Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları
XIX. Kitap
19.110.1110. Mektup
Nomentum'daki çiftliğimden seni selamlıyor ve sağlıklı bir zihne sahip olmanı diliyorum; yani bütün tanrıların sana lütufkâr olmasını. Kendisiyle barışık olan kimse, onları gönlü hoş ve kendisinden yana bulur. Şimdilik bazılarının benimsediği şu görüşü bir kenara bırak: Her birimize bir tanrı lalalık etmek üzere verilmiştir; ama bu tanrı üst sıradan değil, Ovidius'un "halktan tanrılar" dediği alt sınıftandır. Yine de bunu bir kenara bırakırken atalarımızın da buna inandığını ve bu bakımdan Stoacı olduklarını hatırla; çünkü her erkeğe bir Genius, her kadına bir Iuno verdiler.
Ex Nomentano meo te saluto et iubeo habere mentem bonam, hoc est propitios deos omnis, quos habet placatos et faventes, quisquis sibi se propitiavit. Sepone in praesentia, quae quibusdam placent, unicuique nostrum paedagogum dari deum, non quidem ordinarium, sed hunc inferioris notae ex eorum numero, quos Ovidius ait de plebe deos. Ita tamen hoc seponas volo, ut memineris maiores nostros, qui crediderunt, Stoicos fuisse; singulis enim et Genium et Iunonem dederunt.
19.110.2Tanrıların tek tek insanların işleriyle uğraşacak kadar boş vakti olup olmadığına sonra bakarız. Şimdilik şunu bil: İster birer tanrıya emanet edilmiş olalım, ister ihmal edilip talihe bırakılmış, birine edebileceğin en ağır beddua, kendi kendine öfkeli olmasını dilemektir.
Ama cezayı hak ettiğini düşündüğün birine tanrıların ona düşman olmasını dilemene gerek yok. O zaten düşmandır, diyorum; tanrıların lütfuyla yükseliyor görünse bile.
Postea videbimus, an tantum dis vacet, ut privatorum negotia procurent; interim illud scito, sive adsignati sumus, sive neglecti et fortunae dati, nulli te posse inprecari quicquam gravius, quam si inprecatus fueris, ut se habeat iratum. Sed non est quare cuiquam, quem poena putaveris dignum, optes, ut infestos deos habeat; habet, inquam, etiam si videtur eorum favore produci.
19.110.3Dikkatini topla ve başımıza gelenlerin ne diye adlandırıldığına değil, ne olduğuna bak: Bize gerçekten kötülük dokunmasından çok, kötülük gibi görünen şeylerin başımıza geldiğini anlarsın. Felaket denen şey kaç kez bir mutluluğun hem sebebi hem başlangıcı oldu! Büyük tebriklerle karşılanan bir şey de kaç kez kendine uçuruma inen bir basamak kurdu; zaten yüksekte duran birini, hâlâ güvenle düşülebilecek bir yerdeymiş gibi daha da yukarı kaldırdı!
Adhibe diligentiam tuam et intuere, quid sint res nostrae, non quid vocentur; et scies plura mala contingere nobis quam accidere. Quotiens enim felicitatis et causa et initium fuit, quod calamitas vocabatur? Quotiens magna gratulatione excepta res gradum sibi struxit in praeceps et aliquem iam eminentem adlevavit etiamnunc, tamquam adhuc ibi staret, unde tuto cadunt?
19.110.4Ama düşmenin kendisinde de, gözünü sona dikersen, hiçbir kötülük yoktur; tabiat kimseyi o sondan daha aşağı atmamıştır. Her şeyin sınırı yakındır; evet, yakındır hem mutlunun kovulduğu yer hem de mutsuzun salıverildiği yer. Bu ikisini de biz uzatırız; uzun umutla, uzun korkuyla uzatırız.
Aklın varsa, her şeyi insanın hâliyle ölç; sevindiğin şeyi de korktuğun şeyi de daralt. Uzun süre korkmamak için hiçbir şeye uzun süre sevinmemeye değer.
Sed ipsum illud cadere non habet in se mali quidquam, si exitum spectes, ultra quem natura neminem deiecit. Prope est rerum omnium terminus, prope est, inquam, et illud, unde felix eicitur, et illud, unde infelix emittitur; nos utraque extendimus et longa spe ac metu facimus. Sed si sapis, omnia humana condicione metire; simul et quod gaudes et quod times, contrahe. Est autem tanti nihil diu gaudere, ne quid diu timeas.
19.110.5Ama bu kötülüğü neden daraltmaya çalışıyorum ki? Korkulacak bir şey olduğunu düşünmen için hiçbir sebep yok. Bizi sarsan, bizi sersemletip bırakan şeyler boştur. Hiçbirimiz işin aslını didikleyip araştırmadı; korkuyu birbirimize devrettik. Kimse kendisini telaşa düşüren şeyin yanına gidip korkusunun tabiatını ve neye yarayıp yaramadığını öğrenmeye cesaret edemedi. Bu yüzden sahte ve boş bir şey, çürütülmediği için hâlâ inandırıcılığını koruyor.
Sed quare istuc malum adstringo? Non est quod quicquam timendum putes. Vana sunt ista, quae nos movent, quae attonitos habent. Nemo nostrum quid veri esset, excussit, sed metum alter alteri tradidit; nemo ausus est ad id, quo perturbabatur, accedere et naturam ac bonum timoris sui nosse. Itaque res falsa et inanis habet adhuc fidem, quia non coarguitur.
19.110.6Gözlerimizi dikip bakmaya değer olduğunu düşünelim; o zaman korkulan şeylerin ne kadar kısa, ne kadar belirsiz, ne kadar zararsız olduğu hemen ortaya çıkar. Ruhlarımızdaki karışıklık, Lucretius'un gördüğü gibidir:
Çocuklar nasıl titrer ve kör karanlıkta her şeyden korkarsa, biz de aydınlıkta korkarız.
Ne yani? Aydınlıkta korktuğumuza göre her çocuktan daha akılsız değil miyiz?
Tanti putemus oculos intendere; iam apparebit, quam brevia, quam incerta, quam tuta timeantur. Talis est animorum nostrorum confusio, qualis Lucretio visa est: Nam veluti pueri trepidant atque omnia caecis In tenebris metuunt, ita nos in luce timemus. Quid ergo? Non omni puero stultiores sumus qui in luce timemus?
19.110.7Ama yanılıyorsun, Lucretius: Aydınlıkta korkmuyoruz; her şeyi kendimize karanlık ettik. Hiçbir şey görmüyoruz, ne bize zarar vereni ne işimize yarayanı. Bütün hayat boyunca orada burada çarpıp duruyoruz, ama yine de bu yüzden durmuyor ya da adımımızı daha dikkatle atmıyoruz. Oysa karanlıkta hızla atılmanın ne çılgınca bir şey olduğunu görüyorsun. Vallahi biz, geri çağrılmamız daha da zor olsun diye uğraşıyoruz: Nereye sürüklendiğimizi bilmediğimiz hâlde yöneldiğimiz yere hızla gitmekte direniyoruz.
Sed falsum est, Lucreti, non timemus in luce; omnia nobis fecimus tenebras. Nihil videmus, nec quid noceat nec quid expediat; tota vita incursitamus nec ob hoc resistimus aut circumspectius pedem ponimus. vides autem, quam sit furiosa res in tenebris impetus. At mehercules id agimus, ut longius revocandi simus, et cum ignoremus, quo feramur, velociter tamen illo, quo intendimus, perseveramus.
19.110.8Ama istersek gün ağarabilir. Bunun ise tek bir yolu vardır: İnsanî ve ilâhî şeylerin bilgisini ilim olarak edinmek; bu bilgi üzerimize yalnız serpilmesin, bizi boyasın; insan onu bilse bile tekrar tekrar ele alsın, sık sık kendine uygulasın; neyin iyi, neyin kötü olduğunu, hangi şeylere bu adın yanlış verildiğini araştırsın; ahlâken güzel olanı ve çirkin olanı, takdiri araştırsın.
Sed lucescere, si velimus, potest. Uno autem modo potest, si quis hanc humanorum divinorumque notitiam scientia acceperit, si illa se non perfuderit, sed infecerit, si eadem, quamvis sciat, retractaverit et ad se saepe rettulerit, si quaesierit, quae sint bona, quae mala, quibus hoc falso sit nomen adscriptum, si quaesierit de honestis et turpibus, de providentia.
19.110.9İnsan zekâsının keskinliği bunlarla da yetinmez; evrenin ötesine de bakmak ister: Evren nereye gidiyor, nereden doğdu, eşyanın bu kadar büyük hızı hangi sona doğru koşuyor? Biz ise ruhu bu ilâhî seyirden koparıp aşağılık ve bayağı şeylere sürükledik; açgözlülüğe köle olsun diye, evreni, onun sınırlarını ve her şeyi döndüren efendilerini bırakıp toprağı kazısın ve önüne konanla yetinmeyip içinden çıkarabileceği bir kötülük arasın diye.
Nec intra haec humani ingenii sagacitas sistitur; prospicere et ultra mundum libet, quo feratur, unde surrexerit, in quem exitum tanta rerum velocitas properet. Ab hac divina contemplatione abductum animum in sordida et humilia pertraximus, ut avaritiae serviret, ut relicto mundo terminisque eius et dominis cuncta versantibus terram rimaretur et quaereret, quid ex illa mali effoderet, non contentus oblatis.
19.110.10Bizim için iyi olacak her şeyi Tanrı, babamız, yakınımıza koydu; bizim aramamızı beklemedi, kendiliğinden verdi. Zarar verecek şeyleri ise en derine gömdü. Kendimizden başka kimseden yakınamayız: Bizi yok edecek şeyleri, eşyanın tabiatı istemediği ve gizlediği hâlde biz çıkarıp ortaya koyduk. Ruhu, kendisine boyun eğmenin bütün kötülüklerin başlangıcı olduğu hazza bağladık; hırsa, şöhrete ve aynı ölçüde boş, aynı ölçüde değersiz öteki şeylere teslim ettik.
Quidquid nobis bono futurum erat, deus et parens noster in proximo posuit; non expectavit inquisitionem nostram et ultro dedit. Nocitura altissime pressit. Nihil nisi de nobis queri possumus; ea, quibus periremus, nolente rerum natura et abscondente protulimus. Addiximus animum voluptati, cui indulgere initium omnium malorum est, tradidimus ambitioni et famae, ceteris aeque vanis et inanibus.
19.110.11Peki şimdi sana ne yapmanı öğütlüyorum? Yeni bir şey değil, çünkü yeni kötülüklere çare aranmıyor. Önce şunu: Neyin zorunlu, neyin gereksiz olduğunu kendi kendine iyice incele. Zorunlu şeyler karşına her yerde çıkar; gereksiz şeyler ise hep ve bütün gönülle aranmalıdır.
Quid ergo nunc te hortor ut facias? Nihil novi— nec enim novis malis remedia quaeruntur—sed hoc primum, ut tecum ipse dispicias, quid sit necessarium, quid supervacuum. Necessaria tibi ubique occurrent; supervacua et semper et toto animo quaerenda sunt.
19.110.12Altın yatakları ve mücevherli eşyaları hor gördün diye kendini fazla övmen için bir sebep yok. Gereksiz şeyleri hor görmek nasıl bir fazilettir ki? Zorunlu şeyleri hor gördüğünde kendine hayran ol. Kral debdebesi olmadan yaşayabilmen, bin libreluk yaban domuzlarını, flamingo dillerini ve artık hayvanın bütününden tiksinip her birinden belli uzuvları seçen sefahatin öteki ucubelerini arzulamaman büyük bir şey değil. Seni ancak bayat ekmeği de hor görürsen, gerektiğinde otun yalnız hayvanlar için değil insan için de bittiğine kendini inandırırsan, ağaç filizlerinin de karnı doldurmaya yettiğini bilirsen takdir ederim. Biz o karna, aldığını saklayacakmış gibi pahalı şeyler yığıyoruz; oysa onu nazlanmadan doldurmak gerekir. Aldığı her şeyi yitirecek olan bir şeyin ne aldığının ne önemi var?
Non est autem quod te nimis laudes, si contempseris aureos lectos et gemmeam supellectilem. Quae est enim virtus supervacua contemnere? Tunc te admirare, cum contempseris necessaria. Non magnam rem facis, quod vivere sine regio apparatu potes, quod non desideras milliarios apros nec linguas phoenicopterorum et alia portenta luxuriae iam tota animalia fastidientis et certa membra ex singulis eligentis; tunc te admirabor, si contempseris etiam sordidum panem, si tibi persuaseris herbam, ubi necesse est, non pecori tantum, sed homini nasci, si scieris cacumina arborum explementum esse ventris, in quem sic pretiosa congerimus tamquam recepta servantem. Sine fastidio inplendus est. Quid enim ad rem pertinet, quid accipiat perditurus quicquid acceperit?
19.110.13Karada ve denizde yakalanıp sırayla dizilen yiyecekler hoşuna gidiyor; kimi, sofraya taze gelirse daha makbuldür, kimi de uzun süre beslenip zorla semirtildiği için yağından eriyip kendi besisini zor taşır. Ustalıkla elde edilen kokuları hoşuna gidiyor. Ama vallahi, titizlikle arayıp bulunan ve türlü türlü baharatlanan bu şeyler mideye inince hepsini aynı pislik kaplar. Yiyeceklerin verdiği hazzı hor görmek mi istiyorsun? Varacakları yere bak.
Delectant te disposita, quae terra marique capiuntur, alia eo gratiora, si recentia perferantur ad mensam, alia, si diu pasta et coacta pinguescere fluunt ac vix saginam continent suam. Delectat te nidor horum arte quaesitus. At mehercules ista sollicite scrutata varieque condita cum subierint ventrem, una atque eadem foeditas occupabit, vis ciborum voluptatem contemnere? Exitum specta.
19.110.14Attalus'un herkesi büyük bir hayranlık içinde bırakarak şunları söylediğini hatırlıyorum:
"Zenginlik beni uzun süre aldattı," dedi. "Ondan bir parça şurada burada parladığında şaşkına dönerdim. Gizli kalanların da gösterilenlere benzediğini sanırdım. Ama bir alayda şehrin bütün servetini gördüm: Altından, gümüşten ve değerce altını ve gümüşü geride bırakan maddelerden yapılmış kabartmalı işler; seçkin renkler; yalnız bizim sınırlarımızın değil düşmanlarımızın sınırlarının da ötesinden getirilmiş kumaşlar; bir yanda giyimleri ve güzellikleriyle göz alan oğlan köle sürüleri, öbür yanda kadın köle sürüleri ve en büyük imparatorluğun talihinin, kendi mallarını gözden geçirirken ortaya döktüğü başka şeyler.
Attalum memini cum magna admiratione omnium haec dicere: Diu, inquit, mihi inposuere divitiae. Stupebam, ubi aliquid ex illis alio atque alio loco fulserat. Existimabam similia esse quae laterent, his, quae ostenderentur. Sed in quodam apparatu vidi totas opes urbis caelata et auro et argento et iis, quae pretium auri argentique vicerunt, exquisitos colores et vestes ultra non tantum nostrum, sed ultra finem hostium advectas; hinc puerorum perspicuos cultu atque forma greges, hinc feminarum, et alia, quae res suas recognoscens summi imperii fortuna protulerat.
19.110.15Kendi kendime dedim ki: Bu, kendiliğinden kışkırmış insan arzularını daha da tahrik etmekten başka nedir? Bu para gösterisi ne demek oluyor? Açgözlülüğü öğrenmek için mi toplandık? Ama vallahi buradan, geldiğimden daha az arzuyla çıkıyorum. Zenginliği hor gördüm; gereksiz olduğu için değil, küçük olduğu için. Bütün o yavaş ve düzenli alayın birkaç saat içinde nasıl geçip gittiğini gördün mü?
Quid hoc est, inquam, aliud nisi inritare cupiditates hominum per se incitatas? Quid sibi vult ista pecuniae pompa? Ad discendam avaritiam convenimus? At mehercules minus cupiditatis istinc effero quam adtuleram. Contempsi divitias, non quia supervacuae, sed quia pusillae sunt. vidistine, quam intra paucas horas ille ordo quamvis lentus dispositusque transierit?
19.110.16Bütün bir günü dolduramayan şey mi bütün hayatımızı dolduracak?
Buna bir de şu eklendi: Bunlar bana, sahiplerinin gözünde de seyircilerin gözünde olduğu kadar gereksiz göründü.
Hoc totam vitam nostram occupavit, quod totum diem occupare non potuit? Accessit illud quoque: tam supervacuae mihi visae sunt habentibus quam fuerunt spectantibus.
19.110.17Bu yüzden ne zaman böyle bir şey gözlerimi kamaştırsa, ne zaman karşıma ihtişamlı bir ev, şık giyimli bir köle kalabalığı, yakışıklı hamalların omzunda bir tahtırevan çıksa kendime şunu söylerim: Neye hayran oluyorsun? Neye şaşıyorsun? Bu bir gösteridir. Bu şeyler sahip olunmak için değil gösterilmek için vardır; hoşa giderken de geçip giderler.
Hoc itaque ipse mihi dico, quotiens tale aliquid praestrinxerit oculos meos, quotiens occurrit domus splendida, cohors culta servorum, lectica formonsis inposita calonibus: Quid miraris? Quid stupes? Pompa est. Ostenduntur istae res, non possidentis, et dum placent, transeunt.
19.110.18Sen asıl gerçek zenginliğe yönel. Azla yetinmeyi öğren ve şu sözü yüce ve yürekli bir sesle haykır: Suyumuz var, arpa unumuz var; saadet konusunda Iuppiter'in kendisiyle yarışalım. Rica ederim, bunlar olmasa bile yarışalım. Mutlu hayatı altına ve gümüşe bağlamak utanç vericidir; suya ve arpa ununa bağlamak da aynı ölçüde utanç vericidir.
Ad veras potius te converte divitias. Disce parvo esse contentus et illam vocem magnus atque animosus exclama: habemus aquam, habemus polentam, Iovi ipsi controversiam de felicitate faciamus. Faciamus, oro te, etiam si ista defuerint. Turpe est beatam vitam in auro et argento reponere, aeque turpe in aqua et polenta.
19.110.19'Peki bunlar da olmazsa ne yapacağım?' Yoksulluğun çaresi ne diye mi soruyorsun? Açlığa açlık son verir. Yoksa seni köle olmaya zorlayan şeylerin büyük ya da küçük olması arasında ne fark var? Talihin senden esirgeyebileceği şeyin ne kadar az olduğunun ne önemi var?
‘Quid ergo faciam, si ista non fuerint?’ Quaeris, quod sit remedium inopiae? Famem fames finit; alioquin quid interest, magna sint an exigua, quae servire te cogant? Quid refert, quantulum sit, quod tibi possit negare fortuna?
19.110.20Bu su ve arpa unu da başkasının keyfine kalmıştır. Hür olan, talihin üzerinde az hakkı olan değil, hiç hakkı olmayan kimsedir. Durum böyledir: Hiçbir şeye ihtiyaç duymayan Iuppiter'e meydan okumak istiyorsan hiçbir şeye ihtiyaç duymamalısın."
Bunları bize Attalus söyledi. Bunları sık sık düşünmek istersen, mutlu görünmeye değil mutlu olmaya, başkalarına değil kendine mutlu görünmeye çalışırsın. Hoşça kal.
Haec ipsa aqua et polenta in alienum arbitrium cadit. Liber est autem non in quem parum licet fortunae, sed in quem nihil. Ita est: nihil desideres oportet, si vis Iovem provocare nihil desiderantem. Haec nobis Attalus dixit; quae si voles frequenter cogitare, id ages, ut sis felix, non ut videaris, et ut tibi videaris, non aliis. Vale.
19.111.1111. Mektup
Bana sophismata'ya Latincede ne dendiğini sordun. Birçokları onlara bir ad koymayı denedi, ama hiçbiri tutunmadı. Anlaşılan, şeyin kendisini benimsemediğimiz ve kullanmadığımız için adına da direnildi. Yine de bana en uygun ad, Cicero'nun kullandığı ad gibi görünüyor: Onlara cavillationes, yani laf cambazlıkları diyor.
Quid vocentur Latine sophismata, quaesisti a me. Multi temptaverunt illis nomen inponere, nullum haesit, videlicet, quia res ipsa non recipiebatur a nobis nec in usu erat, nomini quoque repugnatum est. Aptissimum tamen videtur mihi, quo Cicero usus est: cavillationes vocat.
19.111.2Kendini bunlara kaptıran kimse kurnaz ufak sorular örer durur, ama hayat için hiçbir şey kazanmaz; ne daha cesur olur ne daha ölçülü ne de daha yüce gönüllü.
Oysa felsefeyi kendi tedavisi için çalıştıran kimse ruhça büyür, güvenle dolar, yenilmez olur; ona yaklaştıkça daha büyük görünür.
Quibus quisquis se tradidit, quaestiunculas quidem vafras nectit, ceterum ad vitam nihil proficit, neque fortior fit neque temperantior neque elatior. At ille, qui philosophiam in remedium suum exercuit, ingens fit animo, plenus fiduciae, inexsuperabilis et maior adeunti.
19.111.3Büyük dağlarda olan da budur: Uzaktan bakanlara yükseklikleri pek belli olmaz; yaklaştığında doruklarının ne kadar yüksekte olduğu açıkça görülür. Lucilius'um, sözde hünerlerle değil işleriyle filozof olan gerçek filozof da böyledir. Yüksek bir yerde durur; hayranlık uyandırır, yücedir, büyüklüğü gerçektir. Boyunu yalanla uzatan, olduğundan uzun görünmek isteyenler gibi parmak uçlarına kalkmaz, ayak parmaklarının ucunda yürümez; kendi büyüklüğüyle yetinir.
Quod in magnis evenit montibus, quorum proceritas minus apparet longe intuentibus; cum accesseris, tunc manifestum fit, quo in arduo summa sint; talis est, mi Lucili, verus et rebus, non artificiis philosophus. In edito stat admirabilis, celsus, magnitudinis verae. Non exsurgit in plantas nec summis ambulat digitis eorum more, qui mendacio staturam adiuvant longioresque quam sunt, videri volunt; contentus est magnitudine sua.
19.111.4Talihin elini uzatamadığı yere kadar büyümüş olmakla neden yetinmesin? Böylece o hem insanî şeylerin üstündedir hem de her durumda kendine eşittir: Hayatı ister yolunda gitsin, ister dalgalanıp terslikler ve güçlükler içinden geçsin. Az önce sözünü ettiğim o laf cambazlıkları bu sarsılmazlığı sağlayamaz. Ruh onlarla oyalanır ama ilerlemez; felsefeyi de doruğundan düzlüğe indirir.
Quidni contentus sit eo usque crevisse, quo manus fortuna non porrigit? Ergo et supra humana est et par sibi in omni statu rerum, sive secundo cursu vita procedit, sive fluctuatur et it per adversa ac difficilia; hanc constantiam cavillationes istae, de quibus paulo ante loquebar, praestare non possunt. Ludit istis animus, non proficit, et philosophiam a fastigio suo deducit in planum.
19.111.5Bunlarla arada bir uğraşmanı yasaklamam; ama yalnız hiçbir şey yapmak istemediğin zaman. Yine de içlerinde şu en kötü yan vardır: Kendilerine karşı bir tatlılık uyandırırlar; inceliğin görünüşüne kapılan ruhu tutar, alıkoyarlar. Oysa önümüzde bizi çağıran o kadar büyük bir iş yığını var ki bütün hayat, yalnız şu tek şeyi, hayatı hor görmeyi öğrenmeye zor yeter. 'Ne o? Hayatı yönetmeyi de,' diyorsun. Bu ikinci iştir; çünkü hayatı ancak onu hor görmüş olan iyi yönetmiştir. Hoşça kal.
Nec te prohibuerim aliquando ista agere, sed tunc, cum voles nihil agere. Hoc tamen habent in se pessimum: dulcedinem quandam sui faciunt et animum specie subtilitatis inductum tenent ac morantur, cum tanta rerum moles vocet, cum vix tota vita sufficiat, ut hoc unum discas, vitam contemnere. Quid? Regere, inquis. Secundum opus est; nam nemo illam bene rexit nisi qui contempserat. Vale.
19.112.1112. Mektup
Vallahi dostunun istediğin gibi biçimlenmesini ve yetişmesini ben de isterim; ama çok katı biri olarak ele alındı, hatta daha sıkıntılısı, çok gevşek biri olarak, kötü ve köklü bir alışkanlıkla çökmüş olarak ele alındı.
Sana kendi işimden bir örnek vermek istiyorum.
Cupio mehercules amicum tuum formari, ut desideras, et institui; sed valde durus capitur, immo, quod est molestius, valde mollis capitur et consuetudine mala ac diutina fractus. Volo tibi ex nostro artificio exemplum referre.
19.112.2Her asma aşıyı kabul etmez: Yaşlı ve çürümüşse, cılız ve zayıfsa ya filizi kabul etmez ya da onu beslemez, kendine kaynaştırmaz, onun keyfiyetine ve tabiatına geçmez. Bu yüzden asmayı genellikle toprağın üstünden keseriz; tutmazsa ikinci bir şans denensin ve yeniden ele alınarak toprağın altından aşılansın diye.
Non quaelibet insitionem vitis patitur; si vetus et exesa est, si infirma gracilisque, aut non recipiet surculum aut non alet nec adplicabit sibi nec in qualitatem eius naturamque transibit. Itaque solemus supra terram praecidere, ut si non respondit, temptari possit secunda fortuna, et iterum repetita infra terram inseratur.
19.112.3Yazdığın ve bana emanet ettiğin bu adamın gücü yok; kusurlarına boyun eğmiş. Hem gevşemiş hem katılaşmış. Aklı kabul edemez, besleyemez. 'Ama kendisi istiyor.' İnanma. Sana yalan söylüyor demiyorum; istediğini sanıyor. Sefahat midesini bulandırdı; ama onunla çabucak barışacaktır.
Hic, de quo scribis et mandas, non habet vires; indulsit vitiis. Simul et emarcuit et induruit. Non potest recipere rationem, non potest nutrire. At cupit ipse. Noli credere. Non dico illum mentiri tibi; putat se cupere. Stomachum illi fecit luxuria; cito cum illa redibit in gratiam.
19.112.4'Ama hayatından rahatsız olduğunu söylüyor.' Bunu inkâr etmem; kim rahatsız olmaz ki? İnsanlar kusurlarını hem sever hem nefret ederler. Bu yüzden onun hakkında hükmümüzü, sefahatin artık kendisine de iğrenç geldiğine bizi inandırdığında veririz. Şimdilik yalnızca aralarında küslük var. Hoşça kal.
Sed dicit se offendi vita sua. Non negaverim. Quis enim non offenditur? Homines vitia sua et amant simul et oderunt. Tunc itaque de illo feremus sententiam, cum fidem nobis fecerit invisam iam sibi esse luxuriam; nunc illis male convenit. Vale.
19.113.1113. Mektup
Bizimkiler arasında çok tartışılan şu soru hakkında ne düşündüğümü sana yazmamı istiyorsun: Adalet, cesaret, basiret ve öteki faziletler canlı varlıklar mıdır? Sevgili Lucilius, bu tür inceliklerle zekâmızı boş şeyler üzerinde çalıştırıyor ve boş vaktimizi hiçbir yararı olmayacak tartışmalarla harcıyormuşuz gibi görünmeyi başardık. İstediğini yapacağım ve bizimkilerin ne düşündüğünü anlatacağım. Ama farklı bir görüşte olduğumu da açıkça söylüyorum: Bazı şeylerin ancak beyaz çarık giyip pelerin taşıyan Yunan hocalara yakıştığını düşünüyorum. Şimdi eskileri harekete geçiren ya da eskilerin ortaya attığı görüşlerin neler olduğunu anlatayım.
Desideras tibi scribi a me, quid sentiam de hac quaestione iactata apud nostros: an iustitia, fortitudo, prudentia ceteraeque virtutes animalia sint. Hac subtilitate effecimus, Lucili carissime, ut exercere ingenium inter inrita videremur et disputationibus nihil profuturis otium ferere. Faciam quod desideras, et quid nostris videatur, exponam. Sed me in alia esse sententia profiteor: puto quaedam esse, quae deceant phaecasiatum palliatumque. Quae sint ergo quae antiquos moverint, vel quae sint quae antiqui moverint, dicam.
19.113.2Ruhun bir canlı varlık olduğu açıktır; çünkü canlı varlık olmamızı o sağlar, canlı varlıklar (animalia) da bu adı ondan (animus) almıştır. Fazilet ise belli bir hâlde bulunan ruhtan başka bir şey değildir; demek ki o da canlı bir varlıktır. Sonra, fazilet bir şey yapar; dürtü olmadan ise hiçbir şey yapılamaz. Yalnız canlı varlıklarda bulunan dürtüye sahipse, fazilet canlı bir varlıktır. "Fazilet canlı bir varlıksa," deniyor, "onun da bir fazileti vardır."
Animum constat animal esse, cum ipse efficiat, ut simus animalia, cum ab illo animalia nomen hoc traxerint. virtus autem nihil aliud est quam animus quodammodo se habens; ergo animal est. Deinde virtus agit aliquid; agi autem nihil sine impetu potest. Si impetum habet, qui nulli est nisi animali, animal est. Si animal est, inquit, virtus, habet ipsa virtutem.
19.113.3Neden kendi kendine sahip olmasın? Bilge her şeyi fazilet aracılığıyla yaptığı gibi, fazilet de her şeyi kendi aracılığıyla yapar. "Öyleyse," deniyor, "bütün sanatlar ve düşündüğümüz, zihnimizde kavradığımız her şey de canlı varlıklardır. Bundan şu çıkar: Göğsümüzün bu dar alanında binlerce canlı varlık barınıyor, her birimiz birçok canlı varlık oluyoruz ya da birçok canlı varlığı içimizde taşıyoruz."
Buna karşı ne cevap verildiğini mi soruyorsun? Bunların her biri canlı bir varlık olacak, ama birçok canlı varlık olmayacaklar. Neden? Bana inceliğini ve dikkatini ödünç verirsen anlatırım.
Quidni habeat se ipsam? Quo modo sapiens omnia per virtutem gerit, sic virtus per se. Ergo, inquit, et omnes artes animalia sunt et omnia, quae cogitamus quaeque mente conplectimur. Sequitur, ut multa millia animalium habitent in his angustiis pectoris, et singuli multa simus animalia aut multa habeamus animalia. Quaeris, quid adversus istud respondeatur? Unaquaeque ex istis res animal erit; multa animalia non erunt. Quare? Dicam, si mihi accommodaveris subtilitatem et intentionem tuam.
19.113.4Her canlı varlığın kendine ait bir cevheri olmalıdır; bunların hepsinin ise tek bir ruhu vardır. Bu yüzden her biri ayrı ayrı canlı varlık olabilir, ama birçok canlı varlık olamazlar. Ben hem canlı bir varlığım hem insanım; yine de iki kişi olduğumu söylemezsin. Neden? Çünkü iki olmak için ayrı olmaları gerekir. Demek istediğim şu: İki olmak için biri ötekinden ayrılmış olmalıdır. Bir şeyin içinde çok katlı olan her şey tek bir tabiatın altına girer; bu yüzden bir tanedir.
Singula animalia singulas habere debent substantias; ista omnia unum animum habent; itaque singula esse possunt, multa esse non possunt. Ego et animal sum et homo, non tamen duos esse nos dices. Quare? Quia separati debent esse. Ita dico: alter ab altero debet esse diductus, ut duo sint. Quicquid in uno multiplex est, sub unam naturam cadit; itaque unum est.
19.113.5Ruhum canlı bir varlıktır, ben de canlı bir varlığım; yine de iki değiliz. Neden? Çünkü ruh benim bir parçamdır. Bir şey ancak kendi başına durduğunda kendi başına sayılır; başka bir şeyin uzvu olduğu sürece ayrı bir şey gibi görülemez. Neden? Söyleyeyim: Çünkü ayrı bir şey olan şey kendine ait, kendine özgü, bütün ve kendi içinde tamamlanmış olmalıdır.
Et animus meus animal est et ego animal sum, duo tamen non sumus. Quare? Quia animus mei pars est. tunc aliquid per se numerabitur, cum per se stabit. Ubi vero alterius membrum erit, non poterit videri aliud. Quare? Dicam: quia quod aliud est, suum oportet esse et proprium et totum et intra se absolutum.
19.113.6Farklı bir görüşte olduğumu söyledim. Çünkü bu kabul edilirse yalnız faziletler değil, onların zıddı olan kusurlar ve öfke, korku, yas, kuşku gibi duygular da canlı varlıklar olacak. İş bununla da kalmayacak: Bütün kanaatler, bütün düşünceler canlı varlıklar olacak. Bu hiçbir şekilde kabul edilemez; çünkü insanın yaptığı her şey insan değildir.
Ego in alia esse me sententia professus sum. Non enim tantum virtutes animalia erunt, si hoc recipitur, sed opposita quoque illis vitia et adfectus, tamquam ira, timor, luctus, suspicio. Ultra res ista procedet; omnes sententiae, omnes cogitationes animalia erunt. Quod nullo modo recipiendum est. Non enim quicquid ab homine fit, homo est.
19.113.7"Adalet nedir?" diyor. "Belli bir hâlde bulunan ruh. Öyleyse ruh canlı bir varlıksa adalet de öyledir." Hiç de değil. Çünkü adalet ruhun bir melekesi ve bir tür gücüdür. Aynı ruh türlü biçimlere girer; ama her başka şey yaptığında başka bir canlı varlık olmaz. Ruhun yaptığı şey de canlı bir varlık değildir.
Iustitia quid est? inquit. Animus quodammodo se habens. Itaque si animus animal est, et iustitia. Minime. Haec enim habitus animi est et quaedam vis; idem animus in varias figuras convertitur et non totiens animal aliud est, quotiens aliud facit. Nec illud, quod fit ab animo, animal est.
19.113.8Adalet canlı bir varlıksa, cesaret ve öteki faziletler de öyleyse, bunlar canlı varlık olmaktan çıkıp sonra yeniden mi başlıyorlar, yoksa hep var mılar?
Faziletler yok olamaz. Öyleyse bu ruhta birçok, hatta sayısız canlı varlık dolaşıyor.
Si iustitia animal est, si fortitudo, si ceterae virtutes, utrum desinunt esse animalia, subinde autem rursus incipiunt, an semper sunt? Desinere virtutes non possunt. Ergo multa animalia, immo innumerabilia, in hoc animo versantur.
19.113.9"Birçok değiller," diyor, "çünkü tek bir şeye bağlıdırlar, tek bir şeyin parçaları ve uzuvlarıdırlar." O hâlde ruhu kafamızda, her biri kendi başına dövüşen, kendi başına zarar veren çok başlı Hydra'ya benzer bir biçimde canlandırıyoruz. Oysa o başların hiçbiri canlı bir varlık değil, bir canlı varlığın başıdır; Hydra'nın kendisi ise tek bir canlı varlıktır. Kimse Khimaira'daki aslanın ya da yılanın ayrı bir canlı varlık olduğunu söylemedi; bunlar onun parçalarıydı, parçalar ise canlı varlık değildir. Adaletin canlı bir varlık olduğunu nereden çıkarıyorsun?
Non sunt, inquit, multa, quia ex uno religata sunt et partes unius ac membra sunt. Talem ergo faciem animi nobis proponimus, qualis est hydrae multa habentis capita, quorum unumquodque per se pugnat, per se nocet. Atqui nullum ex illis capitibus animal est, sed animalis caput, ceterum ipsa unum animal est. Nemo in Chimaera leonem animal esse dixit aut draconem; hae partes erant eius; partes autem non sunt animalia. Quid est, quo colligas iustitiam animal esse?
19.113.10"Bir şey yapar ve yarar sağlar," diyor. "Bir şey yapan ve yarar sağlayan şeyin dürtüsü vardır; dürtüsü olan da canlı bir varlıktır." Kendi dürtüsü varsa doğrudur; ama kendi dürtüsü yoktur, ruhun dürtüsü vardır.
Agit, inquit, aliquid et prodest. Quod autem agit et prodest, impetum habet; quod autem impetum habet, animal est. Verum est, si suum impetum habet; suum autem non habet, sed animi.
19.113.11Her canlı varlık ölünceye kadar ne olarak başladıysa odur: İnsan ölünceye kadar insandır, at at, köpek köpek. Başka bir şeye dönüşemez. Adalet, yani belli bir hâlde bulunan ruh, canlı bir varlık olsun; kabul edelim. Sonra cesaret, yani belli bir hâlde bulunan ruh, canlı bir varlıktır. Hangi ruh? Az önce adalet olan ruh mu? O, önceki canlı varlığın içinde tutulur; başka bir canlı varlığa geçmesine izin yoktur; ilk var olmaya başladığı varlıkta kalmak zorundadır.
Omne animal, donec moriatur, id est, quod coepit; homo, donec moriatur, homo est, equus equus, canis canis. Transire in aliud non potest. Iustitia, id est animus quodammodo se habens, animal est. Credamus; deinde animal est fortitudo, id est animus quodammodo se habens. Quis animus? Ille, qui modo iustitia erat? Tenetur in priore animali, in aliud animal transire ei non licet; in eo illi, in quo primum esse coepit, perseverandum est.
19.113.12Ayrıca tek bir ruh iki canlı varlığın ruhu olamaz, daha fazlasının hiç olamaz. Adalet, cesaret, itidal ve öteki faziletler canlı varlıklarsa, nasıl tek bir ruha sahip olacaklar? Her birinin kendi ruhu olmalıdır; yoksa canlı varlık değildirler.
Praeterea unus animus duorum esse animalium non potest, multo minus plurium. Si iustitia, fortitudo, temperantia ceteraeque virtutes animalia sunt, quo modo unum animum habebunt? Singulos habeant oportet, aut non sunt animalia.
19.113.13Tek bir cisim birden çok canlı varlığın cismi olamaz. Bunu kendileri de kabul ediyor. Adaletin cismi nedir? Ruh. Peki cesaretin cismi nedir? Yine aynı ruh. Oysa tek bir cisim iki canlı varlığın cismi olamaz.
Non potest unum corpus plurium animalium esse. Hoc et ipsi fatentur. Iustitiae quod est corpus? Animus. Quid? Fortitudinis quod est corpus? Idem animus. Atqui unum corpus esse duorum animalium non potest.
19.113.14"Ama aynı ruh," diyor, "adaletin, cesaretin, itidalin melekesine bürünür." Adaletin olduğu anda cesaret olmasaydı, cesaretin olduğu anda itidal olmasaydı bu mümkün olabilirdi. Oysa bütün faziletler bir aradadır. Öyleyse bir canlı varlıktan fazlasını meydana getiremeyecek tek bir ruh varken, faziletlerin her biri nasıl ayrı bir canlı varlık olacak?
Sed idem animus, inquit, iustitiae habitum induit et fortitudinis et temperantiae. Hoc fieri posset, si quo tempore iustitia esset, fortitudo non esset, quo tempore fortitudo esset, temperantia non esset; nunc vero omnes virtutes simul sunt. Ita quomodo singulae erunt animalia, cum unus animus sit, qui plus quam unum animal non potest facere?
19.113.15Son olarak, hiçbir canlı varlık başka bir canlı varlığın parçası değildir. Adalet ise ruhun bir parçasıdır; öyleyse canlı bir varlık değildir. Herkesin kabul ettiği bir konuda emek harcıyormuşum gibi geliyor; bu iş tartışılmaktan çok kızılmayı hak ediyor. Hiçbir canlı varlık bir başkasına eşit değildir. Bütün canlıların bedenlerine bak: Her birinin kendine özgü bir rengi, kendi biçimi, kendi büyüklüğü vardır.
Denique nullum animal pars est alterius animalis. Iustitia autem pars est animi; non est ergo animal, videor mihi in re confessa perdere operam; magis enim indignandum de isto quam disputandum est. Nullum animal alteri par est. Circumspice omnium corpora: nulli non et color proprius est et figura sua et magnitudo.
19.113.16İlâhî sanatkârın dehasını hayranlık verici kılan şeyler arasında şunu da sayarım: Bu kadar çok şeyin içinde hiçbir zaman aynı şeye düşmemiştir; birbirine benzer görünen şeyler bile karşılaştırıldığında farklıdır. Nice yaprak türü yaratmıştır; her biri kendine özgü bir nitelikle damgalanmıştır. Nice canlı yaratmıştır; hiçbirinin büyüklüğü bir başkasınınkiyle tam örtüşmez, mutlaka bir fark vardır. Ayrı olan şeylerin hem birbirine benzemez hem de eşit olmamasını kendinden istemiştir. Oysa sizin dediğinize göre bütün faziletler eşittir. Öyleyse canlı varlık değildirler.
Inter cetera, propter quae mirabile divini artificis ingenium est, hoc quoque existimo, et quod in tanta copia rerum numquam in idem incidit; etiam quae similia videntur, cum contuleris, diversa sunt. Tot fecit genera foliorum: nullum non sua proprietate signatum. Tot animalia: nullius magnitudo cum altero convenit, utique aliquid interest. Exegit a se, ut quae alia erant, et dissimilia essent et inparia; virtutes omnes, ut dicitis, pares sunt. Ergo non sunt animalia.
19.113.17Her canlı varlık kendi başına iş görür; fazilet ise kendi başına hiçbir şey yapmaz, insanla birlikte yapar. Bütün canlı varlıklar ya insanlar ve tanrılar gibi akıllıdır ya da yabani hayvanlar ve sürü hayvanları gibi akılsızdır. Faziletler elbette akıllıdır; ama ne insandırlar ne tanrı; öyleyse canlı varlık değildirler.
Nullum non animal per se agit. virtus autem per se nihil agit, sed cum homine. Omnia animalia aut rationalia sunt, ut homines, ut di, aut inrationalia, ut ferae, ut pecora. virtutes utique rationales sunt; atqui nec homines sunt nec di; ergo non sunt animalia.
19.113.18Akıllı her canlı varlık hiçbir şey yapmaz; önce bir şeyin görüntüsüyle uyarılır, sonra bir dürtüye kapılır, sonra onay bu dürtüyü pekiştirir. Onayın ne olduğunu anlatayım. Yürümem gerekiyor: Ancak bunu kendime söyleyip bu kanaatimi doğru bulduğumda yürürüm. Oturmam gerekiyor: Ancak o zaman otururum. Bu onay faziletin içinde yoktur.
Omne rationale animal nihil agit, nisi primum specie alicuius rei inritatum est, deinde impetum cepit, deinde adsensio confirmavit hunc impetum. Quid sit adsensio, dicam. Oportet me ambulare: tunc demum ambulo, cum hoc mihi dixi et adprobavi hanc opinionem meam. Oportet me sedere: tunc demum sedeo. Haec adsensio in virtute non est.
19.113.19Diyelim ki basiret var; "yürümem gerekiyor" önermesini nasıl onaylayacak? Tabiat buna elvermez. Çünkü basiret kendisi için değil, sahibi için ileriyi görür. Kendisi ne yürüyebilir ne oturabilir. Öyleyse onayı yoktur; akıllı bir canlı varlık değildir. Fazilet canlı bir varlıksa akıllıdır.
Puta enim prudentiam esse; quomodo adsentietur oportet me ambulare? Hoc natura non recipit. Prudentia enim ei, cuius est, prospicit, non sibi. Nam nec ambulare potest nec sedere. Ergo adsensionem non habet, rationale animal non est. virtus si animal est, rationale est.
19.113.20Ama akıllı değildir; öyleyse canlı varlık da değildir. Fazilet canlı bir varlıksa ve fazilet bir iyiyse, her iyi canlı bir varlık değil midir? Öyledir; bizimkiler bunu kabul ediyor.
Babayı kurtarmak iyidir; senatoda basiretle görüş bildirmek iyidir; adaletle hüküm vermek iyidir; öyleyse babayı kurtarmak da canlı bir varlıktır, basiretle görüş bildirmek de. İş öyle bir noktaya vardı ki gülmekten kendini alamazsın: Basiretle susmak iyidir, ölçülü yemek yemek iyidir; demek ki susmak da yemek yemek de canlı bir varlıktır.
Rationale autem non est; ergo nec animal. Si virtus animal est, virtus autem bonum, non est omne bonum animal? Est. Hoc nostri fatentur. Patrem servare bonum est, et sententiam prudenter in senatu dicere bonum est, et iuste decernere bonum est; ergo et patrem servare animal est et prudenter sententiam dicere animal est. Eo usque res exegit, ut risum tenere non possis: prudenter tacere bonum est, frugaliter cenare bonum est; ita et tacere et cenare animal est.
19.113.21Vallahi ben bu konuyu gıdıklamaktan ve bu ince saçmalıklardan kendime eğlence çıkarmaktan vazgeçmeyeceğim. Adalet ve cesaret canlı varlıklarsa, elbette karada yaşayan canlılardır. Karada yaşayan her canlı üşür, acıkır, susar; öyleyse adalet üşür, cesaret acıkır, merhamet susar.
Ego mehercules titillare non desinam et ludos mihi ex istis subtilibus ineptus facere. Iustitia et fortitudo, si animalia sunt, certe terrestria sunt. Omne animal terrestre alget, esurit, sitit; ergo iustitia alget, fortitudo esurit, clementia sitit.
19.113.22Dahası var. Onlara bu canlı varlıkların ne biçimde olduğunu sormayacak mıyım? İnsan biçiminde mi, at biçiminde mi, yabani hayvan biçiminde mi? Onlara Tanrı'ya verdikleri gibi küre biçimini verirlerse, açgözlülüğün, sefahatin ve deliliğin de aynı şekilde küre biçiminde olup olmadığını soracağım; çünkü bunlar da canlı varlıklardır. Bunları da yuvarlaklaştırırlarsa bu kez basiretli bir yürüyüşün canlı bir varlık olup olmadığını soracağım. Bunu kabul etmek zorunda kalacaklar, sonra yürüyüşün canlı bir varlık olduğunu, üstelik küre biçiminde olduğunu söyleyecekler.
Quid porro? Non interrogabo illos, quam figuram habeant ista animalia? Hominis an equi an ferae? Si rotundam illis qualem deo dederint, quaeram, an et avaritia et luxuria et dementia aeque rotundae sint. Sunt enim et ipsae animalia. Si has quoque conrotundaverint, etiamnunc interrogabo, an prudens ambulatio animal sit. Necesse est confiteantur, deinde dicant ambulationem animal esse et quidem rotundum.
19.113.23Ama bizimkiler arasında okulun buyruğuna göre değil de kendi görüşüme göre konuşan ilk kişi olduğumu sanma. Kleanthes ile öğrencisi Khrysippos yürüyüşün ne olduğu konusunda anlaşamazlar. Kleanthes yürüyüşün, ruhun yönetici kısmından ayaklara kadar salıverilmiş bir soluk olduğunu söyler; Khrysippos ise yönetici kısmın kendisi olduğunu. Öyleyse herkesin Khrysippos'un kendi örneğine uyarak kendi görüşünü savunmaması ve evrenin bile alamayacağı kadar çok olan bu canlı varlıklarla alay etmemesi için ne sebep var?
Ne putes autem primum me ex nostris non ex praescripto loqui, sed meae sententiae esse: inter Cleanthen et discipulum eius Chrysippum non convenit, quid sit ambulatio. Cleanthes ait spiritum esse a principali usque in pedes permissum, Chrysippus ipsum principale. Quid est ergo, cur non ipsius Chrysippi exemplo sibi quisque se vindicet et ista tot animalia, quot mundus ipse non potest capere, derideat?
19.113.24"Faziletler birçok canlı varlık değildir," diyor, "ama yine de canlı varlıktırlar. Nasıl ki biri hem şair hem hatip olup yine de tek bir kişiyse, faziletler de canlı varlıktır ama çok değildir. Ruh, ruh olarak da adil, basiretli ve cesur olarak da aynı ruhtur; yalnızca her bir fazilete göre belli bir hâlde bulunur."
Non sunt, inquit, virtutes multa animalia, et tamen animalia sunt. Nam quemadmodum aliquis et poeta est et orator, et tamen unus, sic virtutes istae animalia sunt, sed multa non sunt. Idem est animus et animus et iustus et prudens et fortis, ad singulas virtutes quodammodo se habens.
19.113.25Tartışma ortadan kalkınca anlaşıyoruz. Çünkü ben de şimdilik ruhun canlı bir varlık olduğunu kabul ediyorum; bu konuda nasıl bir hüküm vereceğime sonra bakacağım. Ama ruhun eylemlerinin canlı varlık olduğunu reddediyorum. Yoksa bütün sözler ve bütün dizeler de canlı varlık olur. Çünkü basiretli bir söz iyiyse ve her iyi canlı bir varlıksa, söz canlı bir varlıktır. Basiretli bir dize iyidir, her iyi de canlı bir varlıktır; demek ki dize canlı bir varlıktır. Böylece "Silahları ve o adamı söylüyorum" dizesi canlı bir varlıktır; altı ayağı olduğu için de ona küre biçimli diyemezler.
Sublata controversia convenit nobis. Nam et ego interim fateor animum animal esse, postea visurus, quam de ista re sententiam feram; actiones eius animalia esse nego. Alioqui et omnia verba erunt animalia et omnes versus; nam si prudens sermo bonum est, bonum autem omne animal est, sermo animal est. Prudens versus bonum est, bonum autem omne animal est; versus ergo animal est. Ita arma virumque cano, animal est, quod non possunt rotundum dicere, cum sex pedes habeat.
19.113.26"Vallahi," diyorsun, "şu sırada uğraşılan bütün bu iş bir dokuma tezgâhı oyunu." Solecizmin, barbarizmin, kıyasın birer canlı varlık olduğunu düşünüp bir ressam gibi onlara uygun yüzler verdiğimde gülmekten kırılıyorum. Bunları kaşlarımızı çatıp alnımızı kırıştırarak mı tartışıyoruz? Burada Caelius'un o sözünü, "Ey kasvetli saçmalıklar!" sözünü bile söyleyemem; bunlar gülünçtür. Öyleyse neden bize yararlı ve şifalı bir şeyle uğraşmıyor, faziletlere nasıl ulaşabileceğimizi, bizi onlara hangi yolun götüreceğini araştırmıyoruz?
Textorium, inquis, totum mehercules istud, quod cum maxime agitur. Dissilio risu, cum mihi propono soloecismum animal esse et barbarismum et synlogismum et aptas illis facies tamquam pictor adsigno. Haec disputamus attractis superciliis, fronte rugosa? Non possum hoc loco dicere illud Caelianum: O tristes ineptias. Ridiculae sunt. Quin itaque potius aliquid utile nobis ac salutare tractamus et quaerimus, quomodo ad virtutes pervenire possimus, quae nos ad illas via adducat.
19.113.27Bana cesaretin canlı bir varlık olup olmadığını değil, hiçbir canlının cesaret olmadan mutlu olamayacağını öğret; rastlantılara karşı güçlenmedikçe ve bütün kazaları karşılamadan önce üzerlerinde düşünerek onları önceden ehlileştirmedikçe. Cesaret nedir? İnsan zayıflığının alınamaz bir siperidir; onu çevresine kuran kimse bu hayat kuşatmasında kaygısızca dayanır; çünkü kendi gücünü, kendi silahlarını kullanır.
Doce me non an fortitudo animal sit, sed nullum animal felix esse sine fortitudine, nisi contra fortuita convaluit et omnis casus, antequam exciperet, meditando praedomuit. Quid est fortitudo? Munimentum humanae imbecillitatis inexpugnabile, quod qui circumdedit sibi, securus in hac Vitae obsidione perdurat; utitur enim suis viribus, suis telis.
19.113.28Burada sana bizim Poseidonios'un bir sözünü aktarmak istiyorum: "Talihin silahlarıyla güvende olduğunu sanman için hiçbir sebep yok; kendi silahlarınla dövüş. Talih kimseyi kendisine karşı silahlandırmaz; bu yüzden insanlar düşmanlarına karşı donanımlıdır, ama talihe karşı silahsızdır."
Hoc loco tibi Posidonii nostri referre sententiam volo: Non est quod umquam fortunae armis putes esse te tutum; tuis pugna. Contra ipsam fortuna non armat; itaque contra hostes instructi, contra ipsam inermes sunt.
19.113.29İskender Persleri, Hyrkanialıları, Hintlileri ve doğunun okyanusa kadar yayılan bütün halklarını yakıp yıkıyor, kaçırıyordu; ama kendisi kâh bir dostunu öldürdüğü için, kâh bir dostunu yitirdiği için karanlıklar içinde yatıyor, bir kez işlediği suçun, bir kez de özleminin yasını tutuyordu. Bunca kralın ve halkın galibi, öfkesine ve kederine yenik düşüyordu. Çünkü her şeyi elinde tutmaya çalışmış, duygularını değil.
Alexander Persas quidem et Hyrcanos et Indos et quicquid gentium usque in oceanum extendit oriens, vastabat fugabatque, sed ipse modo occiso amico, modo amisso iacebat in tenebris, alias scelus, alias desiderium suum maerens, victor tot regum atque populorum irae tristitiaeque succumbens. Id enim egerat, ut omnia potius haberet in potestate quam adfectus.
19.113.30Ey egemenlik hakkını denizlerin ötesine yaymak isteyen, askerle birçok eyaleti elde tuttuklarında ve eskilerine yenilerini kattıklarında kendilerini en mutlu insanlar sayan, oysa tanrılara eşit olan o büyük krallığın ne olduğunu bilmeyen insanlar, ne büyük yanılgılar içindesiniz!
O quam magnis homines tenentur erroribus, qui ius dominandi trans maria cupiunt permittere felicissimosque se iudicant, si multas milite provincias optinent et novas veteribus adiungunt, ignari, quod sit illud ingens parque dis regnum.
19.113.31Kendine hükmetmek en büyük hükümranlıktır. Bana adaletin ne kutsal bir şey olduğunu öğretsin: Başkasının iyiliğini gözetir, kendisinden yalnızca kendisinin kullanılmasını ister. Hırsla ve şöhretle hiçbir ilişkisi olmasın; kendi kendini beğensin.
Herkes her şeyden önce kendini şuna inandırsın: Karşılıksız adil olmalıyım. Bu da az; kendini şuna da inandırsın: Bu en güzel fazilet uğruna kendi isteğimle fedakârlıkta bulunmaktan hoşlanmalıyım. Bütün düşüncesi kişisel çıkarlardan olabildiğince uzak dursun. Adil bir davranışın ödülü ne diye bakmana gerek yok; adil olanın kendisinde daha büyük bir ödül vardır. Az önce söylediğim şeyi de aklına iyice kazı: Hakkaniyetini ne kadar çok kişinin bildiğinin hiçbir önemi yoktur.
Imperare sibi maximum imperium est. Doceat me, quam sacra res sit iustitia alienum bonum spectans, nihil ex se petens nisi usum sui. Nihil sit illi cum ambitione famaque; sibi placeat. Hoc ante omnia sibi quisque persuadeat: me iustum esse gratis oportet. Parum est; adhuc illud persuadeat sibi: me in hanc pulcherrimam virtutem ultro etiam inpendere iuvet. Tota cogitatio a privatis commodis quam longissime aversa sit. Non est quod spectes, quod sit iustae rei praemium; maius in iusto est. Illud adhuc tibi adfige, quod paulo ante dicebam: nihil ad rem pertinere, quam multi aequitatem tuam noverint.
19.113.32Faziletinin duyulmasını isteyen kimse fazilet için değil, şan için uğraşır. Şan olmadan adil olmak istemiyor musun? Ama vallahi çoğu zaman kötü bir ünle adil olmak zorunda kalacaksın. O zaman aklın varsa, iyilikle kazanılmış kötü bir ün seni sevindirsin. Hoşça kal.
Qui virtutem suam publicari vult, non virtuti laborat, sed gloriae. Non vis esse iustus sine gloria? At mehercules saepe iustus esse debebis cum infamia. Et tunc, si sapis, mala opinio bene parta delectet. Vale.
19.114.1114. Mektup
Bazı dönemlerde neden bozuk bir üslubun ortaya çıktığını, zekâların nasıl olup da belli kusurlara meylettiğini soruyorsun: Neden bir zaman şişirilmiş bir anlatım revaçtaydı da bir zaman kırık dökük, şarkı gibi uzatılan bir anlatım? Neden kimi zaman inandırıcılığın sınırını aşan cüretkâr düşünceler beğenildi, kimi zaman da duyulandan çok sezilecek şey taşıyan kopuk ve imalı vecizeler? Neden bir çağ istiare hakkını utanmazca kullandı? Cevabı sık duyduğun ve Yunanlarda atasözü olmuş şu sözdür: İnsanların konuşması hayatları gibiydi.
Quare quibusdam temporibus provenerit corrupti generis oratio quaeris, et quomodo in quaedam vitia inclinatio ingeniorum facta sit, ut aliquando inflata explicatio vigeret, aliquando infracta et in morem cantici ducta? Quare alias sensus audaces et fidem egressi placuerint, alias abruptae sententiae et suspiciosae, in quibus plus intellegendum esset quam audiendum? Quare aliqua aetas fuerit, quae translationis iure uteretur inverecunde? Hoc quod audire vulgo soles, quod apud Graecos in proverbium cessit: talis hominibus fuit oratio qualis vita.
19.114.2Her bireyin konuşma tarzı nasıl konuşanın kendisine benzerse, bir devletin terbiyesi bozulup kendini zevk ü sefaya verdiğinde üslup da bazen kamunun ahlâkını taklit eder. Üsluptaki şımarıklık, bir iki kişide kalmayıp beğenilir ve benimsenirse kamudaki sefahatin kanıtıdır.
Quemadmodum autem uniuscuiusque actio dicenti similis est, sic genus dicendi aliquando imitatur publicos mores, si disciplina civitatis laboravit et se in delicias dedit. Argumentum est luxuriae publicae orationis lascivia, si modo non in uno aut in altero fuit, sed adprobata est et recepta.
19.114.3Zekânın rengi bir, ruhun rengi başka olamaz. Ruh sağlıklıysa, derli topluysa, ağırbaşlı ve ölçülüyse zekâ da kuru ve ayıktır; ruh bozulursa zekâya da bulaşır. Görmüyor musun: Ruh gevşediğinde uzuvlar sürüklenir, ayaklar ağır ağır hareket eder; ruh kadınsılaşmışsa yürüyüşün kendisinde bile bir gevşeklik görünür; ruh atılgan ve hırçınsa adımlar hızlanır; ruh çıldırmışsa ya da çılgınlığa benzeyen bir şey olan öfkeye kapılmışsa bedenin hareketi bozulur, insan yürümez, sürüklenir.
Öyleyse bunun, bütünüyle ruha karışmış olan, ruh tarafından biçimlendirilen, ona boyun eğen ve kanununu ondan alan zekânın başına ne kadar daha fazla geleceğini düşün.
Non potest alius esse ingenio, alius animo color. Si ille sanus est, si compositus, gravis, temperans, ingenium quoque siccum ac sobrium est; illo vitiato hoc quoque adflatur. Non vides, si animus elanguit, trahi membra et pigre moveri pedes? Si ille effeminatus est, in ipso incessu adparere mollitiam? Si ille acer est et ferox, concitari gradum? Si furit aut, quod furori simile est, irascitur, turbatum esse corporis motum nec ire, sed ferri? Quanto hoc magis accidere ingenio putas, quod totum animo permixtum est; ab illo fingitur, illi paret, inde legem petit.
19.114.4Maecenas'ın nasıl yaşadığı, nasıl yürüdüğü, ne kadar nazlı olduğu, nasıl görünmek istediği, kusurlarının gizli kalmasını nasıl istemediği şimdi anlatılmaya gerek olmayacak kadar bilinir. Peki ne olmuş? Onun üslubu da kendisi gibi kuşaksız ve gevşek değil mi? Sözleri de giyimi, maiyeti, evi, karısı kadar göze batan cinsten değil mi? Eğer o yeteneği daha doğru bir yolda kullansaydı, anlaşılmaktan kaçınmasaydı, üslubunda da dağılıp akmasaydı büyük bir zekâ adamı olurdu. Bu yüzden onda sarhoş bir adamın belagatini görürsün: dolambaçlı, savrulan, başıboşlukla dolu.
Quomodo Maecenas vixerit notius est, quam ut narrari nunc debeat, quomodo ambulaverit, quam delicatus fuerit, quam cupierit videri, quam vitia sua latere noluerit. Quid ergo? Non oratio eius aeque soluta est quam ipse discinctus? Non tam insignita illius verba sunt quam cultus, quam comitatus, quam domus, quam uxor? Magni vir ingenii fuerat, si illud egisset via rectiore, si non vitasset intellegi, si non etiam in oratione difflueret. videbis itaque eloquentiam ebrii hominis involutam et errantem et licentiae plenam.
19.114.5Saçlarını savuran ormanlarla bezeli bir kıyıdan ve ırmaktan daha çirkin ne var? Bak, ırmak yatağını kayıklarla nasıl sürüyorlar, sığlığı devirip bahçeleri geri salıyorlar. Ya biri bir kadın için perçemini kıvırıyor, dudaklarıyla kumru gibi öpüşüyor ve iç çekerek başlıyorsa; ormanın zorbaları yorgun boyunla nasıl kendinden geçip ilham saçıyorsa. Çaresiz bir fesat güruhu ziyafetlerde fırsat kolluyor, testiyle evleri yokluyor, umutla ölümü zorluyor. Kendi bayramına zor tanık olan Genius. Ya da ince mum fitilleri ve çatırdayan kurban unu; ocağı ana ya da eş giydirip donatıyor.
[Maecenas'ın bilerek karanlık bırakılmış bu cümleleri kelimesi kelimesine çevrilemez; çeviri yalnız havasını vermeye çalışır.]
Quid turpius amne silvisque ripa comantibus? vide ut alveum lintribus arent versoque vado remittant hortos. Quid? Si quis feminae cinno crispat et labris columbatur incipitque suspirans, ut cervice lassa fanantur nemoris tyranni. Inremediabilis factio rimantur epulis lagonaque temptant domos et spe mortem exigunt. Genium festo vix suo testem. Tenuisve cerei fila et crepacem molam Focum mater aut uxor investiunt.
19.114.6Bunları okuyunca hemen aklına şu gelmez mi: Şehirde hep kuşağı çözük tunikayla dolaşan adam bu adamdır. Çünkü Augustus'un yokluğunda onun yerine vekâlet ederken bile parola, kuşağını bağlamamış bu adamdan istenirdi. Mahkeme kürsüsünde, hitabet kürsüsünde, her kamu toplantısında, tıpkı mimlerdeki kaçak zenginler gibi başını pelerinle örtüp iki yandan yalnız kulaklarını dışarıda bırakarak görünen bu adamdır. İç savaşların en gürültülü olduğu, şehrin kaygı içinde ve silah başında bulunduğu o günlerde, kamu önündeki maiyeti iki hadımdan oluşan, üstelik o hadımlar kendisinden daha erkek olan bu adamdır. Tek bir karısı olduğu hâlde bin kez evlenen bu adamdır. Bu kadar edepsizce kurulmuş, bu kadar özensizce savrulmuş, herkesin alışkanlığına bu kadar aykırı yerleştirilmiş bu sözler, onun ahlâkının da bir o kadar alışılmadık, çarpık ve tuhaf olduğunu gösterir.
Non statim, cum haec legeris, hoc tibi occurret, hunc esse, qui solutis tunicis in urbe semper incesserit? Nam etiam cum absentis Caesaris partibus fungeretur, signum a discincto petebatur. Hunc esse qui in tribunali, in rostris, in omni publico coetu sic apparuerit, ut pallio velaretur caput exclusis utrimque auribus, non aliter quam in mimo fugitivi divitis solent? Hunc esse, cui tunc maxime civilibus bellis strepentibus et sollicita urbe et armata comitatus hic fuerit in publico spadones duo, magis tamen viri quam ipse? Hunc esse, qui uxorem milliens duxi, cum unam habuerit? Haec verba tam improbe structa, tam neglegenter abiecta, tam contra consuetudinem omnium posita ostendunt mores quoque non minus novos et pravos et singulares fuisse.
19.114.7Ona yumuşaklık bakımından en büyük övgü verilir: Kılıca başvurmadı, kandan uzak durdu, neye gücünün yettiğini başıboşluktan başka hiçbir şeyle göstermedi. Ama bu övgüsünü de son derece ucube bir üslubun bu süslü şımarıklıklarıyla bozdu.
Maxima laus illi tribuitur mansuetudinis, pepercit gladio, sanguine abstinuit nec ulla alia re, quid posset, quam licentia ostendit; hanc ipsam laudem suam corrupit istis orationis portentosissimae deliciis.
19.114.8Çünkü onun yumuşak huylu değil, gevşek olduğu anlaşılıyor. Cümle düzenindeki bu dolambaçlar, bu ters yerleştirilmiş kelimeler, bu tuhaf düşünceler (çoğu zaman büyük olsalar da ağızdan çıkarken güçlerini yitirirler) bunu herkese açıkça gösterecektir. Aşırı talih başını döndürmüştü.
Bu kusur bazen bir insanın, bazen bir çağın kusurudur.
Apparet enim mollem fuisse, non mitem. Hoc istae ambages compositionis, hoc verba transversa, hoc sensus miri, magni quidem saepe, sed enervati dum exeunt, cuivis manifestum facient. Motum illi felicitate nimia caput. Quod vitium hominis esse interdum, interdum temporis solet.
19.114.9Talih sefahati geniş bir alana yaydığında, önce bedenlerin bakımı daha titiz olmaya başlar. Sonra ev eşyası için uğraşılır. Sonra evlerin kendisine özen harcanır: Evler kır genişliğinde yayılsın, duvarlar denizlerin ötesinden getirilen mermerlerle parıldasın, çatılar altınla süslensin, döşemelerin parlaklığı tavan kasetlerine karşılık versin diye. Sonra şatafat sofralara geçer; orada yenilikle ve alışılmış sıranın değiştirilmesiyle beğeni toplanmaya çalışılır: Yemeği genellikle kapatan şeyler başta konur, gelenlere verilen şeyler gidenlere verilir.
Ubi luxuriam late felicitas fudit, cultus primum corporum esse diligentior incipit. Deinde supellectili laboratur. Deinde in ipsas domos inpenditur cura, ut in laxitatem ruris excurrant, ut parietes advectis trans maria marmoribus fulgeant, ut tecta varientur auro, ut lacunaribus pavimentorum respondeat nitor. Deinde ad cenas lautitia transfertur, et illic commendatio ex novitate et soliti ordinis commutatione captatur, ut ea, quae includere solent cenam, prima ponantur, ut quae advenientibus dabantur, exeuntibus dentur.
19.114.10Ruh, âdete uygun olan şeylerden tiksinmeye ve alışılmış şeyleri bayağı saymaya alıştığında, üslupta da yeni olanı arar. Kimi zaman eski ve kullanılmaz olmuş kelimeleri geri çağırıp ortaya koyar, kimi zaman bilinmeyen kelimeler uydurur ya da kelimeleri büker, kimi zaman da son zamanlarda yaygınlaştığı gibi cüretkâr ve sık istiare zarafet sayılır.
Cum adsuevit animus fastidire, quae ex more sunt, et illi pro sordidis solita sunt, etiam in oratione, quod novum est, quaerit et modo antiqua verba atque exsoleta revocat ac profert, modo fingit et ignota ac deflectit, modo, id quod nuper increbruit, pro cultu habetur audax translatio ac frequens.
19.114.11Kimileri düşünceleri kısa keser ve bir vecize havada asılı kalıp dinleyende bir kuşku uyandırırsa bundan beğeni umar. Kimileri de düşünceleri alıkoyup uzatır. Kimileri kusurun sınırına kadar varmakla kalmaz (çünkü büyük bir şey deneyen kimse bunu yapmak zorundadır), kusurun kendisini sever. Bu yüzden bozuk bir üslubun beğenildiğini nerede görürsen, orada ahlâkın da doğru yoldan sapmış olduğundan kuşku duyma.
Ziyafetlerdeki sefahat, giyimdeki sefahat nasıl hasta bir devletin belirtileriyse, üsluptaki başıboşluk da yaygınsa, sözlerin çıktığı ruhların da çöktüğünü gösterir.
Sunt qui sensus praecidant et hoc gratiam sperent, si sententia pependerit et audienti suspicionem sui fecerit. Sunt qui illos detineant et porrigant. Sunt qui non usque ad vitium accedant, necesse est enim hoc facere aliquid grande temptanti, sed qui ipsum vitium ament. Itaque ubicumque videris orationem corruptam placere, ibi mores quoque a recto descivisse non erit dubium. Quomodo conviviorum luxuria, quomodo vestium aegrae civitatis indicia sunt, sic orationis licentia, si modo frequens est, ostendit animos quoque, a quibus verba exeunt, procidisse.
19.114.12Bozuk üslubun yalnız aşağı tabakadan dinleyici halkasında değil, şu daha kibar kalabalıkta da kabul görmesine şaşmamalısın; çünkü bunlar birbirinden zevkleriyle değil, togalarıyla ayrılır. Asıl şuna şaşabilirsin: Yalnız kusurlu eserler değil, kusurların kendisi övülüyor. Gerçi bu hep böyle olmuştur: Hiçbir yetenek hoşgörü olmadan beğenilmedi. Bana istediğin büyük ünlü bir adamı göster; çağının onda neyi bağışladığını, neyi bile bile görmezden geldiğini söyleyeyim. Sana kusurları kendilerine zarar vermemiş, hatta bazılarına yarar sağlamış birçok kişi gösteririm. Evet, en büyük şöhrete sahip, hayranlık duyulanlar arasında örnek gösterilen kişiler gösteririm ki birisi onları düzeltmeye kalkarsa yok eder; çünkü kusurlar faziletlerin içine öyle karışmıştır ki onlar kırılırsa faziletleri de beraberlerinde kırarlar.
Mirari quidem non debes corrupta excipi non tantum a corona sordidiore, sed ab hac quoque turba cultiore, togis enim inter se isti, non iudiciis distant. Hoc magis mirari potes, quod non tantum vitiosa, sed vitia laudentur. Nam illud semper factum est: nullum sine venia placuit ingenium. Da mihi quemcumque vis, magni nominis virum ; dicam, quid illi aetas sua ignoverit, quid in illo sciens dissimulaverit. Multos tibi dabo, quibus vitia non nocuerint, quosdam, quibus profuerint. Dabo, inquam, maximae famae et inter admiranda propositos, quos si quis corrigit, delet; sic enim vitia virtutibus inmissa sunt, ut illas secum fractura sint.
19.114.13Şunu da ekle: Üslubun belli bir kuralı yoktur; onu, hiçbir zaman uzun süre aynı yerde durmamış olan devletin âdeti döndürüp durur. Birçokları kelimeleri başka bir çağdan alır, On İki Levha'nın dilini konuşur. Gracchus, Crassus ve Curio onlara göre fazla süslü ve yenidir; ta Appius'a ve Coruncanius'a kadar geri giderler. Kimileri ise tersine, yalnız aşınmış ve alışılmış olanı isterken bayağılığa düşer.
Adice nunc, quod oratio certam regulam non habet; consuetudo illam civitatis, quae numquam in eodem diu stetit, versat. Multi ex alieno saeculo petunt verba, duodecim tabulas loquuntur. Gracchus illis et Crassus et Curio nimis culti et recentes sunt, ad Appium usque et Coruncanium redeunt. Quidam contra, dum nihil nisi tritum et usitatum volunt, in sordes incidunt.
19.114.14Bu ikisi farklı biçimlerde bozulmuştur; vallahi yalnız parlak, tınılı ve şiirsel kelimeleri kullanmak isteyip zorunlu ve gündelik kelimelerden kaçınmak kadar bozuk. Bunun da ötekinin de aynı ölçüde kusur işlediğini söyleyeceğim: Biri kendine gereğinden fazla bakıyor, öteki gereğinden fazla ihmal ediyor; biri bacaklarını bile tüyden arındırıyor, öteki koltuk altlarını bile.
Utrumque diverso genere corruptum est, tam mehercules quam nolle nisi splendidis uti ac sonantibus et poeticis, necessaria atque in usu posita vitare. Tam hunc dicam peccare quam illum: alter se plus iusto colit, alter plus iusto neglegit; ille et crura, hic ne alas quidem vehit.
19.114.15Cümle düzenine geçelim. Bu konuda sana hata yapılan kaç tür göstereyim? Kimileri kırık ve sert bir düzeni beğenir; daha yumuşak akan bir şey çıkarsa bile bile bozarlar. Kelimelerin bağlantısının pürüzsüz olmasını istemezler; dengesizliğiyle kulağa çarpan düzeni erkekçe ve güçlü sayarlar. Kimilerinde ise cümle düzeni değil, ezgi vardır; öyle okşar, öyle yumuşakça kayar.
Ad compositionem transeamus. Quot genera tibi in hac dabo, quibus peccetur? Quidam praefractam et asperam probant; disturbant de industria, si quid placidius effluxit. Nolunt sine salebra esse iuncturam; virilem putant et fortem, quae aurem inaequalitate percutiat. Quorundam non est compositio, modulatio est; adeo blanditur et molliter labitur.
19.114.16Kelimelerin geciktirildiği, uzun süre beklendikten sonra cümle sonuna ancak zorla döndüğü düzen hakkında ne söyleyeyim? Ya Cicero'nunki gibi sonunda ağırlaşan, yavaşça inen, yumuşakça oyalayan, alışkanlığından şaşmadan hep kendi tarzına ve ritmine dönen düzen hakkında? Kusur yalnız cümle düzeninde değildir; düşüncelerin türünde de vardır: Ufak ve çocukça olduklarında ya da edepsizce, utancı koruyarak cesaret edilebilecek olandan fazlasına cüret ettiklerinde; çiçekli ve fazla tatlı olduklarında; boşa çıkıp hiçbir etki bırakmadan bir sesten ibaret kaldıklarında.
Quid de illa loquar, in qua verba differuntur et diu expectata vix ad clausulas redeunt? Quid illa in exitu lenta, qualis Ciceronis est, devexa et molliter detinens nec aliter quam solet, ad morem suum pedemque respondens? Non tantum in genere sententiarum vitium est, si aut pusillae sunt et pueriles aut improbae et plus ausae quam pudore salvo licet, si floridae sunt et nimis dulces, si in vanum exeunt et sine effectu nihil amplius quam sonant.
19.114.17Bu kusurları, belagatin o sırada egemenliği altında olduğu tek bir kişi getirir; ötekiler taklit eder ve birbirine devreder. Sallustius'un parladığı dönemde böylece kısa kesilmiş cümleler, beklenmedik anda biten sözler ve karanlık bir kısalık zarafet sayıldı. Ender bulunur bir tutumluluğa sahip olan ve Kartaca savaşının tarihini yazan Lucius Arruntius, Sallustius hayranıydı ve o tarzda yazmaya çabalıyordu. Sallustius'ta şöyle bir söz geçer: exercitum argento fecit, yani "orduyu gümüşle yaptı", demek ki parayla topladı. Arruntius bu ifadeyi sevmeye başladı ve her sayfaya koydu. Bir yerde "bizimkilere kaçış yaptılar" der. Başka bir yerde "Syrakusai kralı Hieron savaş yaptı". Başka bir yerde de "bu haberler Panhormusluları Romalılara teslim olmaya yaptı."
Haec vitia unus aliquis inducit, sub quo tunc eloquentia est, ceteri imitantur et alter alteri tradunt. Sic Sallustio vigente anputatae sententiae et verba ante exspectatum cadentia et obscura brevitas fuere pro cultu. L. Arruntius, vir rarae frugalitatis, qui historias belli Punici scripsit, fuit Sallustianus et in illud genus nitens. Est apud Sallustium: exercitum argento fecit, id est, pecunia paravit. Hoc Arruntius amare coepit; posuit illud omnibus paginis. Dicit quodam loco: fugam nostris fecere. Alio loco: Hiero, rex Syracusanorum, bellum fecit. Et alio loco: quae audita Panhormitanos dedere Romanis fecere.
19.114.18Sana bir tadımlık vermek istedim; bütün kitap bunlarla örülmüştür. Sallustius'ta seyrek olan şeyler onda sık, hatta neredeyse kesintisizdir; bunun da bir sebebi var: Sallustius bunlara rastlıyordu, Arruntius ise onları arıyordu. Bir kusur birine örnek olduğunda ne olduğunu görüyorsun.
Gustum tibi dare volui; totus his contexitur liber. Quae apud Sallustium rara fuerunt, apud hunc crebra sunt et paene continua, nec sine causa; ille enim in haec incidebat, at hic illa quaerebat. Vides autem, quid sequatur, ubi alicui vitium pro exemplo est.
19.114.19Sallustius "kışlayan sular" demişti. Arruntius Kartaca Savaşı'nın ilk kitabında "fırtına birden kışladı" der. Başka bir yerde yılın soğuk geçtiğini söylemek isterken "bütün yıl kışladı" der. Başka bir yerde de "oradan, askerler ve gemicilerin zorunlu ihtiyaçları dışında yüksüz altmış yük gemisini, poyraz kışlarken gönderdi." Bu fiili her yere tıkıştırmaktan geri durmaz. Sallustius bir yerde "iç savaşların ortasında adil ve iyi adam şöhretlerini aradı" der. Arruntius da kendini tutamayıp ilk kitabında hemen "Regulus hakkında büyük şöhretler vardı" diye yazdı.
Dixit Sallustius: aquis hiemantibus. Arruntius in primo libro belli Punici ait: repente hiemavit tempestas. Et alio loco cum dicere vellet frigidum annum fuisse, ait: totus hiemavit annus. Et alio loco: inde sexaginta onerarias leves praeter militem et necessarios nautarum hiemante aquilone misit. Non desinit omnibus locis hoc verbum infulcire. Quodam loco dicit Sallustius: inter arma civilia aequi bonique famas petit. Arruntius non temperavit, quo minus primo statim libro poneret ingentes esse famas de Regulo.
19.114.20Öyleyse taklidin birine işlediği bu ve bu türden kusurlar, sefahatin ya da bozulmuş bir ruhun belirtisi değildir. Birinin duygularını değerlendirmeye yarayacak kusurlar ona ait olmalı ve kendisinden doğmalıdır. Öfkeli bir adamın üslubu öfkeli, fazla heyecanlı bir adamınki coşkun, nazlı bir adamınki yumuşak ve akıcıdır.
Haec ergo et eiusmodi vitia, quae alicui inpressit imitatio, non sunt indicia luxuriae nec animi corrupti; propria enim esse debent et ex ipso nata, ex quibus tu aestimes alicuius adfectus. Iracundi hominis iracunda oratio est, commoti nimis incitata, delicati tenera et fluxa.
19.114.21Sakallarını yolan ya da seyrelten, bıyıklarını daha sık kırpıp kazıyan ama öteki tüyleri koruyup uzatan, edepsiz renkte pelerinler, içini gösteren togalar giyen, insanların gözünden fark edilmeden geçecek hiçbir şey yapmak istemeyenleri görürsün; gözleri kışkırtır, üzerlerine çekerler; görülmek koşuluyla ayıplanmaya bile razıdırlar. Maecenas'ın ve kazara değil bilerek ve isteyerek hata yapan bütün ötekilerin üslubu böyledir.
Quod vides istos sequi, qui aut vellunt barbam aut intervellunt, qui labra pressius tondent et adradunt servata et summissa cetera parte, qui lacernas coloris improbi sumunt, qui perlucentem togam, qui nolunt facere quicquam, quod hominum oculis transire liceat; inritant illos et in se advertunt; volunt vel reprehendi, dum conspici. Talis est oratio Maecenatis omniumque aliorum, qui non casu errant sed scientes volentesque.
19.114.22Bu, ruhtaki büyük bir kötülükten doğar. Şarapta dil, zihin yükün altında çökmeden, yana yatmadan ya da kendini bırakmadan önce sürçmez; aynı şekilde üsluptaki bu sarhoşluk da (başka ne denebilir ki?) ruh sendelemedikçe kimseyi rahatsız etmez. Bu yüzden ruh tedavi edilsin; düşünceler de sözler de ondan çıkar, duruşumuz, yüzümüz, yürüyüşümüz ondan gelir. Ruh sağlıklı ve güçlüyse üslup da sağlam, güçlü ve erkekçe olur; ruh çökerse geri kalan her şey de onun ardından yıkılır.
Hoc a magno animi malo oritur. Quomodo in vino non ante lingua titubat quam mens cessit oneri et inclinata vel prodita est, ita ista orationis quid aliud quam ebrietas nulli molesta est, nisi animus labat? Ideo ille curetur; ab illo sensus, ab illo verba exeunt, ab illo nobis est habitus, vultus, incessus. Illo sano ac valente oratio quoque robusta, fortis, virilis est; si ille procubuit, et cetera ruinam sequuntur.
19.114.23Kral sağ oldukça herkes tek gönüldür; kral yitince sadakati bozdular.
Bizim kralımız ruhtur. O sağ oldukça geri kalan her şey vazifesinde kalır, boyun eğer, itaat eder; o biraz sarsıldığında hepsi birlikte tereddüde düşer. Ruh hazza yenik düştüğünde ise onun sanatları ve eylemleri de gevşer, her çabası bitkinlik ve gevşeklikten kaynaklanır.
Rege incolumi mens omnibus una est; Amisso rupere fidem. Rex noster est animus. Hoc incolumi cetera manent in officio, parent, optemperant; cum ille paulum vaccillavit, simul dubitant. Cum vero cessit voluptati, artes quoque eius actusque marcent et omnis ex languido fluidoque conatus est.
19.114.24Bu benzetmeyi kullandığıma göre sürdüreyim: Ruhumuz kimi zaman bir kral, kimi zaman bir zorbadır. Ahlâken güzel olana yöneldiğinde kraldır; kendisine emanet edilen bedenin esenliğini gözetir ve ona çirkin, aşağılık hiçbir şey emretmez. Ama kendine hâkim olamadığında, açgözlü ve nazlı olduğunda iğrenç ve korkunç bir ad alır ve zorba olur. O zaman onu dizginsiz duygular yakalar ve sıkıştırır. Bunlar başta sevinir; tıpkı zarar verecek bir bağışla boş yere doymuş halkın, yutamadığı şeyleri elleyip durması gibi.
Quoniam hac similitudine usus sum, perseverabo: animus noster modo rex est, modo tyrannus. Rex, cum honesta intuetur, salutem commissi sibi corporis curat, et illi nihil imperat turpe, nihil sordidum. Ubi vero inpotens, cupidus, delicatus est, transit in nomen detestabile ac dirum et fit tyrannus; tunc illum excipiunt adfectus inpotentes et instant, qui initio quidem gaudent, ut solet populus largitione nocitura frustra plenus, et quae non potest haurire, contrectat.
19.114.25Ama hastalık güçleri gittikçe daha çok kemirdiğinde ve zevkler iliklere, sinirlere işlediğinde, aşırı açgözlülükle kendini işe yaramaz hâle getirdiği şeyleri seyretmekle sevinir; kendi hazlarının yerine başkalarınınkini seyreder, kendine yükleyerek kullanma imkânını kaybettiği şehvetlerin tedarikçisi ve tanığı olur. Hoş şeylerin bolluğu ona, bütün o hazırlığı boğazından ve midesinden geçirememenin, bütün o oğlan ve kadın kalabalığıyla birlikte yuvarlanamamanın verdiği acı kadar tatlı gelmez; mutluluğunun büyük bir kısmının bedeninin darlığı yüzünden dışarıda kalıp boşa gitmesine yanar.
Cum vero magis ac magis vires morbus exedit et in medullas nervosque descendere deliciae, conspectu eorum, quibus se nimia aviditate inutilem reddidit, laetus, pro suis voluptatibus habet alienarum spectaculum, sumministrator libidinum festisque, quarum usum sibi ingerendo abstulit. Nec illi tam gratum est abundare iucundis quam acerbum, quod non omnem illum apparatum per gulam ventremque transmittit, quod non cum omni exoletorum feminarumque turba convolutatur, maeretque, quod magna pars suae felicitatis exclusa corporis angustiis cessat.
19.114.26Lucilius'um, çılgınlık hiçbirimizin ölümlü olduğunu, zayıf olduğunu düşünmemesinde değil midir? Ya hiçbirimizin tek bir kişi olduğunu düşünmemesinde? Mutfaklarımıza ve o kadar ateşin arasında koşuşturan aşçılara bak: Bunca kargaşayla yemek hazırlanan şeyin tek bir mide olduğunu mu sanıyorsun? Şarap mahzenlerimize ve nice yüzyılın bağbozumlarıyla dolu ambarlara bak: Bunca konsül yılının, bunca bölgenin şaraplarının kilit altında tutulduğu şeyin tek bir mide olduğunu mu sanıyorsun? Toprağın kaç yerde sürüldüğüne, kaç bin çiftçinin sürüp kazdığına bak: Hem Sicilya'da hem Afrika'da kendisi için tohum ekilen şeyin tek bir mide olduğunu mu sanıyorsun?
Numquid enim, mi Lucili, in hoc furor est, quod nemo nostrum mortalem se cogitat, quod nemo imbecillum? In illo, quod nemo nostrum unum esse se cogitat! Aspice culinas nostras et concursantis inter tot ignes cocos; unum videri putas ventrem, cui tanto tumultu comparatur cibus? Aspice veteraria nostra et plena multorum saeculorum vindemiis horrea; unum putas videri ventrem, cui tot consulum regionumque vina cluduntur? Aspice, quot locis terra vertatur, quot millia colonorum arent, fodiant; unum videri putas ventrem, cui et in Sicilia et in Africa seritur?
19.114.27Herkes kendini sayarsa, aynı zamanda bedenini ölçerse, onun ne çok şey ne de uzun süre alabileceğini bilirse sağlıklı oluruz ve ölçülü şeyler arzularız. Yine de her şeyde itidale ulaşmak için hiçbir şey, ömrün kısalığını ve bu kısa ömrün belirsizliğini sık sık düşünmek kadar işine yaramaz. Ne yaparsan yap, gözünü ölüme çevir. Hoşça kal.
Sani erimus et modica concupiscemus, si unusquisque se numeret, metiatur simul corpus, sciat, quam nec multum capere nec diu possit. Nihil tamen aeque tibi profuerit ad temperantiam omnium rerum quam frequens cogitatio brevis aevi et huius incerti; quidquid facies, respice ad mortem. Vale.
19.115.1115. Mektup
Lucilius'um, kelimeler ve cümle düzeni konusunda fazla kaygılanmanı istemem; ilgilenmen gereken daha büyük şeyler var. Neyi yazacağını ara, nasıl yazacağını değil; bunu da yazmak için değil, hissetmek için, hissettiklerini kendine daha çok uygulamak ve adeta mühürlemek için ara. Birinin üslubunu titizlikle işlenmiş ve cilalanmış görürsen, bil ki ruhu da bir o kadar ufak tefek şeylerle meşguldür.
Nimis anxium esse te circa verba et compositionem, mi Lucili, nolo; habeo maiora, quae cures. Quaere, quid scribas, non quemadmodum; et hoc ipsum, non ut scribas, sed ut sentias, ut illa, quae senseris, magis adplices tibi et velut signes. Cuiuscumque orationem videris sollicitam et politam, scito animum quoque non minus esse pusillis occupatum.
19.115.2Büyük insan daha rahat ve daha kaygısız konuşur; söylediği her şeyde özenden çok güven vardır.
Sakalı ve saçı parıl parıl, kutudan çıkmış gibi süslü püslü gençleri bilirsin; onlardan güçlü, sağlam hiçbir şey bekleme. Üslup ruhun giysisidir: Kırpılıp düzeltilmişse, boyanmışsa, yapmacıksa, ruhun da saf olmadığını, onda kırık bir şey bulunduğunu gösterir. Fazla düzgünlük erkeğe yakışan bir süs değildir.
Magnus ille remissius loquitur et securius; quaecumque dicit, plus habent fiduciae quam curae. Nosti comptulos iuvenes, barba et coma nitidos, de capsula totos; nihil ab illis speraveris forte, nihil solidum. Oratio cultus animi est: si circumtonsa est et fucata et manu facta, ostendit illum quoque non esse sincerum et habere aliquid fracti. Non est ornamentum virile concinnitas.
19.115.3İyi bir adamın ruhunu görebilseydik, ne kadar güzel, ne kadar kutsal, ihtişam ve dinginlikle ne kadar parıldayan bir yüz görürdük! Bir yanda adalet, öbür yanda cesaret, bir yanda itidal ve basiret ışıldardı. Bunların yanı sıra tutumluluk, nefsine hâkimlik, tahammül, cömertlik ve nezaket ve (kim inanır?) insanda ender bulunan bir iyilik olan insanlık ona kendi parlaklıklarını katardı. Sonra öngörü zarafetle birlikte ve bunların arasından en çok göze çarpan yüce gönüllülük, ey iyi tanrılar, ona ne kadar yakışık, ne kadar ağırlık ve vakar katardı! Saygınlığı ne büyük bir sevimlilikle birleşirdi! Onu sevimli bulan herkes aynı zamanda saygıdeğer de bulurdu.
Si nobis animum boni viri liceret inspicere, o quam pulchram faciem, quam sanctam, quam ex magnifico placidoque fulgentem videremus, hinc iustitia, illinc fortitudine, hinc temperantia prudentiaque lucentibus! Praeter has frugalitas et continentia et tolerantia et liberalitas comitasque et—quis credat?—in homine rarum humanitas bonum, splendorem illi suum adfunderent. Tunc providentia cum elegantia et ex istis magnanimitas eminentissima quantum, di boni, decoris illi, quantum ponderis gravitatisque adderent! Quanta esset cum gratia auctoritas! Nemo illam amabilem, qui non simul venerabilem diceret.
19.115.4Biri bu yüzü, insanlar arasında görülmeye alışılmış olandan daha yüce ve daha parlak görseydi, bir tanrıyla karşılaşmış gibi donakalıp durmaz mı, onu görmek günah olmasın diye sessizce dua etmez mi? Sonra o yüzün iyiliksever ifadesinin çağrısıyla öne çıkıp ona tapınmaz, yalvarmaz mı? Uzun süre seyredip onun, aramızda görülmeye alışılmış ölçünün çok üstünde yükseldiğini, gözlerinin yumuşak ama yine de canlı bir ateşle yandığını görünce, saygı ve şaşkınlıkla bizim Vergilius'un şu sözünü söylemez mi:
Si quis viderit hanc faciem altiorem fulgentioremque quam cerni inter humana consuevit, nonne velut numinis occursu obstupefactus resistat et, ut fas sit vidisse, tacitus precetur? Tum evocante ipsa vultus benignitate productus adoret ac supplicet, et diu contemplatus multum extantem superque mensuram solitorum inter nos aspici elatam, oculis mite quiddam, sed nihilominus vivido igne flagrantibus, tunc deinde illam Vergili nostri vocem verens atque attonitus emittat?
19.115.5Seni ne diye anayım, ey kız? Çünkü yüzün ölümlülere benzemiyor, sesin de insan sesi gibi çınlamıyor. Mesut ol ve kim olursan ol, yükümüzü hafiflet.
Ona saygı göstermek istersek yanımızda olacak ve yükümüzü hafifletecektir. Ona ise semiz boğaların cesetlerini doğrayarak, altın ve gümüş adaklar asarak, hazinelere sadaka dökerek değil, saygılı ve doğru bir iradeyle tapınılır.
O quam te memorem, virgo? Namque haut tibi vultus Mortalis nec vox hominem sonat. Sis felix, nostrumque leves quaecumque laborem. Aderit levabitque, si colere eam voluerimus. Colitur autem non taurorum opimis corporibus contrucidatis nec auro argentoque suspenso nec in thensauros stipe infusa, sed pia et recta voluntate.
19.115.6Onu görmek bize nasip olsaydı, diyorum, onun aşkıyla yanmayan kimse olmazdı. Oysa şimdi birçok şey önümüzü kesiyor ve bakışımızı ya aşırı parlaklıkla geri püskürtüyor ya da karanlıkla alıkoyuyor. Ama gözlerin görme gücü bazı ilaçlarla keskinleştirilip arındırıldığı gibi, biz de ruhun bakışını engellerden kurtarmak istersek, faziletin, beden onu örtse bile, yoksulluk önüne dikilse bile, aşağılık ve kötü ün onu kuşatsa bile, onu görebiliriz. O güzelliği, diyorum, pis bir örtüyle örtülmüş olsa bile seçeriz.
Nemo, inquam, non amore eius arderet, si nobis illam videre contingeret; nunc enim multa obstrigilant et aciem nostram aut splendore nimio repercutiunt aut obscuro retinent. Sed si, quemadmodum visus oculorum quibusdam medicamentis acui solet et repurgari, sic nos aciem animi liberare inpedimentis voluerimus, poterimus perspicere virtutem etiam obrutam corpore, etiam paupertate opposita, etiam humilitate et infamia obiacentibus, Cernemus, inquam, pulchritudinem illam quamvis sordido obtectam.
19.115.7Öte yandan, parıldayan zenginliğin bol ışıltısı önümüzü kesse ve bakanın gözüne bir yanda makamların, öbür yanda büyük iktidarların sahte ışığı çarpsa bile, kötülüğü ve sefil bir ruhun uyuşukluğunu da aynı şekilde görürüz.
Rursus aeque malitiam et aerumnosi animi veternum perspiciemus, quamvis multus circa divitiarum radiantium splendor inpediat et intuentem hinc honorum, illinc magnarum potestatium falsa lux verberet.
19.115.8O zaman ne kadar hor görülecek şeylere hayran olduğumuzu anlayabileceğiz; her oyuncağı değerli sayan çocuklara çok benziyoruz. Onlar ucuza alınmış kolyeleri ana babalarına, kardeşlerine bile tercih ederler. Peki Ariston'un dediği gibi, bizimle onlar arasında, bizim resimler ve heykeller için çıldırıp daha pahalı saçmalıklara düşmemizden başka ne fark var? Onları kıyıda buldukları, biraz alacalı, düzgün çakıl taşları sevindirir; bizi ise Mısır kumlarından ya da Afrika çöllerinden getirilmiş, bir sütunlu galeriyi ya da bir halkı alabilecek bir yemek salonunu taşıyan dev sütunların damarları.
Tunc intellegere nobis licebit, quam contemnenda miremur, simillimi pueris, quibus omne ludicrum in pretio est; parentibus quippe nec minus fratribus praeferunt parvo aere empta monilia. Quid ergo inter nos et illos interest, ut Ariston ait, nisi quod nos circa tabulas et statuas insanimus carius inepti? Illos reperti in litore calculi leves et aliquid habentes varietatis delectant, nos ingentium maculae columnarum, sive ex Aegyptiis harenis sive ex Africae solitudinibus advectae porticum aliquam vel capacem populi cenationem ferunt.
19.115.9Altında ne olduğunu bildiğimiz hâlde ince mermerle kaplanmış duvarlara hayran oluyoruz. Kendi gözlerimizi aldatıyoruz; tavanları altınla kapladığımızda bir yalana sevinmekten başka ne yapıyoruz ki? Çünkü o altının altında çirkin tahtaların gizlendiğini biliyoruz.
İnce bir süs yalnız duvarların ve tavanların önüne gerilmez; başını dik tutarak yürüdüğünü gördüğün bütün o adamların mutluluğu da yaldızdır. Yakından bak; bu ince itibar zarının altında ne kadar kötülük yattığını görürsün.
Miramur parietes tenui marmore inductos, cum sciamus, quale sit quod absconditur. Oculis nostris inponimus, et cum auro tecta perfudimus, quid aliud quam mendacio gaudemus? Scimus enim sub illo auro foeda ligna latitare. Nec tantum parietibus aut lacunaribus ornamentum tenue praetenditur; omnium istorum, quos incedere altos vides, bratteata felicitas est. Inspice, et scies, sub ista tenui membrana dignitatis quantum mali iaceat.
19.115.10Bunca yöneticiyi, bunca yargıcı meşgul eden, hem yöneticileri hem yargıçları yapan para, değer görmeye başladığından beri şeylerin gerçek değeri düştü. Sırayla hem tüccar hem satılık mal olup çıktık; bir şeyin ne olduğunu değil, kaç para ettiğini soruyoruz. Ücret karşılığı saygılıyız, ücret karşılığı saygısız. Ahlâken güzel olanın peşinden, ondan bir şey umduğumuz sürece gideriz; suçlar daha fazlasını vaat ederse karşı tarafa geçmeye hazırız.
Haec ipsa res, quae tot magistratus, tot iudices detinet, quae et magistratus et iudices facit, pecunia, ex quo in honore esse coepit, verus rerum honor cecidit, mercatoresque et venales in vicem facti quaerimus non quale sit quidque, sed quanti; ad mercedem pii sumus, ad mercedem impii, et honesta, quamdiu aliqua illis spes inest, sequimur, in contrarium transituri, si plus scelera promittent.
19.115.11Bize altına ve gümüşe hayranlığı ana babalarımız aşıladı; körpeyken içimize dökülen arzu daha derine yerleşti ve bizimle birlikte büyüdü. Sonra başka konularda anlaşamayan bütün halk bunda birleşti: Ona hayranlıkla bakarlar, yakınlarına onu dilerler, minnettar görünmek istediklerinde insanî şeylerin en büyüğü olarak onu tanrılara adarlar. Sonunda ahlâk öyle bir noktaya geldi ki yoksulluk bir sövgü ve ayıp oldu; zenginler onu hor görüyor, yoksullar ondan nefret ediyor.
Admirationem nobis parentes auri argenti que fecerunt, et teneris infusa cupiditas altius sedit crevitque nobiscum. Deinde totus populus in alia discors in hoc convenit; hoc suspiciunt, hoc suis optant, hoc dis velut rerum humanarum maximum, cum grati videri volunt, consecrant. Denique eo mores redacti sunt, ut paupertas maledicto probroque sit, contempta divitibus, invisa pauperibus.
19.115.12Buna bir de şairlerin şiirleri eklenir; duygularımıza meşale tutar, zenginliği hayatın biricik süsü ve şerefi gibi överler. Onlara göre ölümsüz tanrıların bile ondan daha iyi bir şey verebileceği ya da sahip olabileceği yoktur.
Accedunt deinde carmina poetarum, quae adfectibus nostris facem subdant, quibus divitiae velut unicum vitae decus ornamentumque laudantur. Nihil illis melius nec dare videntur di immortales posse nec habere.
19.115.13Güneş'in sarayı yüksek sütunlarıyla yükseliyordu, parıldayan altınla ışıl ışıl.
Onun arabasına da bak:
Dingili altındandı, oku altındandı, tekerin çemberi altındandı, parmakları gümüşten bir sıra.
Sonunda en iyi saymak istedikleri çağa da altın çağ derler.
Regia Solis erat sublimibus alta columnis Clara micante auro. Eiusdem currum aspice: Aureus axis erat, temo aureus, aurea summae Curvatura rotae, radiorum argenteus ordo. Denique quod optimum videri volunt saeculum, aureum appellant.
19.115.14Yunan tragedya şairleri arasında da masumiyeti, esenliği, iyi ünü kazançla değişenler eksik değildir:
Bırak en kötü desinler bana, yeter ki zengin desinler. Zengin mi diye soruyoruz hepimiz, iyi mi diye soran yok. Neden ve nereden değil, yalnız neyin var diye sorarlar. Her yerde herkes, sahip olduğu kadar değerlidir. Neyin bizde olması utanç verir diye mi soruyorsun? Hiçbir şeyin. Ya zengin yaşamayı dilerim ya da yoksul ölmeyi. Kazanç sağlarken ölen, iyi ölür. Para, insan soyunun büyük iyiliği; ne ananın hazzı ne de okşayan çocuğun ona denk olabilir, ne de iyiliklerle kutsal baba. Venüs'ün yüzünde böyle tatlı bir şey parlıyorsa *o, tanrıların ve insanların aşkını haklı olarak uyandırır.*
Nec apud Graecos tragicos desunt, qui lucro innocentiam, salutem, opinionem bonam mutent. Sine me vocari pessimum, ut dives vocer. An dives, omnes quaerimus, nemo, an bonus. Non quare et unde, quid habeas, tantum rogant. Ubique tanti quisque, quantum habuit, fuit. Quid habere nobis turpe sit quaeris? Nihil. Aut dives opto vivere aut pauper mori. Bene moritur, quisquis moritur dum lucrum facit. Pecunia, ingens generis humani bonum, Cui non voluptas matris aut blandae potest Par esse prolis, non sacer meritis parens; Tam dulce si quid Veneris in vultu micat, Merito illa amores caelitum atque hominum movet.
19.115.15Euripides'in bir tragedyasında bu son dizeler söylendiğinde bütün halk hem oyuncuyu hem şiiri dışarı atmak için tek bir hamleyle ayağa kalktı; sonunda Euripides'in kendisi ortaya fırlayıp seyircilerden beklemelerini ve bu altın hayranının nasıl bir sona varacağını görmelerini istedi. O oyunda Bellerophontes, herkesin kendi oyununda ödediği cezayı ödüyordu.
Cum hi novissimi versus in tragoedia Euripidis pronuntiati essent, totus populus ad eiciendum et actorem et carmen consurrexit uno impetu, donec Euripides in medium ipse prosilivit petens, ut expectarent viderentque, quem admirator auri exitum faceret. Dabat in illa fabula poenas Bellerophontes, quas in sua quisque dat.
19.115.16Çünkü hiçbir açgözlülük cezasız değildir; gerçi açgözlülüğün kendisi de yeterince cezadır. Ah, ne kadar gözyaşı, ne kadar emek ister! Arzuladığı şeyi elde etmemişken ne sefildir, elde ettiğinde de ne sefildir! Buna, herkese sahip olduğu ölçüde işkence eden günlük kaygıları da ekle. Paraya sahip olmak, onu kazanmaktan daha büyük bir azaptır. Hem büyük olan hem de daha büyük görünen kayıplara nasıl inlerler! Sonunda, talih onlardan hiçbir şey almasa bile, kazanamadıkları her şey bir kayıptır.
Nulla enim avaritia sine poena est, quamvis satis sit ipsa poenarum. O quantum lacrimarum, quantum laborum exigit! Quam misera desiderat esse, quam misera e partis est! Adice cotidianas sollicitudines, quae pro modo habendi quemque discruciant. Maiore tormento pecunia possidetur quam quaeritur. Quantum damnis ingemescunt, quae et magna incidunt et videntur maiora! Denique ut illis fortuna nihil detrahat, quidquid non adquiritur, damnum est.
19.115.17'Ama insanlar ona mutlu ve zengin diyor, onun sahip olduğu kadarına ulaşmayı diliyorlar.' Kabul ediyorum. Peki ne olmuş? Hem sefaleti hem kıskançlığı taşıyanlardan daha kötü durumda birilerinin olduğunu mu sanıyorsun? Keşke zenginlik dileyecek olanlar zenginlerle danışsalardı! Keşke makam isteyecek olanlar hırslılarla ve itibarın en yüksek mertebesine ulaşmış olanlarla danışsalardı! Kuşkusuz dileklerini değiştirirlerdi; oysa o sırada ötekiler, öncekileri kınadıktan sonra yeni dileklere girişiyor. Çünkü hiç kimse yoktur ki mutluluğu, koşarak gelse bile, kendisini tatmin etsin. Hem kararlarından hem ilerleyişlerinden yakınırlar ve hep geride bıraktıklarını tercih ederler.
At felicem illum homines et divitem vocant et consequi optant, quantum ille possidet. Fateor. Quid ergo? Tu ullos esse condicionis peioris existimas quam qui habent et miseriam et invidiam? Utinam qui divitias optaturi essent, cum divitibus deliberarent! Utinam honores petituri cum ambitiosis et summum adeptis dignitatis statum! Profecto vota mutassent, cum interim illi nova suscipiunt, cum priora damnaverint. Nemo enim est, cui felicitas sua, etiam si cursu venit, satis faciat. Queruntur et de consiliis et de processibus suis maluntque semper quae reliquerunt.
19.115.18Bu yüzden felsefe sana, benim ondan daha büyüğünü tanımadığım şu şeyi sağlayacak: Hiçbir zaman kendinden pişman olmayacaksın. Hiçbir fırtınanın sarsamayacağı bu kadar sağlam bir mutluluğa seni, ustalıkla örülmüş kelimeler ve yumuşakça akan bir üslup ulaştırmaz. Sözler istedikleri gibi gitsin; yeter ki ruhun kendi düzeni yerinde dursun; yeter ki ruh büyük olsun, kanaatlere kayıtsız kalsın, başkalarının beğenmediği şeyler yüzünden kendini beğensin, ilerlemesini hayatıyla ölçsün ve ancak arzulamadığı ve korkmadığı ölçüde bildiğine hükmetsin. Hoşça kal.
Itaque hoc tibi philosophia praestabit, quo equidem nihil maius existimo: numquam te paenitebit tui. Ad hanc tam solidam felicitatem, quam tempestas nulla concutiat, non perducent te apte verba contexta et oratio fluens leniter. Eant, ut volent, dum animo compositio sua constet, dum sit magnus et opinionum securus et ob ipsa, quae aliis displicent, sibi placens, qui profectum suum vita aestimet et tantum scire se iudicet, quantum non cupit quantum non timet. Vale.
19.116.1116. Mektup
Ölçülü duygulara sahip olmanın mı, yoksa hiç duyguya sahip olmamanın mı daha iyi olduğu sık sık soruldu. Bizimkiler duyguları dışarı atar, Peripatetikler ise ölçüye vurur. Ben bir hastalığın ılımlısının nasıl sağlıklı ya da yararlı olabileceğini göremiyorum. Korkma; senden esirgenmesini istemediğin hiçbir şeyi elinden almıyorum. Bağlandığınız, hayat için zorunlu, yararlı ya da hoş saydığınız şeylere karşı kendimi kolay ve hoşgörülü göstereceğim; yalnızca kusuru çekip alacağım. Çünkü sana arzu etmeyi yasaklayınca istemene izin vereceğim; böylece aynı şeyleri korkusuzca, daha sağlam bir kararla yapar, hazların kendisini de daha iyi duyarsın. Onlara köle olacağına onlara hükmedersen, neden sana daha çok ulaşmasınlar?
Utrum satius sit modicos habere adfectus an nullos, saepe quaesitum est. Nostri illos expellunt, Peripatetici temperant. Ego non video, quomodo salubris esse aut utilis possit ulla mediocritas morbi. Noli timere; nihil eorum, quae tibi non vis negari, eripio. Facilem me indulgentemque praebebo rebus, ad quas tenetis et quas aut necessarias vitae aut utiles aut iucundas putas; detraham vitium. Nam cum tibi cupere interdixero, velle permittam, ut eadem illa intrepidus facias, ut certiore consilio, ut voluptates ipsas magis sentias; quidni ad te magis perventurae sint, si illis imperabis, quam si servies?
19.116.2'Ama dostumu özleyip acı çekmem tabiidir,' diyorsun. 'Bu kadar haklı olarak dökülen gözyaşlarına hak tanı. İnsanların kanaatlerinden etkilenmek ve kötü kanaatlere üzülmek tabiidir; kötü ün konusundaki bu kadar onurlu korkuya neden izin vermiyorsun?'
Savunucusu olmayan hiçbir kusur yoktur; hepsinin başlangıcı çekingen ve ikna edilebilirdir, ama sonra daha geniş bir alana yayılır. Başlamasına izin verirsen durmasını sağlayamazsın.
Sed naturale est, inquis, ut desiderio amici torquear; da ius lacrimis tam iuste cadentibus. Naturale est opinionibus hominum tangi et adversis contristari; quare mihi non permittas hunc tam honestum malae opinionis metum? Nullum est vitium sine patrocinio; nulli non initium verecundum est et exorabile, sed ab hoc latius funditur. Non obtinebis, ut desinat, si incipere permiseris.
19.116.3Her duygu başta zayıftır. Sonra kendi kendini kışkırtır ve ilerledikçe güç toplar; kovulmaktansa içeri sokulmaması daha kolaydır. Bütün duyguların tabiî diyebileceğimiz bir kaynaktan aktığını kim inkâr eder? Tabiat bize kendimize özen göstermemizi emretti; ama bu özene fazla yüz verdin mi, kusur olur. Tabiat zorunlu şeylere hazzı karıştırdı; onu arayalım diye değil, onlarsız yaşayamayacağımız şeyleri hazzın eklenmesi bize hoş göstersin diye. Haz kendi hakkıyla gelirse sefahat olur.
Öyleyse duygulara içeri girerken direnelim; çünkü dediğim gibi onları içeri almamak, dışarı çıkarmaktan daha kolaydır. 'Bir dereceye kadar acı çekmeme, bir dereceye kadar korkmama izin ver,' diyorsun. Ama o "bir dereceye kadar" çok uzar ve istediğin yerde sona ermez.
Inbecillus est primo omnis adfectus. Deinde ipse se concitat et vires, dum procedit, parat; excluditur facilius quam expellitur. Quis negat omnis adfectus a quodam quasi naturali fluere principio? Curam nobis nostri natura mandavit, sed huic ubi nimium indulseris, vitium est. voluptatem natura necessariis rebus admiscuit, non ut illam peteremus, sed ut ea, sine quibus non possumus vivere, grata nobis illius faceret accessio; suo veniat iure, luxuria est. Ergo intrantibus resistamus, quia facilius, ut dixi, non recipiuntur quam exeunt. Aliquatenus, inquis, dolere, aliquatenus timere permitte; sed illud aliquatenus longe producitur nec ubi vis, accipit finem.
19.116.4Bilge için kendini kaygıyla gözetmeden güvende olmak mümkündür; gözyaşlarını da hazlarını da istediği yerde durdurur. Bizim içinse geri dönmek kolay olmadığından, en iyisi hiç ilerlememektir.
Sapienti non sollicite custodire se tutum est, et lacrimas suas et voluptates ubi volet sistet; nobis quia non est regredi facile, optimum est omnino non progredi.
19.116.5Panaitios'un, bilgenin âşık olup olmayacağını soran bir delikanlıya zarif bir cevap verdiğini düşünüyorum. "Bilgeye sonra bakarız," demiş. "Ama hâlâ bilgeden çok uzak olan ben ve sen, çalkantılı, kendine hâkim olamayan, başkasına köle olan, kendi gözünde değersiz bir hâle düşmeyi göze almamalıyız. Çünkü sevdiğimiz kişi bizi geri çevirmezse onun iyi davranışıyla kışkırırız, hor görürse kibriyle tutuşuruz. Aşkta kolaylık da güçlük de aynı ölçüde zarar verir: Kolaylıkla tutsak oluruz, güçlükle mücadeleye girişiriz. Bu yüzden zayıflığımızın bilincinde olarak sakin kalalım. Zayıf ruhu ne şaraba, ne güzelliğe, ne dalkavukluğa, ne de tatlılıkla çeken herhangi bir şeye emanet edelim."
Eleganter mihi videtur Panaetius respondisse adulescentulo cuidam quaerenti, an sapiens amaturus esset. De sapiente, inquit, videbimus; mihi et tibi, qui adhuc a sapiente longe absumus, non est committendum, ut incidamus in rem commotam, inpotentem, alteri emancupatam, vilem sibi. Sive enim non respuit, humanitate eius inritamur, sive contempsit, superbia accendimur. Aeque facilitas amoris quam difficultas nocet; facilitate capimur, cum difficultate certamus. Itaque conscii nobis inbecillitatis nostrae quiescamus. Nec vino infirmum animum committamus nec formae nec adulationi nec ullis rebus blande trahentibus.
19.116.6Panaitios'un aşk hakkında soru sorana verdiği cevabı ben bütün duygular için söylüyorum. Elimizden geldiğince kaygan zeminden uzaklaşalım; kuru zeminde bile pek sağlam durmuyoruz.
Quod Panaetius de amore quaerenti respondit, hoc ego de omnibus adfectibus dico. Quantum possumus, nos a lubrico recedamus; in sicco quoque parum fortiter stamus.
19.116.7Burada karşıma Stoacılara yöneltilen şu yaygın sözle çıkacaksın: "Çok büyük şeyler vaat ediyorsunuz, çok sert şeyler buyuruyorsunuz. Bizler zavallı insancıklarız, kendimize her şeyi yasaklayamayız. Acı çekeceğiz, ama az; arzulayacağız, ama ölçülü; öfkeleneceğiz, ama yatışacağız." Bunları neden yapamadığımızı biliyor musun?
Occurres hoc loco mihi illa publica contra Stoicos voce: Nimis magna promittitis, nimis dura praecipitis. Nos homunciones sumus, omnia nobis negare non possumus. Dolebimus, sed parum; concupiscemus, sed temperate; irascemur, sed placabimur. Scis, quare non possumus ista?
19.116.8Çünkü yapabileceğimize inanmıyoruz. Hayır, vallahi iş başka: Kusurlarımızı sevdiğimiz için onları savunuyoruz ve onlardan silkinip kurtulmaktansa onları mazur göstermeyi tercih ediyoruz. Tabiat insana yeterince güç verdi; yeter ki onu kullanalım, yeter ki güçlerimizi toplayıp hepsini kendimiz için, hiç değilse kendimize karşı değil, harekete geçirelim. Asıl sebep istememektir; yapamamak ise bahanedir. Hoşça kal.
Quia nos posse non credimus. Immo mehercules aliud est in re: vitia nostra quia amamus, defendimus et malumus excusare illa quam excutere. Satis natura homini dedit roboris, si illo utamur, si vires nostras colligamus ac totas pro nobis, certe non contra nos concitemus. Nolle in causa est, non posse praetenditur. Vale.
19.117.1117. Mektup
Başıma çok iş açacaksın ve farkında olmadan beni büyük bir tartışmanın, büyük bir sıkıntının içine iteceksin; çünkü bana öyle ufak sorular soruyorsun ki onlarda ne bizimkilerden ayrılıp gönüllerini hoş tutabilirim ne de onlarla aynı görüşte olup vicdanımı rahat tutabilirim. Stoacıların kabul ettiği şu görüşün doğru olup olmadığını soruyorsun: Bilgelik bir iyidir, ama bilge olmak bir iyi değildir. Önce Stoacıların ne düşündüğünü anlatacağım; sonra kendi görüşümü söylemeye cesaret edeceğim.
Multum mihi negotii concinnabis et, dum nescis, in magnam me litem ac molestiam inpinges, qui mihi tales quaestiunculas ponis, in quibus ego nec dissentire a nostris salva gratia nec consentire salva conscientia possum. Quaeris, an verum sit, quod Stoicis placet, sapientiam bonum esse, sapere bonum non esse. Primum exponam, quid Stoicis videatur; deinde tunc dicere sententiam audebo.
19.117.2Bizimkilere göre iyi olan şey bir cisimdir; çünkü iyi olan etkide bulunur, etkide bulunan her şey de cisimdir. İyi olan yarar sağlar. Yarar sağlamak için bir etkide bulunması gerekir; etkide bulunuyorsa cisimdir. Bilgeliğin bir iyi olduğunu söylerler; bundan, onu cisimli saymanın da zorunlu olduğu çıkar.
Placet nostris, quod bonum est, corpus esse, quia quod bonum est, facit: quidquid facit, corpus est. Quod bonum est, prodest. Faciat autem aliquid oportet, ut prosit; si facit, corpus est. Sapientiam bonum esse dicunt; sequitur, ut necesse sit illam corporalem quoque dicere.
19.117.3Ama bilge olmanın aynı durumda olduğunu düşünmezler. O cisimsizdir ve başka bir şeyin, yani bilgeliğin arazıdır; bu yüzden ne bir etkide bulunur ne de yarar sağlar.
"Ne yani," deniyor, "'bilge olmak iyidir' demiyor muyuz?" Diyoruz; ama bunu bağlı olduğu şeye, yani bilgeliğin kendisine yükleyerek söylüyoruz.
At sapere non putant eiusdem condicionis esse. Incorporale est et accidens alteri, id est sapientiae; itaque nec facit quidquam nec prodest. Quid ergo? inquit, non dicimus, bonum est sapere? Dicimus referentes ad id, ex quo pendet, id est ad ipsam sapientiam.
19.117.4Ben ayrılıp başka bir tarafa oturmaya başlamadan önce, başkalarının bunlara karşı ne cevap verdiğini dinle. "Bu şekilde," diyorlar, "mutlu yaşamak da bir iyi değildir." İsteseler de istemeseler de şöyle cevap vermek zorundalar: Mutlu hayat bir iyidir, mutlu yaşamak bir iyi değildir.
Adversus hos quid ab aliis respondeatur, audi, antequam ego incipio secedere et in alia parte considere. Isto modo, inquiunt, nec beate vivere bonum est. velint nolint, respondendum est beatam vitam bonum esse, beate vivere bonum non esse.
19.117.5Bizimkilere şu da itiraz olarak yöneltilir: "Bilge olmak istiyorsunuz. Öyleyse bilge olmak arzu edilmeye değer bir şeydir. Arzu edilmeye değerse iyidir." Bizimkiler kelimeleri bükmek ve expetendum kelimesine dilimizin eklenmesine izin vermediği bir hece eklemek zorunda kalıyorlar. İzin verirsen ben o heceyi ekleyeyim. "İyi olan," diyorlar, "arzu edilmeye değerdir (expetendum); iyiye ulaştığımızda bize gelen şey ise arzu edilebilirdir (expetibile). Bu iyi olarak aranmaz; aranan iyiye eklenir."
Etiamnunc nostris illud quoque opponitur: vultis sapere. Ergo expetenda res est sapere. Si expetenda res est, bona est. Coguntur nostri verba torquere et unam syllabam expetendo interponere, quam sermo noster inseri non sinit. Ego illam, si pateris, adiungam. Expetendum est, inquiunt, quod bonum est: expetibile, quod nobis contingit, cum bonum consecuti sumus. Non petitur tamquam bonum, sed petito bono accedit.
19.117.6Ben aynı düşüncede değilim ve bizimkilerin buna, daha ilk bağlarla bağlanmış oldukları ve formüllerini değiştirmeleri mümkün olmadığı için razı olduklarına hükmediyorum. Bütün insanların önceden edindiği kanaate çok değer veririz; bir şeyin herkese öyle görünmesi bizde doğruluğun bir kanıtıdır. Örneğin tanrıların var olduğunu başka şeylerin yanı sıra şuradan çıkarırız: Tanrılar hakkındaki kanaat herkesin içine yerleştirilmiştir ve hiçbir yerde kanunların ve ahlâkın dışına bu kadar itilmiş, bir tanrıya inanmayan bir halk yoktur. Ruhların ebediyetini tartışırken insanların, ister ölüler diyarından korksunlar ister ona tapınsınlar, bu konudaki uzlaşması bizim gözümüzde küçümsenmeyecek bir ağırlık taşır. Ben de bu genel kanaatten yararlanıyorum: Hem bilgeliğin hem bilge olmanın bir iyi olduğunu düşünmeyen kimseyi bulamazsın.
Ego non idem sentio et nostros iudico in hoc descendere, quia iam primo vinculo tenentur et mutare illis formulam non licet. Multum dare solemus praesumptioni omnium hominum, et apud nos veritatis argumentum est aliquid omnibus videri. Tamquam deos esse inter alia hoc colligimus, quod omnibus insita de dis opinio est nec ulla gens usquam est adeo extra leges moresque proiecta, ut non aliquos deos credat. Cum de animarum aeternitate disserimus, non leve momentum apud nos habet consensus hominum aut timentium inferos aut colentium. Utor hac publica persuasione: neminem invenies, qui non putet et sapientiam bonum et sapere.
19.117.7Yenilenlerin yaptığını yapıp halka başvurmayacağım; kendi silahlarımızla dövüşmeye başlayalım.
Bir şeye ilişen bir araz, ilişip başına geldiği şeyin dışında mıdır, yoksa içinde mi? İçindeyse, ilişip başına geldiği şey kadar cisimdir; çünkü dokunmadan hiçbir şey başa gelemez, dokunan da cisimdir. Dışındaysa, başa geldikten sonra uzaklaşmıştır; uzaklaşan şeyin hareketi vardır, hareketi olan da cisimdir. Koşunun başka, koşmanın başka; sıcaklığın başka, ısınmanın başka; ışığın başka, ışımanın başka olmadığını söyleyeceğimi umuyorsun. Bunların ayrı şeyler olduğunu kabul ediyorum; ama farklı bir sınıftan olmadıklarını da.
Non faciam, quod victi solent, ut provocem ad populum; nostris incipiamus armis confligere. Quod accidit alicui, utrum extra id, cui accidit, est an in eo, cui accidit? Si in eo est, cui accidit, tam corpus est quam illud, cui accidit. Nihil enim accidere sine tactu potest; quod tangit, corpus est. Si extra est, posteaquam acciderat, recessit. Quod recessit, motum habet. Quod motum habet, corpus est. Speras me dicturum non esse aliud cursum, aliud currere, nec aliud calorem, aliud calere, nec aliud lucem, aliud lucere; concedo ista alia esse, sed non sortis alterius.
19.117.8Sağlık kayıtsız bir şeyse sağlıklı olmak da kayıtsızdır; güzellik kayıtsız bir şeyse güzel olmak da. Adalet bir iyiyse adil olmak da öyledir. Çirkinlik bir kötüyse çirkin olmak da kötüdür; vallahi tıpkı göz iltihabı bir kötüyse gözlerin iltihaplanmasının da kötü olması gibi. Bunu bilmen için söylüyorum: Bunlardan hiçbiri öteki olmadan olamaz. Bilge olan bilgedir; bilge olan da bilge olur. Birinin niteliğinin ötekinin niteliğiyle aynı olduğundan o kadar kuşku duyulamaz ki bazılarına ikisi bir ve aynı şey gibi görünür.
Si valetudo indifferens est, et valere indifferens est; si forma indifferens est, et formonsum esse. Si iustitia bonum est, et iustum esse. Si turpitudo malum est, et turpem esse malum est, tam mehercules quam, si lippitudo malum est, lippire quoque malum est. Hoc ut scias, neutrum esse sine altero potest. Qui sapit, sapiens est; qui sapiens est, sapit. Adeo non potest dubitari, an quale illud sit, tale hoc sit, ut quibusdam utrumque unum videatur atque idem.
19.117.9Ama şunu sormak isterim: Her şey ya kötü ya iyi ya da kayıtsız olduğuna göre, bilge olmak hangi sınıftadır? İyi olduğunu reddediyorlar; kötü olmadığı da kesin. Demek ki ortada bir şeydir. Ortada ve kayıtsız dediğimiz şey ise kötünün başına da iyinin başına da gelebilen şeydir; para, güzellik, soyluluk gibi. Bilge olmak ise ancak iyi insana nasip olabilir; öyleyse kayıtsız değildir. Ama kötü insana nasip olamayan şey kötü de değildir; öyleyse iyidir. Yalnız iyi insanın sahip olduğu şey iyidir. Bilge olmaya da yalnız iyi insan sahiptir; öyleyse bilge olmak iyidir.
Sed illud libenter quaesierim: cum omnia aut mala sint aut bona aut indifferentia, sapere in quo numero sit? Bonum negant esse, malum utique non est; sequitur ut medium sit. Id autem medium atque indifferens vocamus, quod tam malo contingere quam bono possit, tamquam pecunia, forma, nobilitas. Hoc, ut sapiat, contingere nisi bono non potest; ergo indifferens non est. Atqui ne malum quidem est, quod contingere malo non potest; ergo bonum est. Quod nisi bonus non habet, bonum est. Sapere non nisi bonus habet; ergo bonum est.
19.117.10"Bilgeliğin bir arazıdır," deniyor. Öyleyse bilge olmak dediğin şey bilgeliği mi yapar, yoksa ondan mı etkilenir? İki durumda da cisimdir; çünkü hem yapılan hem yapan cisimdir. Cisimse iyidir; çünkü iyi olmaktan onu alıkoyan tek şey cisimsiz olmasıydı.
Accidens est, inquit, sapientiae. Hoc ergo, quod vocas sapere, utrum facit sapientiam an patitur? Utroque modo corpus est. Nam et quod fit et quod facit, corpus est; si corpus est, bonum est. Unum enim illi deerat, quominus bonum esset, quod incorporale erat.
19.117.11Peripatetiklere göre bilgelikle bilge olmak arasında hiçbir fark yoktur; çünkü bunların her birinde öteki de vardır. Bilgeliğe sahip olandan başka kimsenin bilge olduğunu düşünür müsün? Bilge olan birinin bilgeliğe sahip olmadığını düşünür müsün?
Peripateticis placet nihil interesse inter sapientiam et sapere, cum in utrolibet eorum et alterum sit. Numquid enim quemquam existimas sapere nisi qui sapientiam habet? Numquid quemquam, qui sapit, non putas habere sapientiam?
19.117.12Eski diyalektikçiler bunları birbirinden ayırır; bu ayrım onlardan Stoacılara kadar geldi. Nasıl bir ayrım olduğunu söyleyeyim. Tarla başka, tarlaya sahip olmak başkadır; elbette, çünkü tarlaya sahip olmak tarlaya değil sahibine ilişkindir. Aynı şekilde bilgelik başka, bilge olmak başkadır. Sanırım bunların iki şey olduğunu kabul edeceksin: sahip olunan şey ve sahip olan kişi. Sahip olunan bilgeliktir; sahip olan bilge olandır. Bilgelik yetkin zihindir, yani en yüksek ve en iyi hâline ulaştırılmış zihin; çünkü hayat sanatıdır. Bilge olmak nedir? Ona yetkin zihin diyemem; o, yetkin zihne sahip olanın başına gelen şeydir. Böylece biri iyi zihindir, öteki ise iyi zihne sahip olmak gibi bir şeydir.
Dialectici veteres ista distinguunt; ab illis divisio usque ad Stoicos venit. Qualis sit haec, dicam. Aliud est ager, aliud agrum habere, quidni? Cum habere agrum ad habentem, non ad agrum pertineat. Sic aliud est sapientia, aliud sapere. Puto concedes duo esse haec, id, quod habetur, et eum, qui habet; habetur sapientia, habet qui sapit. Sapientia est mens perfecta vel ad summum optimumque perducta. Ars enim vitae est. Sapere quid est? Non possum dicere mens perfecta, sed id quod contingit perfectam mentem habenti; ita alterum est mens bona, alterum quasi habere mentem bonam.
19.117.13"Cisimlerin tabiatları vardır," deniyor, "şu insan, şu at gibi. Sonra bunları ruhun, cisimler hakkında bir şey bildiren hareketleri izler. Bunların kendine özgü, cisimlerden ayrı bir yanı vardır; örneğin 'Cato'yu yürürken görüyorum.' Bunu his gösterdi, ruh inandı. Gördüğüm şey bir cisimdir; ona hem gözlerimi hem ruhumu yönelttim. Sonra 'Cato yürüyor' diyorum. Şimdi söylediğim şey cisim değildir, cisim hakkında bildirilen bir şeydir; buna kimileri effatum, kimileri enuntiatum, yani önerme, kimileri de dictum der. Aynı şekilde 'bilgelik' dediğimizde cisimli bir şey anlarız; 'bilge oluyor' dediğimizde ise bir cisim hakkında konuşuruz. Bir şeyi söylemekle bir şey hakkında söylemek arasında büyük fark vardır."
Sunt, inquit, naturae corporum, tamquam hic homo est, hic equus. Has deinde sequuntur motus animorum enuntiativi corporum. Hi habent proprium quiddam et a corporibus seductum, tamquam video Catonem ambulantem. Hoc sensus ostendit, animus credidit. Corpus est, quod video, cui et oculos intendi et animum. Dico deinde: Cato ambulat. Non corpus, inquit, est, quod nunc loquor, sed enuntiativum quiddam de corpore, quod alii effatum vocant, alii enuntiatum, alii dictum. Sic cum dicimus sapientiam, corporale quiddam intellegimus; cum dicimus sapit, de corpore loquimur. Plurimum autem interest, utrum illum dicas an de illo.
19.117.14Şimdilik bunların iki şey olduğunu varsayalım (çünkü kendi görüşümü henüz açıklamıyorum): Bilge olmanın başka bir şey olup yine de bir iyi olmasına ne engel olur? Az önce tarlanın başka, tarlaya sahip olmanın başka olduğunu söylüyordum. Elbette; çünkü sahip olan bir tabiattadır, sahip olunan başka bir tabiatta: Biri topraktır, öteki insan. Ama üzerinde durduğumuz konuda ikisi de aynı tabiattadır: hem bilgeliğe sahip olan hem de bilgeliğin kendisi.
Putemus in praesentia ista duo esse,—nondum enim, quid mihi videatur, pronuntio,—quid prohibet, quominus aliud quidem sit, sed nihilominus bonum? Dicebam paulo ante aliud esse agrum, aliud habere agrum. Quidni? In alia enim natura est qui habet, in alia quod habetur. Illa terra est, hic homo est. At in hoc, de quo agitur, eiusdem naturae sunt utraque, et qui habet sapientiam, et ipsa.
19.117.15Ayrıca orada sahip olunan bir şeydir, sahip olan başka biri; burada ise sahip olunan da sahip olan da aynı şeyin içindedir. Tarlaya hukuken sahip olunur, bilgeliğe tabiatça. Tarla elden çıkarılıp başkasına devredilebilir; bilgelik ise sahibinden ayrılmaz. Bu yüzden birbirine benzemeyen şeyleri karşılaştırmana gerek yok.
Bunların iki şey olabileceğini ve yine de ikisinin de iyi olabileceğini söylemeye başlamıştım; tıpkı bilgelik ile bilgenin iki ayrı şey olması ve ikisinin de iyi olduğunu kabul etmen gibi. Bilgeliğin de bilgeliğe sahip olanın da iyi olmasına hiçbir şey engel olmadığı gibi, bilgeliğin de bilgeliğe sahip olmanın, yani bilge olmanın da iyi olmasına hiçbir şey engel olmaz.
Praeterea illic aliud est, quod habetur, alius, qui habet; hic in eodem est et quod habetur et qui habet. Ager iure possidetur, sapientia natura. Ille abalienari potest et alteri tradi, haec non discedit a domino. Non est itaque quod compares inter se dissimilia. Coeperam dicere posse ista duo esse et tamen utraque bona, tamquam sapientia et sapiens duo sunt et utrumque bonum esse concedis. Quomodo nihil obstat, quominus et sapientia bonum sit et habens sapientiam, sic nihil obstat, quominus et sapientia bonum sit et habere sapientiam, id est sapere.
19.117.16Ben bilge olmak istiyorum ki bilge olarak yaşayayım. Ne yani? Onsuz ötekinin de iyi olmadığı şey iyi değil midir? Siz de bilgeliğin, kullanılmaksızın verilirse kabul edilmemesi gerektiğini elbette söylüyorsunuz. Bilgeliğin kullanımı nedir? Bilge olmak. Onda en değerli olan budur; bu çıkarılırsa bilgelik gereksiz olur. İşkence aletleri kötüyse işkence görmek de kötüdür; hatta o kadar ki ardından gelen şeyi çıkarırsan aletler kötü olmaz. Bilgelik yetkin zihnin melekesidir, bilge olmak ise yetkin zihnin kullanımıdır. Kullanılmadan iyi olmayan bir şeyin kullanımı nasıl iyi olmaz?
Ego in hoc volo sapiens esse, ut sapiam. Quid ergo? Non est id bonum, sine quo nec illud bonum est? Vos certe dicitis sapientiam, si sine usu detur, accipiendam non esse. Quid est usus sapientiae? Sapere; hoc est in illa pretiosissimum, quo detracto supervacua fit. Si tormenta mala sunt, torqueri malum est, adeo quidem, ut illa non sint mala, si quod sequitur detraxeris. Sapientia habitus perfectae mentis est, sapere usus perfectae mentis. Quomodo potest usus eius bonum non esse, quae sine usu bonum non est?
19.117.17Sana bilgeliğin arzu edilmeye değer olup olmadığını soruyorum; kabul ediyorsun. Bilgeliğin kullanımının arzu edilmeye değer olup olmadığını soruyorum; kabul ediyorsun; çünkü onu kullanman yasaklanırsa kabul etmeyeceğini söylüyorsun. Arzu edilmeye değer olan iyidir. Bilge olmak bilgeliğin kullanımıdır; tıpkı konuşmanın belagatin, görmenin gözlerin kullanımı olması gibi. Öyleyse bilge olmak bilgeliğin kullanımıdır, bilgeliğin kullanımı da arzu edilmeye değerdir; demek ki bilge olmak arzu edilmeye değerdir. Arzu edilmeye değerse iyidir.
Interrogo te, an sapientia expetenda sit; fateris. Interrogo, an usus sapientiae expetendus sit; fateris; negas enim te illam recepturum, si uti ea prohibearis. Quod expetendum est, bonum est. Sapere sapientiae usus est, quomodo eloquentiae eloqui, quomodo oculorum videre. Ergo sapere sapientiae usus est, usus autem sapientiae expetendus est; sapere ergo expetendum est. Si expetendum est, bonum est.
19.117.18Onları suçlarken onları taklit ettiğim ve apaçık bir şey için kelime harcadığım için çoktan beri kendimi kınıyorum. Sıcak bir kötüyse sıcaktan bunalmanın da kötü olduğundan; soğuk bir kötüyse üşümenin de kötü olduğundan; hayat bir iyiyse yaşamanın da bir iyi olduğundan kim kuşku duyabilir? Bütün bunlar bilgeliğin çevresinde dolaşır, onun içinde değildir. Oysa biz onun içinde oyalanmalıyız.
Olim ipse me damno, qui illos imitor, dum accuso, et verba apertae rei impendo. Cui enim dubium potest esse, quin si aestus malum est, et aestuare malum sit? Si algor malum est, malum sit algere? Si vita bonum est, et vivere bonum sit? Omnia ista circa sapientiam, non in ipsa sunt. At nobis in ipsa commorandum est.
19.117.19Biraz dolaşmak istersek bile bilgeliğin geniş ve ferah köşeleri vardır. Tanrıların tabiatını, yıldızların neyle beslendiğini, yıldızların bu kadar çeşitli gidiş gelişlerini araştıralım: Bizim işlerimiz onların hareketlerine göre mi hareket eder? Bütün canlıların bedenlerine ve ruhlarına dürtü oradan mı gelir? Rastlantı denen şeyler de belli bir kanuna bağlı mıdır ve bu evrende hiçbir şey ansızın ya da düzenden yoksun olarak mı dönüp durmaz? Bunlar artık ahlâkın biçimlendirilmesinden uzaklaşmıştır, ama ruhu ferahlatır ve onu ele aldığı şeylerin büyüklüğüne yükseltir. Az önce sözünü ettiğim şeyler ise ruhu küçültür, aşağı çeker; sizin sandığınız gibi bilemez, inceltip zayıflatır.
Etiam si quid evagari libet, amplos habet illa spatiososque secessus: de deorum natura quaeramus, de siderum alimento, de his tam variis stellarum discursibus, an ad illarum motus nostra moveantur, an corporibus omnium animisque illinc impetus veniat, an et haec, quae fortuita dicuntur, certa lege constricta sint nihilque in hoc mundo repentinum aut expers ordinis volutetur. Ista iam a formatione morum recesserunt, sed levant animum et ad ipsarum, quas tractat, rerum magnitudinem attollunt; haec vero, de quibus paulo ante dicebam, minuunt et deprimunt nec, ut putatis, exacuunt, sed extenuant.
19.117.20Size yalvarırım, daha büyük ve daha iyi şeylere borçlu olduğumuz bu kadar zorunlu özeni, yanlış olup olmadığını bilmediğim ama yararsız olduğu kesin bir şey için mi harcıyoruz? Bilgeliğin başka, bilge olmanın başka olup olmadığını bilmek bana ne yarar sağlayacak? Birinin iyi olduğunu, ötekinin olmadığını bilmek bana ne yarar sağlayacak? Gözü kara davranacağım, şu dileğin zarını atacağım: Sana bilgelik, bana bilge olmak nasip olsun; eşit olacağız.
Obsecro vos, tam necessariam curam maioribus melioribusque debitam in re nescio an falsa, certe inutili terimus? Quid mihi profuturum est scire, an aliud sit sapientia, aliud sapere? Quid mihi profuturum est scire illud bonum esse, hoc non esse? Temere me geram, subibo huius voti aleam: tibi sapientia, mihi sapere contingat; pares erimus.
19.117.21Bunun yerine bana bunlara ulaşacağım yolu göstermeye çalış. Söyle: Neden kaçınmalıyım, neyi istemeliyim, sendeleyen ruhumu hangi uğraşlarla güçlendireyim, beni yandan vurup sürükleyen şeyleri kendimden nasıl uzağa iteyim, bu kadar kötülüğe nasıl denk olabilirim, üzerime saldıran felaketleri ve benim üzerine saldırdığım felaketleri nasıl uzaklaştırayım? Öğret bana: Sıkıntıya kendim inlemeden, mutluluğa başkalarını inletmeden nasıl katlanayım; son ve zorunlu olanı beklemeden, uygun gördüğüm zaman kendim nasıl kaçıp kurtulayım?
Potius id age, ut mihi viam monstres, qua ad ista perveniam. Dic, quid vitare debeam, quid adpetere, quibus animum labantem studiis firmem, quemadmodum quae me ex transverso feriunt aguntque, procul a me repellam, quomodo par esse tot malis possim, quomodo istas calamitates removeam, quae ad me inruperunt, quomodo illas, ad quas ego inrupi. Doce, quomodo feram aerumnam sine gemitu meo, felicitatem sine alieno, quomodo ultimum ac necessarium non expectem, sed ipsemet, cum visum erit, profugiam.
19.117.22Bana ölümü dilemekten daha utanç verici bir şey yokmuş gibi geliyor. Çünkü yaşamak istiyorsan neden ölmeyi diliyorsun? İstemiyorsan, doğduğunda sana verdikleri şeyi neden tanrılardan istiyorsun? Bir gün ölmen, istemesen de takdir edilmiştir; istediğin zaman ölmen ise senin elindedir. Biri senin için zorunludur, öteki ise izin verilmiş bir şeydir.
Nihil mihi videtur turpius quam optare mortem. Nam si vis vivere, quid optas mori? Sive non vis, quid deos rogas, quod tibi nascenti dederunt? Nam ut quandoque moriaris, etiam invito positum est, ut cum voles, in tua manu est. Alterum tibi necesse est, alterum licet.
19.117.23Bu günlerde, vallahi belagatli bir adamın kitabında son derece utanç verici bir başlangıç okudum: "Böylece," diyor, "bir an önce öleyim." Deli adam, zaten senin olan bir şeyi diliyorsun! "Böylece bir an önce öleyim." Belki de bu sözleri söyleye söyleye yaşlandın. Yoksa seni ne alıkoyuyor? Kimse seni tutmuyor; istediğin yerden çık git. Eşyanın tabiatının hangi parçasını istersen seç ve sana bir çıkış yolu sağlamasını buyur. Bu evrenin yönetildiği unsurlar işte bunlardır: su, toprak, hava. Bunların hepsi hem yaşamanın sebepleri hem ölümün yollarıdır.
Turpissimum his diebus principium diserti mehercules viri legi: Ita. inquit, quamprimum moriar. Homo demens, optas rem tuam. Ita quamprimum moriar. Fortasse inter has voces senex factus es. Alioqui quid in mora est? Nemo te tenet; evade, qua visum est. Elige quamlibet rerum naturae partem, quam tibi praebere exitum iubeas. Haec nempe sunt elementa, quibus hic mundus administratur, aqua, terra, spiritus. Omnia ista tam causae vivendi sunt quam viae mortis.
19.117.24"Böylece bir an önce öleyim." Bu "bir an önce"nin ne olmasını istiyorsun? Ona hangi günü belirliyorsun? Dilediğinden daha çabuk olabilir. Bunlar zayıf bir zihnin, bu lanet okumalarla acıma dilenen birinin sözleridir; ölümü dileyen ölmek istemez. Tanrılardan hayat ve sağlık iste. Ölmeye karar verdiysen, ölümün meyvesi dilemeyi bırakmaktır.
Ita quamprimum moriar: quamprimum istud quid esse vis? Quem illi diem ponis? Citius fieri quam optas, potest. Inbecillae mentis ista sunt verba et hac detestatione misericordiam captantis; non vult mori qui optat. Deos vitam et salutem roga; si mori placuit, hic mortis est fructus, optare desinere.
19.117.25Lucilius'um, bunlarla uğraşalım, ruhumuzu bunlarla biçimlendirelim. Bilgelik budur, bilge olmak budur; boş ufak tartışmalarla son derece boş bir inceliği evirip çevirmek değil. Talih sana nice soru sordu, sen henüz onları çözmedin; şimdiden laf cambazlığı mı yapıyorsun? Savaş işaretini almışken kılıç sallayıp gösteri yapmak ne aptalcadır! Bu oyun silahlarını bırak; gerçek dövüş silahlarına ihtiyaç var. Söyle: Ruhumu hiçbir keder, hiçbir korku hangi yolla sarsamaz; gizli arzuların bu yükünü hangi yolla boşaltayım? Bir şey yapılsın.
Haec, mi Lucili, tractemus, his formemus animum. Hoc est sapientia, hoc est sapere, non disputatiunculis inanibus subtilitatem vanissimam agitare. Tot quaestiones fortuna tibi posuit, nondum illas solvisti; iam cavillaris? Quam stultum est, cum signum pugnae acceperis, ventilare. Remove ista lusoria arma; decretoriis opus est. Dic, qua ratione nulla animum tristitia, nulla formido perturbet, qua ratione hoc secretarum cupiditatium pondus effundam. Agatur aliquid.
19.117.26"Bilgelik bir iyidir, bilge olmak bir iyi değildir": Böylece bilge olmadığımız söylenir, bütün bu uğraşla gereksiz şeylerle meşgulmüş gibi alay edilir. Ya gelecekteki bilgeliğin bir iyi olup olmadığının da araştırıldığını bilseydin? Rica ederim, ambarların gelecekteki hasadı şimdiden hissetmediğinden, çocukluğun gelecekteki gençliği güçle ya da herhangi bir kuvvetle şimdiden tanımadığından ne kuşku olabilir? Gelecekteki sağlık şu an hastaya hiçbir yarar sağlamaz; tıpkı aylar sonra gelecek dinlencenin koşan ve güreşen birini şimdiden dinlendirmemesi gibi.
Sapientia bonum est, sapere non est bonum; sic fit, ut negemur sapere, ut hoc totum studium derideatur tamquam operatum supervacuis. Quid, si scires etiam illud quaeri, an bonum sit futura sapientia? Quid enim dubii est, oro te, an nec messem futuram iam sentiant horrea nec futuram adulescentiam pueritia viribus aut ullo robore intellegat? Aegro interim nil ventura sanitas prodest, non magis quam currentem luctantemque post multos secuturum menses otium reficit.
19.117.27Gelecekte olacak şeyin, gelecekte olacağı için tam da bu yüzden iyi olmadığını kim bilmez? Çünkü iyi olan mutlaka yarar sağlar; yarar sağlayabilen de yalnız şimdiki şeylerdir. Yarar sağlamıyorsa iyi değildir; yarar sağlıyorsa zaten vardır. Bilge olacağım; bu, olduğumda iyi olacaktır, şimdilik değildir. Bir şey önce var olmalı, sonra bir niteliğe sahip olmalıdır.
Quis nescit hoc ipso non esse bonum id, quod futurum est, quia futurum est? Nam quod bonum est, utique prodest. Nisi praesentia prodesse non possunt; si non prodest, bonum non est; si prodest, iam est. Futurus sum sapiens; hoc bonum erit, cum fuero, interim non est. Prius aliquid esse debet, deinde quale esse.
19.117.28Rica ederim, henüz hiçbir şey olmayan şey nasıl şimdiden iyi olabilir? Bir şeyin olmadığını sana "gelecekte olacak" demekten daha iyi nasıl kanıtlayabilirim? Çünkü gelmekte olan şeyin henüz gelmediği açıktır. Bahar gelecek: Şimdi kış olduğunu biliyorum. Yaz gelecek: Şimdi yaz olmadığını biliyorum. Bir şeyin henüz şimdi olmadığının en büyük kanıtı, onun gelecekte olacağıdır.
Quomodo, oro te, quod adhuc nihil est, iam bonum est? Quomodo autem tibi magis vis probari non esse aliquid, quam si dixero: futurum est? Nondum enim venisse apparet quod venit, ver secuturum est: scio nunc hiemem esse. Aestas secutura est: scio aestatem non esse. Maximum argumentum habeo nondum praesentis futurum esse.
19.117.29Umarım bilge olacağım; ama şimdilik bilge değilim. O iyiye sahip olsaydım bu kötülükten şimdiden kurtulmuş olurdum. Bilge olacağım; bundan henüz bilge olmadığımı anlayabilirsin. Aynı anda hem o iyinin hem bu kötülüğün içinde olamam; bu ikisi bir araya gelmez, iyi ile kötü aynı kişide birlikte bulunmaz.
Sapiam, spero, sed interim non sapio. Si illud bonum haberem, iam hoc carerem malo. Futurum est, ut sapiam; ex hoc licet nondum sapere me intellegas. Non possum simul et in illo bono et in hoc malo esse; duo ista non coeunt nec apud eundem sunt una malum et bonum.
19.117.30Bu son derece ustaca saçmalıkların üzerinden hızla geçelim ve bize bir yardım getirecek şeylere koşalım. Doğum sancısı çeken kızı için telaşla ebe çağıran kimse bayram ilanını ve oyunların programını okumaz. Evindeki yangına koşan kimse, kıstırılan taşın nasıl kurtulacağını görmek için dama tahtasına bakmaz.
Transcurramus sollertissimas nugas et ad illa, quae nobis aliquam opem sunt latura, properemus. Nemo, qui obstetricem parturienti filiae sollicitus accersit, edictum et ludorum ordinem perlegit. Nemo, qui ad incendium domus suae currit, tabulam latrunculariam prospicit, ut sciat, quomodo alligatus exeat calculus.
19.117.31Ama vallahi sana dört bir yandan her şey haber veriliyor: evinin yanışı, çocuklarının tehlikesi, vatanının kuşatılması, malının yağmalanması; buna gemi kazalarını, depremleri ve korkulabilecek başka ne varsa ekle. Bunların arasında sıkışmışken, yalnızca ruhu eğlendiren şeylere mi vakit ayırıyorsun? Bilgelikle bilge olmak arasında ne fark olduğunu mu araştırıyorsun? Başının üzerinde bu kadar büyük bir yük asılıyken düğümler bağlayıp çözüyor musun?
At mehercule omnia tibi undique nuntiantur, et incendium domus et periculum liberorum et obsidio patriae et bonorum direptio; adice isto naufragia motusque terrarum et quicquid aliud timeri potest; inter ista districtus rebus nihil aliud quam animum oblectantibus vacas? Quid inter sapientiam et sapere intersit, inquiris? Nodos nectis ac solvis tanta mole impendente capiti tuo?
19.117.32Tabiat bize öyle cömert ve bol bir zaman vermedi ki ondan bir kısmını harcayacak boş vaktimiz olsun. Bak, en titiz insanlar için bile ne çok zaman yitip gidiyor: Birinin vaktini kendi sağlığı, birininkini yakınlarının sağlığı aldı; kimininkini zorunlu işler, kimininkini kamu işleri doldurdu; uyku da hayatı bizimle paylaşıyor.
Bu kadar dar, bu kadar hızlı ve bizi alıp götüren zamandan büyük kısmını boşa harcamak ne işe yarar?
Non tam benignum ac liberale tempus natura nobis dedit, ut aliquid ex illo vacet perdere. Et vide, quam multa etiam diligentissimis pereant: aliud valetudo sua cuique abstulit, aliud suorum; aliud necessaria negotia, aliud publica occupaverunt; vitam nobiscum dividit somnus. Ex hoc tempore tam angusto et rapido et nos auferente quid iuvat maiorem partem mittere in vanum?
19.117.33Şunu da ekle: Ruh kendini iyileştirmek yerine eğlendirmeye ve çare olan felsefeyi bir eğlenceye çevirmeye alışır. Bilgelikle bilge olmak arasında ne fark olduğunu bilmiyorum; bilip bilmemenin benim için hiçbir fark yaratmadığını biliyorum. Söyle bana: Bilgelikle bilge olmak arasındaki farkı öğrendiğimde bilge olacak mıyım?
Öyleyse beni bilgeliğin işleri yerine neden kelimeleri arasında alıkoyuyorsun? Beni daha cesur yap, daha kaygısız yap, talihe denk yap, talihten üstün yap. Öğrendiğim her şeyi oraya yöneltirsem üstün olabilirim. Hoşça kal.
Adice nunc, quod adsuescit animus delectare se potius quam sanare et philosophiam oblectamentum facere, cum remedium sit. Inter sapientiam et sapere quid intersit nescio; scio mea non interesse, sciam ista an nesciam. Dic mihi: cum quid inter sapientiam et sapere intersit didicero, sapiam? Cur ergo potius inter vocabula me sapientiae detines quam inter opera? Fac me fortiorem, fac securiorem, fac fortunae parem, fac superiorem. Possum autem superior esse, si derexero eo omne, quod disco. Vale.