İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

XX. Kitap

20.118.1118. Mektup

Benden daha sık mektup istiyorsun. Hesapları karşılaştıralım: Borcunu ödeyemeyeceksin. Gerçi anlaşmamız ilk mektupların senden gelmesiydi: Sen yazacaktın, ben cevap verecektim. Ama zorluk çıkarmayacağım; sana güvenilebileceğini biliyorum. Bu yüzden peşin vereceğim; ama çok belagatli bir adam olan Cicero'nun Atticus'a buyurduğunu, yani yazacak hiçbir şeyi olmasa bile aklına ne gelirse yazmasını yapmayacağım.

20.118.1

Exigis a me frequentiores epistulas. Rationes conferamus; solvendo non eris. Convenerat quidem, ut tua priora essent, tu scriberes, ego rescriberem. Sed non ero difficilis; bene credi tibi scio. Itaque in anticessum dabo nec faciam, quod Cicero, vir disertissimus, facere Atticum iubet, ut etiam si rem nullam habebit, quod in buccam venerit, scribat.

20.118.2Yazacak bir şeyim asla eksik olamaz; Cicero'nun mektuplarını dolduran bütün o şeyleri bir yana bıraksam bile: Hangi aday sıkıntıda, kim başkalarının gücüyle, kim kendi gücüyle mücadele ediyor; kim konsüllüğü Caesar'a, kim Pompeius'a, kim kasasına güvenerek istiyor; tefeci Caecilius ne kadar katı ki yakınları bile ondan yüzde birden aşağı faizle bir kuruş koparamıyor.

Başkalarının kötülükleriyle uğraşmaktansa kendi kötülüklerimizle uğraşmak, kendimizi silkelemek ve kaç şeyin adayı olduğumuzu görüp kendimize oy vermemek daha iyidir.

20.118.2

Numquam potest deesse, quod scribam, ut omnia illa, quae Ciceronis implent epistulas, transeam: quis candidatus laboret; quis alienis, quis suis viribus pugnet; quis consulatum fiducia Caesaris, quis Pompei, quis arcae petat; quam durus sit faenerator Caecilius, a quo minoris centesimis propinqui nummum movere non possint. Sua satius est mala quam aliena tractare, se excutere et videre, quam multarum rerum candidatus sit, et non suffragari.

20.118.3Lucilius'um, seçkin olan budur, kaygısız ve hür olan budur: Hiçbir şey istememek ve talihin bütün seçimlerinin yanından geçip gitmek. Kabileler oya çağrıldığında, adaylar kendi tapınaklarında oy beklerken, biri para dağıtacağını ilan ederken, biri aracı vasıtasıyla iş çevirirken, biri seçildikten sonra elini uzatmayı esirgeyeceği kimselerin ellerini öpücüklerle aşındırırken, herkes şaşkınlık içinde tellalın sesini beklerken, boş vaktini geçiren biri olarak durup hiçbir şey almadan, hiçbir şey satmadan o pazarı seyretmenin ne kadar hoş olduğunu düşünürsün?

20.118.3

Hoc est, mi Lucili, egregium, hoc securum ac liberum, nihil petere et tota fortunae comitia transire. Quam putas esse iucundum tribubus vocatis, eum candidati in templis suis pendeant et alius nummos pronuntiet, alius per sequestrem agat, alius eorum manus osculis conterat, quibus designatus contingendam manum negaturus est, omnes attoniti vocem praeconis exspectent, stare otiosum et spectare illas nundinas nec ementem quicquam nec vendentem?

20.118.4Pretorluk ya da konsüllük seçimlerini değil, o büyük seçimleri kaygısızca seyreden kişi ne kadar daha büyük bir sevinç duyar! O seçimlerde kimileri yıllık makamlar ister, kimileri sürekli iktidarlar, kimileri savaşlarda başarı ve zafer alayları, kimileri zenginlik, kimileri evlilik ve çocuklar, kimileri kendi esenliklerini ve yakınlarının esenliğini. Yalnız başına hiçbir şey istememek, kimseye yalvarmamak ve şunu söylemek ne büyük bir ruh ister: "Seninle bir işim yok, talih. Kendimi senin emrine vermiyorum. Senin önünde Cato'ların reddedildiğini, Vatinius'ların seçildiğini biliyorum. Hiçbir şey istemiyorum." İşte bu, talihi sıradan bir yurttaş hâline getirmektir.

20.118.4

Quanto hic maiore gaudio fruitur, qui non praetoria aut consularia comitia securus intuetur, sed magna illa, in quibus alii honores anniversarios petunt, alii perpetuas potestates, alii bellorum eventus prosperos triumphosque, alii divitias, alii matrimonia ac liberos, alii salutem suam suorumque! Quanti animi res est solum nihil petere, nulli supplicare, et dicere: Nihil mihi tecum, fortuna. Non facio mei tibi copiam. Scio apud te Catones repelli, Vatinios fieri. Nihil rogo. Hoc est privatam facere fortunam.

20.118.5Demek ki bunları karşılıklı yazabiliriz ve hep tükenmeyen bu konuyu işleyebiliriz; yeter ki çevremize bakalım ve bir felaket elde etmek için kötülükler arasından kötülüğe doğru çabalayan, az sonra kaçacakları, hatta tiksinecekleri şeyleri isteyen binlerce huzursuz insanı görelim.

20.118.5

Licet ergo haec in vicem scribere et hanc semper integram egerere materiam circumspicientibus tot milia hominum inquieta, qui ut aliquid pestiferi consequantur, per mala nituntur in malum petuntque mox fugienda aut etiam fastidienda.

20.118.6Dilerken ona fazla gelen şey, elde ettiğinde kime yetti ki? Mutluluk, insanların sandığı gibi açgözlü değil, küçüktür; bu yüzden kimseyi doyurmaz. Sen bunları yüce sanıyorsun, çünkü onlardan çok aşağıdasın; oraya ulaşmış olan için ise alçak şeylerdir. Hâlâ yükselmeye çalışmıyorsa yalan söylüyorum: Senin doruk sandığın şey bir basamaktır.

20.118.6

Cui enim adsecuto satis fuit, quod optanti nimium videbatur? Non est, ut existimant homines, avida felicitas, sed pusilla; itaque neminem satiat. Tu ista credis excelsa, quia longe ab illis iaces; ei vero, qui ad illa pervenit, humilia sunt. Mentior, nisi adhuc quaerit escendere; istud, quod tu summum putas, gradus est.

20.118.7Herkesi doğrunun bilinmemesi rahatsız eder; söylentilere aldanarak iyi şeylere gider gibi giderler, sonra o şeyleri elde edip çok acı çektikten sonra onların kötü, boş ya da umduklarından küçük olduğunu görürler. İnsanların çoğu uzaktan aldatan şeylere hayran kalır ve halkın gözünde iyi şeyler büyük şeylerdir.

20.118.7

Omnes autem male habet ignorantia veri; tamquam ad bona feruntur decepti rumoribus, deinde mala esse aut inania aut minora quam speraverint, adepti ac multa passi vident. Maiorque pars miratur ex intervallo fallentia, et vulgo bona pro magnis sunt.

20.118.8Bu bizim de başımıza gelmesin diye iyinin ne olduğunu araştıralım. Onun çeşitli yorumları oldu, herkes onu başka türlü dile getirdi. Kimileri şöyle tarif eder: İyi, ruhları davet eden, kendine çağıran şeydir. Buna hemen şu itiraz edilir: Ya davet ediyor ama yıkıma davet ediyorsa? Ne çok kötünün okşayıcı olduğunu bilirsin. Doğru ile doğruya benzeyen birbirinden farklıdır; iyi olan da doğruyla birleşir, çünkü doğru olmadıkça iyi değildir. Kendine davet eden ve çeken şey ise doğruya benzeyendir; sinsice sokulur, kışkırtır, çeker.

20.118.8

Hoc ne nobis quoque eveniat, quaeramus, quid sit bonum, varia eius interpretatio fuit, alius illud aliter expressit. Quidam ita finiunt: bonum est quod invitat animos, quod ad se vocat. Huic statim opponitur: quid, si invitat quidem, sed in perniciem? Scis, quam multa mala blanda sint. verum et veri simile inter se differunt; ita quod bonum est, vero iungitur; non est enim bonum nisi verum est. At quod invitat ad se et adlicefacit, veri simile est; subripit, sollicitat, adtrahit.

20.118.9Kimileri de şöyle tarif ettiler: İyi, kendine yönelik bir isteği harekete geçiren ya da kendisine yönelen ruhun dürtüsünü harekete geçiren şeydir. Buna da aynı itiraz yöneltilir; çünkü birçok şey ruhun dürtüsünü harekete geçirir, ama isteyenlerin zararına istenir. Şöyle tarif edenler daha iyi etti: İyi, ruhun tabiata uygun dürtüsünü kendine doğru harekete geçiren şeydir ve ancak arzu edilmeye değer olmaya başladığında istenmelidir. Bu durumda ahlâken güzel olan da odur; çünkü tam anlamıyla istenmesi gereken şey budur.

20.118.9

Quidam ita finierunt: bonum est, quod petitionem sui movet, vel quod impetum animi tendentis ad se movet. Et huic idem opponitur; multa enim impetum animi movent, quae petantur petentium malo. Melius illi, qui ita finierunt: bonum est, quod ad se impetum animi secundum naturam movet et ita demum petendum est, cum coepit esse expetendum. Iam et honestum est; hoc enim est perfecte petendum.

20.118.10Konunun kendisi, iyi ile ahlâken güzel olan arasındaki farkı söylememi hatırlatıyor. İkisinin birbirine karışmış ve ayrılmaz bir yanı vardır: İçinde ahlâken güzel olandan bir şey bulunmayan şey iyi olamaz, ahlâken güzel olan ise kesinlikle iyidir. Öyleyse ikisi arasındaki fark nedir? Ahlâken güzel olan, mutlu hayatı tamamlayan, dokunduğu başka şeyleri de iyi kılan yetkin iyidir.

20.118.10

Locus ipse me admonet, ut quid intersit inter bonum honestumque dicam. Aliquid inter se mixtum habent et inseparabile: nec potest bonum esse, nisi cui aliquid honesti inest, et honestum utique bonum est. Quid ergo inter duo interest? Honestum est perfectum bonum, quo beata vita completur, cuius contactu alia quoque bona fiunt.

20.118.11Demek istediğim şu: Ne iyi ne kötü olan bazı şeyler vardır; askerlik, elçilik, yargı yetkisi gibi. Bunlar ahlâken güzel bir şekilde yürütüldüğünde iyi olmaya başlar ve belirsizlikten iyiye geçer. İyi, ahlâken güzel olanla ortaklık sayesinde iyi olur; ahlâken güzel olan ise kendiliğinden iyidir. İyi ahlâken güzel olandan akar; ahlâken güzel olan kendinden vardır. İyi olan şey kötü de olabilirdi; ahlâken güzel olan ise iyiden başka bir şey olamazdı.

20.118.11

Quod dico, talest: sunt quaedam neque bona neque mala, tamquam militia, legatio, iurisdictio. Haec cum honeste administrata sunt, bona esse incipiunt et ex dubio in bonum transeunt. Bonum societate honesti fit, honestum per se bonum est. Bonum ex honesto fluit, honestum ex se est. Quod bonum est, malum esse potuit; quod honestum est, nisi bonum esse non potuit.

20.118.12Kimileri şu tarifi verdi: İyi, tabiata uygun olan şeydir. Ne söyleyeceğime dikkat et: İyi olan tabiata uygundur; ama tabiata uygun olan her şey hemen iyi de değildir. Birçok şey tabiatla uyuşur, ama o kadar küçüktür ki onlara iyi adı yakışmaz; çünkü önemsiz, hor görülecek şeylerdir. Hor görülecek çok küçük bir iyi yoktur; çünkü bir şey küçük kaldıkça iyi değildir, iyi olmaya başladığında da küçük değildir. İyi nereden tanınır? Tam anlamıyla tabiata uygunsa.

20.118.12

Hanc quidam finitionem reddiderunt: bonum est, quod secundum naturam est. Attende, quid dicam: quod bonum, est secundum naturam; non protinus quod secundum naturam est, etiam bonum est. Multa naturae quidem consentiunt, sed tam pusilla sunt, ut non conveniat illis boni nomen. Levia enim sunt, contemnenda. Nullum est minimum contemnendum bonum; nam quamdiu exiguum est, bonum non est; cum bonum esse coepit, non est exiguum. Unde adcognoscitur bonum? Si perfecte secundum naturam est.

20.118.13'İyi olanın tabiata uygun olduğunu kabul ediyorsun,' diyorsun; 'bu onun ayırıcı niteliğidir. Başka şeylerin de tabiata uygun olduğunu ama iyi olmadığını kabul ediyorsun. O hâlde ötekiler iyi değilken o nasıl iyi oluyor? İkisinin de başlıca özelliği, yani tabiata uygun olmak ortakken, o nasıl başka bir ayırıcı niteliğe ulaşıyor?'

20.118.13

Fateris, inquis, quod bonum est, secundum naturam esse; haec eius proprietas est. Fateris et alia secundum naturam quidem esse, sed bona non esse. Quomodo ergo illud bonum est, cum haec non sint? Quomodo ad aliam proprietatem pervenit, cum utrique praecipuum illud commune sit, secundum naturam esse?

20.118.14Elbette büyüklüğünün kendisiyle. Bazı şeylerin büyüyerek değişmesi yeni bir şey değildir. Bir bebekti; ergen oldu, ayırıcı niteliği başka olur: Bebek akılsızdır, ergen akıllı. Bazı şeyler büyüyerek yalnızca daha büyük bir şeye değil, başka bir şeye dönüşür.

20.118.14

Ipsa scilicet magnitudine. Nec hoc novum est, quaedam crescendo mutari. Infans fuit; factus est pubes, alia eius proprietas fit. Ille enim inrationalis est, hic rationalis. Quaedam incremento non tantum in maius exeunt, sed in aliud.

20.118.15"Büyüyen şey başka bir şey olmaz," deniyor. "İster bir testiyi ister bir fıçıyı şarapla doldur, fark etmez; ikisinde de şarabın ayırıcı niteliği vardır. Az miktarda bal ile çok miktarda bal da tatça farklı değildir." Farklı örnekler veriyorsun; çünkü bunlarda aynı keyfiyet vardır; ne kadar artarsa artsın, kalır.

20.118.15

Non fit, inquit, aliud quod maius fit. Utrum lagonam an dolium impleas vino, nihil refert; in utroque proprietas vini est. Et exiguum mellis pondus et magnum sapore non differt. Diversa ponis exempla; in istis enim eadem qualitas est; quamvis augeantur, manet.

20.118.16Bazı şeyler büyüdükçe kendi cinsinde ve kendi ayırıcı niteliğinde kalır.

Bazı şeyleri ise birçok artıştan sonra en son ekleme değiştirir ve onlara, içinde bulundukları durumdan başka, yeni bir durum damgalar. Kemeri tek bir taş meydana getirir: eğik yanları kama gibi sıkıştıran ve araya girerek bağlayan taş. En son ekleme küçük olsa bile neden en çok şeyi yapar? Çünkü artırmaz, tamamlar.

20.118.16

Quaedam amplificata in suo genere et in sua proprietate perdurant. Quaedam post multa incrementa ultima demum vertit adiectio et novam illis aliamque quam in qua fuerunt, condicionem inprimit. Unus lapis facit fornicem, ille, qui latera inclinata cuneavit et interventu suo vinxit. Summa adiectio quare plurimum facit vel exigua? Quia non auget, sed implet.

20.118.17Bazı şeyler ilerledikçe önceki suretlerini çıkarıp atar ve yeni bir surete geçer. Ruh bir şeyi uzun süre uzatıp onun büyüklüğünü izlemekten yorulduğunda, o şeye sonsuz denmeye başlanır. Bu da, büyük görünüp yine de sınırlı olduğu zamanki hâlinden çok başka bir şey olmuştur. Aynı şekilde bir şeyin güçlükle kesildiğini düşündük; bu güçlük en sonunda artınca kesilemez olan bulundu. Böylece güçlükle, zar zor hareket edenden hareketsize ilerledik. Aynı mantıkla bir şey tabiata uygundu; onu büyüklüğü başka bir ayırıcı niteliğe geçirdi ve iyi yaptı. Hoşça kal.

20.118.17

Quaedam processu priorem exuunt formam et in novam transeunt. Ubi aliquid animus diu protulit et magnitudinem eius sequendo lassatus est, infinitum coepit vocari. Quod longe aliud factum est quam fuit, cum magnum videretur, sed finitum. Eodem modo aliquid difficulter secari cogitavimus; novissime crescente hac difficultate insecabile inventum est. Sic ab eo, quod vix et aegre movebatur, processimus ad inmobile. Eadem ratione aliquid secundum naturam fuit; hoc in aliam proprietatem magnitudo sua transtulit et bonum fecit. Vale.

20.119.1119. Mektup

Ne zaman bir şey bulsam, senin "ortağız" demeni beklemem; bunu kendime ben söylerim. Ne bulduğumu mu soruyorsun? Eteğini aç, saf kazanç. Sana en çabuk nasıl zengin olabileceğini öğreteceğim. Duymayı ne kadar çok istiyorsun! Haksız da değilsin; seni en büyük zenginliğe kestirme bir yoldan götüreceğim. Ama bir alacaklıya ihtiyacın olacak; iş yapabilmek için borçlanman gerekir. Yalnız bir aracı vasıtasıyla borç almanı istemem, simsarların adını dilden dile dolaştırmasını istemem.

20.119.1

Quotiens aliquid inveni, non expecto, donec dicas in commune. Ipse mihi dico. Quid sit, quod invenerim quaeris; sinum laxa, merum lucrum est. Docebo, quomodo fieri dives celerrime possis. Quam valde cupis audire! nec inmerito; ad maximas te divitias conpendiaria ducam. Opus erit tamen tibi creditore; ut negotiari possis, aes alienum facias oportet, sed nolo per intercessorem mutueris, nolo proxenetae nomen tuum iactent.

20.119.2Sana hazır bir alacaklı vereceğim, Cato'nun o meşhur alacaklısını: Kendinden borç alacaksın. Ne kadar az olursa olsun, eksik olan her şeyi kendimizden istersek yeterli olacaktır. Çünkü Lucilius'um, bir şeye ihtiyaç duymaman ile ona sahip olman arasında hiçbir fark yoktur. İkisinde de işin özü aynıdır: İşkence çekmeyeceksin.

Tabiata bir şeyi esirgemeni öğütlemiyorum (o inatçıdır, yenilemez, kendi payını ister); ama tabiatı aşan her şeyin zorunlu değil, ödünç olduğunu bilmeni öğütlüyorum.

20.119.2

Paratum tibi creditorem dabo Catonianum illum, a te mutuum sumes. Quantulumcumque est, satis erit, si, quidquid deerit, id a nobis petierimus. Nihil enim, mi Lucili, interest, utrum non desideres an habeas. Summa rei in utroque eadem est: non torqueberis. Nec illud praecipio, ut aliquid naturae neges— contumax est, non potest vinci, suum poscit—sed ut quicquid naturam excedit, scias precarium esse, non necessarium.

20.119.3Acıktım; yemem gerekiyor. Bu ekmeğin halk ekmeği mi, has buğday ekmeği mi olduğu tabiatı hiç ilgilendirmez; o midenin keyiflenmesini değil, doymasını ister. Susadım; bu suyun yakındaki gölden aldığım su mu, yoksa başka bir şeyin soğuğuyla serinlesin diye bolca karın içine kapattığım su mu olduğu tabiatı hiç ilgilendirmez. O yalnız şunu buyurur: susuzluk giderilsin. Bunun altın bir kadeh mi, kristal mi, akik mi, Tibur işi bir çanak mı, yoksa avuç içi mi olduğunun hiçbir önemi yoktur.

20.119.3

Esurio; edendum est. Utrum hic panis sit plebeius an siligineus, ad naturam nihil pertinet; illa ventrem non delectari vult, sed impleri. Sitio; utrum haec aqua sit, quam ex lacu proximo excepero, an ea, quam multa nive clusero, ut rigore refrigeretur alieno, ad naturam nihil pertinet. Illa hoc unum iubet, sitim extingui; utrum sit aureum poculum an crustallinum an murreum an Tiburtinus calix an manus concava, nihil refert.

20.119.4Her şeyin gayesine bak; gereksiz şeyleri bırakırsın. Açlık beni çağırıyor; el en yakındaki şeye uzansın. Ne yakalarsam, açlığın kendisi onu bana hoş gösterir.

20.119.4

Finem omnium rerum specta, et supervacua dimittes. Fames me appellat; ad proxima quaeque porrigatur manus; ipsa mihi commendavit quodcumque comprendero.

20.119.5Aç olan hiçbir şeyi hor görmez.

Peki beni sevindiren şey neydi diye mi soruyorsun? Şu söz bana harika görünüyor: Bilge, tabiî zenginliğin en hırslı arayıcısıdır. 'Bana boş bir tabakla hediye veriyorsun,' diyorsun. 'Bu da ne? Ben para keselerini hazırlamıştım bile. Ticaret için hangi denize açılacağıma, hangi vergi işini üstleneceğime, hangi malları getirteceğime bakınıyordum. Zenginlik vaat edip yoksulluğu öğretmek aldatmaktır.' Hiçbir şeyi eksik olmayanı yoksul mu sayıyorsun? 'Bunu talihe değil, kendine ve sabrına borçlu,' diyorsun. Öyleyse zenginliği tükenemeyeceği için mi onu zengin saymıyorsun? Çok şeye mi sahip olmayı tercih edersin, yoksa yeterli olana mı?

20.119.5

Nihil contemnit esuriens. Quid sit ergo, quod me delectaverit quaeris? videtur mihi egregie dictum: sapiens divitiarum naturalium est quaesitor acerrimus. Inani me, inquis, lance muneras. Quid est istud? Ego iam paraveram fiscos. Circumspiciebam, in quod me mare negotiaturus inmitterem, quod publicum agitarem, quas arcesserem merces. Decipere est istud, docere paupertatem, cum divitias promiseris. Ita tu pauperem iudicas, cui nihil deest? Suo, inquis, et patientiae suae beneficio, non fortunae. Ideo ergo illum non iudicas divitem, quia divitiae eius desinere non possunt? Utrum mavis habere multum an satis?

20.119.6Çok şeye sahip olan daha fazlasını arzular; bu da henüz yeterli olana sahip olmadığının kanıtıdır. Yeterli olana sahip olan ise hiçbir zengine nasip olmayan şeye, bir sona ulaşmıştır. Yoksa bunlar yüzünden kimse kanun dışı ilan edilmediği için mi bunların zenginlik olmadığını düşünüyorsun? Bunlar yüzünden hiç kimseye oğlu, hiç kimseye karısı zehir içirmediği için mi? Savaşta güvende oldukları için mi? Barışta dertsiz oldukları için mi? Onlara sahip olmak tehlikeli, onları yönetmek zahmetli olmadığı için mi?

20.119.6

Qui multum habet, plus cupit; quod est argumentum nondum illum satis habere; qui satis habet, consecutus est, quod numquam diviti contigit, finem. An has ideo non putas esse divitias, quia propter illas nemo proscriptus est? Quia propter illas nulli venenum filius, nulli uxor inpegit? Quia in bello tutae sunt? Quia in pace otiosae? Quia nec habere illas periculosum est nec operosum disponere?

20.119.7'Ama yalnızca üşümeyen, acıkmayan, susamayan kimsenin elindeki azdır.' Iuppiter'in de bundan fazlası yok. Yeterli olan asla az değildir, yeterli olmayan da asla çok değildir. Dareios'tan ve Hintlilerden sonra bile İskender yoksuldur. Yalan mı söylüyorum? Kendine mal edecek bir şey arıyor, bilinmeyen denizleri araştırıyor, okyanusa yeni filolar gönderiyor ve deyim yerindeyse evrenin sürgülerini kırıyor. Tabiata yeten, insana yetmez.

20.119.7

At parum habet qui tantum non alget, non esurit, non sitit. Plus Iuppiter non habet. Numquam parum est quod satis est, et numquam multum est quod satis non est. Post Dareum et Indos pauper est Alexander. Mentior? Quaerit, quod suum faciat, scrutatur maria ignota, in oceanum classes novas mittit et ipsa, ut ita dicam, mundi claustra perrumpit. Quod naturae satis est, homini non est.

20.119.8Her şeyden sonra hâlâ bir şey arzulayan biri çıktı; zihinler o kadar kör ve herkes ilerleyince başlangıçlarını o kadar unutur. Az önce adı sanı bilinmeyen bir köşenin, o da tartışmalı olarak efendisi olan bu adam, yeryüzünün sınırına dokunduktan sonra kendi dünyası boyunca geri dönecek olmanın kederi içindedir.

20.119.8

Inventus est qui concupisceret aliquid post omnia; tanta est caecitas mentium et tanta initiorum suorum unicuique, cum processit, oblivio. Ille modo ignobilis anguli non sine controversia dominus tacto fine terrarum per suum rediturus orbem tristis est.

20.119.9Para kimseyi zengin etmedi; tam tersine, herkese kendine karşı daha büyük bir arzu aşıladı. Bunun sebebi ne diye mi soruyorsun? Daha çok şeye sahip olan, daha çok şeye sahip olabileceğini düşünmeye başlar.

Kısacası, adları Crassus ve Licinus'la birlikte anılanlardan istediğini ortaya çıkarabilirsin. Servet beyanını getirsin, hem neye sahipse hem neyi umuyorsa hepsini birlikte hesaplasın: Bana inanırsan bu adam yoksuldur; sana inanırsan, yoksul olabilir.

20.119.9

Neminem pecunia divitem fecit, immo contra nulli non maiorem sui cupidinem incussit. Quaeris, quae sit huius rei causa? Plus incipit habere posse, qui plus habet. Ad summam, quem voles mihi ex his, quorum nomina cum Crasso Licinoque numerantur, in medium licet protrahas. Adferat censum, et quicquid habet et quicquid sperat, simul computet; iste, si mihi credis, pauper est, si tibi, potest esse.

20.119.10Ama kendini tabiatın istediğine göre düzenlemiş olan kişi yalnız yoksulluğun hissinin değil, korkusunun da dışındadır. Yine de malını mülkünü tabiî ölçüye indirmenin ne kadar zor olduğunu bilmen için söylüyorum: Üzerine konuştuğumuz bu adamın, senin yoksul dediğin adamın bile gereksiz bir şeyi vardır.

20.119.10

At hic, qui se ad id, quod exigit natura, composuit, non tantum extra sensum est paupertatis, sed extra metum. Sed ut scias, quam difficile sit res suas ad naturalem modum coartare, hic ipse, quem circa dicimus, quem tu vocas pauperem, habet aliquid et supervacui.

20.119.11'Ama bir evden çok sayıda sayılmış para çıkarsa, evin çatısı bile çokça altınla kaplanırsa, köleleri ya bedenlerine göre seçilmiş ya da giyimleriyle göz alıcıysa, servet halkı kör eder ve gözleri üzerine çeker.' Bütün bu insanların mutluluğu halka dönüktür; bizim hem halktan hem talihten uzaklaştırdığımız adam ise içten mesuttur.

20.119.11

At excaecant populum et in se convertunt opes, si numerati multum ex aliqua domo effertur, si multum auri tecto quoque eius inlinitur, si familia aut corporibus electa aut spectabilis cultu est. Omnium istorum felicitas in publicum spectat; ille, quem nos et populo et fortunae subduximus, beatus introsum est.

20.119.12Ötekilere, yani meşgul bir yoksulluğun yanlışlıkla zenginlik adını gasp ettiği kimselere gelince, onlar zenginliğe, bizim ateşe sahip olduğumuz söylendiği gibi sahiptirler; oysa asıl ateş bize sahiptir. Tersine şöyle demeye alışkınız: "Ateş onu tuttu." Aynı şekilde şöyle denmelidir: "Zenginlik onu tuttu." Bu yüzden sana, kimsenin yeterince uyarılmadığı şu şeyden başka bir şey öğütlemek istemem: Her şeyi ya bedavaya ya da az bir şeyle doyurulabilen tabiî isteklerle ölç. Yalnız kusurları isteklere karıştırma.

20.119.12

Nam quod ad illos pertinet, apud quos falso divitiarum nomen invasit occupata paupertas, sic divitias habent, quomodo habere dicimur febrem, cum illa nos habeat. E contrario dicere solemus: febris illum tenet. Eodem modo dicendum est: divitiae illum tenent. Nihil ergo monuisse te malim quam hoc, quod nemo monetur satis, ut omnia naturalibus desideriis metiaris, quibus aut gratis satis fiat aut parvo; tantum miscere vitia desideriis noli.

20.119.13Yemeğin nasıl bir sofrada, nasıl gümüş kaplarla, ne kadar birbirine benzeyen ve pürüzsüz yüzlü hizmetkârlarca getirileceğini mi soruyorsun? Tabiat yemekten başka bir şey istemez.

Susuzluk boğazını yakarken altın kadehler mi ararsın? Acıkmışken tavus kuşundan ve kalkan balığından *başka her şeyden tiksinir misin?*

20.119.13

Quaeris, quali mensa, quali argento, quam paribus ministeriis et levibus adferatur cibus? Nihil praeter cibum natura desiderat. Num tibi, cum fauces urit sitis, aurea quaeris Pocula? Num esuriens fastidis omnia praeter Pavonem rhombumque?

20.119.14Açlık gösterişçi değildir; sona ermekle yetinir, neyle sona erdiğini pek umursamaz. Bunlar mutsuz sefahatin işkenceleridir: Sefahat, doyduktan sonra da nasıl acıkacağını, mideyi nasıl doldurmayıp tıka basa dolduracağını, ilk yudumla yatışmış susuzluğu nasıl geri çağıracağını arar. Bu yüzden Horatius, suyun hangi kadehle ya da ne kadar zarif bir elle sunulduğunun susuzlukla hiçbir ilgisi olmadığını harika söyler. Çünkü sana kadehi uzatan oğlanın saçlarının ne kadar uzun, kadehin ne kadar şeffaf olduğunun seni ilgilendirdiğini düşünüyorsan, susamış değilsin.

20.119.14

Ambitiosa non est fames, contenta desinere est; quo desinat, non nimis curat. Infelicis luxuriae ista tormenta sunt; quaerit, quemadmodum post saturitatem quoque esuriat, quemadmodum non impleat ventrem, sed farciat, quemadmodum sitim prima potione sedatam revocet. Egregie itaque Horatius negat ad sitim pertinere, quo poculo aqua aut quam eleganti manu ministretur. Nam si pertinere ad te iudicas, quam crinitus puer et quam perlucidum tibi poculum porrigat, non sitis.

20.119.15Tabiat bize başka şeyler arasında şu başlıca iyiliği de yaptı: Zorunluluktan tiksintiyi söküp attı. Gereksiz şeyler seçim kabul eder: Bu pek yakışık almaz, şu pek övülmez, bu gözümü rahatsız eder. Bize yaşamanın kanunlarını koyan evrenin kurucusu, nazlı olmamız için değil, esen kalmamız için çalıştı. Esenlik için her şey hazır ve el altındadır; zevkler için ise her şey sefil bir şekilde, kaygıyla hazırlanır.

20.119.15

Inter reliqua hoc nobis praestitit natura praecipuum, quod necessitati fastidium excussit. Recipiunt supervacua dilectum: hoc parum decens, illud parum laudatum, oculos hoc meos laedit. Id actum est ab illo mundi conditore, qui nobis vivendi iura discripsit, ut salvi essemus, non ut delicati. Ad salutem omnia parata sunt et in promptu, deliciis omnia misere ac sollicite conparantur.

20.119.16Öyleyse tabiatın bu iyiliğinden yararlanalım, onu büyük iyilikler arasında sayalım ve tabiatın bize hiçbir bakımdan, zorunluluktan dolayı istenen her şeyin tiksinmeden alınmasını sağlamasından daha iyi hizmet etmediğini düşünelim. Hoşça kal.

20.119.16

Utamur ergo hoc naturae beneficio inter magna numerando et cogitemus nullo nomine melius illam meruisse de nobis, quam quia quicquid ex necessitate desideratur, sine fastidio sumitur. Vale.

20.120.1120. Mektup

Mektubun birçok ufak sorunun arasında dolaştı, ama birinde durdu ve bunun açıklanmasını istiyor: İyinin ve ahlâken güzel olanın kavramı bize nasıl ulaştı? Başkalarında bu ikisi ayrı şeylerdir; bizde yalnızca birbirinden ayrılır.

20.120.1

Epistula tua per plures quaestiunculas vagata est, sed in una constitit et hanc expediri desiderat, quomodo ad nos boni honestique notitia pervenerit. Haec duo apud alios diversa sunt, apud nos tantum divisa.

20.120.2Bunun ne demek olduğunu anlatayım. Kimileri iyinin faydalı olan şey olduğunu düşünür; bu yüzden bu adı zenginliğe, ata, şaraba, ayakkabıya verirler. Onların gözünde iyi bu kadar ucuzlar ve bayağı şeylere kadar iner. Ahlâken güzel olan ise onlara göre doğru vazifenin gerekçesine dayanan şeydir: babanın yaşlılığına saygıyla bakmak, bir dostun yoksulluğuna yardım etmek, cesur bir sefer, basiretli ve ölçülü bir görüş gibi. Biz bu ikisini iki şey yaparız, ama tek bir şeyden.

20.120.2

Quid sit hoc dicam. Bonum putant esse aliqui id, quod utile est; itaque hoc et divitiis et equo et vino et calceo nomen inponunt; tanta fit apud illos boni vilitas et adeo in sordida usque descendit. Honestum putant, cui ratio recti officii constat, tamquam pie curatam patris senectutem, adiutam amici paupertatem, fortem expeditionem, prudentem moderatamque sententiam. Nos ista duo quidem facimus, sed ex uno.

20.120.3Ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey iyi değildir; ahlâken güzel olan her şey de elbette iyidir. Bunlar arasındaki farkı eklemeyi gereksiz buluyorum, çünkü sık sık söyledim. Yalnız şunu söyleyeyim: Birinin kötü de kullanabileceği hiçbir şey bize iyi görünmez. Zenginliği, soyluluğu, gücü ne çok kişinin kötü kullandığını görüyorsun.

Şimdi senin anlatılmasını istediğin konuya dönüyorum: İyinin ve ahlâken güzel olanın ilk kavramı bize nasıl ulaştı?

20.120.3

Nihil est bonum, nisi quod honestum est. Quod honestum, est utique bonum. Supervacuum iudico adicere, quid inter ista discriminis sit, cum saepe dixerim. Hoc unum dicam, nihil bonum nobis videri, quo quis et male uti potest. Vides autem divitiis, nobilitate, viribus quam multi male utantur. Nunc ergo ad id revertor, de quo desideras dici, quomodo ad nos prima boni honestique notitia pervenerit.

20.120.4Bunu bize tabiat öğretemedi; bize ilmin tohumlarını verdi, ilmin kendisini vermedi. Kimileri bu kavrama rastlantıyla vardığımızı söyler; ama birinin karşısına faziletin suretinin kazara çıkmış olması inanılmaz bir şeydir. Bize göre onu gözlem ve sık sık yapılan şeylerin birbiriyle karşılaştırılması derledi; bizimkiler ahlâken güzel olanı ve iyiyi analogia yoluyla, yani benzetme yoluyla kavrandığına hükmeder. Latin dilbilgisi uzmanları bu kelimeye yurttaşlık hakkı verdiğine göre ben onu mahkûm etmem gerektiğini düşünmüyorum; tersine, bu yurttaşlığını ona geri verip kullanılması gerektiğini düşünüyorum. Bu yüzden onu yalnız kabul edilmiş bir kelime olarak değil, alışılmış bir kelime olarak kullanacağım.

20.120.4

Hoc nos natura docere non potuit; semina nobis scientiae dedit, scientiam non dedit. Quidam aiunt nos in notitiam incidisse, quod est incredibile, virtutis alicui speciem casu occucurrisse. Nobis videtur observatio collegisse et rerum saepe factarum inter se conlatio, per analogian nostri intellectum et honestum et bonum iudicant. Hoc verbum cum Latini grammatici civitate donaverint, ego damnandum non puto, puto in civitatem suam redigendum. Utar ergo illo non tantum tamquam recepto, sed tamquam usitato.

20.120.5Bu benzetmenin ne olduğunu anlatayım. Bedenin sağlığını biliyorduk; buradan ruhun da bir sağlığı olduğunu düşündük. Bedenin gücünü biliyorduk; bundan ruhun da bir kuvveti olduğu sonucunu çıkardık. Bazı iyiliksever, bazı insancıl, bazı cesur davranışlar bizi hayretler içinde bırakmıştı; bunlara yetkin şeylermiş gibi hayran olmaya başladık. Altlarında, göz alıcı bir davranışın görünüşünün ve parlaklığının gizlediği birçok kusur vardı; bunları görmezden geldik. Tabiat övülecek şeyleri büyütmemizi buyurur; şanı gerçeğin ötesine taşımamış kimse yoktur. Böylece bunlardan büyük bir iyinin suretini çıkardık.

20.120.5

Quae sit haec analogia, dicam. Noveramus corporis sanitatem; ex hac cogitavimus esse aliquam et animi. Noveramus vires corporis; ex his collegimus esse et animi robur. Aliqua benigna facta, aliqua humana, aliqua fortia nos obstupefecerant; haec coepimus tamquam perfecta mirari. Suberant illis multa vitia, quae species conspicui alicuius facti fulgorque celabat; haec dissimulavimus. Natura iubet augere laudanda, nemo non gloriam ultra verum tulit; ex his ergo speciem ingentis boni traximus.

20.120.6Fabricius, Kral Pyrrhos'un altınını geri çevirdi ve kral servetini hor görebilmeyi bir krallıktan daha büyük saydı. Pyrrhos'un hekimi krala zehir vereceğini vaat ettiğinde, aynı Fabricius Pyrrhos'u uyardı, tuzağa karşı dikkatli olmasını söyledi. Altına yenilmemek de, zehirle yenmemek de aynı ruhun işiydi. Bu büyük adama hayran kaldık: Ne kralın vaatleri ne de kral aleyhine yapılan vaatler onu eğebilmişti; iyi bir örneğe sıkı sıkıya bağlıydı ve (en zor olan da budur) savaşta bile lekesizdi; düşmana karşı bile yapılmaması gereken şeyler olduğuna inanıyordu; kendisi için bir şeref hâline getirdiği aşırı yoksulluk içinde zenginlikten zehirden kaçar gibi kaçtı. "Pyrrhos," dedi, "benim iyiliğimle yaşa ve şimdiye kadar acı duyduğun şeye, Fabricius'un satın alınamayacağına sevin."

20.120.6

Fabricius Pyrrhi regis aurum reppulit maiusque regno iudicavit regias opes posse contemnere. Idem medico Pyrrhi promittente venenum se regi daturum monuit Pyrrhum, caveret insidias. Eiusdem animi fuit auro non vinci, veneno non vincere. Admirati sumus ingentem virum, quem non regis, non contra regem promissa flexissent, boni exempli tenacem, quod difficillimum est, in bello innocentem, qui aliquod esse crederet etiam in hostes nefas, qui in summa paupertate, quam sibi decus fecerat, non aliter refugit divitias quam venenum. Vive, inquit, beneficio meo, Pyrrhe, et gaude quod adhuc dolebas, Fabricium non posse corrumpi.

20.120.7Horatius Cocles köprünün darlığını tek başına doldurdu; düşmanın yolu kesilsin diye arkasından dönüş yolunun yıkılmasını buyurdu ve köprünün kirişleri büyük bir çöküşle koparılıp gürleyinceye kadar üzerine saldıranlara direndi. Arkasına bakıp vatanının kendi tehlikesi pahasına tehlikeden kurtulduğunu anlayınca "Böyle giden birinin peşinden gelmek isteyen gelsin," dedi ve kendini aşağı attı. O hızlı akan nehir yatağında, sağ çıkmaktan çok silahlarıyla çıkmayı dert ederek, muzaffer silahlarının şerefini koruyup köprüden geçmiş kadar güvenle döndü.

20.120.7

Horatius Cocles solus implevit pontis angustias adimique a tergo sibi reditum, dummodo iter hosti auferretur, iussit et tam diu prementibus restitit, donec revulsa ingenti ruina tigna sonuerunt. Postquam respexit et extra periculum esse patriam periculo suo sensit, veniat, si quis vult, inquit, sic euntem sequi, iecitque se in praeceps et non minus sollicitus in illo rapido alveo fluminis ut armatus quam ut salvus exiret, retento armorum victricium decore tam tutus rediit, quam si ponte venisset.

20.120.8Bunlar ve bunlara benzer davranışlar bize faziletin hayalini gösterdi. Belki şaşırtıcı görünecek bir şey ekleyeyim: Bazen kötü şeyler ahlâken güzel olanın görünüşünü sundu ve en iyi olan zıddından parladı. Çünkü bildiğin gibi kusurlar faziletlere komşudur; yitik ve çirkin şeylerde bile doğruya bir benzerlik vardır. Böylece savurgan kendini cömert diye gösterir; oysa vermesini bilmekle saklamasını bilmemek arasında çok büyük fark vardır. Lucilius, diyorum, bağışlamayıp savuran pek çok kişi vardır; parasına öfkeli olana ben cömert demem. İhmal kolaylığı, gözü karalık cesareti taklit eder.

20.120.8

Haec et eiusmodi facta imaginem nobis ostendere virtutis. Adiciam, quod mirum fortasse videatur: mala interdum speciem honesti optulere et optimum, ex contrario enituit. Sunt enim, ut scis, virtutibus vitia confinia, et perditis quoque ac turpibus recti similitudo est; sic mentitur prodigus liberalem, cum plurimum intersit, utrum quis dare sciat an servare nesciat. Multi, inquam, sunt, Lucili, qui non donant, sed proiciunt; non voco ego liberalem pecuniae suae iratum. Imitatur neglegentia facilitatem, temeritas fortitudinem.

20.120.9Bu benzerlik bizi, görünüşte yakın ama gerçekte birbirinden çok farklı olan şeylere dikkat etmeye ve onları ayırt etmeye zorladı. Seçkin bir iş yüzünden ün kazanmış kimseleri gözlerken, kimin bir şeyi soylu bir ruhla ve büyük bir atılımla, ama yalnız bir kez yaptığını not etmeye zorladı. Birini savaşta cesur, forumda ürkek gördük; yoksulluğa yüreklilikle, kötü üne aşağılık bir şekilde katlanıyordu. Davranışı övdük, adamı hor gördük.

20.120.9

Haec nos similitudo coegit attendere et distinguere specie quidem vicina, re autem plurimum inter se dissidentia, ac dum observamus eos, quos insignes egregium opus fecerat, adnotare, quis rem aliquam generoso animo fecisset et magno impetu, sed semel. Hunc vidimus in bello fortem, in foro timidum, animose paupertatem ferentem, humiliter infamiam; factum laudavimus, contempsimus virum.

20.120.10Başka birini ise dostlarına karşı iyiliksever, düşmanlarına karşı ölçülü gördük; hem kamu işlerini hem kendi işlerini dürüstçe ve titizlikle yönetiyordu; katlanılması gereken şeylerde sabrı, yapılması gereken şeylerde basireti eksik değildi. Vermek gerektiğinde avuç dolusu verdiğini, emek gerektiğinde inatçı ve direngen olduğunu, bedeninin yorgunluğunu ruhuyla hafiflettiğini gördük. Üstelik hep aynıydı ve her eyleminde kendine eşitti; artık yalnız kararıyla iyi değildi, alışkanlıkla öyle bir noktaya gelmişti ki yalnız doğru davranabilmekle kalmıyor, doğru davranmaktan başkasını yapamıyordu. Onda faziletin yetkin olduğunu anladık.

20.120.10

Alium vidimus adversus amicos benignum, adversus inimicos temperatum, et publica et privata sancte ac religiose administrantem, non deesse ei in iis quae toleranda erant, patientiam, in iis quae agenda, prudentiam, vidimus, ubi tribuendum esset, plena manu dantem, ubi laborandum, pertinacem et obnixum et lassitudinem corporis animo sublevantem. Praeterea idem erat semper et in omni actu par sibi, iam non consilio bonus, sed more eo perductus, ut non tantum recte facere posset, sed nisi recte facere non posset. Intelleximus in illo perfectam esse virtutem.

20.120.11Bu fazileti parçalara ayırdık: Arzuların dizginlenmesi, korkuların bastırılması, yapılacakların önceden görülmesi, verilmesi gerekenlerin paylaştırılması gerekiyordu; böylece itidali, cesareti, basireti ve adaleti kavradık ve her birine kendi vazifesini verdik. Öyleyse fazileti neden anladık? Onu bize düzeni, yakışıklığı, sarsılmazlığı, bütün eylemlerinin birbiriyle uyumu ve her şeyin üstüne yükselen büyüklüğü gösterdi. Buradan, yolunda akıp giden ve tamamen kendi iradesine bağlı olan o mutlu hayat anlaşıldı.

20.120.11

Hanc in partes divisimus; oportebat cupiditates refrenari, metus comprimi, facienda provideri, reddenda distribui; conprehendimus temperantiam, fortitudinem, prudentiam, iustitiam et suum cuique dedimus officium. Ex quo ergo virtutem intelleximus? Ostendit illam nobis ordo eius et decor et constantia et omnium inter se actionum concordia et magnitudo super omnia efferens sese. Hinc intellecta est illa beata vita secundo defluens cursu, arbitrii sui tota.

20.120.12Peki bu bize nasıl göründü? Söyleyeyim. Yetkin olan ve fazilete ulaşmış o adam talihe hiçbir zaman sövmedi, başına gelenleri hiçbir zaman kederle karşılamadı; kendini evrenin bir yurttaşı ve askeri sayarak zahmetlere buyrulmuş görevler gibi katlandı. Başına ne gelirse, kendisine kazara getirilmiş bir kötülük gibi küçümsemedi; kendisine verilmiş bir görev gibi karşıladı. "Bu her neyse," dedi, "benimdir; sert ve çetindir, ama işte tam bunun için çaba gösterelim."

20.120.12

Quomodo ergo hoc ipsum nobis apparuit? Dicam. Numquam vir ille perfectus adeptusque virtutem fortunae maledixit, numquam accidentia tristis excepit, civem esse se universi et militem credens labores velut imperatos subiit. Quicquid inciderat, non tamquam malum aspernatus est et in se casu delatum, sed quasi delegatum sibi. Hoc qualecumque est, inquit, meum est; asperum est, durum est, in hoc ipso navemus operam.

20.120.13Bu yüzden kötülükler karşısında hiç inlemeyen, kaderinden hiç yakınmayan kişi zorunlu olarak büyük göründü. Birçok kişiye kendini anlattı; karanlıkta bir ışık gibi parladı ve dingin, yumuşak, insanî ve ilâhî şeylere aynı ölçüde gönül rızasıyla katlanan biri olarak herkesin dikkatini üzerine çekti.

20.120.13

Necessario itaque magnus apparuit qui numquam malis ingemuit, numquam de fato suo questus est; fecit multis intellectum sui et non aliter quam in tenebris lumen effulsit advertitque in se omnium animos, cum esset placidus et lenis, humanis divinisque rebus pariter aequus.

20.120.14Yetkin ve kendi doruğuna ulaştırılmış bir ruhu vardı; bunun üstünde Tanrı'nın zihninden başka hiçbir şey yoktur, ondan da bir parça bu ölümlü göğse akmıştır. Bu ruh hiçbir zaman, ölümlülüğünü düşündüğü ve insanın hayatı bitirmek için doğduğunu, bu bedenin bir ev değil bir konuk evi, hem de kısa süreli bir konuk evi olduğunu, ev sahibine yük olduğunu gördüğünde oradan ayrılmak gerektiğini bildiği zamandan daha ilâhî değildir.

20.120.14

Habebat perfectum animum et ad summam sui adductum, supra quam nihil est nisi mens dei, ex quo pars et in hoc pectus mortale defluxit. Quod numquam magis divinum est, quam ubi mortalitatem suam cogitat et scit in hoc natum hominem, ut vita defungeretur, nec domum esse hoc corpus, sed hospitium, et quidem breve hospitium, quod relinquendum est, ubi te gravem esse hospiti videas.

20.120.15Lucilius'um, diyorum, ruhun daha yüksek bir yerden geldiğinin en büyük kanıtı, içinde dolaştığı bu şeyleri aşağı ve dar görmesi, çıkıp gitmekten korkmamasıdır. Çünkü nereden geldiğini hatırlayan, nereye gideceğini bilir. Ne çok rahatsızlığın bizi hırpaladığını, bu bedenin bize ne kötü uyduğunu görmüyor muyuz?

20.120.15

Maximum, inquam, mi Lucili, argumentum est animi ab altiore sede venientis, si haec, in quibus versatur, humilia iudicat et angusta, si exire non metuit. Scit enim, quo exiturus sit, qui unde venerit meminit. Non videmus quam multa nos incommoda exagitent, quam male nobis conveniat hoc corpus?

20.120.16Kâh başımızdan, kâh midemizden, kâh göğsümüzden ve boğazımızdan yakınırız. Bazen sinirlerimiz, bazen ayaklarımız bize eziyet eder; kâh ishal, kâh nezle; bazen kan fazla gelir, bazen eksik. Bir oradan bir buradan yoklanır, dışarı itiliriz. Başkasının evinde oturanların başına genellikle bu gelir.

20.120.16

Nunc de capite, nunc de ventre, nunc de pectore ac faucibus querimur. Alias nervi nos, alias pedes vexant, nunc deiectio, nunc destillatio, aliquando superest sanguis, aliquando deest; hinc atque illinc temptamur et expellimur; hoc evenire solet in alieno habitantibus.

20.120.17Ama bu kadar çürük bir beden payımıza düştüğü hâlde yine de ebedî şeyler tasarlarız ve insan ömrü ne kadar uzayabilirse umutla o kadarına el koyarız; hiçbir paraya, hiçbir iktidara kanaat etmeyiz. Bundan daha utanmazca, daha aptalca ne olabilir? Ölecek olanlara, hatta ölmekte olanlara hiçbir şey yetmez; çünkü her gün sona daha yakın duruyoruz ve her saat bizi düşeceğimiz o yere doğru itiyor. Zihnimizin ne büyük bir körlük içinde olduğunu gör!

20.120.17

At nos corpus tam putre sortiti nihilominus aeterna proponimus et in quantum potest aetas humana protendi, tantum spe occupamus, nulla contenti pecunia, nulla potentia. Quid hac re fieri inpudentius, quid stultius potest? Nihil satis est morituris, immo morientibus; cotidie enim propius ab ultimo stamus, et illo, unde nobis cadendum est, hora nos omnis inpellit. vide in quanta caecitate mens nostra sit!

20.120.18Gelecekte olacak dediğim şey şu anda oluyor, büyük bir kısmı da çoktan oldu; çünkü yaşadığımız süre zaten ölmüştür. Son günden korkmakla yanılıyoruz; çünkü her gün ölüme aynı ölçüde katkıda bulunur. Yorgunluğu, yere yığıldığımız adım yapmaz; o adım yorgunluğu yalnızca açığa vurur. Son gün ölüme varır, her gün ona yaklaşır. Ölüm bizi bir hamlede kapmaz, azar azar koparır.

Bu yüzden daha iyi bir tabiatın bilincinde olan büyük ruh, konulduğu bu nöbet yerinde ahlâken güzel ve çalışkan bir şekilde davranmaya çaba gösterir; ama çevresindeki şeylerin hiçbirini kendi malı saymaz, onları ödünç verilmiş şeyler gibi kullanır; acele eden bir yabancı gibi.

20.120.18

Hoc quod futurum dico, cum maxime fit, et pars eius magna iam facta est, nam quod viximus. Erramus autem qui ultimum timemus diem, cum tantumdem in mortem singuli conferant. Non ille gradus lassitudinem facit, in quo deficimus, sed ille profitetur. Ad mortem dies extremus pervenit, accedit omnis. Carpit nos illa, non corripit. Ideo magnus animus conscius sibi melioris naturae dat quidem operam, ut in hac statione qua positus est, honeste se atque industrie gerat, ceterum nihil horum, quae circa sunt, suum iudicat, sed ut commodatis utitur, peregrinus et properans.

20.120.19Böyle sarsılmaz birini gördüğümüzde, alışılmadık bir yaradılışın sureti neden içimize girmesin? Hele, dediğim gibi, bu büyüklüğün gerçek olduğunu tutarlılığı gösteriyorsa. Gerçek olan şeyin akışı süreklidir; sahte şeyler dayanmaz. Kimileri dönüşümlü olarak bir Vatinius, bir Cato olur: Kâh Curius onlara yeterince sert, Fabricius yeterince yoksul, Tubero yeterince tutumlu ve ucuz şeylerle yetinen biri gelmez; kâh zenginlikte Licinus'a, sofralarda Apicius'a, zevklerde Maecenas'a meydan okurlar.

20.120.19

Cum aliquem huius videremus constantiae, quidni subiret nos species non usitatae indolis? Utique si hanc, ut dixi, magnitudinem veram esse ostendebat aequalitas. veri tenor permanet, falsa non durant. Quidam alternis Vatinii, alternis Catones sunt; et modo parum illis severus est Curius, parum pauper Fabricius, parum frugi et contentus vilibus Tubero; modo Licinum divitiis, Apicium cenis, Maecenatem deliciis provocant.

20.120.20Kötü bir zihnin en büyük belirtisi bocalamak, faziletleri taklit etmekle kusurları sevmek arasında durmadan savrulmaktır. Biri

çoğu zaman iki yüz kölesi olur, çoğu zaman on; kâh krallardan, tetrarkhlardan, hep büyük şeylerden söz eder, kâh "Bana üç ayaklı bir masa, bir kap saf tuz ve ne kadar kaba olsa da soğuktan koruyan bir toga yeter" der. Bu tutumlu, azla yetinen adama bir milyon versen, beş gün içinde *kesesinde bir şey kalmazdı.*

20.120.20

Maximum indicium est malae mentis fluctuatio et inter simulationem virtutum amoremque vitiorum adsidua iactatio. Aliquis habebat saepe ducentos, Saepe decem servos; modo reges atque tetrarchas, Omnia magna loquens, modo sit mihi mensa tripes et Concha salis puri, toga quae defendere frigus Quamvis crassa queat; decies centena dedisses Huic parco, paucis contento; quinque diebus Nil erat.

20.120.21Bu insanlar Horatius Flaccus'un tasvir ettiği bu adam gibidir: Hiçbir zaman aynı değil, kendine benzer bile değil; o kadar zıt yönlere sapar. Çok kişi mi dedim? Neredeyse herkes böyledir. Her gün kararını ve dileğini değiştirmeyen kimse yoktur. Kâh bir eş istiyor, kâh bir metres; kâh krallık yapmak istiyor, kâh hiçbir kölenin kendisinden daha hizmetkâr olmamasına çalışıyor; kâh kıskançlık uyandıracak kadar şişiniyor, kâh gerçekten yerde sürünenlerin alçaklığının bile altına çöküp büzülüyor; şimdi para saçıyor, şimdi para kapıyor.

20.120.21

Homines isti tales sunt, qualem hunc describit Horatius Flaccus, numquam eundem, ne similem quidem sibi; adeo in diversum aberrat. Multos dixi? Prope est, ut omnes sint. Nemo non cotidie et consilium mutat et votum. Modo uxorem vult habere, modo amicam, modo regnare vult, modo id agit, ne quis sit officiosior servus, modo dilatat se usque ad invidiam, modo subsidit et contrahitur infra humilitatem vere iacentium, nunc pecuniam spargit, nunc rapit.

20.120.22Basiretsiz ruh en çok böyle ele verir kendini: Bir başka, bir başka biri olarak ortaya çıkar ve (bundan daha çirkin bir şey olmadığı kanaatindeyim) kendine eşit değildir. Tek bir insanı oynamanın büyük bir şey olduğunu düşün. Oysa bilgeden başka kimse tek bir insanı oynamaz; geri kalanlarımız çok biçimliyiz. Kâh sana tutumlu ve ağırbaşlı, kâh savurgan ve hafif görünürüz. Kişiliğimizi sık sık değiştiririz ve çıkardığımızın tam tersini takarız. Bu yüzden kendinden şunu iste: Kendini nasıl biri olarak göstermeye karar verdiysen sona kadar öyle kal. Övülebilecek biri ol; olmazsa hiç değilse tanınabilecek biri. Dün gördüğün biri hakkında haklı olarak "Bu kim?" denebilir; değişim bu kadar büyüktür. Hoşça kal.

20.120.22

Sic maxime coarguitur animus inprudens; alius prodit atque alius et, quo turpius nihil iudico, impar sibi est. Magnam rem puta unum hominem agere. Praeter sapientem autem nemo unum agit, ceteri multiformes sumus. Modo frugi tibi videbimur et graves, modo prodigi et vani. Mutamus subinde personam et contrariam ei sumimus, quam exuimus. Hoc ergo a te exige, ut, qualem institueris praestare te, talem usque ad exitum serves. Effice ut possis laudari, si minus, ut adgnosci. De aliquo, quem here vidisti, merito dici potest: hic qui est? Tanta mutatio est. Vale.

20.121.1121. Mektup

Bugün üzerinde epey uzun durduğumuz küçük soruyu sana anlattığımda benimle tartışacağını görüyorum. Çünkü yine "Bunun ahlâkla ne ilgisi var?" diye bağıracaksın. Bağır; ama önce sana tartışacağın başka kişiler, Poseidonios'u ve Arkhedemos'u çıkarayım; davayı onlar üstlenecek. Sonra şunu söyleyeceğim: Ahlâkla ilgili olan her şey iyi ahlâk yapmaz.

20.121.1

Litigabis, ego video, cum tibi hodiernam quaestiunculam, in qua satis diu haesimus, exposuero. Iterum enim exclamabis: hoc quid ad mores? Sed exclama, dum tibi primum alios opponam, cum quibus litiges, Posidonium et Archidemum; hi iudicium accipient. Deinde dicam: non quicquid morale est, mores bonos facit.

20.121.2Bir şey insanı beslemeye, bir şey çalıştırmaya, bir şey giydirmeye, bir şey eğitmeye, bir şey eğlendirmeye yarar. Yine de hepsi insanla ilgilidir; hepsi onu daha iyi yapmasa bile. Ahlâka değişik şeyler değişik biçimlerde dokunur: Bazıları onu düzeltir ve düzene sokar, bazıları ise onun tabiatını ve kaynağını araştırır.

20.121.2

Aliud ad hominem alendum pertinet, aliud ad exercendum, aliud ad vestiendum, aliud ad docendum, aliud ad delectandum. Omnia tamen ad hominem pertinent, etiam si non omnia meliorem eum faciunt. Mores alia aliter attingunt: quaedam illos corrigunt et ordinant, quaedam naturam eorum et originem scrutantur.

20.121.3Tabiatın insanı neden meydana getirdiğini, onu neden öteki canlılardan üstün tuttuğunu araştırdığımda ahlâkı çok geride bıraktığımı mı düşünüyorsun? Yanılıyorsun. Çünkü insan için neyin en iyi olduğunu bulmadıkça, onun tabiatını incelemedikçe ahlâkın nasıl olması gerektiğini nasıl bileceksin? Neyi yapman, neden kaçınman gerektiğini ancak tabiatına neyi borçlu olduğunu öğrendiğinde anlarsın.

20.121.3

Cum quaero, quare hominem natura produxerit, quare praetulerit animalibus ceteris, longe me iudicas mores reliquisse? Falsum est. Quomodo enim scies, qui habendi sint, nisi quid homini sit optimum, inveneris, nisi naturam eius inspexeris? Tunc demum intelleges, quid faciendum tibi, quid vitandum sit, cum didiceris, quid naturae tuae debeas.

20.121.4'Ben,' diyorsun, 'nasıl daha az arzulayacağımı, daha az korkacağımı öğrenmek istiyorum. Batıl inancı içimden söküp at. Bana mutluluk denen şeyin hafif ve boş olduğunu, ona tek bir hecenin pek kolay eklenebileceğini öğret.' İsteğini yerine getireceğim: Hem faziletlere teşvik edeceğim hem kusurları kırbaçlayacağım. Biri beni bu konuda fazla ve ölçüsüz bulsa bile kötülüğün peşini bırakmayacağım, en vahşi duyguları dizginleyeceğim, acıya dönüşecek hazları bastıracağım ve dileklere karşı sesimi yükselteceğim. Neden olmasın? En büyük kötülükleri dilemişizdir ve teselli ettiğimiz her şey tebrik ettiğimiz şeylerden doğmuştur.

20.121.4

Ego, inquis, volo discere, quomodo minus cupiam, minus timeam. Superstitionem mihi excute. Doce leve esse vanumque hoc, quod felicitas dicitur, unam illi syllabam facillime accedere. Desiderio tuo satis faciam, et virtutes exhortabor et vitia converberabo. Licet aliquis nimium inmoderatumque in hac parte me iudicet, non desistam persequi nequitiam et adfectus efferatissimos inhibere et voluptates ituras in dolorem compescere et votis opstrepere. Quidni? Cum maxima malorum optaverimus, et ex gratulatione natum sit quidquid adloquimur.

20.121.5Şimdilik biraz daha uzak görünen şeyleri incelememe izin ver. Bütün canlıların kendi yapılarının hissine sahip olup olmadığını araştırıyorduk. Sahip oldukları en çok şuradan anlaşılır: Uzuvlarını sanki bunun için eğitilmiş gibi uygun ve rahat bir şekilde hareket ettirirler. Her canlının kendi uzuvlarında bir çeviklik vardır. Usta aletlerini kolaylıkla kullanır, dümenci dümeni ustaca çevirir; ressam benzerliği vermek için önüne koyduğu çok ve çeşitli renkleri çabucak seçer, rahat bir yüz ve elle balmumu paletle eser arasında gidip gelir; canlı da kendini her türlü kullanıma göre böyle hareket ettirebilir.

20.121.5

Interim permitte mihi ea, quae paulo remotiora videntur, excutere. Quaerebamus, an esset omnibus animalibus constitutionis suae sensus? Esse autem ex eo maxime apparet, quod membra apte et expedite movent non aliter quam in hoc erudita. Nulli non partium suarum agilitas est. Artifex instrumenta sua tractat ex facili, rector navis scite gubernaculum flectit, pictor colores, quos ad reddendam similitudinem multos variosque ante se posuit, celerrime denotat et inter ceram opusque facili vultu ac manu commeat; sic animal in omnem usum sui mobilest.

20.121.6Dansta usta olanlara, elleri her türlü olayı ve duyguyu anlatmaya hazır olduğu ve hareketleri sözlerin hızına yetiştiği için hayran oluruz. Onlara sanatın sağladığını canlılara tabiat sağlar. Hiçbir canlı uzuvlarını güçlükle oynatmaz, hiçbiri kendini kullanırken tereddüt etmez. Bunu doğar doğmaz yaparlar. Bu bilgiyle dünyaya gelirler; eğitilmiş olarak doğarlar.

20.121.6

Mirari solemus saltandi peritos, quod in omnem significationem rerum et adfectuum parata illorum est manus, et verborum velocitatem gestus adsequitur. Quod illis ars praestat, his natura. Nemo aegre molitur artus suos, nemo in usu sui haesitat. Hoc edita protinus faciunt. Cum hac scientia prodeunt; instituta nascuntur.

20.121.7"Canlılar uzuvlarını uygun şekilde hareket ettirir," deniyor, "çünkü başka türlü hareket ettirirlerse acı hissedeceklerdir. Böylece sizin dediğiniz gibi zorlanırlar ve onları doğru harekete irade değil korku sevk eder." Bu yanlıştır. Çünkü zorunlulukla itilen şeyler ağırdır; çeviklik, kendiliğinden hareket edenlere özgüdür. Acı korkusu onları buna o kadar az zorlar ki, acı engellese bile tabiî harekete yönelmeye çabalarlar.

20.121.7

Ideo, inquit, partes suas animalia apte movent, quia si aliter moverint, dolorem sensura sunt. Ita, ut vos dicitis, coguntur, metusque illa in rectum, non voluntas movet. Quod est falsum. Tarda enim sunt, quae necessitate inpelluntur, agilitas sponte motis est. Adeo autem non adigit illa ad hoc doloris timor, ut in naturalem motum etiam dolore prohibente nitantur.

20.121.8Ayakta durmayı deneyen ve kendini taşımaya alışan bebek, güçlerini sınamaya başladığı anda düşer ve ağlayarak her defasında yeniden kalkar; ta ki acıya rağmen tabiatın istediği şeye kendini alıştırıncaya kadar. Sırtı sert olan bazı hayvanlar ters çevrildiklerinde yerlerine dönünceye kadar kıvranır, ayaklarını dışarı çıkarıp yana eğerler. Sırtüstü yatan kaplumbağa hiçbir eziyet hissetmez; yine de tabiî durumunu özlediği için huzursuzdur ve ayakları üzerine dikilinceye kadar kendini sarsmaktan vazgeçmez.

20.121.8

Sic infans, qui stare meditatur et ferre se adsuescit, simul temptare vires suas coepit, cadit et cum fletu totiens resurgit, donec se per dolorem ad id, quod natura poscit, exercuit. Animalia quaedam tergi durioris inversa tam diu se torquent ac pedes exerunt et obliquant, donec ad locum reponantur. Nullum tormentum sentit supina testudo, inquieta est tamen desiderio naturalis status nec ante desinit quatere se, quam in pedes constitit.

20.121.9Demek ki her canlının kendi yapısının hissi vardır, uzuvlarını bu kadar rahat kullanması da buradan gelir. Bu kavramın onlara hayata gelirken birlikte geldiğine, hiçbir canlının kendini kullanmakta acemi olmamasından daha büyük bir kanıtımız yoktur.

20.121.9

Ergo omnibus constitutionis suae sensus est et inde membrorum tam expedita tractatio, nec ullum maius indicium habemus cum hac illa ad vivendum venire notitia, quam quod nullum animal ad usum sui rude est.

20.121.10"Sizin dediğinize göre," deniyor, "yapı, ruhun yönetici kısmının bedene karşı belli bir hâlde bulunmasıdır. Bu kadar karışık, bu kadar ince, sizin bile güçlükle anlatabildiğiniz bir şeyi bebek nasıl anlar? Toga giyen insanların büyük kısmına karanlık gelen bu tarifi anlamaları için bütün canlıların diyalektikçi olarak doğması gerekir." Canlıların yapının tarifini anladığını söyleseydim itirazın doğru olurdu; ama ben yapının kendisini anladıklarını söylüyorum.

20.121.10

Constitutio, inquit, est, ut vos dicitis, principale animi quodam modo se habens erga corpus. Hoc tam perplexum et subtile et vobis quoque vix enarrabile quomodo infans intellegit? Omnia animalia dialectica nasci oportet, ut istam finitionem magnae parti hominum togatorum obscuram intellegant. Verum erat quod opponis, si ego ab animalibus constitutionis finitionem intellegi dicerem, non ipsam constitutionem.

20.121.11Tabiat anlatılmaktan daha kolay anlaşılır. Bu yüzden o bebek yapının ne olduğunu bilmez, ama kendi yapısını bilir. Canlı varlığın ne olduğunu bilmez, ama canlı bir varlık olduğunu hisseder.

20.121.11

Facilius natura intellegitur quam enarratur; itaque infans ille quid sit constitutio non novit, constitutionem suam novit. Et quid sit animal, nescit, animal esse se sentit.

20.121.12Ayrıca kendi yapısını da kabaca, özetle ve belli belirsiz anlar. Biz de bir ruhumuz olduğunu biliriz; ruhun ne olduğunu, nerede olduğunu, nasıl olduğunu ya da nereden geldiğini bilmeyiz. Ruhumuzun tabiatını ve yerini bilmesek de nasıl ruhumuzu hissediyorsak, bütün canlılar da kendi yapılarını öyle hisseder. Çünkü başka şeyleri de onun aracılığıyla hissettikleri şeyi hissetmeleri zorunludur; kendilerinin boyun eğdiği, kendilerini yöneten şeyin hissine sahip olmaları zorunludur.

20.121.12

Praeterea ipsam constitutionem suam crasse intellegit et summatim et obscure. Nos quoque animum habere nos scimus; quid sit animus, ubi sit, qualis sit aut unde, nescimus. Qualis ad nos animi nostri sensus, quamvis naturam eius ignoremus ac sedem, talis ad omnia animalia constitutionis suae sensus est. Necesse est enim id sentiant, per quod alia quoque sentiunt, necesse est eius sensum habeant, cui parent, a quo reguntur.

20.121.13Hiçbirimiz yoktur ki dürtülerini harekete geçiren bir şey olduğunu anlamasın; ama bunun ne olduğunu bilmez. Bir çabası olduğunu bilir; bu çabanın ne olduğunu ya da nereden geldiğini bilmez. Aynı şekilde bebeklerde ve hayvanlarda da yönetici kısımlarının hissi vardır, ama yeterince açık ve belirgin değildir.

20.121.13

Nemo non ex nobis intellegit esse aliquid, quod impetus suos moveat; quid sit illud ignorat. Et conatum sibi esse scit; quis sit aut unde sit, nescit. Sic infantibus quoque animalibusque principalis partis suae sensus est non satis dilucidus nec expressus.

20.121.14"Siz," deniyor, "her canlının önce kendi yapısını benimsediğini, insanın yapısının ise akıllı olduğunu, bu yüzden insanın kendini canlı bir varlık olarak değil, akıllı bir varlık olarak benimsediğini söylüyorsunuz. Çünkü insan kendine, insan olduğu yanıyla değerlidir. Öyleyse bebek henüz akıllı değilken akıllı bir yapıyı nasıl benimseyebilir?" Her yaşın kendi yapısı vardır: bebeğin bir, çocuğun başka, yaşlının başka. Herkes içinde bulunduğu yapıyı benimser.

20.121.14

Dicitis, inquit, omne animal primum constitutioni suae conciliari, hominis autem constitutionem rationalem esse et ideo conciliari hominem sibi non tamquam animali, sed tamquam rationali. Ea enim parte sibi carus est homo, qua homo est. Quomodo ergo infans conciliari constitutioni rationali potest, cum rationalis nondum sit? Unicuique aetati sua constitutio est, alia infanti, alia puero, alia seni; omnes ei constitutioni conciliantur in qua sunt.

20.121.15Bebeğin dişi yoktur; bu yapısını benimser. Dişleri çıktı; bu yapısını benimser. Çünkü ekin ve tahıl olacak o ot da körpeyken ve tarladan zar zor baş verirken bir yapıya sahiptir; güçlendiği, sapı yumuşak olsa da yükünü taşıyacak hâlde dikildiğinde başka bir yapıya; sarardığında, harman yerini beklediğinde ve başağı sertleştiğinde başka bir yapıya. Hangi yapıya gelirse onu korur, ona göre düzenlenir.

20.121.15

Infans sine dentibus est: huic constitutioni suae conciliatur. Enati sunt dentes; huic constitutioni conciliatur. Nam et illa herba, quae in segetem frugemque ventura est, aliam constitutionem habet tenera et vix eminens sulco, aliam, cum convaluit et molli quidem culmo, sed quo ferat onus suum, constitit, aliam cum flavescit et ad aream spectat et spica eius induruit; in quamcumque constitutionem venit, eam tuetur, in eam componitur.

20.121.16Bebeğin, çocuğun, delikanlının, yaşlının yaşı başkadır; yine de ben, bebek, çocuk ve delikanlı olmuş olan aynı kişiyim. Böylece herkesin yapısı ne kadar değişirse değişsin, kendi yapısını benimseyişi aynıdır. Çünkü tabiat bana bir çocuğu, bir genci ya da bir yaşlıyı değil, beni emanet eder. Bu yüzden bebek, gence ait olacak yapıyı değil, o sırada bebekte bulunan yapıyı benimser. Ona geçeceği daha büyük bir şey kalmış olsa da, içinde doğduğu şey de tabiata uygundur.

20.121.16

Alia est aetas infantis, pueri, adulescentis, senis; ego tamen idem sum, qui et infans fui et puer et adulescens. Sic, quamvis alia atque alia cuique constitutio sit, conciliatio constitutionis suae eadem est. Non enim puerum mihi aut iuvenem aut senem, sed me natura commendat. Ergo infans ei constitutioni suae conciliatur, quae tunc infanti est, non quae futura iuveni est. Neque enim, si aliquid illi maius in quod transeat, restat, non hoc quoque in quo nascitur, secundum naturam est.

20.121.17Canlı önce kendini benimser; çünkü öteki şeylerin kendisine yükleneceği bir şey olmalıdır. Hazzı arıyorum; kimin için? Kendim için. Demek ki kendime özen gösteriyorum. Acıdan kaçıyorum; kimin uğruna? Kendim uğruna. Demek ki kendime özen gösteriyorum. Her şeyi kendime özen yüzünden yapıyorsam, kendime özen her şeyden önce gelir. Bu bütün canlılarda vardır; sonradan aşılanmaz, doğuştan gelir.

20.121.17

Primum sibi ipsum conciliatur animal, debet enim aliquid esse, ad quod alia referantur, voluptatem peto, cui? Mihi. Ergo mei curam ago. Dolorem refugio, pro quo? Pro me. Ergo mei curam ago. Si omnia propter curam mei facio, ante omnia est mei cura. Haec animalibus inest cunctis nec inseritur, sed innascitur.

20.121.18Tabiat yavrularını meydana getirir, atmaz. En emin koruma da en yakından geldiği için herkes kendine emanet edilmiştir. Bu yüzden önceki mektuplarda söylediğim gibi, ana rahminden ya da yumurtadan daha yeni çıkmış körpe hayvanlar bile neyin düşman olduğunu hemen kendiliklerinden bilir ve öldürücü şeylerden kaçınırlar. Avla yaşayan kuşlara karşı savunmasız olanlar, üzerlerinden uçanların gölgesinden bile korkarlar.

Hiçbir canlı ölüm korkusu olmadan hayata çıkmaz.

20.121.18

Producit fetus suos natura, non abicit. Et quia tutela certissima ex proximo est, sibi quisque commissus est. Itaque, ut in prioribus epistulis dixi, tenera quoque animalia et materno utero vel ovo modo effusa, quid sit infestum, ipsa protinus norunt et mortifera devitant. Umbram quoque transvolantium reformidant obnoxia avibus rapto viventibus. Nullum animal ad vitam prodit sine metu mortis.

20.121.19"Yeni doğmuş bir canlı," deniyor, "esenlik veren ya da öldürücü bir şeyin kavrayışına nasıl sahip olabilir?" Önce anlayıp anlamadığı sorulur, nasıl anladığı değil. Bir kavrayışa sahip oldukları şuradan anlaşılır: Anlamış olsalar bundan fazlasını yapmazlardı. Tavuk neden tavus kuşundan, kazdan kaçmaz da kendisinden çok daha küçük olan, üstelik tanımadığı şahinden kaçar? Civcivler neden kediden korkar da köpekten korkmaz? Onlarda deneyimle derlenmemiş bir zarar verecek şeyin bilgisi olduğu açıktır; çünkü deneyim edinmeden önce sakınırlar.

20.121.19

Quemadmodum, inquit, editum animal intellectum habere aut salutaris aut mortiferae rei potest? Primum quaeritur, an intellegat, non quemadmodum intellegat. Esse autem illis intellectum ex eo apparet, quod nihil amplius, si intellexerint, facient. Quid est, quare pavonem, quare anserem gallina non fugiat, at tanto minorem et ne notum quidem sibi accipitrem? Quare pulli faelem timeant, canem non timeant? Apparet illis inesse nocituri scientiam non experimento collectam; nam antequam possint experisci, cavent.

20.121.20Sonra, bunun rastlantıyla olduğunu düşünmeyesin diye söylüyorum: Korkmaları gerekenden başka şeylerden korkmazlar ve bu koruma ve özeni hiçbir zaman unutmazlar; zararlı şeyden kaçışları hep aynıdır. Üstelik yaşadıkça daha ürkek olmazlar.

Buradan, bu noktaya deneyimle değil, kendi esenliklerine duydukları tabiî sevgiyle vardıkları açıkça anlaşılır. Deneyimin öğrettiği şey hem yavaş hem değişkendir; tabiatın verdiği her şey ise herkeste aynıdır ve hemen gelir.

20.121.20

Deinde ne hoc casu existimes fieri, nec metuunt alia quam debent nec umquam obliviscuntur huius tutelae et diligentiae; aequalis est illis a pernicioso fuga. Praeterea non fiunt timidiora vivendo. Ex quo quidem apparet non usu illa in hoc pervenire, sed naturali amore salutis suae. Et tardum est et varium, quod usus docet; quicquid natura tradit, et aequale omnibus est et statim.

20.121.21Yine de istersen, her canlının zararlı şeyleri anlamaya nasıl çalıştığını söyleyeyim. Etten meydana geldiğini hisseder; bu yüzden etin neyle kesilebileceğini, neyle yakılabileceğini, neyle ezilebileceğini, hangi hayvanların zarar vermek için silahlı olduğunu hisseder; bunların suretini düşmanca ve hasımca bir şey olarak algılar. Bunlar birbirine bağlıdır; çünkü her canlı kendi esenliğini benimsediği anda yararlı şeyleri arar, zarar verecek şeylerden korkar. Yararlı şeylere yönelik dürtüler de, zıt şeylerden tiksinmeler de tabiîdir. Tabiatın buyurduğu her şey, bunu dikte eden hiçbir düşünce olmadan, hiçbir karar olmadan olur.

20.121.21

Si tamen exigis, dicam quomodo omne animal perniciosa intellegere conatur? Sentit se carne constare; itaque sentit, quid sit, quo secari caro, quo uri, quo opteri possit, quae sint animalia armata ad nocendum; horum speciem trahit inimicam et hostilem. Inter se ista coniuncta sunt; simul enim conciliatur saluti suae quidque et iuvantia petit, laesura formidat. Naturales ad utilia impetus, naturales a contrariis aspernationes sunt; sine ulla cogitatione, quae hoc dictet, sine consilio fit, quidquid natura praecepit.

20.121.22Arıların kovanlarını yapmakta ne kadar ustalık gösterdiğini, işi bölüşürken her yanda ne kadar uyum içinde olduklarını görmüyor musun? Örümceğin hiçbir ölümlünün taklit edemeyeceği dokusunu, iplikleri yerleştirmenin ne büyük bir iş olduğunu görmüyor musun? Bazı iplikler destek olarak dümdüz gerilir, bazıları daire biçiminde sıktan seyreğe doğru akar; böylece ağların hedefi olan daha küçük hayvanlar, adeta ağlara dolanmış gibi tutulur.

20.121.22

Non vides, quanta sit subtilitas apibus ad fingenda domicilia, quanta dividua laboris obeundi undique concordia? Non vides, quam nulli mortalium mutabilis illa aranei textura, quanti operis sit fila disponere, alia in rectum inmissa firmamenti loco, alia in orbem currentia ex denso rara, qua minora animalia, in quorum perniciem illa tenduntur, velut retibus implicata teneantur?

20.121.23Bu sanat doğuştan gelir, öğrenilmez. Bu yüzden hiçbir hayvan bir ötekinden daha bilgili değildir. Örümcek ağlarının birbirine eşit olduğunu, peteklerdeki bütün köşelerin deliklerinin eşit olduğunu görürsün. Sanatın verdiği her şey belirsiz ve eşitsizdir; tabiatın dağıttığı ise eşit olarak gelir. Tabiat kendini korumaktan ve bu korumanın ustalığından başka hiçbir şeyi daha fazla vermedi; bu yüzden canlılar öğrenmeye ve yaşamaya aynı anda başlarlar.

20.121.23

Nascitur ars ista, non discitur. Itaque nullum est animal altero doctius. videbis araneorum pares telas, par in favis angulorum omnium foramen. Incertum est et inaequabile, quidquid ars tradit; ex aequo venit, quod natura distribuit. Haec nihil magis quam tutelam sui et eius peritiam tradidit, ideoque etiam simul incipiunt et discere et vivere.

20.121.24Onsuz boşuna doğacakları şeyle birlikte doğmaları şaşılacak bir şey değildir. Tabiatın onlara varlıklarını sürdürmek için verdiği ilk alet budur: kendini benimseme ve kendini sevme. İstemeselerdi esen kalamazlardı. Bu tek başına yarar sağlamayacaktı; ama bu olmadan hiçbir şey yarar sağlamazdı. Hiçbir canlıda kendini değersiz saymayı, hatta kendini ihmal etmeyi göremezsin. Dilsiz ve akılsız hayvanlarda bile, başka şeylerde uyuşuk olsalar da yaşamak için bir ustalık vardır. Başkaları için yararsız olan şeylerin kendilerine karşı eksik kalmadığını görürsün. Hoşça kal.

20.121.24

Nec est mirum cum eo nasci illa, sine quo frustra nascerentur. Primum hoc instrumentum in illa natura contulit ad permanendum, conciliationem et caritatem sui. Non poterant salva esse, nisi vellent. Nec hoc per se profuturum erat, sed sine hoc nulla res profuisset. In nullo deprendes vilitatem sui, ne neglegentiam quidem. Tacitis quoque et brutis, quamquam in cetera torpeant, ad vivendum sollertia est. videbis, quae aliis inutilia sunt, sibi ipsa non deesse. Vale.

20.122.1122. Mektup

Gün artık kısaldığını hissetti. Epey geri çekildi; ama yine de, deyim yerindeyse günle birlikte kalkan biri için bol bir süre kalıyor. Günü bekleyip ilk ışığı karşılayan kişi daha vazifeşinas ve daha iyidir; güneş tepedeyken yarı uykulu yatan, uyanıklığı öğle vakti başlayan kişi ise utanç vericidir. Gerçi çoğu insan için bu saat bile hâlâ şafaktan öncedir.

20.122.1

Detrimentum iam dies sensit. Resiluit aliquantum, ita tamen ut liberale adhuc spatium sit, si quis cum ipso, ut ita dicam, die surgat. Officiosior meliorque, si quis illum exspectat et lucem primam excipit; turpis, qui alto sole semisomnus iacet, cuius vigilia medio die incipit; et adhuc multis hoc antelucanum est.

20.122.2Gündüzle gecenin görevlerini tersine çevirmiş, dünkü sarhoşluktan ağırlaşmış gözlerini gece yaklaşmaya başlamadan açmayan kimseler vardır. Vergilius'un dediği gibi, tabiatın bizim yerlerimizin altına, karşı tarafa yerleştirdiği insanların durumu nasıl anlatılırsa,

Doğu ilk kez soluk soluğa atlarıyla üzerimize esince, onlar için kızıl Akşam Yıldızı geç ışıklarını yakar,

bunların da herkese zıt olan şeyi yurtları değil, hayatlarıdır. Aynı şehirde bazı karşıtlar vardır ki Marcus Cato'nun dediği gibi ne doğan güneşi gördüler ne batanı.

20.122.2

Sunt qui officia lucis noctisque perverterint nec ante diducant oculos hesterna graves crapula quam adpetere nox coepit. Qualis illorum condicio dicitur, quos natura, ut ait vergilius, sedibus nostris subditos e contrario posuit, Nosque ubi primus equis Oriens adflavit anhelis, Illis sera rubens accendit lumina Vesper; talis horum contraria omnibus non regio, sed vita est. Sunt quidam in eadem urbe antipodes, qui, ut M. Cato ait, nec orientem umquam solem viderunt nec occidentem.

20.122.3Ne zaman yaşanması gerektiğini bilmeyen bu insanların nasıl yaşanması gerektiğini bildiklerini mi sanıyorsun? Bunlar, diri diri kendilerini gömdükleri ölümden mi korkuyorlar? Gece kuşları kadar uğursuzdurlar. Karanlıklarını şarap ve kokular içinde geçirseler, ters çevrilmiş uyanıklıklarının bütün süresini çok sayıda yemeğe pişirilip hazırlanmış ziyafetlerle uzatsalar bile, ziyafet çekmiyor, kendi cenaze törenlerini yapıyorlar. Ölülere en azından gündüz kurban sunulur.

Ama vallahi iş yapan biri için hiçbir gün uzun değildir. Hayatı uzatalım; onun hem vazifesi hem kanıtı eylemdir. Gecenin sınırları çizilsin ve ondan bir kısmı gündüze aktarılsın.

20.122.3

Hos tu existimas scire quemadmodum vivendum sit, qui nesciunt quando? Et hi mortem timent, in quam se vivi condiderunt? Tam infausti quam nocturnae aves sunt. Licet in vino unguentoque tenebras suas exigant, licet epulis et quidem in multa fercula discoctis totum perversae vigiliae tempus educant, non convivantur, sed iusta sibi faciunt. Mortuis certe interdiu parentatur. At mehercules nullus agenti dies longus est. Extendamus vitam; huius et officium et argumentum actus est. Circumscribatur nox, et aliquid ex illa in diem transferatur.

20.122.4Ziyafetler için hazırlanan kuşlar, hareket etmeden kolayca semirsinler diye karanlıkta tutulur; böylece hiç çalışmadan yatan bu kuşların tembel bedenini bir şişkinlik sarar ve kibirli gölgede hantal bir yağ birikir. Kendilerini karanlıklara adamış bu insanların bedenleri de iğrenç görünür. Renkleri hastalık çekenlerinkinden bile daha şüphelidir; bitkin ve sönük bir beyazlıkları vardır; diri insanlarda ölü eti vardır. Yine de bunun onların kötülükleri arasında en küçüğü olduğunu söyleyebilirim. Ruhlarında ne kadar daha fazla karanlık var! Kendi içinde sersemlemiş, gözü kararmış, körleri kıskanıyor. Kim gözlerini karanlık için taşıdı ki?

20.122.4

Aves, quae conviviis conparantur, ut inmotae facile pinguescant, in obscuro continentur; ita sine ulla exercitatione iacentibus tumor pigrum corpus invadit, et superba umbra iners sagina subcrescit. At istorum corpora, qui se tenebris dicaverunt, foeda visuntur. Quippe suspectior illis quam morbo patientibus color est, languidi et evanidi albent, et in vivis caro morticina est. Hoc tamen minimum in illis malorum dixerim. Quanto plus tenebrarum in animo est! Ille in se stupet, ille caligat, invidet caecis. Quis umquam oculos tenebrarum causa habuit?

20.122.5Ruhta gündüzden yüz çevirip bütün hayatı geceye taşıyan bu sapkınlığın nasıl ortaya çıktığını mı soruyorsun? Bütün kusurlar tabiata karşı savaşır, hepsi gereken düzeni terk eder. Sefahatin amacı budur: ters şeylere sevinmek, doğru yoldan yalnızca ayrılmak değil, olabildiğince uzaklaşmak, sonra da tam karşısında durmak.

20.122.5

Interrogas, quomodo haec animo pravitas fiat aversandi diem et totam vitam in noctem transferendi? Omnia vitia contra naturam pugnant, omnia debitum ordinem deserunt. Hoc est luxuriae propositum, gaudere perversis nec tantum discedere a recto, sed quam longissime abire, deinde etiam e contrario stare.

20.122.6Aç karnına içenler, şarabı boş damarlarına alıp sarhoş olarak yemeğe geçenler sana tabiata karşı yaşıyor gibi görünmüyor mu? Oysa bu, güç kazanmak için idman yapan gençlerin yaygın bir kusurudur: Neredeyse hamamın eşiğinde, çıplaklar arasında içerler, hatta kafayı çekerler ve sık sık içtikleri sıcak içkilerle döktükleri teri hemen kazıyıp silerler. Öğle ya da akşam yemeğinden sonra içmek bayağı bir şeydir; bunu taşradaki aile babaları ve gerçek hazzı bilmeyenler yapar. Onları sevindiren, yemeğin üzerinde yüzmeyen, doğrudan sinirlere işleyen saf şaraptır; hoşlarına giden, boş mideye gelen sarhoşluktur.

20.122.6

Non videntur tibi contra naturam vivere qui ieiuni bibunt, qui vinum recipiunt inanibus venis et ad cibum ebrii transeunt? Atqui frequens hoc adulescentium vitium est, qui vires excolunt, ut in ipso paene balinei limine inter nudos bibant, immo potent et sudorem, quem moverunt potionibus crebris ac ferventibus, subinde destringant. Post prandium aut cenam bibere vulgare est; hoc patres familiae rustici faciunt et verae voluptatis ignari. Merum illud delectat, quod non innatat cibo, quod libere penetrat ad nervos; illa ebrietas iuvat, quae in vacuum venit.

20.122.7Elbiselerini kadınlarla değişenler sana tabiata karşı yaşıyor gibi görünmüyor mu? Çocukluğun, yaşı geçtiği hâlde parlamaya devam etmesine uğraşanlar tabiata karşı yaşamıyor mu? Bundan daha zalimce ya da daha acınacak ne olabilir? Bir erkeğin arzusuna uzun süre hizmet edebilsin diye o çocuk hiçbir zaman erkek olmayacak mı? Cinsiyeti onu bu hakaretten kurtarmalıydı; yaşı bile mi kurtarmayacak?

20.122.7

Non videntur tibi contra naturam vivere qui commutant cum feminis vestem? Non vivunt contra naturam qui spectant, ut pueritia splendeat tempore alieno? Quid fieri crudelius vel miserius potest? Numquam vir erit, ut diu virum pati possit? Et cum illum contumeliae sexus eripuisse debuerat, non ne aetas quidem eripiet?

20.122.8Kışın gül isteyenler, sıcak su buharıyla ve sıcaklığın uygun bir şekilde değiştirilmesiyle kış ortasında bir bahar çiçeği olan zambağı yetiştirenler tabiata karşı yaşamıyor mu? Kulelerin tepesine meyve bahçeleri dikenler tabiata karşı yaşamıyor mu? Ormanları, evlerinin çatılarında ve damlarında sallanan, kökleri ağaçların tepelerinin bile utanmadan ulaşamayacağı yerlerden fışkıran kimseler? Hamamlarının temellerini denize atan ve sıcak havuzları dalga ve fırtınayla dövülmedikçe zevkle yüzdüklerini düşünmeyenler tabiata karşı yaşamıyor mu?

20.122.8

Non vivunt contra naturam qui hieme concupiscunt rosam fomentoque aquarum calentium et calorum apta mutatione bruma lilium, florem vernum, exprimunt? Non vivunt contra naturam qui pomaria in summis turribus serunt? Quorum silvae in tectis domuum ac fastigiis nutant, inde ortis radicibus quo inprobe cacumina egissent? Non vivunt contra naturam qui fundamenta thermarum in mari iaciunt et delicate natare ipsi sibi non videntur, nisi calentia stagna fluctu ac tempestate feriantur?

20.122.9Her şeyi tabiatın alışkanlığına karşı istemeye başladıklarında, sonunda ona tamamen yabancılaşırlar. Gün ağarıyor: Uyku vakti. Herkes dinleniyor: Şimdi idman yapalım, şimdi tahtırevanla gezelim, şimdi öğle yemeği yiyelim. Gün ışığı yaklaşıyor: Akşam yemeği vakti. Halkın yaptığını yapmamalı. Aşınmış ve bayağı bir yolda yaşamak aşağılık bir şeydir. Herkesin günü bırakılsın; bize özgü, kendimize ait bir sabah olsun.

20.122.9

Cum instituerunt omnia contra naturae consuetudinem velle, novissime in totum ab illa desuescunt. Lucet: somni tempus est. Quies est: nunc exerceamur, nunc gestemur, nunc prandeamus. Iam lux propius accedit; tempus est cenae. Non oportet id facere, quod populus. Res sordida est trita ac vulgari via vivere. Dies publicus relinquatur: proprium nobis ac peculiare mane fiat.

20.122.10Bunlar benim gözümde ölmüş sayılır. Çünkü meşalelerin ve mumların ışığında yaşayanlar bir cenazeden, hem de erken ölmüş birinin cenazesinden ne kadar uzaktır ki? Aynı dönemde bu hayatı yaşayan birçok kişiyi hatırlıyoruz; aralarında eski pretor Acilius Buta da vardı. Büyük bir mirası tükettikten sonra yoksulluğunu itiraf ettiğinde Tiberius ona "Geç uyandın," demişti.

20.122.10

Isti vero mihi defunctorum loco sunt. Quantulum enim a funere absunt et quidem acerbo, qui ad faces et cereos vivunt? Hanc vitam agere eodem tempore multos meminimus, inter quos et Acilium Butam, praetorium, cui post patrimonium ingens consumptum Tiberius paupertatem confitenti sero, inquit, experrectus es.

20.122.11Iulius Montanus bir şiir okuyordu; idare eder bir şairdi, Tiberius'un dostluğuyla da soğukluğuyla da tanınırdı. Şiirlerine en büyük zevkle gün doğumlarını ve gün batımlarını katardı. Bu yüzden biri, onun bütün gün şiir okuduğuna kızıp okumalarına gidilmemesi gerektiğini söyleyince Natta Pinarius şöyle dedi: "Bundan daha cömert davranamam: Onu gün doğumundan gün batımına kadar dinlemeye hazırım."

20.122.11

Recitabat Montanus Iulius carmen, tolerabilis poeta et amicitia Tiberi notus et frigore. Ortus et occasus libentissime inserebat. Itaque cum indignaretur quidam illum toto die recitasse et negaret accedendum ad recitationes eius, Natta Pinarius ait: Numquam possum liberalius agere: paratus sum illum audire ab ortu ad occasum.

20.122.12Montanus şu dizeleri okuduğunda:

Phoebus yakıcı alevlerini öne sürmeye başlıyor, kızıl gün yayılıyor; artık kederli kırlangıç cıvıl cıvıl yuvalarına yiyecek taşımaya başlıyor ve yumuşak gagasıyla bölüştürüp sunuyor,

Marcus Vinicius'un yakın arkadaşı, dilinin edepsizliğiyle hak ettiği güzel akşam yemeklerinin peşinde koşan Romalı şövalye Varus "Buta uyumaya başlıyor," diye bağırdı. Sonra Montanus biraz sonra şunu okuyunca:

20.122.12

Cum hos versus recitasset: Incipit ardentes Phoebus producere flammas, Spargere se rubicunda dies, iam tristis hirundo Argutis reditura cibos inmittere nidis Incipit et molli partitos ore ministrat, Varus eques Romanus, M. Vinicii comes, cenarum bonarum adsectator, quas improbitate linguae merebatur, exclamavit: incipit Buta dormire. Deinde cum subinde recitasset:

20.122.13Artık çobanlar sığırlarını ahırlara yerleştirdi, artık tembel gece uyuyan topraklara sessizliğini vermeye başlıyor,

aynı Varus "Ne diyorsun? Gece mi oldu? Gidip Buta'ya sabah selamı vereyim," dedi. Onun tersine çevrilmiş bu hayatından daha bilinen bir şey yoktu; dediğim gibi, aynı dönemde birçok kişi bu hayatı yaşadı.

20.122.13

Iam sua pastores stabulis armenta locarunt, Iam dare sopitis nox pigra silentia terris Incipit, idem Varus inquit: Quid dicis? Iam nox est? Ibo et Butam salutabo. Nihil erat notius hac eius vita in contrarium circumacta; quam, ut dixi, multi eodem tempore egerunt.

20.122.14Bazılarının böyle yaşamasının sebebi, gecenin kendisinde daha hoş bir şey bulunduğunu düşünmeleri değildir; alışılmış hiçbir şeyin hoşlarına gitmemesidir. Ayrıca kötü bir vicdana ışık ağır gelir; her şeyi pahalıya ya da ucuza alındığına göre arzulayan ya da hor gören kimse bedava ışıktan tiksinir. Üstelik sefih insanlar, yaşadıkları sürece hayatlarının dillerde dolaşmasını isterler; hakkında susulursa emeklerinin boşa gittiğini düşünürler. Bu yüzden ün kazandırmayan bir şey yaptıklarında keyifleri kaçar.

Birçokları servetlerini yer bitirir, birçoklarının metresi vardır. Bu insanlar arasında bir ad edinmek için yalnızca sefihçe değil, göze çarpan bir şey yapmak gerekir; bu kadar meşgul bir şehirde sıradan bir ahlâksızlık dedikodu konusu olamaz.

20.122.14

Causa autem est ita vivendi quibusdam, non quia aliquid existiment noctem ipsam habere iucundius, sed quia nihil iuvat solitum, et gravis malae conscientiae lux est, et omnia concupiscenti aut contemnenti, prout magno aut parvo empta sunt, fastidio est lumen gratuitum. Praeterea luxuriosi vitam suam esse in sermonibus, dum vivunt, volunt; nam si tacetur, perdere se putant operam. Itaque male habent, quotiens faciunt quod excidat fama. Multi bona comedunt, multi amicas habent. Ut inter istos nomen invenias, opus est non tantum luxuriosam rem, sed notabilem facere; in tam occupata civitate fabulas vulgaris nequitia non invenit.

20.122.15Çok zarif bir hikâyeci olan Albinovanus Pedo'nun, Sextus Papinius'un evinin üst katında oturduğunu anlattığını dinlemiştik. Papinius ışıktan kaçan bu kalabalıktandı. "Gecenin üçüncü saatine doğru kırbaç sesleri duyuyorum," dedi. "Ne yaptığını soruyorum; hesap aldığı söyleniyor. Gecenin altıncı saatine doğru coşkulu bir bağırış duyuyorum; ne olduğunu soruyorum; ses çalışması yaptığı söyleniyor. Gecenin sekizinci saatine doğru şu tekerlek sesinin ne olduğunu soruyorum; arabayla gezintiye çıktığı söyleniyor.

20.122.15

Pedonem Albinovanum narrantem audieramus, erat autem fabulator elegantissimus, habitasse se supra domum S. Papini. Is erat ex hac turba lucifugarum. Audio, inquit, circa horam tertiam noctis flagellorum sonum. Quaero, quid faciat; dicitur rationes accipere. Audio circa horam sextam noctis clamorem concitatum; quaero, quid sit; dicitur vocem exercere. Quaero circa horam octavam noctis, quid sibi ille sonus rotarum velit; gestari dicitur.

20.122.16"Gün ağarırken koşuşturma başlıyor, köleler çağrılıyor, kilerciler, aşçılar kargaşaya düşüyor. Ne olduğunu soruyorum; ballı şarap ve buğday lapası istediği, hamamdan çıktığı söyleniyor." "Akşam yemeği onun gününü hiç aşmazdı," dedi, "çünkü çok tutumlu yaşardı; geceden başka hiçbir şey harcamazdı." Bu yüzden bazıları onun cimri ve pinti olduğunu söyleyince Pedo "Siz ona bir de 'kandil ışığında yaşayan' (lykhnobios) diyeceksiniz," dedi.

20.122.16

Circa lucem discurritur, pueri vocantur, cellarii, coqui tumultuantur. Quaero, quid sit; dicitur mulsum et halicam poposcisse, a balneo exisse. Excedebat. inquit, huius diem cena minime, valde enim frugaliter vivebat; nihil consumebat nisi noctem. Itaque credendo dicentibus illum quibusdam avarum et sordidum vos, inquit, illum et lychnobium dicetis.

20.122.17Kusurların bu kadar çok kendine özgü biçimi olduğunu görüyorsan şaşırmamalısın; çeşitlidirler, sayısız yüzleri vardır, türleri kavranamaz. Doğruya özen tek biçimlidir, çarpık olana özen çok biçimli; ne kadar yeni sapmalara isterse girebilir. Ahlâkta da aynısı olur: Tabiata uyanların ahlâkı kolaydır, rahattır, aralarındaki farklar küçüktür; bu çarpık insanlar ise hem herkesten hem birbirlerinden çok farklıdır.

20.122.17

Non debes admirari, si tantas invenis vitiorum proprietates; varia sunt, innumerabiles habent facies, comprendi eorum genera non possunt. Simplex recti cura est, multiplex pravi, et quantumvis novas declinationes capit. Idem moribus evenit; naturam sequentium faciles sunt, soluti sunt, exiguas differentias habent; his distorti plurimum et omnibus et inter se dissident.

20.122.18Yine de bu hastalığın başlıca sebebi bana ortak hayattan tiksinmek gibi görünüyor. Giyimleriyle, sofralarının zarafetiyle, arabalarının şıklığıyla nasıl başkalarından ayrılıyorlarsa, zamanlarını düzenleyişleriyle de öyle ayrılmak istiyorlar. Günah işlemenin ödülü kötü ün olan bu insanlar alışılmış günahlar işlemek istemezler. Deyim yerindeyse geriye doğru yaşayan bütün bu insanların peşinde koştuğu şey budur.

20.122.18

Causa tamen praecipua mihi videtur huius morbi vitae communis fastidium. Quomodo cultu se a ceteris distinguunt, quomodo elegantia cenarum, munditiis vehiculorum, sic se volunt separare etiam temporum dispositione. Nolunt solita peccare, quibus peccandi praemium infamia est. Hanc petunt omnes isti, qui, ut ita dicam, retro vivunt.

20.122.19Bu yüzden Lucilius, tabiatın çizdiği yolu tutmalı, ondan sapmamalıyız. Onu izleyenler için her şey kolay ve rahattır; ona karşı çabalayanların hayatı ise akıntıya karşı kürek çekenlerin hayatından farksızdır. Hoşça kal.

20.122.19

Ideo, Lucili, tenenda nobis via est, quam natura praescripsit, nec ab illa declinandum; illam sequentibus omnia facilia, expedita sunt, contra illam nitentibus non alia vita est quam contra aquam remigantibus. Vale.

20.123.1123. Mektup

Uzun olmaktan çok rahatsız geçen bir yolculuktan bitkin düşmüş olarak gecenin geç bir saatinde Alba'daki çiftliğime vardım; kendimden başka hazır hiçbir şeyim yok. Bu yüzden yorgunluğumu yatağımda dinlendiriyorum, aşçının ve fırıncının bu gecikmesini de hoş görüyorum. Çünkü tam bu konuda kendi kendime konuşuyorum: Hafifçe karşıladığın hiçbir şey ağır değildir; kendin öfkelenerek büyütmedikçe öfkelenecek hiçbir şey yoktur.

20.123.1

Itinere confectus incommodo magis quam longo in Albanum meum multa nocte perveni; nihil habeo parati nisi me. Itaque in lectulo lassitudinem pono, hanc coci ac pistoris moram boni consulo. Mecum enim de hoc ipso loquor, quam nihil sit grave, quod leviter excipias, indignandum nihil nisi ipse indignando adstruas.

20.123.2Fırıncımın ekmeği yok; ama kâhyanın var, kapıcının var, çiftçinin var. 'Kötü ekmek,' diyorsun. Bekle: İyi olacak. Açlık onu bile sana yumuşak ve has buğday ekmeği gibi gösterecek. Bu yüzden açlık buyurmadan yememeli; ben de bekleyeceğim ve iyi ekmeğe sahip olmaya ya da ondan tiksinmeyi bırakmaya başlamadan yemeyeceğim.

20.123.2

Non habet panem meus pistor; sed habet vilicus, sed habet atriensis, sed habet colonus. Malum pane, inquis. Exspecta: bonus fiet. Etiam illum tibi tenerum et siligineum fames reddet. Ideo non est ante edendum quam illa imperat; exspectabo ergo nec ante edam quam aut bonum panem habere coepero aut fastidire desiero.

20.123.3Aza alışmak zorunludur: Zengin ve hazza göre donanmış insanların bile karşısına, onları engelleyen birçok yer ve zaman güçlüğü çıkacaktır. Kimse istediği her şeye sahip olamaz; ama şunu yapabilir: Sahip olmadığı şeyi istememek ve önüne konan şeyleri neşeyle kullanmak. Terbiyeli ve hakarete katlanan bir mide, hürriyetin büyük bir parçasıdır.

20.123.3

Necessarium est parvo adsuescere: multae difficultates locorum, multae temporum etiam locupletibus et instructis ad voluptatem prohibentes occurrent. Quidquid vult habere nemo potest, illud potest, nolle quod non habet, rebus oblatis hilaris uti. Magna pars libertatis est bene moratus venter et contumeliae patiens.

20.123.4Yorgunluğumun kendi kendine dinmesinden ne büyük bir haz duyduğum anlatılamaz; ne masörler arıyorum, ne hamam, ne de zamandan başka bir çare. Çünkü emeğin biriktirdiğini dinlenme giderir. Bu akşam yemeği, ne olursa olsun, bir rahibin göreve başlama ziyafetinden daha hoş olacak.

20.123.4

Aestimari non potest, quantam voluptatem capiam ex eo, quod lassitudo mea sibi ipsa adsuescit; non unctores, non balineum, non ullum aliud remedium quam temporis quaero. Nam quod labor contraxit, quies tollit. Haec qualiscumque cena aditiali iucundior erit.

20.123.5Çünkü ruhumu ansızın sınadım; bu daha yalın ve daha gerçek bir sınavdır. Ruh kendini hazırladığında ve kendine sabrı buyurduğunda, ne kadar gerçek sağlamlığa sahip olduğu aynı ölçüde belli olmaz. En kesin kanıtlar anında verdiği kanıtlardır: Sıkıntılara yalnızca soğukkanlılıkla değil dinginlikle bakmışsa; parlamamış, kavga etmemişse; kendisine verilmesi gereken bir şeyi onu istemeyerek kendisi tamamlamışsa ve alışkanlığına bir şeyin eksik olduğunu, ama kendisine hiçbir şeyin eksik olmadığını düşünmüşse.

20.123.5

Aliquod enim experimentum animi sumpsi subito; hoc enim est simplicius et verius. Nam ubi se praeparavit et indixit sibi patientiam, non aeque apparet, quantum habeat verae firmitatis; illa sunt certissima argumenta, quae ex tempore dedit, si non tantum aequus molestias, sed placidus aspexit; si non excanduit, non litigavit; si quod dari deberet ipse sibi non desiderando supplevit et cogitavit aliquid consuetudini suae, sibi nihil deesse.

20.123.6Birçok şeyin ne kadar gereksiz olduğunu, eksik olmaya başlayıncaya kadar anlamadık; çünkü onları gerekli olduğu için değil, elimizde olduğu için kullanıyorduk. Başkaları edindiği için, çoğu insanda bulunduğu için ne çok şey ediniyoruz! Kötülüklerimizin sebeplerinden biri, örneklere göre yaşamamız, akılla düzenlenmeyip alışkanlıkla sürüklenmemizdir.

Az kişi yapsaydı taklit etmek istemeyeceğimiz şeyi, daha çok kişi yapmaya başladığında, daha yaygın olduğu için daha onurluymuş gibi izleriz. Yanlış, kamuya mal olduğunda bizde doğrunun yerini tutar.

20.123.6

Multa quam supervacua essent, non intelleximus, nisi deesse coeperunt; utebamur enim illis, non quia debebamus, sed quia habebamus. Quam multa autem paramus, quia alii paraverunt, quia apud plerosque sunt! Inter causas malorum nostrorum est, quod vivimus ad exempla, nec ratione conponimur sed consuetudine abducimur. Quod, si pauci facerent, nollemus imitari, cum plures facere coeperunt, quasi honestius sit, quia frequentius, sequimur. Et recti apud nos locum tenet error, ubi publicus factus est.

20.123.7Artık herkes öyle yolculuk ediyor ki önlerinden Numidyalı atlılar koşuyor, önlerinde bir haberci takımı gidiyor; karşıdan gelenleri yoldan iten ya da büyük bir toz bulutuyla onurlu bir adamın geldiğini gösteren hiç kimsenin olmaması utanç verici. Artık herkesin kristal kapları, akik kapları ve büyük ustaların elinden çıkmış kabartmalı kapları taşıyan katırları var; bütün yükünün sarsılsa da zarar görmeyecek şeylerden oluştuğunun görülmesi utanç verici. Herkesin köle oğlanları, ne güneş ne soğuk o körpe teni incitmesin diye yüzleri merhemle sıvanmış olarak taşınıyor; maiyetinde sağlıklı yüzü merheme ihtiyaç duyan tek bir oğlan bulunmaması utanç verici.

20.123.7

Omnes iam sic peregrinantur, ut illos Numidarum praecurrat equitatus, ut agmen cursorum antecedat; turpe est nullos esse, qui occurrentis via deiciant, aut qui honestum hominem venire magno pulvere ostendant. Omnes iam mulos habent, qui crustallina et murrina et caelata magnorum artificum manu portent; turpe est videri eas te habere sarcinas totas, quae e tuto concuti possint. Omnium paedagogia oblita facie vehuntur, ne sol, ne frigus teneram cutem laedat; turpe est neminem esse in comitatu tuo puerorum, cuius sana facies medicamentum desideret.

20.123.8Bütün bu insanlarla konuşmaktan kaçınmalı: Kusurları aktaran, onları bir yerden bir yere taşıyanlar bunlardır. İnsanların en kötü türü söz taşıyanlar gibi görünürdü; ama kusur taşıyanlar da var. Bunlarla konuşmak çok zarar verir; çünkü hemen bir etki yapmasa bile ruhta tohumlar bırakır ve onlardan ayrıldıktan sonra bile peşimizden gelir; sonra yeniden canlanacak bir kötülüktür.

20.123.8

Horum omnium sermo vitandus est: hi sunt, qui vitia tradunt et alio aliunde transerunt. Pessimum genus horum hominum videbatur, qui verba gestarent; sunt quidam, qui vitia gestant. Horum sermo multum nocet; nam etiam si non statim profecit, semina in animo relinquit sequiturque nos etiam cum ab illis discessimus, resurrecturum postea malum.

20.123.9Bir konser dinleyenlerin kulaklarında o ezgiyi ve şarkıların tatlılığını taşıyıp götürmesi, bunun da düşünceleri engelleyip ciddi şeylere yönelmeye izin vermemesi gibi, dalkavukların ve kötü şeyleri övenlerin sözleri de duyulduğundan daha uzun süre akılda kalır. Tatlı bir sesi ruhtan silkip atmak kolay değildir; peşimizden gelir, sürer ve aradan zaman geçtikten sonra geri döner. Bu yüzden kulaklar kötü seslere, hem de daha ilk seslere kapatılmalıdır; çünkü bir başlangıç yapıp içeri alındıklarında daha cüretkâr olurlar.

20.123.9

Quemadmodum qui audierunt symphoniam, ferunt secum in auribus modulationem illam ac dulcedinem cantuum, quae cogitationes impedit nec ad seria patitur intendi, sic adulatorum et prava laudantium sermo diutius haeret quam auditur. Nec facile est animo dulcem sonum excutere; prosequitur et durat et ex intervallo recurrit. Ideo cludendae sunt aures malis vocibus et quidem primis; cum initium fecerunt admissaeque insunt plus audent.

20.123.10Sonra şu sözlere varılır: "Fazilet, felsefe ve adalet boş sözlerin tıkırtısıdır. Tek mutluluk hayattan iyi yararlanmaktır. Yemek, içmek, mirasın tadını çıkarmak: Yaşamak budur, ölümlü olduğunu hatırlamak budur. Günler akıp gidiyor, telafi edilemeyen hayat koşup geçiyor; akıllı olmakta tereddüt mü ediyoruz? Hep haz alamayacak bir yaşa, şimdilik haz alabildiği, istediği sürece, tutumluluğu yüklemenin ne yararı var? Ölümün önüne geç ve onun alıp götüreceği her şeyi şimdiden kendin için yok et. Metresin yok, metresini kıskandıracak bir oğlanın yok; her gün ayık çıkıyorsun ortaya; akşam yemeğini, babana hesap defteri onaylatacakmış gibi yiyorsun. Bu yaşamak değil, başkasının hayatına seyirci olmaktır."

20.123.10

Inde ad haec pervenitur verba: virtus et philosophia et iustitia verborum inanium crepitus est. Una felicitas est bene vitae facere. Esse, bibere, frui patrimonio, hoc est vivere, hoc est se mortalem esse meminisse. Fluunt dies et inreparabilis vita decurrit; dubitamus sapere? Quid iuvat aetati non semper voluptates recepturae interim, dum potest, dum poscit, ingerere frugalitatem? Eo mortem praecurre et quidquid illa ablatura est, iam sine tibi interire. Non amicam habes, non puerum, qui amicae moveat invidiam; cottidie sobrius prodis; sic cenas tamquam ephemeridem patri adprobaturus: non est istud vivere, sed alienae vitae interesse.

20.123.11"Mirasçının mallarını yönetip kendine her şeyi esirgemek ne büyük bir delilik! Büyük bir miras sana dostunu düşman eder; çünkü ne kadar çok alırsa ölümüne o kadar çok sevinir. Başkalarının hayatının bu kederli ve kibirli denetçilerine, kendi hayatlarının düşmanlarına, bu kamu lalalarına beş para verme; iyi bir hayatı iyi bir üne tercih etmekte de tereddüt etme."

20.123.11

Quanta dementia est heredis sui res procurare et sibi negare omnia, ut tibi ex amico inimicum magna faciat hereditas. Plus enim gaudebit tua morte, quo plus acceperit. Istos tristes et superciliosos alienae vitae censores, suae hostes, publicos paedagogos assis ne feceris nec dubitaveris bonam vitam quam opinionem bonam malle.

20.123.12Bu seslerden, Ulysses'in ancak bağlı olarak yanlarından geçmek istediği o seslerden kaçar gibi kaçmalı. Aynı güce sahiptirler: İnsanı vatanından, ana babasından, dostlarından, faziletlerinden uzaklaştırır ve utanç verici bir hayata çarpıp parçalarlar; o hayat utanç verici bir umut dışında sefildir. Doğru sınırı izlemek ve kendini, ancak ahlâken güzel olan şeylerin sana hoş geleceği bir noktaya getirmek ne kadar daha iyidir!

20.123.12

Hae voces non aliter fugiendae sunt quam illae, quas Ulixes nisi alligatus praetervehi noluit. Idem possunt; abducunt a patria, a parentibus, ab amicis, a virtutibus et in turpem vitam misera nisi turpi spe illidunt. Quanto satius est rectum sequi limitem et eo se perducere, ut ea demum sint tibi iucunda, quae honesta.

20.123.13Buna, bizi ya davet eden ya da kaçıran iki tür şey olduğunu bilirsek ulaşabiliriz. Zenginlik, hazlar, güzellik, hırs ve öteki okşayıcı ve gülümseyen şeyler davet eder; emek, ölüm, acı, rezillik, kısıtlı bir geçim kaçırır. Bu yüzden ötekilerden korkmamak, berikileri arzulamamak için alıştırma yapmalıyız. Ters yönde savaşalım: Davet edenlerden uzaklaşalım, saldıranlara karşı ayaklanalım.

20.123.13

Quod adsequi poterimus, si scierimus duo esse genera rerum, quae nos aut invitent aut fugent. Invitant ut divitiae, voluptates, forma, ambitio, cetera blanda et adridentia; fugat labor, mors, dolor, ignominia, victus adstrictior. Debemus itaque exerceri, ne haec timeamus, ne illa cupiamus. In contrarium pugnemus et ab invitantibus recedamus, adversus petentia concitemur.

20.123.14İnenlerle çıkanların duruşunun ne kadar farklı olduğunu görmüyor musun? Yokuş aşağı gidenler bedenlerini geriye yaslar, yokuş yukarı gidenler öne eğilir. Çünkü Lucilius, inerken ağırlığını öne vermek, çıkarken geriye çekmek kusurla uzlaşmaktır. Hazlara inilir, sert ve çetin şeylere ise tırmanmak gerekir; burada bedenimizi öne itelim, orada dizginleyelim.

20.123.14

Non vides, quam diversus sit descendentium habitus et ascendentium? Qui per pronum eunt, resupinant corpora, qui in arduum, incumbunt. Nam si descendas, pondus suum in priorem partem dare, si ascendas, retro abducere cum vitio, Lucili, consentire est. In voluptates descenditur, in aspera et dura subeundum est; hic inpellamus corpora, illic refrenemus.

20.123.15Şimdi kulaklarımız için yalnızca hazzı övenlerin, kendi başlarına korkunç olan acının korkusunu salanların zararlı olduğunu söylediğimi mi düşünüyorsun? Bizi Stoacı okulun kılığı altında kusurlara teşvik edenlerin de bize zarar verdiğini düşünüyorum. Çünkü şunu övünerek ileri sürerler: Yalnız bilge ve bilgili kişi gerçek âşıktır. Bu sanatta yalnız o ustadır; içki meclislerinde ve sofra arkadaşlığında da en becerikli olan bilgedir. Gençlerin hangi yaşa kadar sevilmesi gerektiğini araştıralım, derler.

20.123.15

Hoc nunc me existimas dicere, eos tantum perniciosos esse auribus nostris, qui voluptatem laudant, qui doloris metus, per se formidabiles res, incutiunt? Illos quoque nocere nobis existimo, qui nos sub specie Stoicae sectae hortantur ad vitia. Hoc enim iactant: solum sapientem et doctum esse amatorem. Solus sapit ad hanc artem; aeque conbibendi et convivendi sapiens est peritissimus. Quaeramus, ad quam usque aetatem iuvenes amandi sint.

20.123.16Bunlar Yunan âdetine bırakılsın; biz kulaklarımızı daha çok şu sözlere çevirelim: Kimse rastlantıyla iyi olmaz. Fazilet öğrenilmelidir. Haz alçak ve küçük bir şeydir, hiçbir değer verilmemelidir; dilsiz hayvanlarla ortaktır, en küçük ve en aşağılık yaratıklar bile ona koşar. Şan boş, uçucu bir şeydir, rüzgârdan daha oynaktır. Yoksulluk, ona direnenden başka kimse için kötü değildir. Ölüm kötü değildir; daha ne arıyorsun? İnsan soyunun tek eşit hakkı odur. Batıl inanç bir delinin yanılgısıdır: Sevilmesi gerekenlerden korkar; taptığı kimseleri incitir. Çünkü tanrıları inkâr etmenle onları kötülemen arasında ne fark var?

20.123.16

Haec Graecae consuetudini data sint, nos ad illa potius aures derigamus: Nemo est casu bonus. Discenda virtus est. voluptas humilis res et pusilla est et in nullo habenda pretio, communis cum mutis animalibus, ad quam minima et contemptissima advolant. Gloria vanum et volucre quiddam est auraque mobilius. Paupertas nulli malum est nisi repugnanti. Mors malum non est; quid quaeris? Sola ius aecum generis humani. Superstitio error insanientis est; amandos timet; quos colit, violat. Quid enim interest, utrum deos neges an infames?

20.123.17Bunlar öğrenilmeli, hatta ezberlenmelidir; felsefe kusura bahaneler fısıldamamalıdır. Hekimin kendisini ölçüsüzlüğe teşvik ettiği hastanın hiçbir kurtuluş umudu yoktur. Hoşça kal.

20.123.17

Haec discenda, immo ediscenda sunt; non debet excusationes vitio philosophia suggerere. Nullam habet spem salutis aeger, quem ad intemperantiam medicus hortatur. Vale.

20.124.1124. Mektup

Sana eskilerin birçok öğüdünü aktarabilirim, yeter ki kaçma ve ince kaygıları öğrenmekten bıkma.

Ama kaçmıyorsun; hiçbir incelik de seni uzaklaştırmıyor. Senin zarafetine böyle büyük şeyleri gelişigüzel izlemek yakışmaz. Şunu beğeniyorum: Her şeyi bir ilerlemeye bağlıyorsun ve ancak en büyük incelikle hiçbir şey elde edilmediğinde rahatsız oluyorsun. Bunun şimdi de olmaması için çaba göstereceğim. Soru şu: İyi his ile mi kavranır, akıl ile mi? Buna, iyinin dilsiz hayvanlarda ve bebeklerde bulunmadığı da eklenir.

20.124.1

Possum multa tibi veterum praecepta referre, Ni refugis tenuisque piget cognoscere curas. Non refugis autem nec ulla te subtilitas abigit. Non est elegantiae tuae tam magna sectari secure. Illud probo, quod omnia ad aliquem profectum redigis et tunc tantum offenderis, ubi summa subtilitate nihil agitur. Quod ne nunc quidem fieri laborabo. Quaeritur, utrum sensu conprendatur an intellectu bonum? Huic adiunctum est in mutis animalibus et infantibus non esse.

20.124.2Hazzı en yükseğe koyanlar iyinin hissedilir bir şey olduğuna hükmeder; biz ise tersine, onu ruha verdiğimiz için akılla kavranır bir şey olduğuna. Hisler iyi hakkında yargıda bulunsaydı hiçbir hazzı reddetmezdik; çünkü davet etmeyen, hoşa gitmeyen haz yoktur. Tersine, hiçbir acıya isteyerek katlanmazdık; çünkü hisleri rahatsız etmeyen acı yoktur.

20.124.2

Quicumque voluptatem in summo ponunt, sensibile iudicant bonum, nos contra intellegibile, qui illud animo damus. Si de bono sensus iudicarent, nullam voluptatem reiceremus, nulla enim non invitat, nulla non delectat; et e contrario nullum dolorem volentes subiremus, nullus enim non offendit sensum.

20.124.3Ayrıca hazdan fazla hoşlananlar ve acıdan en çok korkanlar kınanmayı hak etmezdi. Oysa oburluğa ve şehvete kendini kaptıranları kınar, acı korkusuyla erkekçe hiçbir şeye cesaret edemeyecek olanları hor görürüz. Ama iyinin ve kötünün yargıçları olan hislere boyun eğiyorlarsa ne kusur işliyorlar? Çünkü yönelme ve kaçınma hükmünü siz hislere teslim ettiniz.

20.124.3

Praeterea non essent digni reprehensione, quibus nimium voluptas placet quibusque summus est doloris timor. Atqui inprobamus gulae ac libidini addictos et contemnimus illos, qui nihil viriliter ausuri sunt doloris metu. Quid autem peccant, si sensibus, id est iudicibus boni ac mali, parent? His enim tradidistis adpetitionis et fugae arbitrium.

20.124.4Ama elbette bu işin başına akıl konmuştur: Mutlu hayat hakkında, fazilet hakkında, ahlâken güzel olan hakkında nasıl karar veriyorsa, iyi ve kötü hakkında da öyle karar verir. Oysa ötekilerde daha iyi olan parça hakkında hüküm en değersiz parçaya bırakılır; iyi hakkında his karar verir: körelmiş, kalın, insanda öteki hayvanlardan daha ağır olan bir şey.

20.124.4

Sed videlicet ratio isti rei praeposita est; illa quemadmodum de beata vita, quemadmodum de virtute, de honesto, sic et de bono maloque constituit. Nam apud istos vilissimae parti datur de meliore sententia, ut de bono pronuntiet sensus, obtunsa res et hebes et in homine quam in aliis animalibus tardior.

20.124.5Ya biri küçük şeyleri gözleriyle değil dokunarak ayırt etmek isteseydi? Bunun için gözlerin bakışından daha ince ve daha dikkatli bir bakış yoktur; ama o da bize iyiyi ve kötüyü ayırt etme imkânı vermez. En yüksek iyi ve kötü hakkında dokunmanın yargıda bulunduğu kişinin, doğruyu ne kadar büyük bir bilgisizlik içinde aradığını, yüce ve ilâhî şeyleri ne kadar yere çaldığını görüyorsun.

20.124.5

Quid si quis vellet non oculis, sed tactu minuta discernere? Subtilior ad hoc acies nulla quam oculorum et intentior daret bonum malumque dinoscere. Vides in quanta ignorantia veritatis versetur et quam humi sublimia ac divina proiecerit, apud quem de summo, bono malo, iudicat tactus.

20.124.6"Her ilim ve sanatın," deniyor, "kendisinden doğup büyüyeceği açık ve hisle kavranmış bir şeye sahip olması gerektiği gibi, mutlu hayat da temelini ve başlangıcını açık şeylerden, hissin altına düşen şeyden alır. Siz de mutlu hayatın başlangıcını açık şeylerden aldığını söylüyorsunuz."

20.124.6

Quemadmodum, inquit, omnis scientia atque ars aliquid debet habere manifestum sensuque conprehensum, ex quo oriatur et crescat, sic beata vita fundamentum et initium a manifestis ducit et eo, quod sub sensum cadat. Nempe vos a manifestis beatam vitam initium sui capere dicitis.

20.124.7Biz tabiata uygun olan şeylerin mutluluk verici olduğunu söylüyoruz. Neyin tabiata uygun olduğu ise, neyin sağlam olduğu gibi, açıkça ve hemen görünür. Tabiata uygun olanı, yani yeni doğana hemen nasip olan şeyi ben iyi değil, iyinin başlangıcı diye adlandırırım. Sen ise en yüksek iyiyi, hazzı, bebekliğe veriyorsun; böylece doğan kişi, yetkin insanın ulaştığı yerden başlıyor.

20.124.7

Dicimus beata esse, quae secundum naturam sint. Quid autem secundum naturam sit, palam et protinus apparet, sicut quid sit integrum. Quod secundum naturam est, quod contigit protinus nato, non dico bonum, sed initium boni. Tu summum bonum, voluptatem, infantiae donas, ut inde incipiat nascens, quo consummatus homo pervenit.

20.124.8Doruğu kökün yerine koyuyorsun. Biri ana rahminde gizlenen, cinsiyeti bile belirsiz, körpe, eksik ve biçimsiz olan ceninin şimdiden bir iyiye sahip olduğunu söyleseydi, açıkça yanılıyor gibi görünürdü. Oysa hayatı daha yeni almakta olan ile ana karnında gizli bir yük olan arasında ne kadar az fark var! İkisi de iyiyi ve kötüyü kavramak bakımından aynı ölçüde olgundur; bebek de henüz bir ağaçtan ya da herhangi bir dilsiz hayvandan daha fazla iyiye yatkın değildir.

İyi neden ağaçta ve dilsiz hayvanda yoktur? Çünkü akıl da yoktur. Bu yüzden bebekte de yoktur; çünkü onda da akıl eksiktir. Bebek akla ulaştığında iyiye ulaşacaktır. Akılsız canlı vardır, henüz akıllı olmayan canlı vardır, akıllı ama eksik canlı vardır: Bunların hiçbirinde iyi yoktur; iyiyi akıl beraberinde getirir.

20.124.8

Cacumen radicis loco ponis. Si quis diceret illum in materno utero latentem, sexus quoque incerti, tenerum et inperfectum et informem iam in aliquo bono esse, aperte videretur errare. Atqui quantulum interest inter eum, qui cum maxime vitam accipit, et illum, qui maternorum viscerum latens onus est? Uterque, quantum ad intellectum boni ac mali, aeque maturus est, et non magis infans adhuc boni capax est quam arbor aut mutum aliquod animal. Quare autem bonum in arbore animalique muto non est? Quia nec ratio. Ob hoc in infante quoque non est, nam et huic deest; tunc ad bonum perveniet, cum ad rationem pervenerit. Est aliquod inrationale animal, est aliquod nondum rationale, est rationale sed inperfectum; in nullo horum bonum, ratio illud secum adfert.

20.124.9Peki saydığım bu şeyler arasındaki fark nedir? Akılsız olanda iyi hiçbir zaman olmayacaktır. Henüz akıllı olmayanda o sırada iyi olamaz. Akıllı ama eksik olanda iyi artık olabilir, ama yoktur.

20.124.9

Quid ergo inter ista, quae rettuli, distat? In eo, quod inrationale est, numquam erit bonum. In eo, quod nondum rationale est, tunc esse bonum non potest. Esse in eo, quod rationale est sed inperfectum, iam potest bonum, sed non est.

20.124.10Lucilius, demek istediğim şu: İyi herhangi bir bedende, herhangi bir yaşta bulunmaz; ondan bebeklik, sonun ilkten, yetkinin başlangıçtan uzak olduğu kadar uzaktır. Öyleyse körpe, daha yeni şekillenen küçük bir bedende de yoktur. Neden olmasın? Tohumda olmadığından daha fazla değil.

20.124.10

Ita dico, Lucili: bonum non in quolibet corpore, non in qualibet aetate invenitur et tantum abest ab infantia, quantum a primo ultimum, quantum ab initio perfectum. Ergo nec in tenero, modo coalescente corpusculo est. Quidni non sit? Non magis quam in semine.

20.124.11Bunu şöyle söyleyebilirsin: Bir ağacın ve bir ekinin iyisini biliriz; bu iyi, toprağı yeni yarıp çıkan ilk yaprakta yoktur. Buğdayın bir iyisi vardır; bu, süt veren otta da, yumuşak başak kabuğundan çıkarken de henüz yoktur; ancak yaz ve gereken olgunluk tahılı pişirdiğinde vardır. Her tabiat iyisini ancak tamamlandığında ortaya koyduğu gibi, insanın iyisi de insanda ancak aklı yetkinleştiğinde vardır.

20.124.11

Hoc si dicas, aliquod arboris ac sati bonum novimus; hoc non est in prima fronde, quae emissa eum maxime solum rumpit. Est aliquod bonum tritici; hoc nondum est in herba lactente nec cum folliculo se exerit spica mollis, sed cum frumentum aestas et debita maturitas coxit. Quemadmodum omnis natura bonum suum nisi consummata non profert, ita hominis bonum non est in homine, nisi cum illi ratio perfecta est.

20.124.12Peki bu iyi nedir? Söyleyeyim: Hür, dimdik, öteki şeyleri kendine boyun eğdiren, kendisi ise hiçbir şeye boyun eğmeyen bir ruh. Bebeklik bu iyiye o kadar yatkın değildir ki çocukluk onu ummaz, gençlik ise onu haksız yere umar. Yaşlılık uzun ve gayretli bir çabayla ona ulaşırsa ne mutlu. Eğer iyi buysa, akılla kavranır bir şeydir.

20.124.12

Quod autem hoc bonum? Dicam: liber animus, erectus, alia subiciens sibi, se nulli. Hoc bonum adeo non recipit infantia, ut pueritia non speret, adulescentia inprobe speret; bene agitur cum senectute, si ad illud longo studio intentoque pervenit. Si hoc est bonum, et intellegibile est.

20.124.13"Bir ağacın bir iyisi, bir otun bir iyisi olduğunu söyledin," deniyor; "öyleyse bebeğin de bir iyisi olabilir." Gerçek iyi ne ağaçlarda ne dilsiz hayvanlardadır; onlarda iyi olan şeye ödünç bir adla iyi denir. 'Nedir o?' diyorsun. Her birinin tabiatına uygun olan şey. Ama iyi dilsiz bir hayvana hiçbir şekilde düşemez; o daha mutlu ve daha iyi bir tabiata aittir. Akla yer olmayan yerde iyi yoktur.

20.124.13

Dixisti, inquit, aliquod bonum esse arboris, aliquod herbae; potest ergo aliquod esse et infantis. Verum bonum nec in arboribus nec in mutis animalibus; hoc, quod in illis bonum est, precario bonum dicitur. Quod est? inquis. Hoc, quod secundum cuiusque naturam est. Bonum quidem cadere in mutum animal nullo modo potest; felicioris meliorisque naturae est. Nisi ubi rationi locus est, bonum non est.

20.124.14Dört tabiat vardır: ağacın, hayvanın, insanın ve tanrının. Akıllı olan son ikisi aynı tabiata sahiptir; birinin ölümsüz, ötekinin ölümlü olmasıyla ayrılırlar. Bunlardan birinin, yani tanrının iyisini tabiat yetkinleştirir; ötekinin, yani insanın iyisini çaba. Geri kalanlar, yani akıldan yoksun olanlar, yalnızca kendi tabiatlarında yetkindir, gerçekten yetkin değil.

Çünkü ancak evrensel tabiata göre yetkin olan şey yetkindir; evrensel tabiat ise akıllıdır. Geri kalanlar kendi cinslerinde yetkin olabilirler.

20.124.14

Quattuor hae naturae sunt, arboris, animalis, hominis, dei; haec duo, quae rationalia, sunt, eandem naturam habent, illo diversa sunt, quod alterum inmortale, alterum mortale est. Ex his ergo unius bonum natura perficit, dei scilicet, alterius cura, hominis. Cetera tantum in sua natura perfecta sunt, non vere perfecta, a quibus abest ratio. Hoc enim demum perfectum est, quod secundum universam naturam perfectum, universa autem natura rationalis est. Cetera possunt in suo genere esse perfecta.

20.124.15Mutlu hayatın bulunamayacağı şeyde, mutlu hayatı meydana getiren şey de bulunamaz; mutlu hayatı ise iyiler meydana getirir. Dilsiz hayvanda mutlu hayat yoktur; mutlu hayatı meydana getiren şey de yoktur; öyleyse dilsiz hayvanda iyi yoktur.

20.124.15

In quo non potest beata vita esse, nec id potest, quo beata vita efficitur, beata autem vita bonis efficitur. In muto animali non est beata vita nec id, quo beata vita efficitur, in muto animali bonum non est.

20.124.16Dilsiz hayvan şimdiki şeyleri hisle kavrar. Geçmiş şeyleri ise ancak hissini uyaracak bir şeyle karşılaştığında hatırlar; örneğin at, yolun başına getirildiğinde yolu hatırlar. Ahırdayken, ne kadar sık çiğnemiş olursa olsun, o yola dair hiçbir hatırası yoktur. Üçüncü zaman, yani gelecek ise dilsiz hayvanları hiç ilgilendirmez.

20.124.16

Mutum animal sensu conprendit praesentia. Praeteritorum reminiscitur, cum id incidit, quo sensus admoneretur; tamquam equus reminiscitur viae, cum ad initium eius admotus est. In stabulo quidem nulla illi viae est quamvis saepe calcatae memoria. Tertium vero tempus, id est futurum, ad muta non pertinet.

20.124.17Öyleyse zamanın yetkin bir kullanımına sahip olmayanların tabiatı nasıl yetkin görünebilir? Çünkü zaman üç kısımdan oluşur: geçmiş, şimdi ve gelecek. Hayvanlara yalnızca en kısa ve gelip geçici olanı, şimdi verilmiştir. Geçmişi nadiren hatırlarlar ve onu ancak şimdiki şeylerle karşılaştıklarında geri çağırırlar.

20.124.17

Quomodo ergo potest eorum videri perfecta natura, quibus usus perfecti temporis non est? Tempus enim tribus partibus constat, praeterito, praesente, venturo. Animalibus tantum quod gravissimum est intra cursum datum, praesens. Praeteriti rara memoria est nec umquam revocatur nisi praesentium occursu.

20.124.18Öyleyse yetkin bir tabiatın iyisi yetkin olmayan bir tabiatta bulunamaz; ya da böyle bir tabiat ona sahipse, ekinler de sahiptir. Dilsiz hayvanların tabiata uygun görünen şeylere yönelik güçlü ve coşkun dürtüleri olduğunu da inkâr etmiyorum; ama bu dürtüler düzensiz ve bulanıktır. İyi ise hiçbir zaman düzensiz ya da bulanık değildir.

20.124.18

Non potest ergo perfectae naturae bonum in inperfecta esse natura, aut si natura talis hoc habet, habent et sata. Nec illud nego, ad ea, quae videntur secundum naturam, magnos esse mutis animalibus impetus et concitatos, sed inordinatos ac turbidos. Numquam autem inordinatum est bonum aut turbidum.

20.124.19'Ne yani,' diyorsun, 'dilsiz hayvanlar karışık ve düzensiz mi hareket ediyor?' Tabiatları düzene elverişli olsaydı karışık ve düzensiz hareket ettiklerini söylerdim; oysa onlar kendi tabiatlarına göre hareket ederler. Çünkü karışık olan, bir zaman karışık olmayabilecek olandır; kaygılı olan, kaygısız olabilecek olandır. Kimsede, fazileti olamayacaksa, kusur da yoktur; dilsiz hayvanlarda hareket tabiatları gereği böyledir.

20.124.19

Quid ergo? inquis, muta animalia perturbate et indisposite moventur? Dicerem illa perturbate et indisposite moveri, si natura illorum ordinem caperet; nunc moventur secundum naturam suam. Perturbatum enim id est, quod esse aliquando et non perturbatum potest; sollicitum est, quod potest esse securum. Nulli vitium est, nisi cui virtus potest esse; mutis animalibus talis ex natura sua motus est.

20.124.20Ama seni uzun süre alıkoymayayım: Dilsiz hayvanda bir tür iyi, bir tür fazilet, bir tür yetkinlik olacaktır; ama ne mutlak anlamda iyi, ne fazilet, ne yetkinlik. Çünkü bunlar yalnız neden, ne ölçüde ve nasıl olduğunu bilmesi kendilerine verilen akıllı varlıklara nasip olur. Böylece iyi, akıl sahibi olandan başka hiçbir şeyde yoktur.

20.124.20

Sed ne te diu teneam, erit aliquod bonum in muto animali, erit aliqua virtus, erit aliquid perfectum, sed nec bonum absolute nec virtus nec perfectum. Haec enim rationalibus solis contingunt, quibus datum est scire quare, quatenus, quemadmodum. Ita bonum in nullo est, nisi in quo ratio.

20.124.21Bu tartışmanın ne işe yaradığını, ruhuna ne yarar sağlayacağını mı soruyorsun? Söyleyeyim: Hem ruhu çalıştırır, hem bileyip keskinleştirir, hem de nasılsa bir şeyle uğraşacak olan ruhu ahlâken güzel bir meşguliyetle tutar. Ayrıca kötü şeylere koşanları alıkoyduğu ölçüde de yarar sağlar. Ama şunu da söylüyorum: Sana kendi iyini göstermekten, seni dilsiz hayvanlardan ayırmaktan, seni tanrının yanına koymaktan daha fazla hiçbir şekilde yararlı olamam.

20.124.21

Quo nunc pertineat ista disputatio quaeris, et quid animo tuo profutura sit? Dico: et exercet illum et acuit et utique aliquid acturum occupatione honesta tenet. Prodest autem etiam quo moratur ad prava properantes. Sed et illud dico: nullo modo prodesse possum magis, quam si tibi bonum tuum ostendo, si te a mutis animalibus separo, si cum deo pono.

20.124.22Neden, diyorum, bedeninin gücünü besleyip çalıştırıyorsun? Tabiat sürü hayvanlarına ve yırtıcılara bundan daha büyüğünü verdi. Neden güzelliğine özen gösteriyorsun? Her şeyi yapsan da yakışıklılıkta dilsiz hayvanlar seni geçecektir. Saçını neden bu kadar büyük bir özenle tarıyorsun? Onu ister Partlar gibi salıver, ister Germenler gibi bağla, ister İskitlerin yaptığı gibi dağıt; herhangi bir atın yelesi daha gür savrulacak, aslanların boynunda daha güzel kabaracaktır. Kendini hıza hazırlasan da küçük bir tavşana bile denk olamayacaksın.

20.124.22

Quid, inquam, vires corporis alis et exerces? Pecudibus istas maiores ferisque natura concessit. Quid excolis formam? Cum omnia feceris, a mutis animalibus decore vinceris. Quid capillum ingenti diligentia comis? Cum illum vel effuderis more Parthorum vel Germanorum modo vinxeris vel, ut Scythae solent, sparseris, in quolibet equo densior iactabitur iuba, horrebit in leonum cervice formonsior. Cum te ad velocitatem paraveris, par lepusculo non eris.

20.124.23Başkasının alanında çabalarken yenilmen zorunlu olan şeyleri bırakıp kendi iyine dönmek istemez misin?

Nedir bu iyi? Elbette düzeltilmiş ve saf, tanrıyla yarışan, kendini insanî şeylerin üstüne yükselten, kendine ait hiçbir şeyi kendi dışına koymayan bir ruh. Sen akıllı bir canlısın. Öyleyse sendeki iyi nedir? Yetkin akıl. Onu gayesine, olabildiğince büyüyebileceği noktaya kadar çağırmaz mısın?

20.124.23

Vis tu relictis, in quibus vinci te necesse est, dum in aliena niteris, ad bonum reverti tuum? Quod est hoc? Animus scilicet emendatus ac purus, aemulator dei, super humana se extollens, nihil extra se sui ponens. Rationale animal es. Quod ergo in te bonum est? Perfecta ratio. An tu ad suum finem hanc evocas, in quantum potest plurimum crescere?

20.124.24Her sevinç sende ondan doğduğunda, insanların kaptığı, dilediği, koruduğu şeyleri görüp de tercih edeceğin şöyle dursun, isteyeceğin hiçbir şey bulamadığında kendini mesut say. Sana kendini ölçeceğin, artık yetkin olduğunu hissedeceğin kısa bir formül vereyim: Mutlu sanılanların en mutsuz insanlar olduğunu anladığında kendine ait olana sahip olacaksın. Hoşça kal.

20.124.24

Tunc beatum esse te iudica, cum tibi ex ea gaudium omne nascetur, cum visis, quae homines eripiunt, optant, custodiunt, nihil inveneris, non dico quod malis, sed quod velis. Brevem tibi formulam dabo, qua te metiaris, qua perfectum esse iam sentias: tunc habebis tuum, cum intelleges infelicissimos esse felices. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…