten. Elini çoktan üstüme koymuştu. Hekim, nabzın hızlanıp düzensizleşmesinin, tabiî ölçüsünü bozmasının başlangıç belirtileri olduğunu söylüyordu. Bu yüzden hemen araba hazırlanmasını emrettim; Paulina'm alıkoymaya çalışsa da çıkıp gitmekte direttim. Ağzımda efendim Gallio'nun sözü vardı: Achaia'da ateşlenmeye başlayınca hemen gemiye binmiş, bunun bedenin değil yerin hastalığı olduğunu haykırıp durmuştu.

17_18.104.1

In Nomentanum meum fugi, quid putas? Urbem? Immo febrem et quidem subrepentem. Iam manum mihi iniecerat. Medicus initia esse dicebat motis venis et incertis et naturalem turbantibus modum. Protinus itaque parari vehiculum iussi; Paulina mea retinente exire perseveravi; illud mihi ore erat domini mei Gallionis, qui cum in Achaia febrem habere coepisset, protinus navem ascendit clamitans non corporis esse, sed loci morbum.

17_18.104.2Bunu, sağlığımı bana emanet eden Paulina'ma söyledim. Çünkü onun soluğunun benimkine bağlı olduğunu bildiğim için ona özen göstermek için kendime özen göstermeye başlıyorum. Yaşlılık beni pek çok şeye karşı daha cesur kılmışken, yaşın bu iyiliğini kaybediyorum: bu ihtiyarın içinde esirgenmesi gereken bir genç de olduğu aklıma geliyor. Ben ondan beni daha cesurca sevmesini elde edemediğim için, o benden kendimi daha özenle sevmemi elde ediyor.

17_18.104.2

Hoc ego Paulinae meae dixi, quae mihi valitudinem meam commendat. Nam cum sciam spiritum illius in meo verti, incipio, ut illi consulam, mihi consulere. Et cum me fortiorem senectus ad multa reddiderit, hoc beneficium aetatis amitto, venit enim mihi in mentem, in hoc sene et adulescentem esse, cui parcitur. Itaque quoniam ego ab illa non impetro, ut me fortius amet, a me impetrat illa, ut me diligentius amem.

17_18.104.3Çünkü ahlâken güzel duygulara göz yummak gerekir. Bazen sebepler insanı zorlasa bile, yakınlarının hatırı için soluk, işkence pahasına da olsa geri çağrılmalı, ağızda tutulmalıdır; çünkü iyi bir insan hoşuna gittiği sürece değil, gerektiği sürece yaşamalıdır. Karısını, dostunu, hayatta biraz daha kalmaya değer bulmayan, ölmekte direnen insan nazlıdır.

Yakınlarının yararı gerektirdiğinde ruh kendine bunu da buyurmalı: ölmek istiyorsa, hatta ölmeye başlamışsa bile, ara vermeli ve kendini yakınlarına uydurmalıdır.

17_18.104.3

Indulgendum est enim honestis adfectibus; et interdum, etiam si premunt causae, spiritus in honorem suorum vel cum tormento revocandus et in ipso ore retinendus est, cum bono viro vivendum sit non quamdiu iuvat sed quamdiu oportet. Ille, qui non uxorem, non amicum tanti putat, ut diutius in vita commoretur, qui perseverabit mori, delicatus est. Hoc quoque imperet sibi animus, ubi utilitas suorum exigit, nec tantum, si vult mori, sed si coepit, intermittat et suis se commodet.

17_18.104.4Başkası için hayata dönmek büyük bir ruhun işidir; büyük adamlar bunu sık sık yapmıştır. Ama şunu da insanlığın en yücesi sayıyorum: en büyük kazancı kendini daha kaygısız koruma ve hayatı daha cesur kullanma olan yaşlılığını, yakınlarından birine tatlı, faydalı, dilenecek bir şey olduğunu biliyorsan, daha dikkatle korumak.

17_18.104.4

Ingentis animi est aliena causa ad vitam reverti, quod magni viri saepe fecerunt. Sed hoc quoque summae humanitatis existimo, senectutem suam, cuius maximus fructus est securior sui tutela et vitae usus animosior, attentius custodire, si scias alicui tuorum esse dulce, utile, optabile.

17_18.104.5Bu işin içinde azımsanmayacak bir sevinç ve ödül de vardır: karına öyle değerli olmaktan ki bu yüzden kendine de daha değerli olasın, daha hoş ne olabilir? Böylece Paulina'm bana yalnız kendi korkusunu değil, benimkini de borç yazabilir.

17_18.104.5

Habet praeterea in se non mediocre ista res gaudium et mercedem; quid enim iucundius quam uxori tam carum esse, ut propter hoc tibi carior fias? Potest itaque Paulina mea non tantum suum mihi timorem inputare, sed etiam meum.

17_18.104.6Peki, yolculuk kararımın nasıl sonuçlandığını mı soruyorsun? Şehrin ağır havasından ve o tüten mutfakların, yakılınca içlerindeki her türlü zehirli buharı tozla birlikte dışarı salan kokusundan çıkar çıkmaz sağlığımın değiştiğini hissettim. Bağlara vardıktan sonra gücüme ne kadar güç eklendi sanırsın? Otlağa salınmış hayvan gibi yemeğime saldırdım. Böylece kendime geldim artık; kuşkulu ve kötü şeyler düşünen bir bedenin o gevşekliği sürmedi. Bütün gönlümle çalışmaya başlıyorum.

17_18.104.6

Quaeris ergo, quomodo mihi consilium profectionis cesserit? Ut primum gravitatem urbis excessi et illum odorem culinarum fumantium, quae motae quicquid pestiferi vaporis obferunt, cum pulvere effundunt, protinus mutatam valitudinem sensi. Quantum deinde adiectum putas viribus, postquam vineas attigi? In pascuum emissus cibum meum invasi. Repetivi ergo iam me; non permansit marcor ille corporis dubii et male cogitantis. Incipio toto animo studere.

17_18.104.7Ruh kendini kendine adamadıkça yerin buna pek katkısı olmaz; o isterse işlerin ortasında da bir yalnızlık bulur. Bölge seçen, inzivanın peşine düşen ise her yerde onu meşgul edecek bir şey bulur. Derler ki Sokrates, gezilerinin kendisine hiçbir yararı olmadığından yakınan birine şöyle cevap vermiş: "Bu başına haksız yere gelmedi: kendinle birlikte geziyordun."

17_18.104.7

Non multum ad hoc locus confert, nisi se sibi praestat animus, qui secretum in occupationibus mediis, si volet, habebit; at ille, qui regiones eligit et otium captat, ubique, quo distringatur, inveniet. Nam Socraten querenti cuidam, quod nihil sibi peregrinationes profuissent, respondisse ferunt: non inmerito hoc tibi evenit; tecum enim peregrinabaris.

17_18.104.8Bazı insanlar kendilerinden uzaklaşabilseler ne iyi ederlerdi! Şimdi ise kendi kendilerini sıkıştırıyor, tedirgin ediyor, bozuyor, korkutuyorlar. Denizi aşmak, şehir değiştirmek neye yarar? Seni sıkıştıran şeylerden kaçmak istiyorsan, başka bir yerde değil, başka biri olman gerekir. Atina'ya geldiğini varsay, Rodos'a geldiğini varsay; dilediğin şehri seç: orada nasıl bir ahlâk olduğunun ne önemi var? Kendi ahlâkını getireceksin.

17_18.104.8

O quam bene cum quibusdam ageretur, si a se aberrarent! Nunc premunt se ipsi, sollicitant, corrumpunt, territant. Quid prodest mare traicere et urbes mutare? Si vis ista, quibus urgueris, effugere, non aliubi sis oportet, sed alius. Puta venisse te Athenas, puta Rhodon; elige arbitrio tuo civitatem: quid ad rem pertinet, quos illa mores habeat? Tuos adferes.

17_18.104.9Zenginliği bir iyi sayacaksın: yoksulluk sana işkence edecek, hem de en sefili, sahte bir yoksulluk. Çünkü çok şeye sahip olsan da, biri daha fazlasına sahip olduğu için, ne kadar geride kalıyorsan o kadar yoksun kalıyormuş gibi görüneceksin kendine. Makamları bir iyi sayacaksın: şunun konsül olması, ötekinin bir daha konsül olması seni kahredecek; birinin adını takvim listelerinde daha sık okudukça kıskanacaksın. Hırsın çılgınlığı öyle büyük olacak ki, önünde biri bulunduğu sürece arkanda kimse yokmuş gibi gelecek.

17_18.104.9

Divitias iudicabis bonum: torquebit te paupertas, quod est miserrimum, falsa. Quamvis enim multum possideas, tamen, quia aliquis plus habet, tanto tibi videris defici, quanto vinceris. Honores iudicabis bonum: male te habebit ille consul factus, ille etiam refectus, invidebis, quotiens aliquem in fastis saepius legeris. Tantus erit ambitionis furor, ut nemo tibi post te videatur, si aliquis ante te fuerit.

17_18.104.10Ölümü en büyük kötülük sayacaksın; oysa onda, ondan önce gelen korkudan başka kötü bir şey yoktur. Seni yalnız tehlikeler değil, kuşkular da dehşete düşürecek; hep boş şeylerle çalkalanıp duracaksın. Çünkü

Argos'un bunca şehrinden kurtulmanın, düşmanların ortasından kaçıp sıyrılmanın

ne yararı olacak? Barışın kendisi korku sağlayacak. Zihin bir kez sarsıldı mı, güvenli şeylere bile güvenilmez; zihin öngörüsüz bir dehşeti alışkanlık hâline getirince, kendi kurtuluşunu korumakta bile beceriksizdir. Çünkü sakınmaz, kaçar. Oysa sırtımızı döndüğümüzde tehlikelere daha açık oluruz.

17_18.104.10

Maximum malum iudicabis mortem, cum in illa nihil sit mali, nisi quod ante ipsam est, timeri. Exterrebunt te non tantum pericula, sed suspiciones; vanis semper agitaberis. Quid enim proderit evasisse tot urbes Argolicas mediosque fugam tenuisse per hostis? Ipsa pax timores sumministrabit. Ne tutis quidem habebitur fides consternata semel mente; quae ubi consuetudinem pavoris inprovidi fecit, etiam ad tutelam salutis suae inhabilis est. Non enim vitat, sed fugit. Magis autem periculis patemus aversi.

17_18.104.11Sevdiklerinden birini kaybetmeyi en ağır kötülük sayacaksın; oysa bu, evini süsleyen güzel ağaçlardan yaprakların dökülmesine ağlamak kadar saçma olacaktır. Seni sevindiren her şeye yeşil yapraklara bakar gibi bak: yeşilken tadını çıkar; rastlantı birini bir gün, ötekini başka bir gün koparacak. Yaprakların kaybına yeniden bittikleri için kolayca katlanılır; sevdiğin, hayatın süsü saydığın kişilerin kaybına da öyle katlanılır, çünkü yeniden bitmeseler de yerleri doldurulur.

17_18.104.11

Gravissimum iudicabis malum, aliquem ex his, quos amabis, amittere, cum interim hoc tam ineptum erit quam flere, quod arboribus amoenis et domum tuam ornantibus decidant folia. Quicquid te delectat, aeque vide ut flores virides; dum virent, utere; alium alio die casus excutiet. Sed quemadmodum frondium iactura facilis est, quia renascuntur, sic istorum, quos amas quosque oblectamenta vitae putas esse, damnum, quia reparantur, etiam si non renascuntur.

17_18.104.12"Ama aynı olmayacaklar." Sen de aynı olmayacaksın. Her gün, her saat seni değiştiriyor; ama başkalarında yağma daha kolay görünür, burada gizlidir, çünkü açıkta olmuyor. Ötekiler alınıp götürülür, biz ise kendimizden hırsızlama çalınırız. Bunların hiçbirini düşünmeyecek, yaralara ilaç sürmeyeceksin; bir şeyleri umarak, bir şeylerden umudu keserek kendi kendine kaygı sebepleri ekeceksin. Aklın varsa birini öbürüne kat: ne umutsuzluk olmadan um, ne umut olmadan umudunu kes.

17_18.104.12

Sed non erunt idem. Ne tu quidem idem eris. Omnis dies, omnis hora te mutat; sed in aliis rapina facilius apparet, hic latet, quia non ex aperto fiet. Alii auferuntur, at ipsi nobis furto subducimur. Horum nihil cogitabis nec remedia vulneribus oppones, sed ipse tibi seres sollicitudinum causas alia sperando, alia desperando. Si sapis, alterum alteri misce: nec speraveris sine desperatione nec desperaveris sine spe.

17_18.104.13Gezmek tek başına kime yarayabildi? Hazları dizginlemedi, arzuları frenlemedi, öfkeleri bastırmadı, aşkın evcilleşmemiş atılımlarını kırmadı; kısacası ruhtan hiçbir kötülüğü çıkarmadı. Ne yargı gücü verdi ne yanılgıyı dağıttı; yalnız, bilmediği şeylere hayran kalan bir çocuğu oyalar gibi, bir süre insanı şeylerin yeniliğiyle oyaladı.

17_18.104.13

Quid per se peregrinatio prodesse cuiquam potuit? Non voluptates illa temperavit, non cupiditates refrenavit, non iras repressit, non indomitos amoris impetus fregit, nulla denique animo mala eduxit. Non iudicium dedit, non discussit errorem, sed ut puerum ignota mirantem ad breve tempus rerum aliqua novitate detinuit.

17_18.104.14Üstelik zaten pek hasta olan zihnin kararsızlığını kışkırtır; bu savrulmanın kendisi onu daha oynak ve daha hafif yapar. Bu yüzden en hevesle aradıkları yerleri daha da hevesle bırakırlar; kuşlar gibi üstlerinden uçar geçer, geldiklerinden daha çabuk giderler.

17_18.104.14

Ceterum inconstantia mentis, quae maxime aegra est, lacessit, mobiliorem levioremque reddit ipsa iactatio. Itaque, quae petierant cupidissime loca, cupidius deserunt et avium modo transvolant citiusque quam venerant, abeunt.

17_18.104.15Gezmek sana halkları tanıtacak, dağların yeni biçimlerini, görülmemiş ovaların genişliğini, hiç kurumayan sularla sulanan vadileri gösterecek; bir ırmağın gözle görülen tabiatını gösterecek: ister Nil'in yaz taşkınıyla kabarması olsun, ister Dicle'nin gözden kaybolup gizli yollardan akarak bütün büyüklüğüyle yeniden ortaya çıkması, ister bütün şairlerin alıştırma ve oyun konusu Menderes'in sık kıvrımlarla dolanıp çoğu kez kendi yatağına yaklaştıktan sonra kendine dökülmeden önce dönmesi. Ama seni ne daha iyi ne daha sağlıklı yapacak.

17_18.104.15

Peregrinatio notitiam dabit gentium, novas tibi montium formas ostendet, invisitata spatia camporum et inriguas perennibus aquis valles, alicuius fluminis sub observatione naturam, sive ut Nilus aestivo incremento tumet, sive ut Tigris eripitur ex oculis et acto per occulta cursu integrae magnitudini redditur, sive ut Maeander, poetarum omnium exercitatio et ludus, implicatur crebris anfractibus et saepe in vicinum alveo suo admotus, antequam sibi influat, flectitur; ceterum neque meliorem faciet neque saniorem.

17_18.104.16Çalışmalar arasında, bilgelik yazarları arasında yaşamalı ki araştırılmış olanı öğrenelim, henüz bulunmamış olanı araştıralım. Kurtarılması gereken ruh en sefil kölelikten ancak böyle özgürlüğe kavuşturulur. Neden kaçılması, neyin aranması gerektiğini, neyin zorunlu neyin gereksiz, neyin adil neyin adaletsiz olduğunu bilmedikçe bu gezmek değil, başıboş dolaşmak olacaktır.

17_18.104.16

Inter studia versandum est et inter auctores sapientiae, ut quaesita discamus, nondum inventa quaeramus; sic eximendus animus ex miserrima servitute in libertatem adseritur. Quamdiu quidem nesciens, quid fugiendum quid petendum, quid necessarium quid supervacuum, quid iustum quid iniustum sit, non erit hoc peregrinari, sed errare.

17_18.104.17Bu oradan oraya koşuşturmak sana hiçbir yardım getirmeyecek; çünkü tutkularınla birlikte geziyorsun ve kötülüklerin peşini bırakmıyor. Keşke peşinden gelselerdi! O zaman daha uzakta olurlardı; şimdi ise onları sürüklemiyor, taşıyorsun. Bu yüzden her yerde seni sıkıştırıyor, aynı sıkıntılarla yakıyorlar. Hastaya bölge değil, ilaç aranmalıdır.

17_18.104.17

Nullam tibi opem feret iste discursus, peregrinaris enim cum adfectibus tuis et mala te tua sequuntur. Utinam quidem sequerentur. Longius abessent; nunc fers illa, non ducis. Itaque ubique te premunt et paribus incommodis urunt. Medicina aegro, non regio, quaerenda est.

17_18.104.18Biri bacağını kırdı ya da bir eklemini burktu: arabaya, gemiye binmez, hekim çağırır ki kırık yer kaynaştırılsın, çıkık yerine oturtulsun. Ne o? Bunca yerinden kırılmış, burkulmuş bir ruhun yer değiştirmekle iyileşebileceğine mi inanıyorsun? Bu kötülük, taşınıp gezdirilerek iyileştirilemeyecek kadar büyüktür.

17_18.104.18

Fregit aliquis crus aut extorsit articulum: non vehiculum navemque conscendit, sed advocat medicum, ut fracta pars iungatur, ut luxata in locum reponatur. Quid ergo? Animum tot locis fractum et extortum credis locorum mutatione posse sanari? Maius est istud malum, quam ut gestatione curetur.

17_18.104.19Gezmek kimseyi hekim de hatip de yapmaz; hiçbir sanat bir yerden öğrenilmez.

Ne o? Bütün sanatların en büyüğü olan bilgelik yolda mı toplanır? İnan bana, seni arzuların, öfkelerin, korkuların dışına çıkaracak hiçbir yol yoktur; olsaydı insan soyu oraya saf tutup yürürdü. Kötülüklerin sebeplerini taşıdıkça, karalarda ve denizlerde dolaşırken bu kötülükler seni sıkıştıracak ve eritecektir.

17_18.104.19

Peregrinatio non facit medicum, non oratorem, nulla ars loco discitur. Quid ergo? Sapientia, ars omnium maxima, in itinere colligitur? Nullum est, mihi crede, iter, quod te extra cupiditates, extra iras, extra metus sistat; aut si quod esset, agmine facto gens illuc humana pergeret. Tamdiu ista urguebunt mala macerabuntque per terras ac maria vagum, quamdiu malorum gestaveris causas.

17_18.104.20Kaçmanın sana yaramadığına mı şaşıyorsun? Kaçtığın şeyler seninle birlikte. Öyleyse kendini düzelt, yüklerini at, arzularını sağlıklı bir ölçü içinde tut. Ruhundaki bütün kötülüğü kazı. Gezilerin hoş olmasını istiyorsan yol arkadaşını iyileştir. Açgözlü ve bayağı biriyle yaşadıkça açgözlülük sana yapışacaktır; kibirli biriyle düşüp kalktıkça kibir yapışacaktır. Bir işkencecinin ortaklığında zalimliği asla bırakmayacaksın. Zina edenlerin dostlukları senin şehvetlerini alevlendirecektir.

17_18.104.20

Fugam tibi non prodesse miraris? Tecum sunt, quae fugis. Te igitur emenda, onera tibi detrahe et demenda desideria intra salutarem modum contine. Omnem ex animo erade nequitiam. Si vis peregrinationes habere iucundas, comitem tuum sana. Haerebit tibi avaritia, quamdiu avaro sordidoque convixeris; haerebit tumor, quamdiu superbo conversaberis. Numquam saevitiam in tortoris contubernio pones. Incendent libidines tuas adulterorum sodalicia.

17_18.104.21Kusurlardan soyunmak istiyorsan kusurların örneklerinden uzaklaşmalısın. Açgözlü, baştan çıkarıcı, zalim, dolandırıcı: yakınında olsalar sana çok zarar verecek bu insanlar, senin içindedir.

Daha iyilerine geç: Cato'larla, Laelius'la, Tubero'yla yaşa. Yunanlarla da birlikte yaşamak hoşuna gidiyorsa Sokrates'le, Zenon'la vakit geçir: biri sana gerekirse ölmeyi, öteki gerekmeden önce ölmeyi öğretecek.

17_18.104.21

Si velis vitiis exui, longe a vitiorum exemplis recedendum est. Avarus, corruptor, saevus, fraudulentus, multum nocituri, si prope a te fuissent, intra te sunt. Ad meliores transi: cum Catonibus vive, cum Laelio, cum Tuberone. Quod si convivere etiam Graecis iuvat, cum Socrate, cum Zenone versare; alter te docebit mori, si necesse erit, alter, antequam necesse erit.

17_18.104.22Khrysippos'la, Poseidonios'la yaşa: bunlar sana insanî ve ilahî şeylerin bilgisini aktaracak, iş başında olmanı, yalnız ustaca konuşup dinleyenleri eğlendirmek için laf atmamanı, ruhunu sertleştirip tehditlere karşı dikleştirmeni buyuracaklar. Çünkü bu dalgalı ve bulanık hayatın tek limanı vardır: gelecek olanı hor görmek, güvenle durmak, talihin oklarını saklanmadan, kaytarmadan, göğsünü gererek hazır karşılamak.

17_18.104.22

Vive cum Chrysippo, cum Posidonio: hi tibi tradent humanorum divinorumque notitiam, hi iubebunt in opere esse nec tantum scite loqui et in oblectationem audientium verba iactare, sed animum indurare et adversus minas erigere. Unus est enim huius vitae fluctuantis et turbidae portus eventura contemnere, stare fidenter ac paratum tela fortunae adverso pectore excipere, non latitantem nec tergiversantem.

17_18.104.23Tabiat bizi yüce gönüllü yarattı. Bazı hayvanlara vahşi, bazılarına sinsi, bazılarına ürkek bir yaratılış verdiği gibi, bize de şan seven ve yüce bir soluk verdi: en güvenli değil, ahlâken en güzel nerede yaşayacağını arayan, evrene son derece benzeyen; ölümlülerin adımlarının elverdiği ölçüde evrenin ardından gidip ona öykünen bir soluk. Kendini ortaya koyar, övüldüğüne, seyredildiğine inanır.

17_18.104.23

Magnanimos nos natura produxit et ut quibusdam animalibus ferum dedit, quibusdam subdolum, quibusdam pavidum, ita nobis gloriosum et excelsum spiritum, quaerentem ubi honestissime, non ubi tutissime vivat, simillimum mundo, quem quantum mortalium passibus licet, sequitur aemulaturque. Profert se, laudari et aspici credit.

17_18.104.24Her şeyin efendisidir, her şeyin üstündedir; o hâlde hiçbir şeye boyun eğmemeli, hiçbir şey ona ağır, bir erkeği eğecek bir şey gibi görünmemelidir.

Görünüşü korkunç biçimler, ölüm ve zahmet;

hiç de değil, biri onlara dimdik bakabilir ve karanlığı yarabilirse. Gece korku saydığımız pek çok şeyi gündüz gülünç bir şeye çevirir. "Görünüşü korkunç biçimler, ölüm ve zahmet": Vergilius'umuz çok güzel söylemiş: gerçekte değil, görünüşte korkunç olduklarını, yani öyle göründüklerini ama öyle olmadıklarını.

17_18.104.24

Dominus omnium est, supra omnia est; itaque nulli se rei summittat, nihil illi videatur grave, nihil quod virum incurvet. Terribiles visu formae letumque labosque; minime quidem, si quis rectis oculis intueri illa possit et tenebras perrumpere. Multa per noctem habita terrori dies vertit ad risum. Terribiles visu formae letumque labosque: egregie Vergilius noster non re dixit terribiles esse, sed visu, id est videri, non esse.

17_18.104.25Diyorum ki, bunlarda söylentinin yaydığı kadar korkunç ne var? Sana yalvarırım, Lucilius, bir erkeğin zahmetten, bir insanın ölümden korkması için ne sebep var? Kendi yapamadıkları hiçbir şeyin yapılabileceğine inanmayan, bizim insan tabiatının taşıyabileceğinden büyük şeyler söylediğimizi ileri süren bu insanlarla sık sık karşılaşıyorum.

17_18.104.25

Quid, inquam, in istis est tam formidabile quam fama vulgavit? Quid est, obsecro te, Lucili, cur timeat laborem vir, mortem homo? Totiens mihi occurrunt isti, qui non putant fieri posse quicquid facere non possunt, et aiunt nos loqui maiora quam quae humana natura sustineat.

17_18.104.26Oysa ben onlar hakkında ne kadar daha iyi düşünüyorum! Bunları kendileri de yapabilirler, ama istemiyorlar. Kaldı ki bunlar deneyen kimi hiç yarı yolda bıraktı? Kime yaparken daha kolay görünmedi? Zor oldukları için cesaret edemiyor değiliz; cesaret edemediğimiz için zordurlar.

17_18.104.26

At quanto ego de illis melius existimo! Ipsi quoque haec possunt facere, sed nolunt. Denique quem umquam ista destituere temptantem? Cui non faciliora apparuere in actu? Non quia difficilia sunt, non audemus, sed quia non audemus, difficilia sunt.

17_18.104.27Yine de bir örnek istiyorsanız Sokrates'i alın: her şeye katlanan, her türlü çetinlik arasında savrulmuş, ama ne yoksulluğa —ki ev yükleri onu daha da ağırlaştırıyordu— ne de askerlikte bile katlandığı zahmetlere yenik düşmüş ihtiyarı. Evde de onlarla sınandı: ister ahlâkı vahşi, dili küstah karısını hatırlayalım, ister söz dinlemez, babadan çok anaya benzeyen çocuklarını. Gerçekten hesaplarsan, ya savaşta, ya tiranlık altında, ya da savaşlardan ve tiranlardan daha zalim bir özgürlük içinde yaşadı.

17_18.104.27

Si tamen exemplum desideratis, accipite Socraten, perpessicium senem, per omnia aspera iactatum, invictum tamen et paupertate, quam graviorem illi domestica onera faciebant, et laboribus, quos militares quoque pertulit. Quibus ille domi exercitus est, sive uxorem eius reminiscimur moribus feram, lingua petulantem, sive liberos indociles et matri quam patri similiores. Si vere reputes, aut in bello fuit aut in tyrannide aut in libertate bellis ac tyrannis saeviore.

17_18.104.28Yirmi yedi yıl savaşıldı; savaş bittikten sonra şehir otuz tiranın eline düşürüldü ve bunların çoğu onun düşmanıydı. En sonunda en ağır suçlamalar altında mahkûm edildi: dinî kutsallıkları çiğnemek ve gençliği tanrılara, babalara, devlete karşı kışkırtıp bozmakla suçlandı. Bundan sonra zindan ve zehir. Bunlar Sokrates'in ruhunu o kadar az sarsmıştı ki yüzünü bile değiştirmedi. Ne harikulade, ne eşsiz bir övgü! Kimse Sokrates'i sonuna kadar ne daha neşeli ne daha kederli gördü. Talihin bunca eşitsizliği içinde hep eşit kaldı.

17_18.104.28

Viginti et septem annis pugnatum est; post finita arma triginta tyrannis noxae dedita est civitas, ex quibus plerique inimici erant. Novissima damnatio est sub gravissimis nominibus impleta: obiecta est et religionum violatio et iuventutis corruptela, quam inmittere in deos, in patres, in rem publicam dictus est. Post haec carcer et venenum. Haec usque eo animum Socratis non moverant, ut ne vultum quidem moverent. O illam mirabilem laudem et singularem! Usque ad extremum nec hilariorem quisquam nec tristiorem Socraten vidit. Aequalis fuit in tanta inaequalitate fortunae.

17_18.104.29Başka bir örnek mi istiyorsun? Talihin daha düşmanca ve daha inatla davrandığı yakın zamanın Marcus Cato'sunu al. Talih ona her yerde, en sonunda ölümünde bile karşı durmuştu; yine de o, yiğit bir insanın talihe rağmen yaşayabileceğini, talihe rağmen ölebileceğini gösterdi. Bütün ömrü ya iç savaşlarda ya da iç savaşa gebe kalan sivil hayatta geçti. Onun da Sokrates'ten aşağı kalmayarak köleler arasında kendini özgürlüğe adadığını söyleyebilirsin; tabii Gnaeus Pompeius'u, Caesar'ı ve Crassus'u özgürlüğün dostları saymıyorsan.

17_18.104.29

Vis alterum exemplum? Accipe hunc M. Catonem recentiorem, cum quo et infestius fortuna egit et pertinacius. Cui cum omnibus locis obstitisset, novissime et in morte, ostendit tamen virum fortem posse invita fortuna vivere, invita mori. Tota illi aetas aut in armis est exacta civilibus aut in toga concipiente iam civile bellum. Et hunc licet dicas non minus quam Socraten in servis se libertati addixisse, nisi forte Cn. Pompeium et Caesarem et Crassum putas libertatis socios fuisse.

17_18.104.30Devlet onca kez değiştiği hâlde Cato'nun değiştiğini kimse görmedi: her durumda kendini aynı gösterdi: pretorlukta, seçimi kaybettiğinde, suçlamada, eyalette, halk toplantısında, orduda, ölümde. Kısacası devletin o telaşlı günlerinde, bir yanda en savaşçı on lejyona ve yabancı halkların bütün yardımcı birliklerine dayanan Caesar, öbür yanda tek başına her şeye yeten Gnaeus Pompeius varken, kimi Caesar'a, kimi Pompeius'a yönelirken, devlete de bir taraf oluşturan yalnız Cato oldu.

17_18.104.30

Nemo mutatum Catonem totiens mutata re publica vidit: eundem se in omni statu praestitit, in praetura, in repulsa, in accusatione, in provincia, in contione, in exercitu, in morte. Denique in illa rei publicae trepidatione, cum illinc Caesar esset decem legionibus pugnacissimis subnixus, totis exterarum gentium praesidiis, hinc Cn. Pompeius, satis unus adversus omnia, cum alii ad Caesarem inclinarent, alii ad Pompeium, solus Cato fecit aliquas et rei publicae partes.

17_18.104.31O zamanın resmini zihninde canlandırmak istersen, bir yanda pleb'i ve bütün yeniliğe hevesli halkı, öbür yanda soyluları ve şövalye sınıfını, şehirde kutsal ve seçkin ne varsa onu, ortada da yapayalnız kalmış iki şeyi göreceksin: devleti ve Cato'yu.

Diyorum ki, bakınca şaşıracaksın:

Atreusoğlu'nu, Priamos'u ve ikisine de öfkeli Akhilleus'u.

Çünkü ikisini de yeriyor, ikisini de silahsızlandırmak istiyor.

17_18.104.31

Si animo complecti volueris illius imaginem temporis, videbis illinc plebem et omne erectum ad res novas vulgum, hinc optumates et equestrem ordinem, quicquid erat in civitate sancti et electi, duos in medio relictos, rem publicam et Catonem. Miraberis, inquam, cum animadverteris Atriden Priamumque et saevom ambobus Achillen. Utrumque enim improbat, utrumque exarmat.

17_18.104.32İkisi hakkında da şu hükmü veriyor: Caesar kazanırsa öleceğini, Pompeius kazanırsa sürgüne gideceğini söylüyor. En öfkeli düşmanlarının ona verebileceği cezaları hem yenilen olarak hem yenen olarak kendi kendine kararlaştırmış birinin korkacak neyi vardı? Böylece kendi kararıyla öldü.

17_18.104.32

Hanc fert de utroque sententiam: ait se, si Caesar vicerit, moriturum, si Pompeius, exulaturum. Quid habebat, quod timeret, qui ipse sibi et victo et victori constituerat, quae constituta esse ab hostibus iratissimis poterant? Periit itaque ex decreto suo.

17_18.104.33İnsanların zahmete katlanabileceğini görüyorsun: Afrika çöllerinin ortasından orduyu yaya olarak götürdü. Susuzluğa dayanılabileceğini görüyorsun: kurak tepelerde, hiçbir ağırlık olmadan yenik ordunun kalıntılarını sürüklerken zırhıyla susuzluğa katlandı ve su bulma fırsatı her çıktığında en son o içti. Makamın da lekenin de hor görülebileceğini görüyorsun: seçimi kaybettiği gün seçim alanında top oynadı. Üstün olanların gücünden korkulmayabileceğini görüyorsun: hiçbirinin, ötekinin gönlünü kazanmak dışında birini gücendirmeye cesaret edemediği Pompeius'a da Caesar'a da aynı anda meydan okudu. Ölümün de sürgün kadar hor görülebileceğini görüyorsun: kendine hem sürgünü hem ölümü, bu arada da savaşı ilan etti.

17_18.104.33

Vides posse homines laborem pati: per medias Africae solitudines pedes duxit exercitum, vides posse tolerari sitim: in collibus arentibus sine ullis inpedimentis victi exercitus reliquias trahens inopiam umoris loricatus tulit et, quotiens aquae fuerat occasio, novissimus bibit, vides honorem et notam posse contemni: eodem quo repulsus est die in comitio pila lusit, vides posse non timeri potentiam superiorum: et Pompeium et Caesarem, quorum nemo alterum offendere audebat nisi ut alterum demereretur, simul provocavit, vides tam mortem posse contemni quam exilium: et exilium sibi indixit et mortem et interim bellum.

17_18.104.34Böylece biz de bunlara karşı bu kadar gönül gücüne sahip olabiliriz; yeter ki boynumuzu boyunduruktan çekmek isteyelim. Her şeyden önce hazlar tükürüp atılmalıdır: insanı gevşetir, kadınsılaştırır, çok şey isterler; çok şey de talihten istenmelidir. Sonra servet hor görülmelidir: köleliklerin peşin ücretidir. Altın, gümüş ve mutlu evlere yük olan başka ne varsa bırakılsın; özgürlük bedavaya gelmez. Ona büyük değer veriyorsan, başka her şeye az değer verilmelidir. Hoşça kal.

17_18.104.34

Possumus itaque adversus ista tantum habere animi, libeat modo subducere iugo collum. In primis autem respuendae voluptates; enervant et effeminant et multum petunt, multum autem a fortuna petendum est. Deinde spernendae opes: auctoramenta sunt servitutum. Aurum et argentum et quicquid aliud felices domos onerat, relinquatur; non potest gratis constare libertas. Hanc si magno aestimas, omnia parvo aestimanda sunt. Vale.

17_18.105.1105. Mektup

Daha güvenle yaşaman için nelere dikkat etmen gerektiğini söyleyeceğim. Yine de bu öğütleri, sanki sana Ardea'daki evinde sağlığını nasıl koruyacağını öğütlüyormuşum gibi dinlemeni öneririm.

İnsanı insanın yıkımına neyin kışkırttığını düşün: umudu, kıskançlığı, nefreti, korkuyu, hor görmeyi bulacaksın.

17_18.105.1

Quae observanda tibi sint, ut tutior vivas, dicam. Tu tamen sic audias censeo ista praecepta, quomodo si tibi praeciperem, qua ratione bonam valitudinem in Ardeatino tuereris. Considera, quae sint, quae hominem in perniciem hominis instigent: invenies spem, invidiam, odium, metum, contemptum.

17_18.105.2Bunların hepsi içinde en hafifi hor görmedir; o kadar ki birçok kişi çare olsun diye onun içine saklanmıştır. Birini hor gören ona hiç kuşkusuz saldırır, ama geçer gider; kimse hor gördüğü bir insana inatla, özenle zarar vermez. Savaşta bile yerde yatan geçilir, ayakta durana karşı savaşılır.

17_18.105.2

Ex omnibus istis adeo levissimum est contemptus, ut multi in illo remedii causa delituerint. Quem quis contemnit, violat sine dubio, sed transit; nemo homini contempto pertinaciter, nemo diligenter nocet. Etiam in acie iacens praeteritur, cum stante pugnatur.

17_18.105.3Kötülerin umudundan, başkalarının haksız arzusunu kışkırtacak hiçbir şeyin olmazsa, göze batan hiçbir şeye sahip olmazsan kaçınırsın. Çünkü küçük şeyler bile göze çarpıyorsa, nadirse arzulanır.

Kendini gözlere sokmazsan, iyiliklerinle böbürlenmezsen, içinden sevinmeyi bilirsen kıskançlıktan kurtulursun.

17_18.105.3

Spem inproborum vitabis, si nihil habueris, quod cupiditatem alienam et inprobam inritet, si nihil insigne possederis. Concupiscuntur enim etiam parva, si notabilia sunt, si rara. Invidiam effugies, si te non ingesseris oculis, si bona tua non iactaveris, si scieris in sinu gaudere.

17_18.105.4Nefret ya bir gücendirmeden doğar —kimseyi kışkırtmayarak bundan kaçınırsın—, ya da sebepsizdir: buna karşı seni sağduyu koruyacaktır. Bu pek çok kişi için tehlikeli olmuştur; bazıları düşmanları olmadan nefret edildi. Korkulmamayı ise sana hem talihin orta hâlliliği hem de yaratılışının yumuşaklığı sağlayacaktır: insanlar seni tehlikesizce gücendirebilecekleri biri olarak bilsinler; seninle barışmak hem kolay hem güvenilir olsun. Korkulmak, evde de dışarıda da, kölelerce de özgürlerce de aynı ölçüde sıkıntılıdır. Herkesin zarar vermeye yetecek gücü vardır. Şunu da ekle: korkulan korkar; kimse dehşet salıp da içi rahat olamamıştır.

17_18.105.4

Odium aut est ex offensa: hoc vitabis neminem lacessendo; aut gratuitum: a quo te sensus communis tuebitur. Fuit hoc multis periculosum; quidam odium habuerunt nec inimicum. Illud, ne timearis, praestabit tibi et fortunae mediocritas et ingenii lenitas; eum esse te homines sciant, quem offendere sine periculo possint; reconciliatio tua et facilis sit et certa. Timeri autem tam domi molestum est quam foris, tam a servis quam a liberis. Nulli non ad nocendum satis virium est. Adice nunc, quod qui timetur, timet; nemo potuit terribilis esse secure.

17_18.105.5Geriye hor görülmek kalıyor; onu kendine bağlamış olan, yani gerektiği için değil istediği için hor görülen kişi, onun ölçüsünü elinde tutar. Bunun sakıncasını hem iyi uğraşlar hem de bir güçlünün yanında güçlü olanların dostlukları dağıtır; onlara yaslanmak yararlıdır ama onlara dolanmak değil; yoksa çare tehlikeden pahalıya gelebilir.

17_18.105.5

Contemptus superest, cuius modum in sua potestate habet, qui illum sibi adiunxit, qui contemnitur quia voluit, non quia debuit. Huius incommodum et artes bonae discutiunt et amicitiae eorum, qui apud aliquem potentem potentes sunt, quibus adplicari expediet, non inplicari, ne pluris remedium quam periculum constet.

17_18.105.6Yine de hiçbir şey sakin durmak, başkalarıyla pek az, kendinle pek çok konuşmak kadar yararlı olmaz. Sohbetin bir tatlılığı vardır: içeri sokulur, gönül çeler ve sarhoşluk ya da aşk gibi sırları dışarı çıkarır. Kimse duyduğunu saklamaz. Kimse duyduğu kadarıyla yetinip anlatmaz. Bir şeyi saklamayan, onu kimden duyduğunu da saklamaz. Herkesin, kendisine güvenildiği kadar güvendiği biri vardır. Kendi gevezeliğini dizginlese ve tek bir kulakla yetinse bile bir halk oluşturur; az önce sır olan şey söylenti olur.

17_18.105.6

Nihil tamen aeque proderit quam quiescere et minimum cum aliis loqui, plurimum secum. Est quaedam dulcedo sermonis, quae inrepit et eblanditur et non aliter quam ebrietas aut amor secreta producit. Nemo quod audierit, tacebit. Nemo quantum audierit, loquetur. Qui rem non tacuerit, non tacebit auctorem. Habet unusquisque aliquem, cui tantum credat, quantum ipsi creditum est. Ut garrulitatem suam custodiat et contentus sit unius auribus, populum faciet, si quod modo secretum erat, rumor est.

17_18.105.7Güvenliğin büyük bir kısmı hiçbir haksızlık yapmamaktır. Kendine hâkim olmayanlar karmakarışık ve çalkantılı bir hayat sürer; zarar verdikleri kadar korkarlar, hiçbir zaman huzur bulamazlar. Çünkü yaptıktan sonra titrer, takılıp kalırlar; vicdan başka bir şeyle uğraşmalarına izin vermez, onları durmadan kendisine hesap vermeye zorlar. Ceza bekleyen ceza çeker; hak eden de bekler.

17_18.105.7

Securitatis magna portio est nihil inique facere. Confusam vitam et perturbatam inpotentes agunt; tantum metuunt, quantum nocent, nec ullo tempore vacant. Trepidant enim, cum fecerunt, haerent; conscientia aliud agere non patitur ac subinde respondere ad se cogit. Dat poenas quisquis expectat; quisquis autem meruit, expectat.

17_18.105.8Kötü bir vicdanla insanı bir şey emniyete alabilir, ama hiçbir şey içini rahatlatamaz; çünkü yakalanmasa bile yakalanabileceğini düşünür. Uykusunda bile irkilir; biri bir cinayetten söz ettikçe kendininkini düşünür; cinayeti ona yeterince silinmiş, yeterince örtülmüş görünmez. Suçlu bazen gizli kalma bahtına sahip olur, ama gizli kalacağına hiçbir zaman güvenemez. Hoşça kal.

17_18.105.8

Tutum aliqua res in mala conscientia praestat, nulla securum; putat enim se, etiam si non deprenditur, posse deprendi. Et inter somnos movetur et, quotiens alicuius scelus loquitur, de suo cogitat; non satis illi obliteratum videtur, non satis tectum. Nocens habuit aliquando latendi fortunam, numquam fiduciam. Vale.

17_18.106.1106. Mektup

Mektuplarına geç cevap veriyorum; işlerimin beni sardığından değil. Bu bahaneyi dinlemekten sakın: vaktim var; isteyen herkesin vakti vardır. İşler kimsenin peşinden koşmaz. İnsanlar onlara kendileri sarılır ve meşguliyeti mutluluğun kanıtı sanırlar. Peki, hemen cevap vermememin sebebi neydi? Sorduğun şey, üzerinde çalıştığım eserin akışı içinde yer alıyordu.

17_18.106.1

Tardius rescribo ad epistulas tuas, non quia districtus occupationibus sum. Hanc excusationem cave audias; vaco et omnes vacant, qui volunt. Neminem res secuntur. Ipsi illas amplexantur et argumentum esse felicitatis occupationem putant. Quid ergo fuit, quare non protinus rescriberem? Id, de quo quaerebas, veniebat in contextum operis mei.

17_18.106.2Biliyorsun, ahlâk felsefesini bütünüyle kucaklamak ve ona ilişkin bütün meseleleri açıklamak istiyorum. Bu yüzden, bu konunun sırası gelene kadar seni bekletsem mi, yoksa sıra dışı olarak hakkını hemen mi versem diye tereddüt ettim; bu kadar uzaktan gelen birini alıkoymamak daha insanca göründü.

17_18.106.2

Scis enim me moralem philosophiam velle conplecti et omnes ad eam pertinentis quaestiones explicare. Itaque dubitavi utrum differrem te, donec suus isti rei veniret locus, an ius tibi extra ordinem dicerem; humanius visum est tam longe venientem non detinere.

17_18.106.3Böylece bunu da birbirine bağlı konuların o dizisinden çekip alacağım; bu türden başka şeyler olursa, sen sormadan kendiliğimden göndereceğim.

Bunların ne olduğunu mu soruyorsun? Bilmesi yararlı olmaktan çok hoş olan şeyler; senin sorduğun şu soru gibi: iyi bir cisim midir?

17_18.106.3

Itaque et hoc ex illa serie rerum cohaerentium excerpam et, si qua erunt eiusmodi, non quaerenti tibi ultro mittam. Quae sint haec interrogas? Quae scire magis iuvat quam prodest, sicut hoc, de quo quaeris: bonum an corpus sit?

17_18.106.4İyi etkide bulunur: çünkü yarar. Etkide bulunan şey cisimdir. İyi ruhu harekete geçirir, bir bakıma biçimlendirir ve bir arada tutar; bunlar cisme özgü şeylerdir. Bedenin iyileri cisimdir; öyleyse ruhun iyileri de cisimdir.

17_18.106.4

Bonum facit: prodest enim. Quod facit, corpus est. Bonum agitat animum et quodammodo format et continet, quae propria sunt corporis. Quae corporis bona sunt, corpora sunt; ergo et quae animi sunt.

17_18.106.5Çünkü ruh da bir cisimdir. İnsan kendisi cismanî olduğuna göre, insanın iyisinin de cisim olması zorunludur. Onu besleyen, sağlığını koruyan ya da geri getiren şeyler cisim değilse yalan söylüyorum; öyleyse onun iyisi de cisimdir. Sormadığın başka bir şeyi de araya sıkıştırayım: öfke, aşk, keder gibi duyguların cisim olup olmadığından kuşku duyacağını sanmıyorum; tabii yüzümüzü değiştirip değiştirmediklerinden, alnımızı kırıştırıp kırıştırmadıklarından, çehremizi açıp açmadıklarından, kızarmaya yol açıp açmadıklarından, kanı kaçırıp kaçırmadıklarından kuşku duymuyorsan. Ne o? Bedene bu kadar açık izlerin bir cisimden başka bir şeyle basılabileceğine mi inanıyorsun?

17_18.106.5

Nam et hoc corpus est. Bonum hominis necesse est corpus sit, cum ipse sit corporalis. Mentior, nisi et quae aiunt illum et quae valitudinem eius vel custodiunt vel restituunt, corpora sunt; ergo et bonum eius corpus est. Non puto te dubitaturum, an adfectus corpora sint—ut aliud quoque, de quo non quaeris, infulciam—tamquam ira, amor, tristitia, nisi dubitas, an vultum nobis mutent, an frontem adstringant, an faciem diffundant, an ruborem evocent, an fugent sanguinem. Quid ergo? Tam manifestas notas corporis credis inprimi nisi a corpore?

17_18.106.6Duygular cisimse, ruhların hastalıkları da cisimdir: açgözlülük, zalimlik, katılaşmış ve ıslah edilmez bir hâle gelmiş kusurlar; öyleyse kötülük ve onun bütün türleri de: kötü niyet, kıskançlık, kibir;

17_18.106.6

Si adfectus corpora sunt, et morbi animorum, ut avaritia, crudelitas, indurata vitia et in statum inemendabilem adducta; ergo et malitia et species eius omnes, malignitas, invidia, superbia;

17_18.106.7öyleyse iyiler de cisimdir: önce bunların zıttı oldukları için, sonra sana aynı belirtileri gösterecekleri için. Cesaretin gözlere ne canlılık verdiğini görmüyor musun? Basiretin ne dikkat, saygının ne alçakgönüllülük ve sükûnet, neşenin ne aydınlık, ağırbaşlılığın ne katılık, yumuşaklığın ne gevşeklik verdiğini? Demek ki bedenlerin rengini ve duruşunu değiştiren, onlar üzerinde hükümranlığını yürüten şeyler cisimdir.

Saydığım bütün faziletler ve onlardan gelen her şey iyidir.

17_18.106.7

ergo et bona, primum quia contraria istis sunt, deinde quia eadem tibi indicia praestabunt. An non vides, quantum oculis det vigorem fortitudo? Quantam intentionem prudentia? Quantam modestiam et quietem reverentia? Quantam serenitatem laetitia? Quantum rigorem severitas? Quantam remissionem lenitas? Corpora ergo sunt, quae colorem habitumque corporum mutant, quae in illis regnum suum exercent. Omnes autem, quas rettuli, virtutes bona sunt, et quicquid ex illis est.

17_18.106.8Bir şeye dokunabilen şeyin cisim olduğundan kuşku olabilir mi?

Çünkü cisimden başka hiçbir şey dokunamaz ve dokunulamaz,

diyor Lucretius. Saydığım bütün bu şeyler dokunmasalardı bedeni değiştirmezlerdi; demek ki cisimdirler.

17_18.106.8

Numquid est dubium, an id, quo quid tangi potest, corpus sit? Tangere enim et tangi nisi corpus nulla potest res, ut ait Lucretius. Omnia autem ista, quae dixi, non mutarent corpus, nisi tangerent; ergo corpora sunt.

17_18.106.9Dahası, itecek, zorlayacak, alıkoyacak, engelleyecek kadar gücü olan şey cisimdir. Ne o? Korku alıkoymaz mı? Gözü peklik itmez mi? Cesaret ileri atıp atılım vermez mi? Ölçülülük dizginleyip geri çağırmaz mı? Sevinç yükseltmez mi? Keder çökertmez mi?

17_18.106.9

Etiam nunc cui tanta vis est, ut inpellat et cogat et retineat et inhibeat, corpus est. Quid ergo? Non timor retinet? Non audacia inpellit? Non fortitudo inmittit et impetum dat? Non moderatio refrenat ac revocat? Non gaudium extollit? Non tristitia adducit?

17_18.106.10Kısacası ne yaparsak, ya kötülüğün ya faziletin buyruğuyla yaparız. Bedene buyuran cisimdir; bedene zor kullanan cisimdir. Bedenin iyisi cismanîdir; insanın iyisi bedenin de iyisidir; demek ki cismanîdir.

17_18.106.10

Denique quidquid facimus, aut malitiae aut virtutis gerimus imperio. Quod imperat corpori, corpus est, quod vim corpori adfert, corpus. Bonum corporis corporalest, bonum hominis et corporis bonum est; itaque corporale est.

17_18.106.11Dilediğin gibi gönlünü yaptığıma göre, şimdi senin söyleyeceğini gördüğüm şeyi kendi kendime söyleyeyim: dama oynuyoruz. İncelik gereksiz şeylerde harcanıp aşınıyor; bunlar insanları iyi değil, bilgili yapar.

17_18.106.11

Quoniam, ut voluisti, morem gessi tibi, nunc ipse dicam mihi, quod dicturum esse te video: latrunculis ludimus. In supervacuis subtilitas teritur; non faciunt bonos ista, sed doctos.

17_18.106.12Bilge olmak daha açık bir iştir; daha doğrusu, iyi bir zihne ulaşmak için edebiyatı sade bir biçimde kullanmak daha iyidir. Ama biz başka şeyleri nasıl gereksizliğe saçıp savuruyorsak, felsefenin kendisini de öyle saçıp savuruyoruz. Her şeyde olduğu gibi edebiyatta da ölçüsüzlükten mustaribiz: hayat için değil, okul için öğreniyoruz. Hoşça kal.

17_18.106.12

Apertior res est sapere, immo simpliciter satius est ad mentem bonam uti litteris, sed nos ut cetera in supervacuum diffundimus, ita philosophiam ipsam. Quemadmodum omnium rerum, sic litterarum quoque intemperantia laboramus; non vitae sed scholae discimus. Vale.

17_18.107.1107. Mektup

Hani o basiretin nerede? Şeyleri ayırt etmekteki inceliğin nerede? Büyüklüğün nerede? Böyle küçük bir şey mi seni sıkıyor artık? Köleler meşguliyetlerini kaçmak için bir fırsat saydılar. Seni dostlar aldatsaydı —çünkü yanılgımızın onlara taktığı bu adı taşısınlar elbette, adı öyle konsun ki daha da çirkin olmasınlar—, bütün işlerinde bir eksik olurdu; şimdi ise hem emeğini tüketen hem de seni başkalarına sıkıntı veren biri sanan kişiler eksik.

17_18.107.1

Ubi illa prudentia tua? Ubi in dispiciendis rebus subtilitas? Ubi magnitudo? Iam pusilla te res angit? Servi occupationes tuas occasionem fugae putaverunt. Si amici deciperent—habeant enim sane nomen, quod illis noster error inposuit, et vocentur, quo turpius non sint—omnibus rebus tuis deesset aliquid; nunc desunt illi, qui et operam tuam conterebant et te aliis molestum esse credebant.

17_18.107.2Bunların hiçbiri alışılmadık, hiçbiri beklenmedik değil. Bu tür şeylere içerlemek, sokakta üstüne su sıçradığından ya da çamura bulandığından yakınmak kadar gülünçtür. Hayatın şartı hamamın, kalabalığın, yolculuğun şartıyla aynıdır: bazı şeyler sana atılacak, bazıları da başına düşecek. Yaşamak nazik bir iş değildir. Uzun bir yola çıktın: kayman, çarpman, düşmen, yorulman, "Ey ölüm!" diye haykırman, yani yalan söylemen gerekecek. Bir yerde yoldaşını geride bırakacaksın, bir yerde onu gömeceksin, bir yerde korkacaksın; bu engebeli yol böyle çarpışmalarla katedilmelidir.

17_18.107.2

Nihil horum insolitum, nihil inexpectatum est. Offendi rebus istis tam ridiculum est quam queri, quod spargaris in publico aut inquineris in luto. Eadem vitae condicio est, quae balnei, turbae, itineris: quaedam in te mittentur, quaedam incident. Non est delicata res vivere. Longam viam ingressus es; et labaris oportet et arietes et cadas et lasseris et exclames: O mors! id est mentiaris. Alio loco comitem relinques, alio efferes, alio timebis; per eiusmodi offensas emetiendum est confragosum hoc iter.

17_18.107.3"Ölmek mi istiyor?" Ruh her şeye karşı hazırlansın; yıldırımın gürlediği bir yere geldiğini bilsin. Şu yere geldiğini bilsin:

Yasın ve öç alan kaygıların yatak kurduğu, Solgun hastalıkların ve hüzünlü yaşlılığın oturduğu yer.

Hayat bu ortaklık içinde geçirilmelidir. Bunlardan kaçamazsın, onları hor görebilirsin. Sık sık düşünür ve gelecek olanı önceden tasarlarsan onları hor görürsün.

17_18.107.3

Mori vult? Praeparetur animus contra omnia; sciat se venisse, ubi tonat fulmen. Sciat se venisse, ubi Luctus et ultrices posuere cubilia curae Pallentesque habitant morbi tristisque senectus. In hoc contubernio vita degenda est. Effugere ista non potes, contemnere potes. Contemnes autem, si saepe cogitaveris et futura praesumpseris.

17_18.107.4Uzun zamandır kendini hazırladığı şeye daha cesurca yaklaşmayan kimse yoktur; önceden düşünülmüşse çetin şeylere de direnmiştir. Buna karşılık hazırlıksız olan en hafif şeylerden bile dehşete düşmüştür. Hiçbir şeyin bize beklenmedik gelmemesine çalışmalıyız. Her şey yeniyken daha ağır geldiği için, sürekli düşünmek sana hiçbir kötülüğün acemisi olmamayı sağlayacaktır.

17_18.107.4

Nemo non fortius ad id, cui se diu conposuerat, accessit et duris quoque, si praemeditata erant, obstitit. At contra inparatus etiam levissima expavit. Id agendum est, ne quid nobis inopinatum sit. Et quia omnia novitate graviora sunt, hoc cogitatio adsidua praestabit, ut nulli sis malo tiro.

17_18.107.5"Kölelerim beni bıraktı." Başkasını soydular, başkasını suçladılar, başkasını öldürdüler, başkasını ele verdiler, başkasını çiğnediler, başkasını zehirle, başkasını iftirayla hedef aldılar: ne söylersen söyle, pek çok kişinin başına geldi. Bundan sonra da çok çeşitli oklar bize yöneltilecek. Kimileri bize saplandı, kimileri titreyerek tam şu anda geliyor, kimileri başkalarına gidecekken bizi sıyırıyor.

17_18.107.5

Servi me reliquerunt. Alium compilaverunt, alium accusaverunt, alium occiderunt, alium prodiderunt, alium calcaverunt, alium veneno, alium criminatione petierunt; quicquid dixeris, multis accidit. Deinceps quae multa et varia sunt, in nos tela deriguntur. Quaedam in nos fixa sunt, quaedam vibrant et cum maxime veniunt, quaedam in alios perventura nos stringunt.

17_18.107.6Uğruna doğduğumuz şeylerin hiçbirine şaşırmayalım; herkes için eşit oldukları için kimse onlardan yakınmamalıdır. Evet, diyorum, eşittirler; çünkü birinin kaçtığı şeye de katlanabilirdi. Adil hak herkesin yararlandığı değil, herkes için konulmuş olandır. Ruha hakkaniyet buyrulsun ve ölümlülüğün vergilerini yakınmadan ödeyelim.

17_18.107.6

Nihil miremur eorum, ad quae nati sumus, quae ideo nulli querenda, quia paria sunt omnibus. Ita dico, paria sunt; nam etiam quod effugit aliquis, pati potuit. Aequum autem ius est non quo omnes usi sunt, sed quod omnibus latum est. Imperetur aequitas animo et sine querella mortalitatis tributa pendamus.

17_18.107.7Kış soğukları getirir: üşümek gerekir. Yaz sıcakları geri getirir: yanmak gerekir. Havanın bozukluğu sağlığı sınar: hastalanmak gerekir. Bir yerde karşımıza vahşi bir hayvan çıkacak, bir yerde de bütün vahşi hayvanlardan daha zararlı bir insan. Bir şeyi su, bir şeyi ateş alıp götürecek. Şeylerin bu şartını değiştiremeyiz; değiştirebileceğimiz şu: tesadüfî olanlara yiğitçe katlanmamızı ve tabiatla uyuşmamızı sağlayacak, iyi bir insana yakışır büyük bir gönül edinmek.

17_18.107.7

Hiems frigora adducit: algendum est. Aestas calores refert: aestuandum est. Intemperies caeli valitudinem temptat: aegrotandum est. Et fera nobis aliquo loco occurret et homo perniciosior feris omnibus. Aliud aqua, aliud ignis eripiet. Hanc rerum condicionem mutare non possumus; illud possumus, magnum sumere animum et viro bono dignum, quo fortiter fortuita patiamur et naturae consentiamus.

17_18.107.8Tabiat ise gördüğün bu krallığı değişimlerle dengeler: bulutlu havayı açık hava izler; denizler duruldukları yerde çalkalanır; rüzgârlar nöbetleşe eser; geceyi gündüz izler; göğün bir yanı yükselir, bir yanı batar. Evrenin ebediyeti zıtlarla ayakta durur.

17_18.107.8

Natura autem hoc, quod vides, regnum mutationibus temperat; nubilo serena succedunt; turbantur maria, cum quieverunt; flant in vicem venti; noctem dies sequitur; pars caeli consurgit, pars mergitur. Contrariis rerum aeternitas constat.

17_18.107.9Ruhumuz bu kanuna uydurulmalıdır; ona uysun, ona boyun eğsin. Ne olursa olsun, olması gerektiğini düşünsün ve tabiatı azarlamaya kalkmasın. Düzeltemeyeceğin şeye katlanmak ve her şeyin kendisinden geldiği Tanrı'nın ardından söylenmeden gitmek en iyisidir. Komutanının ardından inleyerek giden kötü bir askerdir.

17_18.107.9

Ad hanc legem animus noster aptandus est; hanc sequatur, huic pareat. Et quaecumque fiunt, debuisse fieri putet nec velit obiurgare naturam. Optimum est pati, quod emendare non possis, et deum, quo auctore cuncta proveniunt, sine murmuratione comitari; malus miles est qui imperatorem gemens sequitur.

17_18.107.10Bu yüzden buyrukları gayretle ve şevkle karşılayalım, katlanacağımız her şeyin içine dokunduğu bu en güzel eserin akışını terk etmeyelim.

Bu koca yapının dümeniyle yönetildiği Iuppiter'e, bizim Kleanthes'imizin en belagatli dizelerle seslendiği gibi seslenelim; o pek belagatli adam Cicero'nun örneğine uyarak bu dizeleri dilimize çevirmeme izin var. Hoşuna giderse iyi karşıla; hoşuna gitmezse, bunda Cicero'nun örneğini izlediğimi bileceksin:

17_18.107.10

Quare inpigri atque alacres excipiamus imperia nec deseramus hunc operis pulcherrimi cursum, cui quidquid patiemur, intextum est. Et sic adloquamur Iovem, cuius gubernaculo moles ista derigitur, quemadmodum Cleanthes noster versibus disertissimis adloquitur, quos mihi in nostrum sermonem mutare permittitur Ciceronis, disertissimi viri, exemplo. Si placuerint, boni consules; si displicuerint, scies me in hoc secutum Ciceronis exemplum:

17_18.107.11Götür beni, ey baba, yüce göğün efendisi, Nereye dilersen; boyun eğmekte hiç gecikmem yok. Gayretle buradayım. İstemesem de, inleyerek izlerim, İyi biri olarak yapabileceğime, kötü biri olarak katlanırım. *Kader isteyeni götürür, istemeyeni sürükler.*

17_18.107.11

Duc, o parens celsique dominator poli, Quocumque placuit; nulla parendi mora est. Adsum inpiger. Fac nolle, comitabor gemens Malusque patiar, facere quod licuit bono. Ducunt volentem fata, nolentem trahunt.

17_18.107.12Böyle yaşayalım, böyle konuşalım; kader bizi hazır ve gayretli bulsun. Kendini ona teslim eden ruh büyük bir ruhtur; buna karşılık direnen, evrenin düzeni hakkında kötü düşünen ve kendini değil tanrıları düzeltmeyi yeğleyen ruh küçük ve soysuzdur. Hoşça kal.

17_18.107.12

Sic vivamus, sic loquamur; paratos nos inveniat atque inpigros fatum. Hic est magnus animus, qui se ei tradidit; at contra ille pusillus et degener, qui obluctatur et de ordine mundi male existimat et emendare mavult deos quam se. Vale.

17_18.108.1108. Mektup

Sorduğun şey, bilmenin yalnız bilmiş olmak için önemli olduğu şeylerdendir. Yine de önemli olduğu için acele ediyorsun ve tam şu sırada düzenlemekte olduğum, felsefenin bütün ahlâk bölümünü kapsayan kitapları beklemek istemiyorsun. Hemen açıklayacağım; ama önce, içinde yanıp tutuştuğunu gördüğüm bu öğrenme arzusunun, kendi kendini engellemesin diye nasıl düzene sokulması gerektiğini yazacağım.

17_18.108.1

Id, de quo quaeris, ex his est, quae scire tantum eo, ut scias, pertinet. Sed nihilominus, quia pertinet, properas nec vis exspectare libros, quos cum maxime ordino continentes totam moralem philosophiae partem. Statim expediam, illud tamen prius scribam, quemadmodum tibi ista cupiditas discendi, qua flagrare te video, digerenda sit, ne ipsa se inpediat.

17_18.108.2Ne her şeyden rastgele koparılmalı ne de bütüne açgözlülükle saldırılmalı; bütüne parça parça varılacaktır. Yük güce göre ayarlanmalı, altından kalkabileceğimizden fazlasına el atılmamalıdır. İstediğin kadar değil, alabildiğin kadar içmelisin. Yeter ki ruhun iyi olsun; istediğin kadar alacaksın. Ruh ne kadar çok alırsa o kadar genişler.

17_18.108.2

Nec passim carpenda sunt nec avide invadenda universa; per partes pervenietur ad totum. Aptari onus viribus debet nec plus occupari quam cui sufficere possimus. Non quantum vis, sed quantum capis, hauriendum est. Bonum tantum habe animum; capies quantum voles. Quo plus recipit animus, hoc se magis laxat.

17_18.108.3Attalus'un bize bunları öğütlediğini hatırlıyorum; okulunu kuşatır, ilk gelip son çıkardık, yürürken de onu bazı tartışmalara çekerdik; o yalnız öğrenenlere hazır değil, onları karşılamaya gelirdi. "Öğretenin de öğrenenin de amacı aynı olmalıdır" derdi: "biri yararlı olmak, öteki ilerlemek istemeli."

17_18.108.3

Haec nobis praecipere Attalum memini, cum scholam eius opsideremus et primi veniremus et novissimi exiremus, ambulantem quoque illum ad aliquas disputationes evocaremus, non tantum paratum discentibus, sed obvium. Idem, inquit, et docenti et discenti debet esse propositum: ut ille prodesse velit, hic proficere.

17_18.108.4Bir filozofa gelen her gün yanında iyi bir şey götürmelidir: evine ya daha sağlıklı ya da iyileşmeye daha yatkın dönmelidir. Dönecektir de; felsefenin gücü öyledir ki yalnız onunla uğraşanlara değil, onunla düşüp kalkanlara da yarar. Güneşe çıkan, bunun için çıkmamış olsa da yanacaktır; bir koku dükkânına oturup biraz uzun kalanlar yerin kokusunu üzerlerinde götürürler. Bir filozofun yanında bulunanlar da, umursamayanlara bile yarayacak bir şeyi mutlaka almış olmalıdır. Neyi söylediğime dikkat et: umursamayanlara, direnenlere değil.

17_18.108.4

Qui ad philosophum venit, cotidie aliquid secum boni ferat: aut sanior domum redeat aut sanabilior. Redibit autem; ea philosophiae vis est, ut non studentes, sed etiam conversantes iuvet. Qui in solem venit, licet non in hoc venerit, colorabitur; qui in unguentaria taberna resederunt et paullo diutius commorati sunt, odorem secum loci ferunt. Et qui ad philosophum fuerunt, traxerint aliquid necesse est, quod prodesset etiam neglegentibus. Attende, quid dicam: neglegentibus, non repugnantibus.

17_18.108.5"Ne o? Bir filozofun yanında yıllarca oturup da rengi bile değişmeyen insanlar tanımıyor muyuz?" Nasıl tanımam? Hem de en inatçıları, en devamlıları; ben bunlara filozofların öğrencileri değil, kiracıları derim.

17_18.108.5

Quid ergo? Non novimus quosdam, qui multis apud philosophum annis persederint et ne colorem quidem duxerint? Quidni noverim? Pertinacissimos quidem et adsiduos, quos ego non discipulos philosophorum, sed inquilinos voco.

17_18.108.6Bazıları öğrenmek için değil dinlemek için gelir; tıpkı tiyatroya hazdan ötürü, kulaklarımızı bir söylevle, sesle ya da oyunla eğlendirmek için gittiğimiz gibi. Dinleyicilerin büyük bir kısmının, filozofun okulunu boş vakit geçirilecek bir han gibi kullandığını göreceksin. Orada bazı kusurlarını bırakmaya, ahlâklarını ölçecekleri bir hayat kanunu edinmeye çalışmazlar; amaçları kulaklarının zevkini doyasıya tatmaktır. Bazıları ise yazı tabletleriyle gelir: şeyleri değil kelimeleri not etmek için; sonra bunları kendileri yararlanmadan nasıl dinlediyse başkalarına da yararı olmadan söylerler.

17_18.108.6

Quidam veniunt ut audiant, non ut discant, sicut in theatrum voluptatis causa ad delectandas aures oratione vel voce vel fabulis ducimur. Magnam hanc auditorum partem videbis, cui philosophi schola deversorium otii sit. Non id agunt, ut aliqua illo vitia deponant, ut aliquam legem vitae accipiant, qua mores suos exigant, sed ut oblectamento aurium perfruantur. Aliqui tamen et cum pugillaribus veniunt, non ut res excipiant, sed ut verba, quae tam sine profectu alieno dicant quam sine suo audiunt.

17_18.108.7Bazıları görkemli sözlerle coşar, yüzleriyle ve gönülleriyle şevke gelip konuşanların duygusuna geçer; tıpkı Phrygia flütçüsünün sesiyle, buyruk üzerine kendinden geçen hadım rahiplerin coşması gibi. Onları kapıp kışkırtan boş kelimelerin tınısı değil, şeylerin güzelliğidir. Ölüme karşı keskin, talihe karşı meydan okuyan bir şey söylendiğinde, duyduklarını hemen yapmak hoşlarına gider. Bundan etkilenir ve kendilerine buyrulan kişi olurlar; yeter ki bu biçim ruhta kalsın, ahlâken güzel olandan caydıran halk o seçkin atılımı hemen karşılayıp söndürmesin. Pek azı tasarladıkları o zihni evlerine kadar taşıyabilmiştir.

17_18.108.7

Quidam ad magnificas voces excitantur et transeunt in adfectum dicentium alacres vultu et animo, nec aliter concitantur quam solent Phrygii tibicinis sono semiviri et ex imperio furentes. Rapit illos instigatque rerum pulchritudo, non verborum inanium sonitus. Si quid acriter contra mortem dictum est, si quid contra fortunam contumaciter, iuvat protinus quae audias, facere. Adficiuntur illis et sunt quales iubentur, si illa animo forma permaneat, si non impetum insignem protinus populus, honesti dissuasor, excipiat; pauci illam, quam conceperant mentem, domum perferre potuerunt.

17_18.108.8Dinleyiciyi doğruya karşı bir arzuyla coşturmak kolaydır; çünkü tabiat herkese faziletlerin temellerini ve tohumunu vermiştir. Hepimiz bütün bunlar için doğduk; bir kışkırtıcı geldiğinde, ruhtaki o iyilik zincirlerinden kurtulmuş gibi uyanır. Ortak olarak tanıdığımız, doğru olduklarına hep birlikte tanıklık ettiğimiz bir söz söylendiğinde tiyatroların nasıl bir ağızdan çınladığını görmüyor musun?

17_18.108.8

Facile est auditorem concitare ad cupidinem recti; omnibus enim natura fundamenta dedit semenque virtutum. Omnes ad omnia ista nati sumus; cum inritator accessit, tunc illa anima bona veluti soluta excitatur. Non vides, quemadmodum theatra consonent, quotiens aliqua dicta sunt, quae publice adgnoscimus et consensu vera esse testamur?

17_18.108.9Yoksulluğa çok şey eksik, açgözlülüğe her şey.

Açgözlü kimseye iyi değil, kendine ise en kötüdür.

Bu dizelere en bayağı cimri bile alkış tutar, kendi kusurlarına sövülmesine sevinir. Bunlar bir filozof tarafından söylendiğinde, aynı şeyleri cahillerin ruhuna daha etkili indirecek dizeler sağlıklı öğütlerin arasına yerleştirildiğinde, bunun ne kadar daha çok olacağını düşünürsün?

17_18.108.9

Desunt inopiae multa, avaritiae omnia. In nullum avarus bonus est, in se pessimus. Ad hos versus ille sordidissimus plaudit et vitiis suis fieri convicium gaudet; quanto magis hoc iudicas evenire, cum a philosopho ista dicuntur, cum salutaribus praeceptis versus inseruntur, efficacius eadem illa demissuri in animum imperitorum?

17_18.108.10Çünkü Kleanthes'in dediği gibi, nasıl soluğumuz bir borunun uzun kanalının darlığından çekilip sonunda daha geniş bir ağızdan dökülünce daha parlak bir ses çıkarırsa, şiirin dar zorunluluğu da düşüncelerimizi daha parlak kılar. Aynı şeyler düz yazıyla söylendiği sürece daha dikkatsizce dinlenir, daha az çarpar; ama ritim eklenip belli ayaklar seçkin bir düşünceyi sıkıca bağladığında, aynı düşünce daha güçlü bir kolla fırlatılmış gibi atılır.

17_18.108.10

Nam, ut dicebat Cleanthes, quemadmodum spiritus noster clariorem sonum reddit, cum illum tuba per longi canalis angustias tractum patentiore novissime exitu effudit, sic sensus nostros clariores carminis arta necessitas efficit. Eadem neglegentius audiuntur minusque percutiunt, quamdiu soluta oratione dicuntur; ubi accessere numeri et egregium sensum adstrinxere certi pedes, eadem illa sententia velut lacerto excussiore torquetur.

17_18.108.11Paranın hor görülmesi üzerine çok şey söylenir; insanların zenginliğin mal varlığında değil ruhta olduğunu düşünmeleri, yoksulluğuna uyum sağlamış ve kendini az şeyle zengin etmiş kişinin varlıklı olduğu en uzun söylevlerle öğütlenir; yine de şu türden dizeler söylendiğinde ruhlar daha çok sarsılır:

En az şeyi arzulayan ölümlü en az şeye muhtaçtır.

*Yetecek olanı istemeyi bilen istediğine sahiptir.*

17_18.108.11

De contemptu pecuniae multa dicuntur et longissimis orationibus hoc praecipitur, ut homines in animo, non in patrimonio putent esse divitias, eum esse locupletem, qui paupertati suae aptatus est et parvo se divitem fecit; magis tamen feriuntur animi, cum carmina eiusmodi dicta sunt: Is minimo eget mortalis, qui minimum cupit. Quod vult habet, qui velle quod satis est potest.

17_18.108.12Bunları ve bunlar gibilerini duyduğumuzda hakikati itiraf etmeye yöneliriz.

Çünkü hiçbir şeyin yetmediği insanlar bile hayran kalır, alkış tutar, paraya kin ilan eder. Onların bu duygusunu gördüğünde üstüne git, onu sıkıştır, ona yüklen; ikircikli lafları, kıyasları, laf cambazlıklarını ve boş zekânın öteki oyuncaklarını bir yana bırak. Açgözlülüğe karşı konuş, sefahate karşı konuş; ilerlediğini, dinleyenlerin ruhlarını etkilediğini görünce daha da şiddetle yüklen. İyileştirmeye yönelmiş, tümüyle dinleyenlerin iyiliğine dönmüş böyle bir söylevin ne kadar ilerleme sağladığına inanılmaz. Çünkü körpe yetenekler ahlâken güzel olanın ve doğrunun sevgisine en kolay kazanılır; hakikat de henüz öğrenmeye yatkın ve hafifçe bozulmuş olanlara, uygun bir savunucu bulduysa, elini koyar.

17_18.108.12

Cum haec atque eiusmodi audimus, ad confessionem veritatis adducimur. Illi enim, quibus nihil satis est, admirantur, adclamant, odium pecuniae indicunt. Hunc illorum adfectum cum videris, urge, hoc preme, hoc onera relictis ambiguitatibus et syllogismis et cavillationibus et ceteris acuminis inriti ludicris. Dic in avaritiam, dic in luxuriam; cum profecisse te videris et animos audientium adfeceris, insta vehementius; veri simile non est, quantum proficiat talis oratio remedio intenta et tota in bonum audientium versa. Facillime enim tenera conciliantur ingenia ad honesti rectique amorem et adhuc docibilibus leviterque corruptis inicit manum veritas, si advocatum idoneum nancta est.

17_18.108.13Ben kesinlikle, Attalus'u kusurlara, yanılgılara, hayatın kötülüklerine karşı söylev çekerken dinlerken sık sık insan soyuna acıdım ve onu insan katının üstünde, daha yüksek biri saydım. Kendine kral derdi; ama hükmedenleri sansör gibi denetlemesine izin verilen biri bana hükmetmekten daha fazlasını yapıyormuş gibi gelirdi.

17_18.108.13

Ego certe cum Attalum audirem in vitia, in errores, in mala vitae perorantem, saepe miseritus sum generis humani et illum sublimem altioremque humano fastigio credidi. Ipse regem se esse dicebat, sed plus quam regnare mihi videbatur, cui liceret censuram agere regnantium.

17_18.108.14Yoksulluğu övmeye, ihtiyacı aşan her şeyin gereksiz ve taşıyana ağır bir yük olduğunu göstermeye başladığında, çoğu kez okuldan yoksul olarak çıkmak isterdim. Hazlarımızı teşhir etmeye, iffetli bir bedeni, ölçülü bir sofrayı, yalnız yasak hazlardan değil gereksiz hazlardan da arınmış bir zihni övmeye başladığında, boğazı ve mideyi sınırlamak isterdim.

17_18.108.14

Cum vero commendare paupertatem coeperat et ostendere, quam quidquid usum excederet, pondus esset supervacuum et grave ferenti, saepe exire e schola pauperi libuit. Cum coeperat voluptates nostras traducere, laudare castum corpus, sobriam mensam, puram mentem non tantum ab inlicitis voluptatibus, sed etiam supervacuis, libebat circumscribere gulam ac ventrem.

17_18.108.15Lucilius, bundan bende bazı şeyler kaldı. Çünkü her şeye büyük bir hevesle girişmiştim. Sonra şehir hayatına geri dönünce iyi başlanmış şeylerden pek azını koruyabildim. O zamandan beri bütün hayatım boyunca istiridyelerden ve mantarlardan vazgeçtim; çünkü bunlar yiyecek değil, tok insanları yemeye zorlayan eğlencelerdir; obur olanların, kapasitelerinden fazlasını içlerine tıkanların en hoşuna giden budur: kolay iner, kolay çıkar.

17_18.108.15

Inde mihi quaedam permansere, Lucili. Magno enim in omnia inceptu veneram. Deinde ad civitatis vitam reductus ex bene coeptis pauca servavi. Inde ostreis boletisque in omnem vitam renuntiatum est; nec enim cibi, sed oblectamenta sunt ad edendum saturos cogentia, quod gratissimum est edacibus et se ultra quam capiunt farcientibus, facile descensura, facile reditura.

17_18.108.16O zamandan beri bütün hayatım boyunca güzel kokulardan uzak duruyorum, çünkü bedendeki en iyi koku hiç koku olmamasıdır. O zamandan beri midem şarapsız. O zamandan beri bütün hayatım boyunca hamamdan kaçıyorum: bedeni pişirmenin ve terle boşaltmanın hem yararsız hem nazlılık olduğuna inandık. Bıraktığım öteki şeylere geri döndüm; ama yine de, uzak durmayı kestiğim şeylerde bir ölçü koruyorum: hem de uzak durmaya daha yakın, belki ondan daha zor bir ölçü; çünkü bazı şeyler ruhtan ölçülendirilmekten daha kolay kesilip atılır.

17_18.108.16

Inde in omnem vitam unguento abstinemus, quoniam optimus odor in corpore est nullus. Inde vino carens stomachus. Inde in omnem vitam balneum fugimus, decoquere corpus atque exinanire sudoribus inutile simul delicatumque credidimus. Cetera proiecta redierunt, ita tamen, ut quorum abstinentiam interrupi, modum servem et quidem abstinentiae proximiorem, nescio an difficiliorem, quoniam quaedam absciduntur facilius animo quam temperantur.

17_18.108.17Felsefeye genç yaşta, yaşlıyken sürdürdüğümden çok daha büyük bir atılımla yöneldiğimi sana anlatmaya başladığıma göre, Pythagoras'ın bende uyandırdığı sevgiyi itiraf etmekten utanmayacağım. Sotion, Pythagoras'ın neden hayvan etinden uzak durduğunu, sonra Sextius'un neden uzak durduğunu anlatırdı. İkisinin sebebi farklıydı, ama ikisininki de görkemliydi.

17_18.108.17

Quoniam coepi tibi exponere, quanto maiore impetu ad philosophiam iuvenis accesserim quam senex pergam, non pudebit fateri, quem mihi amorem Pythagoras iniecerit. Sotion dicebat, quare ille animalibus abstinuisset, quare postea Sextius. Dissimilis utrique causa erat, sed utrique magnifica.

17_18.108.18Sextius insana kan dökmeden yeterince besin bulunduğuna, parçalamak haz hâline getirilince zalimliğin alışkanlık olduğuna inanırdı. Sefahatin malzemesinin daraltılması gerektiğini eklerdi; çeşitli ve bedenlerimize yabancı besinlerin sağlığa aykırı olduğu sonucunu çıkarırdı.

17_18.108.18

Hic homini satis alimentorum citra sanguinem esse credebat et crudelitatis consuetudinem fieri, ubi in voluptatem esset adducta laceratio. Adiciebat contrahendam materiam esse luxuriae; colligebat bonae valitudini contraria esse alimenta varia et nostris aliena corporibus.

17_18.108.19Pythagoras ise her şeyin her şeyle akraba olduğunu ve bir biçimden öbürüne geçen ruhların bir alışverişi bulunduğunu söylerdi. Ona inanırsan, hiçbir ruh yok olmaz, başka bir bedene aktarılırken kısa bir süre dışında ara bile vermez. Hangi zaman dönemlerinden geçerek, birçok konutta dolaştıktan sonra ne zaman insana döndüğüne bakacağız; ama bu arada insanlara cinayet ve baba katilliği korkusu saldı: çünkü bilmeden bir anne babanın ruhuna rastlayıp, içinde akraba bir soluğun misafir olduğu bir varlığı kılıçla ya da dişle incitebilirlerdi.

17_18.108.19

At Pythagoras omnium inter omnia cognationem esse dicebat et animorum commercium in alias atque alias formas transeuntium. Nulla, si illi credas, anima interit, ne cessat quidem nisi tempore exiguo, dum in aliud corpus transfunditur. videbimus, per quas temporum vices et quando pererratis pluribus domiciliis in hominem revertatur; interim sceleris hominibus ac parricidii metum fecit, cum possent in parentis animam inscii incurrere et ferro morsuve violare, si in quo cognatus aliqui spiritus hospitaretur.

17_18.108.20Sotion bunları açıklayıp kendi kanıtlarıyla doldurduktan sonra şöyle derdi: "Ruhların bir bedenden ötekine dağıtıldığına, ölüm dediğimiz şeyin bir göç olduğuna inanmıyor musun? Bu davarların, yabani hayvanların ya da suya dalmış canlıların içinde bir zamanlar bir insanın ruhunun oturduğuna inanmıyor musun? Bu evrende hiçbir şeyin yok olmadığına, yalnız yer değiştirdiğine inanmıyor musun? Yalnız gök cisimlerinin belli devirlerle döndüğüne değil, canlıların da sırayla geçtiğine, ruhların bir çember boyunca sürüldüğüne? Büyük adamlar bunlara inandı.

17_18.108.20

Haec cum exposuisset Sotion et inplesset argumentis suis, Non credis, inquit, animas in alia corpora atque alia discribi et migrationem esse quod dicimus mortem? Non credis in his pecudibus ferisve aut aqua mersis illum quondam hominis animum morari? Non credis nihil perire in hoc mundo, sed mutare regionem? Nec tantum caelestia per certos circuitus verti, sed animalia quoque per vices ire et animos per orbem agi? Magni ista crediderunt viri.

17_18.108.21Bu yüzden yargını askıya al, ama her şeyi açık tut. Bunlar doğruysa, hayvan etinden uzak durmak masumiyettir; yanlışsa, tutumluluktur. Burada inanmanın sana ne zararı var? Senden aslanların ve akbabaların yiyeceklerini alıyorum."

17_18.108.21

Itaque iudicium quidem tuum sustine, ceterum omnia tibi in integro serva. Si vera sunt ista, abstinuisse animalibus innocentia est; si falsa, frugalitas est. Quod istic credulitatis tuae damnum est? Alimenta tibi leonum et vulturum eripio.

17_18.108.22Bunlardan etkilenerek hayvan etinden uzak durmaya başladım; bir yıl sonra bu alışkanlık bana yalnız kolay değil tatlı da geliyordu. Ruhumun daha canlı olduğuna inanıyordum; bugün sana öyle olup olmadığını kesin olarak söyleyemem. Nasıl bıraktığımı mı soruyorsun? Gençliğim Tiberius Caesar'ın hükümdarlığının ilk yıllarına denk gelmişti. O sırada yabancı dinî ayinler kovuşturuluyordu; bazı hayvanların etinden uzak durmak batıl inancın kanıtları arasında sayılıyordu. Böylece, iftiradan korkmayan ama felsefeden nefret eden babamın ricası üzerine eski alışkanlığıma döndüm. Daha iyi yemeye başlamam için beni ikna etmesi de pek zor olmadı.

17_18.108.22

His ego instinctus abstinere animalibus coepi, et anno peracto non tantum facilis erat mihi consuetudo, sed dulcis. Agitatiorem mihi animum esse credebam, nec tibi hodie adfirmaverim, an fuerit. Quaeris, quomodo desierim? In primum Tiberii Caesaris principatum iuventae tempus inciderat. Alienigena tum sacra movebantur, sed inter argumenta superstitionis ponebatur quorundam animalium abstinentia. Patre itaque meo rogante, qui non calumniam timebat, sed philosophiam oderat, ad pristinam consuetudinem redii. Nec difficulter mihi, ut inciperem melius cenare, persuasit.

17_18.108.23Attalus bedene direnen bir şilteyi övmeye alışkındı; ben yaşlıyken bile, üzerinde iz kalmayan böyle bir şilte kullanırım. Bunları, biri onları yüreklendirse, alevlendirse acemilerin en iyi şeylere doğru ilk atılımlarının ne kadar güçlü olduğunu sana kanıtlamak için anlattım. Ama bir kısım hata öğretenlerin kusurundandır: bize yaşamayı değil tartışmayı öğretirler; bir kısmı da öğrenenlerin kusurundan: öğretmenlerine ruhlarını değil zekâlarını işleme amacıyla gelirler. Böylece felsefe olan şey filolojiye dönüştü.

17_18.108.23

Laudare solebat Attalus culcitam, quae resisteret corpori; tali utor etiam senex, in qua vestigium apparere non possit. Haec rettuli ut probarem tibi, quam vehementes haberent tirunculi impetus primos ad optima quaeque, si quis exhortaretur illos, si quis incenderet. Sed aliquid praecipientium vitio peccatur, qui nos docent disputare, non vivere, aliquid discentium, qui propositum adferunt ad praeceptores suos non animum excolendi, sed ingenium. Itaque quae philosophia fuit, facta philologia est.

17_18.108.24Bir şeye hangi amaçla yaklaştığın çok önemlidir. Dilbilgici olacak biri Vergilius'u didiklerken şu seçkin dizeyi şu gözle okumaz:

Geri gelmez zaman kaçıyor:

"Uyanık olmalı; acele etmezsek geride kalacağız; hızlı gün bizi sürüklüyor ve kendisi de sürükleniyor; farkında olmadan kapılıp gidiyoruz; her şeyi geleceğe göre düzenliyoruz, uçurumların arasında ağır davranıyoruz." Onu, Vergilius'un zamanın hızından her söz edişinde "kaçıyor" fiilini kullandığını not etmek için okur:

Zavallı ölümlülerin ömründe en iyi günler İlk kaçar; ardından hastalıklar, hüzünlü yaşlılık *Ve zahmet gelir, sonra katı ölümün acımasızlığı kapıp götürür.*

17_18.108.24

Multum autem ad rem pertinet, quo proposito ad quamquam rem accedas. Qui grammaticus futurus Vergilium scrutatur, non hoc animo legit illud egregium: fugit inreparabile tempus: vigilandum est; nisi properamus, relinquemur; agit nos agiturque velox dies; inscii rapimur; omnia in futurum disponimus et inter praecipitia lenti sumus; sed ut observet, quotiens Vergilius de celeritate temporum dicit, hoc uti verbo illum fugit. Optima quaeque dies miseris mortalibus aevi Prima fugit; subeunt morbi tristisque senectus Et labor, et durae rapit inclementia mortis.

17_18.108.25Felsefeye gözünü dikmiş biri ise aynı şeyleri gereken yere çeker: "Vergilius" der, "hiçbir zaman günlerin gittiğini değil, kaçtığını söyler; kaçmak koşmanın en hızlı türüdür; en iyilerin de ilk kapılıp götürüldüğünü söyler. O hâlde biz de en hızlı şeyin hızına yetişebilmek için neden kendimizi hızlandırmakta duraksıyoruz? Daha iyi olanlar uçup geçiyor, daha kötüleri yerlerine geliyor."

17_18.108.25

Ille, qui ad philosophiam spectat, haec eadem quo debet, adducit: numquam Vergilius, inquit, dies dicit ire, sed fugere, quod currendi genus concitatissimum est, et optimos quosque primos rapi; quid ergo cessamus nos ipsi concitare, ut velocitatem rapidissimae rei possimus aequare? Meliora praetervolant, deteriora succedunt.

17_18.108.26Bir amphoradan ilk önce en saf olan nasıl akar, en ağır ve en bulanık olan ise dibe çökerse, ömrümüzde de en iyi olan baştadır. Kendimize tortuyu saklamak için onu başkalarının içip bitirmesine mi göz yumuyoruz? Bu ruhumuza işlesin ve bir kehanetten gelmiş gibi hoşumuza gitsin:

Zavallı ölümlülerin ömründe en iyi günler *İlk kaçar.*

17_18.108.26

Quemadmodum ex amphora primum, quod est sincerissimum, effluit, gravissimum quodque turbidumque subsidit, sic in aetate nostra quod est optimum, in primo est. Id exhauriri aliis potius patimur, ut nobis faecem reservemus? Inhaereat istud animo et tamquam missum oraculo placeat: Optima quaeque dies miseris mortalibus aevi Prima fugit.

17_18.108.27Neden en iyi günler? Çünkü geriye kalan belirsizdir. Neden en iyi günler? Çünkü genken öğrenebiliriz, kolay ve henüz işlenebilir ruhumuzu daha iyi şeylere çevirebiliriz; çünkü bu zaman zahmetlere, yetenekleri çalışmalarla, bedenleri işlerle çalıştırmaya elverişlidir; geriye kalan daha ağır, daha gevşek ve sona daha yakındır.

Bu yüzden bunu bütün gönlümüzle yapalım; yan yollara saptıran şeyleri bırakıp tek bir işe emek verelim; geri tutamadığımız bu en çevik zamanın hızını ancak geride kalınca anlamayalım. Her ilk gün en iyi gün olarak hoşumuza gitsin ve bizim olsun.

17_18.108.27

Quare optima? Quia quod restat, incertum est. Quare optima? Quia iuvenes possumus discere, possumus facilem animum et adhuc tractabilem ad meliora convertere; quia hoc tempus idoneum est laboribus, idoneum agitandis per studia ingeniis et exercendis per opera corporibus; quod superest, segnius et languidius est et propius a fine. Itaque toto hoc agamus animo et omissis, ad quae devertimur, in rem unam laboremus, ne hanc temporis pernicissimi celeritatem, quam retinere non possumus, relicti demum intellegamus. Primus quisque tamquam optimus dies placeat et redigatur in nostrum.

17_18.108.28Kaçanı yakalamak gerek. Bu şiiri bir dilbilgicinin gözüyle okuyan bunları düşünmez: her ilk günün en iyi gün olduğunu, çünkü hastalıkların ardından geldiğini, yaşlılığın sıkıştırdığını, hâlâ gençliği düşünenlerin başının üstünde durduğunu düşünmez; ama Vergilius'un hastalıkları ve yaşlılığı hep bir arada andığını söyler. Herkül adına, haksız da değil: çünkü yaşlılık iyileşmez bir hastalıktır.

17_18.108.28

Quod fugit, occupandum est. Haec non cogitat ille, qui grammatici oculis carmen istud legit, ideo optimum quemque primum esse diem, quia subeunt morbi, quia senectus premit et adhuc adulescentiam cogitantibus supra caput est; sed ait Vergilium semper una ponere morbos et senectutem, non mehercules immerito. Senectus enim insanabilis morbus est.

17_18.108.29"Ayrıca" der, "yaşlılığa bir lakap takmış, ona hüzünlü demiş:

ardından hastalıklar, hüzünlü yaşlılık gelir.

Başka bir yerde de der ki:

Solgun hastalıkların ve hüzünlü yaşlılığın oturduğu yer."

Herkesin aynı malzemeden kendi uğraşına uygun olanı toplamasına şaşırmana gerek yok: aynı çayırda öküz ot arar, köpek tavşan, leylek kertenkele.

17_18.108.29

Praeterea, inquit, hoc senectuti cognomen inposuit, tristem illam vocat: subeunt morbi tristisque senectus. Alio loco dicit: Pallentesque habitant morbi tristisque senectus. Non est quod mireris ex eadem materia suis quemque studiis apta colligere; in eodem prato bos herbam quaerit, canis leporem, ciconia lacertam.

17_18.108.30Cicero'nun Devlet Üzerine kitabını bir yanda bir filolog, bir yanda bir dilbilgici, bir yanda felsefeye kendini adamış biri eline aldığında, her biri dikkatini başka bir yere yöneltir. Filozof, adalete karşı bu kadar çok şey söylenebilmiş olmasına şaşar. Filolog aynı okumaya geldiğinde şunu not eder: biri babasız, öteki anasız iki Roma kralı vardır. Çünkü Servius'un anası konusunda kuşku vardır; Numa'nın torunu Ancus'un ise babası olmadığı söylenir.

17_18.108.30

Cum Ciceronis librum de Re Publica prendit hinc philologus aliquis, hinc grammaticus, hinc philosophiae deditus, alius alio curam suam mittit. Philosophus admiratur contra iustitiam dici tam multa potuisse. Cum ad hanc eandem lectionem philologus accessit, hoc subnotat: Duos Romanos reges esse, quorum alter patrem non habet, alter matrem. Nam de Servi matre dubitatur; Anci pater nullus, Numae nepotis, dicitur.

17_18.108.31Ayrıca bizim diktatör dediğimiz ve tarih kitaplarında öyle adlandırıldığını okuduğumuz kişiye eskilerin "halkın başı" dediğini not eder. Bu bugün de augur kitaplarında durur; tanıklığı da onun atadığı kişinin "süvarilerin başı" olmasıdır. Aynı biçimde Romulus'un bir güneş tutulması sırasında öldüğünü, krallara karşı bile halka başvuru hakkı bulunduğunu not eder; başkaları da Fenestella da bunun pontifeks kitaplarında böyle yazılı olduğunu düşünür.

17_18.108.31

Praeterea notat eum, quem nos dictatorem dicimus et in historiis ita nominari legimus, aput antiquos magistrum populi vocatum. Hodieque id extat in auguralibus libris, et testimonium est, quod qui ab illo nominatur, magister equitum est. Aeque notat Romulum perisse solis defectione; provocationem ad populum etiam a regibus fuisse; id ita in pontificalibus libris esse et alii quiqui putant et Fenestella.

17_18.108.32Aynı kitapları bir dilbilgici açıkladığında, önce Cicero'nun reapse, yani re ipsa "gerçekte" dediğini, aynı şekilde sepse, yani se ipse "kendisi" dediğini not defterine yazar. Sonra çağın alışkanlığının değiştirdiği şeylere geçer; örneğin Cicero şöyle der: "Onun araya girmesiyle tam calx'tan geri çağrıldığımız için." Bugün hipodromda creta "tebeşir çizgisi" dediğimiz şeye eskiler calx derdi.

17_18.108.32

Eosdem libros cum grammaticus explicuit, primum verba expressa, reapse dici a Cicerone, id est re ipsa, in commentarium refert, nec minus sepse, id est se ipse. Deinde transit ad ea, quae consuetudo saeculi mutavit, tamquam ait Cicero: quoniam sumus ab ipsa calce eius interpellatione revocati. Hanc quam nunc in circo cretam vocamus, calcem antiqui dicebant.

17_18.108.33Sonra Ennius'un dizelerini toplar, özellikle de Africanus üzerine yazılmış şunları:

Ona ne bir vatandaş ne bir düşman Yaptıklarının karşılığını, emeğinin bedelini ödeyebilecek.

Bundan, eskiler arasında ops'un yalnız "yardım" değil "emek" anlamına da geldiğini anladığını söyler. Çünkü Ennius, ne bir vatandaşın ne bir düşmanın Scipio'ya emeğinin bedelini ödeyebildiğini söylüyor.

17_18.108.33

Deinde Ennianos colligit versus et in primis illos de Africano scriptos: cui nemo civis neque hostis Quibit pro factis reddere opis pretium. Ex eo se ait intellegere, opem aput antiquos non tantum auxilium significasse, sed operam. Ait enim Ennius neminem potuisse Scipioni neque civem neque hostem reddere operae pretium.

17_18.108.34Sonra Vergilius'un şunu söylemesine neyin sebep olduğunu bulduğu için kendini mutlu sayar:

üstünde göğün koca kapısı gürler.

Ennius'un bunu Homeros'tan, Vergilius'un da Ennius'tan aşırdığını söyler. Çünkü Cicero'nun bu Devlet Üzerine kitabında Ennius'un şu yazıtı vardır:

Göklerin katlarına çıkmak birine helalse, *Göğün en büyük kapısı yalnız bana açılır.*

17_18.108.34

Felicem deinde se putat, quod invenerit, unde visum sit Vergilio dicere: quem super ingens porta tonat caeli. Ennium hoc ait Homero subripuisse, Ennio Vergilium. Esse enim apud Ciceronem in his ipsis de Re Publica hoc epigramma Enni: Si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est, Mi soli caeli maxima porta patet.

17_18.108.35Ama başka bir işle uğraşırken ben de filologluğa ya da dilbilgiciliğe kaymayayım diye şunu hatırlatıyorum: filozofları dinlemek ve okumak mutlu hayat amacına yöneltilmelidir; eski ya da uydurma kelimeleri, yakışıksız istiareleri ve söz sanatlarını avlamak için değil, yararlı olacak öğütleri, hemen işe dökülecek görkemli ve yürekli sözleri avlamak için. Bunları öyle ezberleyelim ki söz olanlar iş olsun.

17_18.108.35

Sed ne et ipse, dum aliud ago, in philologum aut grammaticum delabar, illud admoneo, auditionem philosophorum lectionemque ad propositum beatae vitae trahendam, non ut verba prisca aut ficta captemus et translationes inprobas figurasque dicendi, sed ut profutura praecepta et magnificas voces et animosas, quae mox in rem transferantur. Sic ista ediscamus, ut quae fuerint verba, sint opera.

17_18.108.36Felsefeyi satılık bir zanaat gibi öğrenmiş, yaşanması gerektiğini öğütledikleri gibi yaşamayanlardan daha kötü davranan kimse olmadığını düşünüyorum. Çünkü kendilerini yararsız bir eğitimin örneği olarak dolaştırırlar; peşine düştükleri her kusura kendileri de tutsaktır.

17_18.108.36

Nullos autem peius mereri de omnibus mortalibus iudico quam qui philosophiam velut aliquod artificium venale didicerunt, qui aliter vivunt quam vivendum esse praecipiunt. Exempla enim se ipsos inutilis disciplinae circumferunt nulli non vitio, quod insequuntur, obnoxii.

17_18.108.37Böyle bir öğretmen bana fırtınada midesi bulanan bir dümenciden fazla yarar sağlayamaz. Dalga söküp alırken dümen tutulmalı, denizin kendisiyle boğuşulmalı, yelkenler rüzgârın elinden kurtarılmalıdır; şaşkına dönmüş, kusan bir kaptan bana nasıl yardım edebilir? Hayatın herhangi bir gemiden ne kadar daha büyük bir fırtınayla savrulduğunu düşünürsün? Konuşmak değil, dümen kullanmak gerek.

17_18.108.37

Non magis mihi potest quisquam talis prodesse praeceptor quam gubernator in tempestate nauseabundus. Tenendum rapiente fluctu gubernaculum, luctandum cum ipso mari, eripienda sunt vento vela; quid me potest adiuvare rector navigii attonitus et vomitans? Quanto maiore putas vitam tempestate iactari quam ullam ratem? Non est loquendum, sed gubernandum.

17_18.108.38Söyledikleri, kalabalık dinlerken savurdukları her şey başkalarınındır: bunları Platon söyledi, Zenon söyledi, Khrysippos, Poseidonios ve bizimkilerden bunca değerli kişinin oluşturduğu koca bir kafile söyledi. Bunların kendilerinin olduğunu nasıl kanıtlayabileceklerini göstereyim: söylediklerini yapsınlar.

17_18.108.38

Omnia quae dicunt, quae turba audiente iactant, aliena sunt; dixit illa Platon, dixit Zenon, dixit Chrysippus et Posidonius et ingens agmen nostrorum tot ac talium. Quomodo probare possint sua esse, monstrabo: faciant, quae dixerint.

17_18.108.39Sana iletmek istediklerimi söylediğime göre, şimdi isteğini karşılayacağım; istediğin şeyi bütünüyle başka bir mektuba aktaracağım ki dikenli ve kulak kabartıp merakla dinlenecek bir konuya yorgun olarak gelmeyesin. Hoşça kal.

17_18.108.39

Quoniam quae volueram ad te perferre, iam dixi, nunc desiderio tuo satis faciam et in alteram epistulam integrum, quod exegeras, transferam, ne ad rem spinosam et auribus erectis curiosisque audiendam lassus accedas. Vale.

17_18.109.1109. Mektup

Bilgenin bilgeye yararı olup olmadığını öğrenmek istiyorsun. Bilgenin her iyiyle dolu olduğunu ve en yükseğe ulaştığını söylüyoruz; en yüksek iyiye sahip olana birinin nasıl yararı olabileceği soruluyor.

İyiler birbirine yarar; çünkü birbirlerinin faziletlerini çalıştırır ve bilgeliği kendi düzeyinde tutarlar. İkisi de birlikte düşünecek, birlikte araştıracak birini arar.

17_18.109.1

An sapiens sapienti prosit scire desideras. Dicimus plenum omni bono esse sapientem et summa adeptum; quomodo prodesse aliqui possit summum habenti bonum, quaeritur. Prosunt inter se boni; exercent enim virtutes et sapientiam in suo statu continent. Desiderat uterque aliquem, cum quo conferat, cum quo quaerat.

17_18.109.2Güreşte usta olanları alıştırma çalıştırır; müzisyeni, aynı şeyleri öğrenmiş olan harekete geçirir. Bilgenin de faziletlerini harekete geçirmeye ihtiyacı vardır: nasıl kendi kendini harekete geçiriyorsa, başka bir bilge tarafından da harekete geçirilir.

17_18.109.2

Peritos luctandi usus exercet; musicum, qui paria didicit, movet. Opus est et sapienti agitatione virtutum: ita quemadmodum ipse se movet, sic movetur ab alio sapiente.

17_18.109.3Bilgenin bilgeye ne yararı olacak? Ona bir dürtü verecek, ahlâken güzel eylemlerin fırsatlarını gösterecek. Bunun dışında bazı düşüncelerini dile getirecek, bulduklarını öğretecek. Çünkü bilge için de bulunacak, ruhunun koşacağı bir şey hep kalacaktır.

17_18.109.3

Quid sapiens sapienti proderit? Impetum illi dabit, occasiones actionum honestarum commonstrabit. Praeter haec aliquas cogitationes suas exprimet: docebit, quae invenerit. Semper enim etiam a sapiente restabit, quod inveniat et quo animus eius excurrat.

17_18.109.4Kötü kötüye zarar verir ve onu daha kötü yapar: öfkesini kışkırtarak, kederine hak vererek, hazlarını överek. Kötüler en çok, kusurlarını en çok birbirine kattıklarında, kötülük tek bir yerde toplandığında sıkıntı çekerler. Demek ki tersine, iyi de iyiye yarar. "Nasıl?" diyorsun.

17_18.109.4

Malus malo nocet facitque peiorem, iram eius incitando, tristitiae adsentiendo, voluptates laudando, et tunc maxime laborant mali, ubi plurimum vitia miscuere, et in unum conlata nequitia est. Ergo ex contrario bonus bono proderit. Quomodo? inquis.

17_18.109.5Ona sevinç getirecek, güvenini sağlamlaştıracak; birbirlerinin huzurunu görmekle ikisinin de neşesi artacak. Ayrıca ona bazı şeylerin bilgisini aktaracak; çünkü bilge her şeyi bilmez. Bilseydi bile, biri işlerin daha kısa yollarını düşünüp bulabilir ve bütün işin daha kolay döndüğü bu yolları gösterebilirdi.

17_18.109.5

Gaudium illi adferet, fiduciam confirmabit, ex conspectu mutuae tranquillitatis crescet utriusque laetitia. Praeterea quarumdam illi rerum scientiam tradet; non enim omnia sapiens scit. Etiam si sciret, breviores vias rerum aliqui excogitare posset et has indicare, per quas facilius totum opus circumfertur.

17_18.109.6Bilge bilgeye yarayacaktır, elbette yalnız kendi güçleriyle değil, yardım ettiği kişinin gücüyle de. Gerçi o kendi başına bırakılsa da rolünü oynayabilir; yine de koşana bile yüreklendiren biri yardım eder.

"Bilgeye bilge değil, kendisi yarar. Şunu bil: ondan kendi gücünü al, hiçbir şey yapamaz."

17_18.109.6

Proderit sapienti sapiens, non scilicet tantum suis viribus, sed ipsius, quem adiuvat. Potest quidem ille etiam relictus sibi explicare partes suas; nihilominus adiuvat etiam currentem hortator. Non prodest sapienti sapiens, sed sibi ipse. Hoc scias: detrahe illi vim propriam, et ille nihil aget.

17_18.109.7O mantıkla balda tatlılık olmadığını da söyleyebilirsin: çünkü onu tadacak olanın kendisi de dil ve damakça bu tür bir tada öyle uydurulmuştur ki böyle bir tat onu ya kendine çeker ya da rahatsız eder; çünkü hastalık yüzünden balı acı bulanlar vardır. Birinin yarar sağlayabilmesi, ötekinin de yarar sağlanacak elverişli bir malzeme olması için ikisinin de sağlıklı olması gerekir.

17_18.109.7

Illo modo dicas licet non esse in melle dulcedinem: nam ipse ille, qui esse debeat, ita aptatus lingua palatoque est ad eiusmodi gustum, ut illa talis sapor capiat, aut offendetur. Sunt enim quidam, quibus morbi vitio mel amarum videatur. Oportet utrumque valere, ut et ille prodesse possit et hic profuturo idonea materia sit.

17_18.109.8"En yüksek sıcaklığa ulaşmış olanın ısıtılması gereksizse" diyor, "en yüksek iyiye ulaşmış olana birinin yarar sağlaması da gereksizdir. Her şeyle donanmış bir çiftçi başkası tarafından donatılmak ister mi? Savaşa çıkacak birine yetecek kadar korunacak biçimde silahlanmış asker daha fazla silah ister mi? Demek ki bilge de istemez; çünkü hayat için yeterince donanmış, yeterince silahlanmıştır."

17_18.109.8

Si in summum, inquit, perducto calorem calefieri supervacuum est, et in summum perducto bonum supervacuum est si qui prosit. Numquid instructus omnibus rebus agricola ab alio instrui quaerit? Numquid armatus miles, quantum in aciem exituro satis est tuti, amplius arma desiderat? Ergo nec sapiens; satis enim vitae instructus, satis armatus est.

17_18.109.9Buna şöyle cevap veriyorum: en yüksek sıcaklıkta olanın da, en yüksek sıcaklığını koruması için sıcaklık eklenmesine ihtiyacı vardır. "Ama sıcaklık kendini kendisi korur" diyor. Önce, karşılaştırdığın şeyler arasında büyük fark var: çünkü sıcaklık tektir, yarar sağlamak çeşitlidir. Sonra, sıcaklık sıcak olmak için sıcaklık eklenmesiyle desteklenmez; bilge ise, faziletlerini paylaşacağı kendine benzer bazı dostları yanına almadıkça zihninin melekesini koruyamaz.

17_18.109.9

Ad haec respondeo: et qui in summo est calore, opus est calore adiecto, ut summum teneat. Sed ipse se, inquit, calor continet. Primum multum interest inter ista, quae comparas; calor enim unus est, prodesse varium est. Deinde calor non adiuvatur adiectione caloris, ut caleat; sapiens non potest in habitu mentis suae stare, nisi amicos aliquos similes sui admisit, cum quibus virtutes suas communicet.

17_18.109.10Şunu da ekle: bütün faziletler arasında dostluk vardır. Bu yüzden kendine eşit birinin faziletlerini seven ve karşılığında kendi faziletlerini sevilmeye değer kılan yarar sağlar. Benzer şeyler hoşa gider; hele ahlâken güzellerse, beğenmeyi ve beğenilmeyi biliyorlarsa.

17_18.109.10

Adice nunc, quod omnibus inter se virtutibus amicitia est. Itaque prodest, qui virtutes alicuius paris sui amat amandasque invicem praestat. Similia delectant; utique ubi honesta sunt et probare ac probari sciunt.

17_18.109.11Dahası, bilgenin ruhunu ustalıkla harekete geçirebilecek olan bilgeden başkası değildir; tıpkı insanı akla uygun biçimde ancak insanın harekete geçirebilmesi gibi. Aklı harekete geçirmek için nasıl akıl gerekiyorsa, kusursuz aklın harekete geçmesi için de kusursuz akıl gerekir.

17_18.109.11

Etiamnunc sapientis animum perite movere nemo alius potest quam sapiens, sicut hominem movere rationaliter non potest nisi homo. Quomodo ergo ad rationem movendam ratione opus est, sic ut moveatur ratio perfecta, opus est ratione perfecta.

17_18.109.12Bize orta şeyler, yani para, nüfuz, esenlik ve hayatın ihtiyaçları için değerli ya da zorunlu başka şeyler bahşedenlerin de yarar sağladığı söylenir. Bunlarda akılsızın bile bilgeye yarar sağladığı söylenecektir. Ama yarar sağlamak, ruhu tabiata uygun olarak, kendi faziletiyle, harekete geçirilecek olanın faziletiyle birlikte harekete geçirmektir. Bu, yarar sağlayacak olanın da iyisi olmadan gerçekleşmez; çünkü başkasının faziletini çalıştırırken kendisininkini de mutlaka çalıştırır.

17_18.109.12

Prodesse dicuntur et qui media nobis largiuntur, pecuniam, gratiam, incolumitatem, alia in usus vitae cara aut necessaria. In his dicetur etiam stultus prodesse sapienti. Prodesse autem est animum secundum naturam movere virtute sua ut eius, qui movebitur. Hoc non sine ipsius quoque, qui proderit, bono fiet. Necesse enim alienam virtutem exercendo exerceat et suam.

17_18.109.13Ama en yüksek iyiler olan ya da en yüksek iyileri meydana getiren şeyleri bir yana bıraksan bile, bilgeler yine de birbirlerine yarar sağlayabilirler. Çünkü bilgenin bilge bulması kendi başına arzulanacak bir şeydir; zira tabiatça her iyi iyiye değerlidir ve herkes iyiye kendine bağlandığı gibi bağlanır.

17_18.109.13

Sed ut removeas ista, quae aut summa bona sunt aut summorum efficientia, nihilominus prodesse inter se sapientes possunt. Invenire enim sapientem sapienti per se res expetenda est, quia natura bonum omne carum est bono et sic quisque conciliatur bono quemadmodum sibi.

17_18.109.14Bu meseleden, kanıt uğruna, bir başkasına geçmem gerekiyor. Çünkü bilgenin danışıp danışmayacağı, birini görüşüne başvurmak için çağırıp çağırmayacağı soruluyor. Bunu yapması, bu şehir ve ev işlerine, deyim yerindeyse ölümlü işlere gelindiğinde zorunludur. Bunlarda ona da bir hekim, bir dümenci, bir avukat ve davayı düzenleyen biri gibi başkasının öğüdü gerekir. Demek ki bilge bazen bilgeye yarar sağlayacaktır: çünkü öğüt verecektir. Ama dediğimiz gibi, o büyük ve ilahî işlerde de ahlâken güzel olanı birlikte ele alarak, ruhlarını ve düşüncelerini birbirine katarak yararlı olacaktır.

17_18.109.14

Necesse est ex hac quaestione argumenti causa in alteram transeam. Quaeritur enim, an deliberaturus sit sapiens, an in consilium aliquem advocaturus. Quod facere illi necessarium est, cum ad haec civilia et domestica venitur et, ut ita dicam, mortalia. In his sic illi opus est alieno consilio quomodo medico, quomodo gubernatori, quomodo advocato et litis ordinatori. Proderit ergo sapiens aliquando sapienti, suadebit enim. Sed in illis quoque magnis ac divinis, ut diximus, communiter honesta tractando et animos cogitationesque miscendo utilis erit.

17_18.109.15Ayrıca dostları kucaklamak ve dostların ilerlemesine kendi ilerlemesine sevinir gibi sevinmek tabiata uygundur. Çünkü bunu yapmazsak, hissi çalıştırarak güçlenen fazilet bile bizde kalmaz. Fazilet ise şimdiki işleri iyi yerleştirmeyi, geleceği gözetmeyi, danışmayı ve ruhu gerip yoğunlaştırmayı öğütler; yanına birini alan, ruhunu daha kolay gerer ve işini daha kolay çözer.

Bu yüzden ya kusursuz bir insan ya da ilerleyen ve kusursuza yakın biri arar. Kusursuz olan ise ortak bir basiretle öğüde yardım ederse yarar sağlayacaktır.

17_18.109.15

Praeterea secundum naturam est et amicos complecti et amicorum auctu ut suo proprioque laetari. Nam nisi hoc fecerimus, ne virtus quidem nobis permanebit, quae exercendo sensu valet, virtus autem suadet praesentia bene conlocare, in futurum consulere, deliberare et intendere animum; facilius intendet explicabitque qui aliquem sibi adsumpserit. Quaeret itaque aut perfectum virum aut proficientem vicinumque perfecto. Proderit autem ille perfectus, si consilium communi prudentia iuverit.

17_18.109.16İnsanlar başkasının işinde daha çok şey gördüklerini söylerler. Bu, kendini sevmenin kör ettiği, tehlike anında korkunun yararını ayırt etme gücünü ellerinden aldığı kişilerin başına gelir; daha kaygısız ve korkunun dışında olunca akıllanmaya başlar. Ama yine de bazı şeyler vardır ki bilgeler bile onları kendilerinden çok başkasında daha dikkatle görür. Ayrıca bilge bilgeye o en tatlı ve ahlâken en güzel şeyi sağlayacaktır: aynı şeyi istemek ve aynı şeyi istememek. Seçkin bir işi eşit bir boyundurukla çekecektir.

17_18.109.16

Aiunt homines plus in alieno negotio videre, vitio hoc illis evenit, quos amor sui excaecat quibusque dispectum utilitatis timor in periculis excutit; incipiet sapere securior et extra metum positus. Sed nihilominus quaedam sunt, quae etiam sapientes in alio quam in se diligentius vident. Praeterea illud dulcissimum et honestissimum idem velle atque idem nolle sapiens sapienti praestabit; egregium opus pari iugo ducet.

17_18.109.17İstediğini ödedim; gerçi bu, ahlâk felsefesine ilişkin ciltlerde kapsadığımız konuların sırası içindeydi. Sana sık sık söylediğim şeyi düşün: bu işlerde zekâmızı bilemekten başka bir şey yapmıyoruz. Çünkü hep şuna dönüyorum: "Bu şeyin bana ne yararı var? Beni hemen daha cesur, daha adil, daha ölçülü yap. Henüz alıştırma yapacak vaktim yok; hâlâ hekime ihtiyacım var.

17_18.109.17

Persolvi id quod exegeras, quamquam in ordine rerum erat, quas moralis philosophiae voluminibus complectimur. Cogita, quod soleo frequenter tibi dicere, in istis nos nihil aliud quam acumen exercere. Totiens enim illo revertor: quid ista me res iuvat? Fortiorem fac iam, iustiorem, temperantiorem. Nondum exerceri vacat; adhuc medico mihi opus est.

17_18.109.18Benden neden yararsız bir bilgi istiyorsun? Büyük şeyler vaat ettin; şimdi iste, bak. Çevremde kılıçlar parıldasa, kılıcın ucu gırtlağıma dokunsa bile korkusuz olacağımı söylüyordun; çevremde yangınlar alevlense, ansızın bir kasırga gemimi bütün deniz boyunca sürüklese bile kaygısız olacağımı söylüyordun. Bana şu tedaviyi sağla: hazzı, şanı hor göreyim. Sonra bana dolaşık şeyleri çözmeyi, belirsiz şeyleri ayırt etmeyi, karanlık şeyleri görmeyi öğretirsin; şimdi gerekeni öğret." Hoşça kal.

17_18.109.18

Quid me poscis scientiam inutilem? Magna promisisti; exige, vide. Dicebas intrepidum fore, etiam si circa me gladii micarent, etiam si mucro tangeret iugulum; dicebas securum fore, etiam si circa me flagrarent incendia, etiam si subitus turbo toto navem meam mari raperet. Hanc mihi praesta curam, ut voluptatem, ut gloriam contemnam. Postea docebis inplicata solvere, ambigua distinguere, obscura perspicere; nunc doce quod necesse est. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…