İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

XI–XIII. Kitap

11_13.84.184. Mektup

Tembelliğimi üzerimden atan bu yolculukların hem sağlığıma hem çalışmalarıma yararlı olduğunu düşünüyorum. Sağlığıma neden yardım ettiklerini görüyorsun: edebiyat sevgisi beni tembel ve bedenime karşı ihmalkâr yaptığından, başkalarının emeğiyle idman yapmış oluyorum. Çalışmalarıma neden yararlı olduklarını da söyleyeyim: okumalarımdan hiç geri durmadım. Bence okumak gereklidir: önce, yalnız kendimle yetinmemek için; sonra, başkalarının araştırıp bulduklarını öğrenince hem bulunmuş olanlar hakkında hüküm verebilmek hem de bulunacakları düşünebilmek için. Okumak yeteneği besler; çalışmaktan yorulan yeteneği de, yine çalışmadan ayrı düşmeden dinlendirir.

11_13.84.1

Itinera ista, quae segnitiam mihi excutiunt, et valitudini meae prodesse iudico et studiis. Quare valitudinem adiuvent, vides: cum pigrum me et neglegentem corporis litterarum amor faciat, aliena opera exerceor; studio quare prosint, indicabo: a lectionibus nihil recessi. Sunt autem, ut existimo, necessariae, primum ne sim me uno contentus; deinde ut, cum ab aliis quaesita cognovero, tum et de inventis iudicem et cogitem de inveniendis. Alit lectio ingenium et studio fatigatum, non sine studio tamen, reficit.

11_13.84.2Ne yalnız yazmalı ne yalnız okumalıyız. Biri, yani yazmak, güçleri bunaltıp tüketir; öteki ise gevşetip sulandırır. Sırayla birinden ötekine geçmeli, birini ötekiyle dengelemeliyiz; öyle ki okumayla toplanan her şeyi kalem bir bütüne dönüştürsün.

11_13.84.2

Nec scribere tantum nec tantum legere debemus; altera res contristabit vires et exhauriet, de stilo dico, altera solvet ac diluet. Invicem hoc et illo commeandum est et alterum altero temperandum, ut quicquid lectione collectum est, stilus redigat in corpus.

11_13.84.3Söylendiği gibi arıları taklit etmeliyiz: dolaşıp bal yapmaya elverişli çiçekleri toplarlar, sonra getirdikleri her şeyi düzenleyip peteklere dağıtırlar ve bizim Vergilius'un dediği gibi,

akışkan balları sıkıştırıp tatlı nektarla doldururlar gözeleri.

11_13.84.3

Apes, ut aiunt, debemus imitari, quae vagantur et flores ad mel faciendum idoneos carpunt, deinde quicquid attulere, disponunt ac per favos digerunt et, ut Vergilius noster ait, liquentia mella Stipant et dulci distendunt nectare cellas.

11_13.84.4Arılar hakkında şu pek belli değildir: çiçeklerden hemen bal olan bir özsu mu çekerler, yoksa topladıklarını bir karışımla ve kendi soluklarının özelliğiyle bu tada mı dönüştürürler? Çünkü bazılarına göre arıların bildiği bal yapmak değil, bal toplamaktır. Hindistan'da kamış yapraklarında bal bulunduğunu söylerler; onu ya o iklimin çiyi ya da kamışın kendi tatlı ve daha yoğun özsuyu meydana getirirmiş. Bizim bitkilerimizde de aynı gücün, ama daha az belirgin ve göze çarpan bir biçimde bulunduğunu, bu iş için yaratılmış hayvanın onun izini sürüp topladığını söylerler. Bazıları ise yeşeren ve çiçek açan bitkilerin en körpe kısımlarından kopardıkları şeyin, saklama ve düzenleme yoluyla bu keyfiyete dönüştüğünü düşünür; deyim yerindeyse bir tür maya da işin içindedir ve farklı şeyler onun sayesinde tek bir bütün hâlinde kaynaşır.

11_13.84.4

De illis non satis constat, utrum sucum ex floribus ducant, qui protinus mel sit, an quae collegerunt, in hunc saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mutent. Quibusdam enim placet non faciendi mellis scientiam esse illis, sed colligendi. Aiunt inveniri apud Indos mel in arundinum foliis, quod aut ros illius caeli aut ipsius arundinis umor dulcis et pinguior gignat. In nostris quoque herbis vim eandem, sed minus manifestam et notabilem poni, quam persequatur et contrahat animal huic rei genitum. Quidam existimant conditura et dispositione in hanc qualitatem verti, quae ex tenerrimis virentium florentiumque decerpserint, non sine quodam, ut ita dicam, fermento, quo in unum diversa coalescunt.

11_13.84.5Ama konudan başka bir şeye sürüklenmeyeyim. Biz de bu arıları taklit etmeli, çeşitli okumalardan derlediğimiz her şeyi önce ayırmalıyız, çünkü ayrı tutulan şeyler daha iyi saklanır; sonra yeteneğimizin özenini ve gücünü kullanarak bu çeşitli tadımlıkları tek bir tatta birleştirmeliyiz; öyle ki nereden alındığı belli olsa bile, alındığı yerden başka bir şey olduğu da belli olsun. Tabiatın, bizim hiçbir emeğimiz olmadan bedenimizde yaptığını görüyoruz:

11_13.84.5

Sed ne ad aliud quam de quo agitur abducar, nos quoque has apes debemus imitari et quaecumque ex diversa lectione congessimus, separare, melius enim distincta servantur, deinde adhibita ingenii nostri cura et facultate in unum saporem varia illa libamenta confundere, ut etiam si apparuerit, unde sumptum sit, aliud tamen esse quam unde sumptum est, appareat. Quod in corpore nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam:

11_13.84.6aldığımız besinler kendi keyfiyetlerinde kaldıkça ve midede katı hâlde yüzdükçe birer yüktür; ama oldukları şeyden değiştiklerinde, işte ancak o zaman güce ve kana dönüşürler. Yeteneklerimizi besleyen şeylerde de aynısını yapalım: içimize aldığımız hiçbir şeyi bütün hâlinde bırakmayalım ki bize yabancı kalmasın.

11_13.84.6

alimenta, quae accepimus, quamdiu in sua qualitate perdurant et solida innatant stomacho, onera sunt; at cum ex eo, quod erant, mutata sunt, tum demum in vires et in sanguinem transeunt. Idem in his, quibus aluntur ingenia, praestemus, ut quaecumque hausimus, non patiantur integra esse, ne aliena sint.

11_13.84.7Onları sindirelim; yoksa yeteneğe değil belleğe giderler. Onları içtenlikle benimseyip kendimizin kılalım ki birçok şeyden tek bir şey oluşsun; tıpkı ayrı ayrı sayılardan tek bir toplam oluşması gibi: daha küçük ve birbirinden farklı tutarları tek bir hesap kapsar. Ruhumuz da bunu yapsın: yardım aldığı her şeyi gizlesin, yalnız kendi ortaya koyduğunu göstersin.

11_13.84.7

Concoquamus illa; alioqui in memoriam ibunt, non in ingenium. Adsentiamur illis fideliter et nostra faciamus, ut unum quiddam fiat ex multis, sicut unus numerus fit ex singulis, cum minores summas et dissidentes conputatio una comprendit. Hoc faciat animus noster: omnia, quibus est adiutus, abscondat, ipsum tantum ostendat, quod effecit.

11_13.84.8Hayranlığının sende derinlere yerleştirdiği birinin benzerliği sende görünse bile, ona bir evlat gibi benzemeni isterim, bir kopya gibi değil: kopya ölü bir şeydir. "Ne yani? Kimin üslubunu, kimin akıl yürütmesini, kimin vecizelerini taklit ettiğin anlaşılmayacak mı?" Bence benzeyiş gerçekse, bazen anlaşılması bile mümkün olmaz; çünkü gerçek benzeyiş, örnek alarak çektiği her şeye kendi suretini basar, öyle ki hepsi bir birlik içinde buluşur.

11_13.84.8

Etiam si cuius in te comparebit similitudo, quem admiratio tibi altius fixerit, similem esse te volo quomodo filium, non quomodo imaginem; imago res mortua est. Quid ergo? Non intellegetur, cuius imiteris orationem, cuius argumentationem, cuius sententias? Puto aliquando ne intellegi quidem posse, si imago vera sit; haec enim omnibus, quae ex quo velut exemplari traxit, formam suam inpressit, ut in unitatem illa conpetant.

11_13.84.9Bir koronun ne kadar çok kişinin sesinden oluştuğunu görmüyor musun? Yine de hepsinden tek bir ses çıkar. Orada seslerden biri tiz, biri pes, biri ortadır. Erkeklere kadınlar katılır, araya flütler girer. Orada tek tek kişilerin sesleri gizlenir, hepsinin birden sesi ortaya çıkar.

11_13.84.9

Non vides, quam multorum vocibus chorus constet? Unus tamen ex omnibus redditur; aliqua illic acuta est, aliqua gravis, aliqua media. Accedunt viris feminae, interponuntur tibiae. Singulorum illic latent voces, omnium apparent.

11_13.84.10Eski filozofların bildiği korodan söz ediyorum; bizim gösterilerimizde, eskiden tiyatrolarda bulunan seyirciden daha çok şarkıcı vardır. Şarkıcıların sıraları bütün geçitleri doldurduğunda, oturma yerleri boru çalanlarla çevrildiğinde ve sahneden her türlü flüt ve çalgı birlikte yükseldiğinde, uyumsuz seslerden bir uyum doğar. Ruhumuzun da böyle olmasını isterim: onda pek çok sanat, pek çok öğüt, pek çok çağın örnekleri bulunsun, ama tek bir şeyde birleşmiş olarak.

11_13.84.10

De choro dico, quem veteres philosophi noverant; in commissionibus nostris plus cantorum est quam in theatris olim spectatorum fuit. Cum omnes vias ordo canentium inplevit et cavea aeneatoribus cincta est et ex pulpito omne tibiarum genus organorumque consonuit, fit concentus ex dissonis. Talem animum nostrum esse volo; multae in illo artes, multa praecepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum conspirata.

11_13.84.11"Bu nasıl başarılabilir?" diyorsun. Sürekli bir dikkatle; aklın öğüdü olmadan hiçbir şey yapmazsak. Onu dinlemek istersen sana şöyle diyecektir: "İnsanların koşuşturduğu şeyleri artık bırak. Zenginliği bırak: ya sahip olunması tehlikeli bir şeydir ya da bir yük. Bedenin ve ruhun hazlarını bırak: insanı yumuşatır, gevşetirler. Makam hırsını bırak: kabarık, boş, rüzgâr dolu bir şeydir, hiçbir sınırı yoktur; önünde kimseyi görmemek için ne kadar kaygılanırsa ardında kimseyi görmemek için de o kadar kaygılanır. Kıskançlıktan, hem de çifte kıskançlıktan muzdariptir; kıskanılan kişi kendisi de kıskanıyorsa ne kadar sefil olduğunu görüyorsun."

11_13.84.11

Quomodo, inquis, hoc effici poterit? Adsidua intentione; si nihil egerimus nisi ratione suadente. Hanc si audire volueris, dicet tibi: relinque ista iamdudum, ad quae discurritur. Relinque divitias, aut periculum possidendum aut onus. Relinque corporis atque animi voluptates; molliunt et enervant. Relinque ambitum; tumida res est, vana, ventosa, nullum habet terminum, tam sollicita est, ne quem ante se videat, quam ne quem post se. Laborat invidia et quidem duplici; vides autem, quam miser sit, si is cui invidetur et invidet.

11_13.84.12Şu güçlülerin evlerine, sabah selamına gelenlerin itiş kakış gürültülü eşiklerine bakıyor musun? İçeri girmek için çok, girdikten sonra daha da çok hakarete katlanmak gerekir. Zenginlerin şu basamaklarını, büyük dolgularla havaya kaldırılmış giriş avlularını geç git: orada yalnız uçurumun kenarında değil, kaygan bir zeminde de durursun. Bunun yerine bilgeliğe yönel; onun hem en huzurlu hem en geniş nimetlerini ara.

11_13.84.12

Intueris illas potentium domos, illa tumultuosa rixa salutantium limina? Multum habent contumeliarum, ut intres, plus, cum intraveris. Praeteri istos gradus divitum et magno adgestu suspensa vestibula; non in praerupto tantum istic stabis, sed in lubrico. Huc potius te ad sapientiam derige tranquillissimasque res eius et simul amplissimas pete.

11_13.84.13İnsan işlerinde yüksekte görünen her şeye, ne kadar küçük olsalar ve ancak en alçaklarla karşılaştırıldıklarında öne çıksalar da, güç ve sarp patikalardan ulaşılır. Makamın doruğuna giden yol engebelidir. Ama talihin kendisine boyun eğdiği şu zirveye tırmanmak istersen, en yüce sayılan her şeyi altında göreceksin; yine de en yüksek yere düz bir yoldan varacaksın. Hoşça kal.

11_13.84.13

Quaecumque videntur eminere in rebus humanis, quamvis pusilla sint et comparatione humillimorum extent, per difficiles tamen et arduos tramites adeuntur. Confragosa in fastigium dignitatis via est; at si conscendere hunc verticem libet, cui se fortuna summisit, omnia quidem sub te, quae pro excelsissimis habentur, aspicies, sed tamen venies ad summa per planum. Vale.

11_13.85.185. Mektup

Seni yormaktan kaçınmış, henüz kalan düğümlü sorunları geçiştirmiştim; faziletin mutlu hayatı doldurmak için tek başına yeterince etkili olduğunu kanıtlamak üzere bizimkilerin söylediklerinden sana yalnızca bir tadımlık vermekle yetinmiştim. Şimdi benden, ister bizim olsun ister bizi alaya almak için uydurulmuş olsun, bütün kıyasları bir araya toplamamı istiyorsun. Bunu yapmaya kalkarsam ortaya mektup değil kitap çıkar. Defalarca söylüyorum: bu tür kanıtlardan hoşlanmıyorum. Tanrılar ve insanlar uğruna girişilmiş bir savaşa bir bizle silahlanmış olarak çıkmaktan utanırım.

11_13.85.1

Peperceram tibi et quicquid nodosi adhuc supererat, praeterieram, contentus quasi gustum tibi dare eorum, quae a nostris dicuntur, ut probetur virtus ad explendam beatam vitam sola satis efficax. Iubes me quicquid est interrogationum aut nostrarum aut ad traductionem nostram excogitatarum comprendere. Quod si facere voluero, non erit epistula, sed liber. Illud totiens testor, hoc me argumentorum genere non delectari. Pudet in aciem descendere pro dis hominibusque susceptam subula armatum.

11_13.85.2Basiretli olan itidalli de olur. İtidalli olan sebatlı da olur. Sebatlı olan sarsılmaz. Sarsılmayan kedersizdir. Kedersiz olan mesuttur. Öyleyse basiretli olan mesuttur ve basiret mutlu hayat için yeterlidir.

11_13.85.2

Qui prudens est, et temperans est. Qui temperans est, et constans. Qui constans est, inperturbatus est. Qui inperturbatus est, sine tristitia est. Qui sine tristitia est, beatus est; ergo prudens beatus est et prudentia ad beatam vitam satis est.

11_13.85.3Bazı Peripatetikler bu çıkarıma şöyle karşılık verir: "sarsılmaz", "sebatlı" ve "kedersiz" kelimelerini, sanki "sarsılmaz" hiç sarsılmayana değil de ender ve ölçülü sarsılana deniyormuş gibi yorumlarlar. Aynı biçimde "kedersiz" denenin, kederin tutsağı olmayan, bu kusura sık ve aşırı düşmeyen kişi olduğunu söylerler. Çünkü birinin ruhunun kederden tamamen azade olduğunu söylemek, insan tabiatını inkâr etmek olurmuş. Bilge kedere yenilmez, ama ondan etkilenirmiş. Ve okullarına uygun düşen buna benzer başka şeyler.

11_13.85.3

Huic collectioni hoc modo Peripatetici quidam respondent, ut inperturbatum et constantem et sine tristitia sic interpretentur, tamquam inperturbatus dicatur, qui raro perturbatur et modice, non qui numquam. Item sine tristitia eum dici aiunt, qui non est obnoxius tristitiae nec frequens nimiusve in hoc vitio. Illud enim humanam naturam negare, alicuius animum inmunem esse tristitia. Sapientem non vinci maerore, ceterum tangi. Et cetera in hunc modum sectae suae respondentia.

11_13.85.4Bunlarla tutkuları ortadan kaldırmıyor, yalnızca ölçülü kılıyorlar. Ama bilge en zayıflardan daha güçlü, en kederlilerden daha neşeli, en dizginsizlerden daha ölçülü, en alçaklardan daha büyükse, ona ne kadar az şey vermiş oluruz! Ladas topallara ve sakatlara bakıp kendi hızına hayran olsa ne dersin?

O, biçilmemiş bir ekinin en uç başaklarının üstünden uçar, koşarken körpe başakları incitmezdi; ya da kabaran dalgaların üstünde asılı, denizin ortasından yol alır, hızlı tabanlarını suya değdirmezdi.

Hız budur: kendi başına değerlendirilen hız, en yavaşlarla karşılaştırılarak övülen değil. Hafif ateşi olana sağlıklı der misin? Hastalığın orta derecesi sağlık değildir.

11_13.85.4

Non his tollunt adfectus, sed temperant. Quantulum autem sapienti damus, si inbecillissimis fortior est et maestissimis laetior et effrenatissimis moderatior et humillimis maior? Quid, si miretur velocitatem suam Ladas ad claudos debilesque respiciens? Illa vel intactae segetis per summa volaret Gramina nec cursu teneras laesisset aristas, Vel mare per medium fluctu suspensa tumenti Ferret iter celeres nec tingueret aequore plantas. Haec est pernicitas per se aestimata, non quae tardissimorum conlatione laudatur. Quid, si sanum voces leviter febricitantem? Non est bona valitudo mediocritas morbi.

11_13.85.5"Bilgeye 'sarsılmaz' denmesi," diyor, "apyrina denen narlara 'çekirdeksiz' denmesi gibidir: çekirdeklerinde hiç sertlik bulunmayanlara değil, daha az sertlik bulunanlara böyle denir." Bu yanlıştır. Çünkü iyi insanda kötülüklerin azalmasını değil, hiç bulunmamasını anlıyorum: kötülükler küçük olmamalı, hiç olmamalıdır. Çünkü biraz da olsa varsalar büyüyecek ve bu arada engel olacaklardır. Gözdeki büyük ve tam bir perde gözü nasıl kör ederse, hafif bir perde de görüşü bulandırır.

11_13.85.5

Sic, inquit, sapiens inperturbatus dicitur, quomodo apyrina dicuntur, non quibus nulla inest duritia granorum, sed quibus minor. Falsum est. Non enim deminutionem malorum in bono viro intellego, sed vacationem; nulla debent esse, non parva. Nam si ulla sunt, crescent et interim inpedient. Quomodo oculos maior et perfecta suffusio excaecat, sic modica turbat.

11_13.85.6Bilgeye bazı tutkular verirsen, akıl onlarla baş edemeyecek ve sanki bir selle sürüklenip gidecektir; hele ona boğuşacağı tek bir tutku değil de bütün tutkuları verirsen. Orta karar da olsalar, bir sürü tutku, tek ve büyük bir tutkunun şiddetinden daha güçlüdür.

11_13.85.6

Si das aliquos adfectus sapienti, inpar illis erit ratio et velut torrente quodam auferetur, praesertim cum illi non unum adfectum des, cum quo conluctetur, sed omnis. Plus potest quamvis mediocrium turba quam posset unius magni violentia.

11_13.85.7Para arzusu vardır, ama ölçülüdür. Makam hırsı vardır, ama kışkırtılmış değildir. Öfkelilik vardır, ama yatıştırılabilir. Kararsızlık vardır, ama pek başıboş ve dönek değildir. Şehvet vardır, ama çılgınca değildir. Tek bir kusuru bütün hâlinde taşıyan biri, kusurları daha hafif ama hepsine sahip olan birinden daha iyi durumda olurdu.

11_13.85.7

Habet pecuniae cupiditatem, sed modicam. Habet ambitionem, sed non concitatam. Habet iracundiam, sed placabilem. Habet inconstantiam, sed minus vagam ac mobilem. Habet libidinem non insanam. Melius cum illo ageretur, qui unum vitium integrum haberet, quam cum eo, qui leviora quidem, sed omnia.

11_13.85.8Sonra, tutkunun ne kadar büyük olduğunun da önemi yoktur: ne kadar olursa olsun boyun eğmeyi bilmez, öğüt kabul etmez. Nasıl hiçbir hayvan, ne yabanisi ne evcil ve uysal olanı, akla boyun eğmezse (çünkü onların tabiatı öğüt verene karşı sağırdır), tutkular da, ne kadar küçük olurlarsa olsunlar, akla uymaz, onu dinlemez. Kaplanlar ve aslanlar yabaniliklerini hiçbir zaman çıkarıp atmaz, yalnız bazen yatıştırırlar; hiç beklemediğin bir anda da yatışmış vahşilikleri yeniden azar. Kusurlar hiçbir zaman gerçekten evcilleşmez.

11_13.85.8

Deinde nihil interest, quam magnus sit adfectus; quantumcumque est, parere nescit, consilium non accipit. Quemadmodum rationi nullum animal optemperat, non ferum, non domesticum et mite, natura enim illorum est surda suadenti; sic non secuntur, non audiunt adfectus, quantulicumque sunt. Tigres leonesque numquam feritatem exuunt, aliquando summittunt, et cum minime expectaveris, exasperatur torvitas mitigata. Numquam bona fide vitia mansuescunt.

11_13.85.9Sonra, akıl işe yarıyorsa tutkular hiç başlamaz bile; akla rağmen başladılarsa, akla rağmen sürerler. Çünkü onları başlangıçta engellemek, atılımlarını yönetmekten daha kolaydır. Bu yüzden o orta karar yanlış ve yararsızdır; biri ölçülü delirmek, ölçülü hastalanmak gerektiğini söylese o söze ne değer verilirse buna da o değer verilmelidir.

11_13.85.9

Deinde, si ratio proficit, ne incipient quidem adfectus; si invita ratione coeperint, invita perseverabunt. Facilius est enim initia illorum prohibere quam impetum regere. Falsa est itaque ista mediocritas et inutilis, eodem loco habenda, quo si quis diceret modice insaniendum, modice aegrotandum.

11_13.85.10Ölçüyü yalnız fazilet taşır; ruhun kötülükleri ölçü kabul etmez. Onları yönetmektense kökünden söküp atmak daha kolaydır. Hastalık dediğimiz, insan zihninin eskimiş ve katılaşmış kusurlarının, açgözlülüğün, zalimliğin, kendine hâkim olamamanın ölçüsüz olduğundan şüphe var mı? Öyleyse tutkular da ölçüsüzdür; çünkü onlardan bunlara geçilir.

11_13.85.10

Sola virtus habet, non recipiunt animi mala temperamentum. Facilius sustuleris illa quam rexeris. Numquid dubium est, quin vitia mentis humanae inveterata et dura, quae morbos vocamus, inmoderata sint, ut avaritia, ut crudelitas, ut inpotentia? Ergo inmoderati sunt et adfectus. Ab his enim ad illa transitur.

11_13.85.11Sonra kedere, korkuya, arzuya ve öteki çarpık hareketlere bir hak tanırsan, onlar elimizde olmayacaktır. Neden? Çünkü onları kışkırtan şeyler bizim dışımızdadır. Bu yüzden, onları uyandıran sebepler büyük ya da küçük olduğu ölçüde büyüyeceklerdir. Korku, onu dehşete düşürecek şeyi daha büyük ya da daha yakın gördükçe büyür; arzu da onu daha büyük bir şeyin umudu çağırdıkça şiddetlenir.

11_13.85.11

Deinde si das aliquid iuris tristitiae, timori, cupiditati, ceteris motibus pravis, non erunt in nostra potestate. Quare? Quia extra nos sunt, quibus inritantur. Itaque crescent, prout magnas habuerint minoresve causas, quibus concitentur. Maior erit timor, si plus, quo exterreatur, aut propius aspexerit, acrior cupiditas, quo illam amplioris rei spes evocaverit.

11_13.85.12Tutkuların var olup olmaması elimizde değilse, ne kadar büyük olacakları da elimizde değildir. Onların başlamasına izin verdiysen, sebepleriyle birlikte büyüyecek ve ne kadar büyürlerse o kadar olacaklardır. Şunu da ekle: bunlar ne kadar küçük olurlarsa olsunlar, büyüyüp taşarlar. Zararlı şeyler hiçbir zaman ölçüyü korumaz. Hastalıkların başlangıcı ne kadar hafif olursa olsun sinsice ilerler; hasta bedenleri kimi zaman en küçük bir nöbet bile batırır.

11_13.85.12

Si in nostra potestate non est, an sint adfectus, ne illud quidem est, quanti sint; si ipsis permisisti incipere, cum causis suis crescent tantique erunt, quanti fient. Adice nunc, quod ista, quamvis exigua sint, in maius excedunt. Numquam perniciosa servant modum. Quamvis levia initia morborum serpunt et aegra corpora minima interdum mergit accessio.

11_13.85.13İlkeleri irademizin dışında olan şeylerin sınırlarının irademize bağlı olduğuna inanmak ne büyük bir deliliktir! Bir şeyi engellemeye gücüm yetmediyse, ona son vermeye nasıl gücüm yetsin? Oysa içeri almamak, içeri alınmış olanı bastırmaktan daha kolaydır.

11_13.85.13

Illud vero cuius dementiae est, credere, quarum rerum extra nostrum arbitrium posita principia sunt, earum nostri esse arbitrii terminos? Quomodo ad id timendum satis valeo, ad quod prohibendum parum valui, cum facilius sit excludere quam admissa conprimere?

11_13.85.14Bazıları şöyle bir ayrım yaptılar: "İtidalli ve basiretli insan, zihninin duruşu ve melekesi bakımından huzurludur, ama olaylar bakımından değil. Çünkü zihninin melekesi bakımından ne sarsılır ne kederlenir ne korkar; ama dışarıdan ona sarsıntı getiren pek çok sebep çıkagelir."

11_13.85.14

Quidam ita distinxerunt, ut dicerent: Temperans ac prudens positione quidem mentis et habitu tranquillus est, eventu non est. Nam, quantum ad habitum mentis suae, non perturbatum nec contristatur nec timet, sed multae extrinsecus causae incidunt, quae illi perturbationem adferant.

11_13.85.15Söylemek istedikleri şudur: o öfkeli biri değildir, ama yine de bazen öfkelenir; korkak değildir, ama yine de bazen korkar; yani korku kusurundan yoksundur, ama korku tutkusundan yoksun değildir. Bu kabul edilirse, sık tekrarla korku kusura dönüşecek, ruha kabul edilen öfke de ruhun öfkeden uzak o melekesini çözüp dağıtacaktır.

11_13.85.15

Tale est, quod volunt dicere: iracundum quidem illum non esse, irasci tamen aliquando; et timidum quidem non esse, timere tamen aliquando; id est, vitio timoris carere, adfectu non carere. Quod si recipitur, usu frequenti timor transibit in vitium, et ira in animum admissa habitum illum ira parentis animi retexet.

11_13.85.16Ayrıca dışarıdan gelen sebepleri hor görmüyor ve bir şeyden korkuyorsa, vatan, kanunlar, özgürlük uğruna oklara, ateşlere karşı cesurca yürümek gerektiğinde ağırdan alarak ve ruhu geri çekilerek çıkacaktır. Oysa bilgede zihnin böyle ikiye bölünmesi olmaz.

11_13.85.16

Praeterea si non contemnit venientes extrinsecus causas et aliquid timet, cum fortiter eundum erit adversus tela, ignes, pro patria, legibus, libertate, cunctanter exibit et animo recedente. Non cadit autem in sapientem haec diversitas mentis.

11_13.85.17Bundan başka, ayrı ayrı kanıtlanması gereken iki şeyi birbirine karıştırmamaya dikkat etmek gerektiğine hükmediyorum. Çünkü biri kendi başına çıkarsanır: tek iyinin ahlâken güzel olan olduğu; öteki de yine kendi başına: faziletin mutlu hayat için yeterli olduğu. Tek iyi ahlâken güzel olansa, herkes faziletin mutlu yaşamak için yeterli olduğunu kabul eder; ama tersine, insanı mesut kılan yalnız faziletse, bundan tek iyinin ahlâken güzel olan olduğu kabul edilmiş olmaz.

11_13.85.17

Illud praeterea iudico observandum, ne duo, quae separatim probanda sunt, misceamus. Per se enim colligitur unum bonum esse, quod honestum, per se rursus, ad vitam beatam satis esse virtutem. Si unum bonum est, quod honestum, omnes concedunt ad beate vivendum sufficere virtutem; e contrario non remittetur, si beatum sola virtus facit, unum bonum esse, quod honestum est.

11_13.85.18Ksenokrates ve Speusippos, insanın yalnız faziletle bile mesut olabileceğini, ama tek iyinin ahlâken güzel olan olmadığını düşünürler. Epikuros da faziletli olanın mesut olduğuna, ama faziletin kendisinin mutlu hayat için yeterli olmadığına hükmeder; çünkü insanı mesut kılan faziletin kendisi değil, faziletten doğan hazdır. Saçma bir ayrım! Çünkü aynı Epikuros, faziletin hiçbir zaman hazsız olmadığını söyler; öyleyse haz ona her zaman bağlıysa ve ondan ayrılmıyorsa, fazilet tek başına da yeterlidir. Çünkü tek başına olduğunda bile, onsuz var olmadığı hazzı kendisiyle birlikte taşır.

11_13.85.18

Xenocrates et Speusippus putant beatum vel sola virtute fieri posse, non tamen unum bonum esse, quod honestum est. Epicurus quoque iudicat eum qui virtutem habeat, beatum esse, sed ipsam virtutem non satis esse ad beatam vitam, quia beatum efficiat voluptas, quae ex virtute est, non ipsa virtus. Inepta distinctio. Idem enim negat umquam virtutem esse sine voluptate; ita si ei iuncta semper est atque inseparabilis, et sola satis est. Habet enim secum voluptatem, sine qua non est, etiam cum sola est.

11_13.85.19Şu söz de saçmadır: insan yalnız faziletle bile mesut olur, ama eksiksiz mesut olmaz. Bunun nasıl olabileceğini bulamıyorum. Çünkü mutlu hayat kendinde eksiksiz, aşılamaz bir iyi taşır. Öyleyse eksiksiz mutludur. Tanrıların hayatında daha büyük ya da daha iyi bir şey yoksa ve mutlu hayat tanrısalsa, onun daha yükseğe çıkarılabileceği hiçbir şey yoktur.

11_13.85.19

Illud autem absurdum est, quod dicitur beatum quidem futurum vel sola virtute, non futurum autem perfecte beatum. Quod quemadmodum fieri possit, non reperio. Beata enim vita bonum in se perfectum habet, inexsuperabile. Quod si est, perfecte beata est. Si deorum vita nihil habet maius aut melius, beata autem vita divina est; nihil habet, in quod amplius possit attolli.

11_13.85.20Ayrıca mutlu hayat hiçbir şeye muhtaç değilse, her mutlu hayat eksiksizdir ve hem mutlu hem en mutlu olan aynı hayattır. Mutlu hayatın en yüksek iyi olduğundan şüphe mi ediyorsun? Öyleyse en yüksek iyiye sahipse, en yüksek derecede mutludur. En yüksek iyi nasıl ekleme kabul etmezse (en yüksekten yukarıda ne olabilir ki?), en yüksek iyi olmadan var olamayan mutlu hayat da ekleme kabul etmez. Daha mesut birini sahneye çıkarırsan, çok daha mesut birini de çıkarırsın; en yüksek iyide sayısız derece farkı yaratmış olursun; oysa ben en yüksek iyiden, üstünde hiçbir basamak bulunmayan iyiyi anlıyorum.

11_13.85.20

Praeterea si beata vita nullius est indigens, omnis beata vita perfecta est eademque est et beata et beatissima. Numquid dubitas, quin beata vita summum bonum sit? Ergo si summum bonum habet, summe beata est. Quemadmodum summum bonum adiectionem non recipit (quid enim supra summum erit?), ita ne beata quidem vita, quae sine summo bono non est. Quod si aliquem magis beatum induxeris, induces et multo magis; innumerabilia discrimina summi boni facies, cum summum bonum intellegam, quod supra se gradum non habet.

11_13.85.21Biri ötekinden daha az mesutsa, o kişinin daha mesut olan ötekinin hayatını kendi hayatından daha çok arzulayacağı sonucu çıkar. Oysa mesut olan hiçbir şeyi kendi hayatına tercih etmez. Şu ikisinden hangisi olursa olsun inanılmazdır: ya mesut insana, olduğu şey yerine olmayı isteyeceği bir şey kalmıştır, ya da ondan daha iyi olanı istemez. Çünkü ne kadar basiretliyse en iyi olana o kadar uzanacak ve ona her yolla ulaşmayı arzulayacaktır. Peki hâlâ arzulayabilen, hatta arzulaması gereken biri nasıl mesut olur?

11_13.85.21

Si est aliquis minus beatus quam alius, sequitur, ut hic alterius vitam beatioris magis concupiscet quam suam. Beatus autem nihil suae praefert. Utrumlibet ex his incredibile est: aut aliquid beato restare, quod esse quam quod est malit, aut id illum non malle, quod illo melius est. Utique enim quo prudentior est, hoc magis se ad id, quod est optimum, extendet et id omni modo consequi cupiet. Quomodo autem beatus est, qui cupere etiamnunc potest, immo qui debet?

11_13.85.22Bu yanılgının nereden geldiğini söyleyeyim: mutlu hayatın tek olduğunu bilmiyorlar. Onu en iyi duruma koyan büyüklüğü değil, keyfiyetidir. Bu yüzden uzun da olsa kısa da, yayılmış da olsa daralmış da, pek çok yere ve parçaya dağılmış da olsa tek bir noktada toplanmış da, aynı değerdedir. Onu sayıyla, ölçüyle ve parçalarla değerlendiren, ondaki seçkin olanı elinden alır. Peki mutlu hayatta seçkin olan nedir? Dolu olması.

11_13.85.22

Dicam, quid sit, ex quo veniat hic error: nesciunt beatam vitam unam esse. In optimo illam statu ponit qualitas sua, non magnitudo. Itaque in aequo est longa et brevis, diffusa et angustior, in multa loca multasque partes distributa et in unum coacta. Qui illam numero aestimat et mensura et partibus, id illi, quod habet eximium, eripit. Quid autem est in beata vita eximium? Quod plena est.

11_13.85.23Bence yemenin ve içmenin gayesi doymaktır. Biri daha çok yer, öteki daha az; ne fark eder? İkisi de doymuştur. Biri daha çok içer, öteki daha az; ne fark eder? İkisi de susamış değildir. Biri daha çok yıl yaşadı, öteki daha az; birini çok yıl, ötekini az yıl aynı ölçüde mesut kıldıysa hiçbir fark yoktur. Senin "daha az mesut" dediğin kişi mesut değildir: bu ad küçültülemez.

11_13.85.23

Finis, ut puto, edendi bibendique satietas est. Hic plus edit, ille minus; quid refert? Uterque iam satur est. Hic plus bibit, ille minus; quid refert? Uterque non sitit. Hic pluribus annis vixit, hic paucioribus; nihil interest, si tam illum multi anni beatum fecerunt quam hunc pauci. Ille, quem tu minus beatum vocas, non est beatus; non potest nomen inminui.

11_13.85.24Cesur olan korkusuzdur. Korkusuz olan kedersizdir. Kedersiz olan mesuttur. Bu kıyas bizimkilere aittir. Buna karşı şöyle cevap vermeye çalışırlar: tartışmalı ve yanlış bir şeyi, cesur olanın korkusuz olduğunu, kabul edilmiş bir şeymiş gibi öne sürüyormuşuz. "Ne yani," diyor, "cesur adam başına gelmek üzere olan kötülüklerden korkmayacak mı? Bu, cesurun değil, delinin ve aklını yitirmişin işidir. Cesur adam," diyor, "son derece ölçülü bir biçimde korkar, ama korkunun tamamen dışında değildir."

11_13.85.24

Qui fortis est, sine timore est. Qui sine timore est, sine tristitia est. Qui sine tristitia est, beatus est. Nostrorum haec interrogatio est. Adversus hanc sic respondere conantur: falsam nos rem et controversiosam pro confessa vindicare, eum, qui fortis est, sine timore esse. Quid ergo? inquit, fortis inminentia mala non timebit? Istuc dementis alienatique, non fortis est. Ille vero, inquit, moderatissime timet, sed in totum extra metum non est.

11_13.85.25Bunu söyleyenler yine aynı noktaya dönüp dolaşıyorlar: onlar için faziletlerin yerini daha küçük kusurlar alıyor. Çünkü korkan, ama daha seyrek ve daha az korkan biri kötülükten yoksun değildir, yalnızca daha hafif bir kötülükle sarsılır. "Ama başına gelmek üzere olan kötülüklerden korkmayanı deli sayarım." Kötülük iseler söylediğin doğrudur; ama o, bunların kötülük olmadığını biliyor ve tek kötülüğün ahlâkî çirkinlik olduğuna hükmediyorsa, tehlikelere kaygısızca bakmalı, başkalarının korkacağı şeyleri hor görmelidir. Ya da kötülüklerden korkmamak akılsızın ve delinin işiyse, insan ne kadar basiretliyse o kadar çok korkacaktır.

11_13.85.25

Qui hoc dicunt, rursus in idem revolvuntur, ut illis virtutum loco sint minora vitia. Nam qui timet quidem, sed rarius et minus, non caret malitia, sed leviore vexatur. At enim dementem puto, qui mala imminentia non extimescit. Verum est, quod dicis, si mala sunt; sed si scit mala illa non esse et unam tantum turpitudinem malum iudicat, debebit secure pericula aspicere et aliis timenda contemnere. Aut si stulti et amentis est mala non timere, quo quis prudentior est, hoc timebit magis.

11_13.85.26"Sizin görüşünüze göre," diyor, "cesur adam kendini tehlikelere atacaktır." Hiç de değil: onlardan korkmayacak, ama onlardan kaçınacaktır. Ona tedbir yakışır, korku yakışmaz. "Ne yani," diyor, "ölümden, zincirlerden, ateşten, talihin öteki oklarından korkmayacak mı?" Hayır. Çünkü bunların kötülük olmadığını, yalnızca kötülük gibi göründüğünü bilir. Bütün bunları insan hayatının umacıları sayar.

11_13.85.26

Ut vobis, inquit, videtur, praebebit se periculis fortis. Minime; non timebit illa, sed vitabit. Cautio illum decet, timor non decet. Quid ergo? inquit, mortem, vincla, ignes, alia tela fortunae non timebit? Non. Scit enim illa non esse mala, sed videri. Omnia ista humanae vitae formidines putat.

11_13.85.27Esareti, kırbaçları, zincirleri, yoksulluğu, hastalık ya da haksızlık yüzünden uzuvların parçalanmasını ve aklına gelen başka ne varsa betimle: o bunları çılgın korkular arasında sayar. Bunlardan korkaklar korkmalıdır. Yoksa bir gün kendi isteğimizle gitmemiz gerekebilecek bir şeyi kötülük mü sayıyorsun?

11_13.85.27

Describe captivitatem, verbera, catenas, egestatem et membrorum lacerationes vel per morbum vel per iniuriam et quicquid aliud adtuleris: inter lymphatos metus numerat. Ista timidis timenda sunt. An id existimas malum, ad quod aliquando nobis nostra sponte veniendum est?

11_13.85.28Kötülük nedir, mi soruyorsun? Kötülük denen şeylere boyun eğmek ve uğruna her şeye katlanılması gereken özgürlüğünü onlara teslim etmek. Bize boyunduruk vuran şeyleri hor görmezsek özgürlük yok olur. Cesaretin ne olduğunu bilselerdi cesur bir adama neyin yakıştığından şüphe etmezlerdi. Çünkü cesaret düşüncesiz bir gözü karalık, tehlike sevgisi ya da korkunç şeylere istek duymak değildir; neyin kötülük olduğunu, neyin olmadığını ayırt etme ilmidir. Cesaret kendini korumakta son derece titiz, yalnızca yanlış bir kötülük görüntüsü taşıyan şeylere karşı da son derece dayanıklıdır.

11_13.85.28

Quaeris quid sit malum? Cedere iis, quae mala vocantur, et illis libertatem suam dedere, pro qua cuncta patienda sunt. Perit libertas, nisi illa contemnimus, quae nobis iugum inponunt. Non dubitarent, quid conveniret forti viro, si scirent, quid esset fortitudo. Non est enim inconsulta temeritas nec periculorum amor nec formidabilium adpetitio; scientia est distinguendi, quid sit malum et quid non sit. Diligentissima in tutela sui fortitudo est et eadem patientissima eorum, quibus falsa species malorum est.

11_13.85.29"Ne yani? Cesur bir adamın boynuna kılıç dayansa, vücudunun bir yeri ardından bir başka yeri delinse, bağırsaklarını kendi kucağında görse, işkenceyi daha çok hissetsin diye ara verilip yeniden ele alınsa ve kurumuş bağırsaklarından taze kan akıtılsa, korkmaz mı?" Acı da çekmiyor mu diyeceksin? Elbette acı çeker; çünkü hiçbir fazilet insandan hissetme yetisini söküp atmaz. Ama korkmaz; yenilmez biri olarak acılarını yüksekten seyreder. O anda ruhunun nasıl olduğunu mu soruyorsun? Hasta bir dostu yüreklendirenlerin ruhu nasılsa öyle.

11_13.85.29

Quid ergo? Si ferrum intentatur cervicibus viri fortis, si pars subinde alia atque alia suffoditur, si viscera sua in sinu suo vidit, si ex intervallo, quo magis tormenta sentiat, reperitur et per adsiccata viscera recens demittitur sanguis, non timet? Istum tu dices nec dolere? Iste vero dolet. Sensum enim hominis nulla exuit virtus. Sed non timet; invictus ex alto dolores suos spectat. Quaeris quis tunc animus illi sit? Qui aegrum amicum adhortantibus.

11_13.85.30Kötü olan zarar verir. Zarar veren insanı daha kötü yapar. Acı ve yoksulluk insanı daha kötü yapmaz; öyleyse kötü değildirler. "Öne sürdüğünüz öncül yanlıştır," diyor; "çünkü bir şeyin zarar vermesi, insanı daha kötü yaptığı anlamına gelmez. Fırtına ve bora dümenciye zarar verir, ama onu daha kötü bir dümenci yapmaz."

11_13.85.30

Quod malum est, nocet. Quod nocet, deteriorem facit. Dolor et paupertas deteriorem non faciunt; ergo mala non sunt. Falsum est, inquit, quod proponitis; non enim, si quid nocet, etiam deteriorem facit. Tempestas et procella nocet gubernatori, non tamen illum deteriorem facit.

11_13.85.31Bazı Stoacılar buna şöyle cevap verir: dümenci fırtına ve bora yüzünden daha kötü olur, çünkü tasarladığını gerçekleştiremez, rotasını tutamaz; sanatında daha kötü olmaz, ama işinde olur. Peripatetik de onlara şöyle der: "Öyleyse yoksulluk, acı ve buna benzer başka ne varsa bilgeyi de daha kötü yapacaktır. Çünkü onun faziletini elinden almasa da işlerini engelleyecektir."

11_13.85.31

Quidam e Stoicis ita adversus hoc respondent: deteriorem fieri gubernatorem tempestate ac procella, quia non possit id, quod proposuit, efficere nec tenere cursum suum; deteriorem illum in arte sua non fieri, in opere fieri. Quibus Peripateticus ergo, inquit, et sapientem deteriorem faciet paupertas, dolor et quicquid aliud tale fuerit. Virtutem enim illi non eripiet, sed opera eius inpediet.

11_13.85.32Dümencinin durumuyla bilgenin durumu birbirine benzemeseydi bu doğru bir söz olurdu. Çünkü bilgenin hayatını sürdürürken amacı, giriştiği şeyi her hâlükârda başarmak değil, her şeyi doğru yapmaktır. Dümencinin amacı ise gemiyi her hâlükârda limana ulaştırmaktır. Sanatlar hizmetçidir, vaat ettiklerini yerine getirmeleri gerekir. Bilgelik ise efendi ve yöneticidir: sanatlar hayata hizmet eder, bilgelik buyurur.

11_13.85.32

Hoc recte diceretur, nisi dissimilis esset gubernatoris condicio et sapientis. Huic enim propositum est in vita agenda non utique, quod temptat, efficere, sed omnia recte facere. Gubernatori propositum est utique navem in portum perducere. Artes ministrae sunt, praestare debent, quod promittunt. Sapientia domina rectrixque est; artes serviunt vitae, sapientia imperat.

11_13.85.33Bence başka türlü cevap vermek gerekir: ne dümencinin sanatı herhangi bir fırtınayla daha kötü olur ne de bu sanatın uygulanması. Dümenci sana başarı vaat etmedi; yararlı bir emek ve gemiyi yönetme ilmini vaat etti. Bu ilim de, rastlantısal bir güç ona ne kadar çok engel olursa o kadar çok görünür. "Neptunus, bu gemiyi batırsan da dimdik batırırsın" diyebilen, sanatının hakkını vermiştir. Fırtına dümencinin işini değil, başarısını engeller.

11_13.85.33

Ego aliter respondendum iudico: nec artem gubernatoris deteriorem ulla tempestate fieri nec ipsam administrationem artis. Gubernator tibi non felicitatem promisit, sed utilem operam et navis regendae scientiam. Haec eo magis apparet, quo illi magis aliqua fortuita vis obstitit. Qui hoc potuit dicere Neptune, numquam hanc navem nisi rectam, arti satis fecit; tempestas non opus gubernatoris impedit, sed successum.

11_13.85.34"Ne yani," diyor, "onun limana girmesini engelleyen, çabalarını boşa çıkaran, onu ya geri sürükleyen ya da alıkoyup donanımından soyan şey dümenciye zarar vermez mi?" Dümenci olarak değil, yolcu olarak zarar verir; dümenci olarak ise zarar görmez. Dümencinin sanatını engellemek şöyle dursun, ortaya koyar; çünkü, derler ya, durgun havada herkes dümencidir. Bunlar gemiye engel olur; onu yönetene ise, yönetici olduğu ölçüde, engel olmaz.

11_13.85.34

Quid ergo? inquit, non nocet gubernatori ea res, quae illum tenere portum vetat, quae conatus eius inritos efficit, quae aut refert illum aut detinet et exarmat? Non tamquam gubernatori, sed tamquam naviganti nocet; alioqui gubernator ille non est. Gubernatoris artem adeo non inpedit, ut ostendat; tranquillo enim, ut aiunt, quilibet gubernator est. Navigio ista obsunt, non rectori eius, qua rector est.

11_13.85.35Dümencinin iki rolü vardır: biri aynı gemiye binmiş herkesle ortaktır, çünkü kendisi de bir yolcudur; öteki kendine özgüdür: dümencidir. Fırtına ona yolcu olarak zarar verir, dümenci olarak değil.

11_13.85.35

Duas personas habet gubernator: alteram communem cum omnibus, qui eandem conscenderunt navem: ipse quoque vector est; alteram propriam: gubernator est. Tempestas tamquam vectori nocet, non tamquam gubernatori.

11_13.85.36Sonra dümencinin sanatı başkasının iyiliği içindir: taşıdıklarını ilgilendirir, tıpkı hekimin sanatının tedavi ettiklerini ilgilendirmesi gibi. Bilgenin iyiliği ise ortaktır: hem birlikte yaşadıklarına aittir hem de kendisine. Bu yüzden başkalarına vaat ettiği hizmeti fırtınayla engellenen dümenciye belki zarar verilebilir;

11_13.85.36

Deinde gubernatoris ars alienum bonum est: ad eos, quos vehit, pertinet, quomodo medici ad eos, quos curat. Commune bonum est sapientis: est et eorum, cum quibus vivit, et proprium ipsius. Itaque gubernatori fortasse noceatur, cuius ministerium aliis promissum tempestate inpeditur;

11_13.85.37ama bilgeye ne yoksulluk ne acı ne de hayatın öteki fırtınaları zarar verebilir. Çünkü onun bütün işleri değil, yalnız başkalarına ilişkin olanları engellenir. Kendisi her zaman eylem hâlindedir ve talih ona karşı çıktığında en büyük eserini ortaya koyar. Çünkü o zaman, hem başkasının hem kendisinin iyiliği olduğunu söylediğimiz bilgeliğin kendi işini görür.

11_13.85.37

sapienti non nocetur a paupertate, non a dolore, non ab aliis tempestatibus vitae. Non enim prohibentur opera eius omnia, sed tantum ad alios pertinentia; ipse semper in actu est, in effectu tunc maximus, cum illi fortuna se opposuit. Tunc enim ipsius sapientiae negotium agit, quam diximus et alienum bonum esse et suum.

11_13.85.38Ayrıca birtakım zorunluluklar onu sıkıştırdığında başkalarına yarar sağlaması bile engellenmez. Yoksulluk yüzünden devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini öğretmesi engellenir; ama yoksulluğun nasıl taşınması gerektiğini öğretir. Onun işi bütün hayatına yayılır. Böylece hiçbir talih, hiçbir durum bilgenin eylemlerini dışarıda bırakmaz. Çünkü başka şeyleri yapmasına engel olan şeyin kendisini iş edinir. Her iki talihe de hazırdır: iyi talihin yöneticisi, kötü talihin galibidir.

11_13.85.38

Praeterea ne aliis quidem tunc prodesse prohibetur, cum illum aliquae necessitates premunt. Propter paupertatem prohibetur docere, quemadmodum tractanda res publica sit, at illud docet, quemadmodum sit tractanda paupertas. Per totam vitam opus eius extenditur. Ita nulla fortuna, nulla res actus sapientis excludit. Id enim ipsum agit, quo alia agere prohibetur. Ad utrosque casus aptus est: bonorum rector est, malorum victor.

11_13.85.39Diyorum ki kendini öyle eğitti ki faziletini mutlu günlerde de mutsuz günlerde de ortaya koyar; faziletin malzemesine değil, kendisine bakar. Bu yüzden ne yoksulluk ne acı ne de bilgisizleri yolundan çevirip baş aşağı sürükleyen başka herhangi bir şey onu engeller. Sen onun kötülükler altında ezildiğini mi sanıyorsun? Onları kullanır.

11_13.85.39

Sic, inquam, se exercuit, ut virtutem tam in secundis quam in adversis exhiberet nec materiam eius, sed ipsam intueretur. Itaque nec paupertas illum nec dolor nec quicquid aliud imperitos avertit et praecipites agit, prohibet. Tu illum premi putas malis? Utitur.

11_13.85.40Pheidias yalnız fildişinden heykel yapmayı bilmiyordu; tunçtan da yapıyordu. Ona mermer, hatta daha değersiz bir malzeme verseydin, ondan yapılabilecek en iyi heykeli yapardı. Bilge de faziletini, mümkünse zenginlik içinde, değilse yoksullukta; elinden gelirse vatanında, gelmezse sürgünde; gelirse komutan, gelmezse asker olarak; gelirse sağlam, gelmezse sakat olarak ortaya koyacaktır. Hangi talihle karşılaşırsa karşılaşsın, ondan anılmaya değer bir şey çıkaracaktır.

11_13.85.40

Non ex ebore tantum Phidias sciebat facere simulacra; faciebat ex aere. Si marmor illi, si adhuc viliorem materiam obtulisses, fecisset, quale ex illa fieri optimum posset. Sic sapiens virtutem, si licebit, in divitiis explicabit, si minus, in paupertate; si poterit, in patria, si minus, in exilio; si poterit, imperator, si minus, miles; si poterit, integer, si minus, debilis. Quamcumque fortunam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.

11_13.85.41Bazı vahşi hayvan terbiyecileri, en yırtıcı, karşılaşınca insanı dehşete düşüren hayvanları insana katlanmaya zorlarlar; sertliklerini söküp atmakla da yetinmeyip onları aynı çatı altında yaşayacak kadar yumuşatırlar. Terbiyecisi elini aslanların ağzına sokar, kaplanı bakıcısı öper, ufacık bir Etiyopyalı fili dizlerinin üstüne çökmeye ve ip üstünde yürümeye zorlar. Bilge de kötülükleri ehlileştirmenin ustasıdır. Acı, yoksulluk, rezillik, zindan, sürgün, her yerde korkunç sayılan bu şeyler ona ulaştıklarında uysallaşır. Hoşça kal.

11_13.85.41

Certi sunt domitores ferarum, qui saevissima animalia et ad occursum expavescenda hominem pati subigunt nec asperitatem excussisse contenti usque in contubernium mitigant. Leonibus magister manum insertat, osculatur tigrim suus custos, elephantum minimus Aethiops iubet subsidere in genua et ambulare per funem. Sic sapiens artifex est domandi mala. Dolor, egestas, ignominia, carcer, exilium ubique horrenda, cum ad hunc pervenere, mansueta sunt. Vale.

11_13.86.186. Mektup

Bunları sana Scipio Africanus'un kendi köşkünde uzanırken yazıyorum; onun ruhuna ve bu büyük adamın mezarı olduğunu sandığım sunağa saygıyla eğildikten sonra. Ruhunun, geldiği göğe döndüğüne inanıyorum; büyük ordular yönettiği için değil (deli Kambyses'in de, deliliğini başarıyla kullanarak, büyük orduları vardı), olağanüstü ölçülülüğü ve vatanına bağlılığı yüzünden. Bu bağlılığı da, vatanını savunduğu zamandan çok onu terk ettiği zaman hayranlığa değer buluyorum: ya Scipio Roma'da kalacaktı ya da Roma özgür kalacaktı.

11_13.86.1

In ipsa Scipionis Africani villa iacens haec tibi scribo adoratis manibus eius et ara, quam sepulchrum esse tanti viri suspicor. Animum quidem eius in caelum, ex quo erat, redisse persuadeo mihi, non quia magnos exercitus duxit, hos enim et Cambyses furiosus ac furore feliciter usus habuit, sed ob egregiam moderationem pietatemque, quam magis in illo admirabilem iudico, cum reliquit patriam, quam cum defendit; aut Scipio Romae esse debebat aut Roma in libertate.

11_13.86.2"Kanunlardan da kurumlardan da hiçbir şey eksiltmek istemiyorum," dedi. "Bütün vatandaşlar arasında hak eşit olsun. Vatanım, iyiliğimden bensiz yararlan. Özgürlüğüne sebep oldum, şimdi de onun kanıtı olacağım: senin yararına olandan fazla büyüdüysem çekip gidiyorum."

11_13.86.2

Nihil, inquit, volo derogare legibus, nihil institutis. Aequum inter omnes cives ius sit. Utere sine me beneficio meo, patria. Causa tibi libertatis fui, ero et argumentum; exeo, si plus quam tibi expedit, crevi.

11_13.86.3Gönüllü bir sürgüne çekilip devleti yükünden kurtaran bu ruh büyüklüğüne nasıl hayran olmam? İş öyle bir noktaya gelmişti ki ya özgürlük Scipio'ya ya da Scipio özgürlüğe haksızlık edecekti. İkisi de caiz değildi. Bu yüzden kanunlara yer açtı ve Liternum'a çekildi; devlet, Hannibal'in sürgününü olduğu gibi kendi sürgününü de ona borçlu olacaktı.

11_13.86.3

Quidni ego admirer hanc magnitudinem animi, qua in exilium voluntarium secessit et civitatem exoneravit? Eo perducta res erat, ut aut libertas Scipioni aut Scipio libertati faceret iniuriam. Neutrum fas erat. Itaque locum dedit legibus et se Liternum recepit tam suum exilium rei publicae inputaturus quam Hannibalis.

11_13.86.4Köşkü gördüm: kesme taştan yapılmış, bir surla ve korulukla çevrilmiş; korunması için iki yanına kuleler dikilmiş; binaların ve bahçelerin altında bir ordunun ihtiyacını bile karşılayabilecek bir sarnıç; eski alışkanlığa uygun olarak dar ve karanlık küçük bir hamam: atalarımıza göre karanlık olmayan yer sıcak sayılmazdı. Scipio'nun töreleriyle bizimkileri karşılaştırırken içimi büyük bir haz kapladı.

11_13.86.4

Vidi villam extructam lapide quadrato, murum circumdatur, silvae, turres quoque in propugnaculum villae utrimque subrectas, cisternam aedificiis ac viridibus subditam, quae sufficere in usum vel exercitus posset, balneolum angustum, tenebricosum ex consuetudine antiqua; non videbatur maioribus nostris caldum nisi obscurum. Magna ergo me voluptas subiit contemplantem mores Scipionis ac nostros.

11_13.86.5Kartaca'nın dehşeti olan, Roma'nın yalnızca bir kez ele geçirilmiş olmasını borçlu olduğu o adam bu köşede tarla işleriyle yorulmuş bedenini yıkardı. Çünkü eskilerin âdeti olduğu üzere işle idman yapar, toprağı kendisi sürerdi. O, böylesine bakımsız bu çatının altında durdu; böylesine değersiz bu döşeme onu taşıdı.

11_13.86.5

In hoc angulo ille Carthaginis horror, cui Roma debet, quod tantum semel capta est, abluebat corpus laboribus rusticis fessum. Exercebat enim opere se terramque, ut mos fuit priscis, ipse subigebat. Sub hoc ille tecto tam sordido stetit, hoc illum pavimentum tam vile sustinuit.

11_13.86.6Peki şimdi böyle yıkanmaya kim katlanır? Duvarlar büyük ve değerli madalyonlarla parıldamıyorsa, İskenderiye mermerleri Numidya mermeri kaplamalarla bezenmemişse, çevrelerine her yandan özenli ve resim gibi renk renk bir sıva çekilmemişse, tavan camla örtülmemişse, bir zamanlar ancak bir tapınakta görülebilecek kadar nadir olan Thasos taşı, bol terleyip bitap düşmüş bedenlerimizi daldırdığımız havuzlarımızı çevrelemiyorsa, suyu gümüş musluklar dökmüyorsa, insan kendini yoksul ve sefil sayar.

11_13.86.6

At nunc quis est, qui sic lavari sustineat? Pauper sibi videtur ac sordidus, nisi parietes magnis et pretiosis orbibus refugerunt, nisi Alexandrina marmora Numidicis crustis distincta sunt, nisi illis undique operosa et in picturae modum variata circumlitio praetexitur, nisi vitro absconditur camera, nisi Thasius lapis, quondam rarum in aliquo spectaculum templo, piscinas nostras circumdedit, in quas multa sudatione corpora exinanita demittimus, nisi aquam argentea epitonia fuderunt.

11_13.86.7Hem daha halkın borularından söz ediyorum; ya azatlıların hamamlarına gelince? Hiçbir şey taşımayan, yalnızca süs olsun, para harcansın diye dikilmiş ne çok heykel, ne çok sütun! Basamaklardan gürültüyle akıp inen ne çok su! Öyle bir sefahate vardık ki mücevherden başka bir şeye basmak istemiyoruz.

11_13.86.7

Et adhuc plebeias fistulas loquor; quid, cum ad balnea libertinorum pervenero? Quantum statuarum, quantum columnarum est nihil sustinentium, sed in ornamentum positarum inpensae causa! Quantum aquarum per gradus cum fragore labentium! Eo deliciarum pervenimus, ut nisi gemmas calcare nolimus.

11_13.86.8Scipio'nun bu hamamında taş duvara açılmış pencereler değil, surun sağlamlığına zarar vermeden ışık alacak minik yarıklar vardır. Oysa şimdi, bütün günün güneşini çok geniş pencerelerden alacak biçimde yapılmamışsa, insanlar hem yıkanıp hem güneşte yanamıyorlarsa, küvetten tarlaları ve denizleri seyredemiyorlarsa, hamamlara "hamamböceği yuvası" diyorlar. Böylece açıldıklarında kalabalıkları ve hayranlığı üzerlerine çekmiş olan hamamlardan, lüks kendini gömeceği yeni bir şey icat edince kaçınılır, onlar da eskiler arasına atılır.

11_13.86.8

In hoc balneo Scipionis minimae sunt rimae magis quam fenestrae muro lapideo exsectae, ut sine iniuria munimenti lumen admitterent; at nunc blattaria vocant balnea, si qua non ita aptata sunt, ut totius diei solem fenestris amplissimis recipiant, nisi et lavantur simul et colorantur, nisi ex solio agros ac maria prospiciunt. Itaque quae concursum et admirationem habuerant, cum dedicarentur, devitantur et in antiquorum numerum reiciuntur, cum aliquid novi luxuria commenta est, quo ipsa se obrueret.

11_13.86.9Oysa eskiden hamamlar hem azdı hem hiçbir süsle donatılmamıştı. Bir çeyrek asa mal olan, eğlence için değil ihtiyaç için icat edilmiş bir şey neden süslensin? Su ne üstten dökülürdü ne de sıcak bir kaynaktan akıyormuş gibi hep taze akardı; kirlerini bıraktıkları suyun ne kadar berrak olduğunu da önemsemezlerdi.

11_13.86.9

At olim et pauca erant balnea nec ullo cultu exornata. Cur enim exornaretur res quadrantaria et in usum, non in oblectamentum reperta? Non suffundebatur aqua nec recens semper velut ex calido fonte currebat, nec referre credebant, in quam perlucida sordes deponerent.

11_13.86.10Ama tanrılar aşkına, karanlık ve sıradan sıvayla kaplı o hamamlara girmek ne hoştur; suyunu aedilis olarak Cato'nun, Fabius Maximus'un ya da Cornelius'lardan birinin kendi eliyle ayarladığını bildiğin hamamlara! Çünkü en soylu aedilisler bile halkın toplandığı bu yerlere girmeyi, temizliği ve yararlı, sağlıklı bir sıcaklığı denetlemeyi vazife bilirlerdi; yeni icat edilmiş, yangına benzeyen şu sıcaklığı değil. Bu sıcaklık öyledir ki bir suçtan mahkûm olmuş bir köleyi ceza olarak diri diri yıkatmak yeter. Bana kalırsa artık bir hamamın yanması ile ısıtılması arasında hiçbir fark kalmadı.

11_13.86.10

Sed, di boni, quam iuvat illa balinea intrare obscura et gregali tectorio inducta, quae scires Catonem tibi aedilem aut Fabium Maximum aut ex Corneliis aliquem manu sua temperasse? Nam hoc quoque nobilissimi aediles fungebantur officio intrandi ea loca, quae populum receptabant, exigendique munditias et utilem ac salubrem temperaturam, non hanc, quae nuper inventa est similis incendio, adeo quidem, ut convictum in aliquo scelere servum vivum lavari oporteat. Nihil mihi videtur iam interesse, ardeat balineum an calcat.

11_13.86.11Bazıları şimdi Scipio'yu ne büyük bir kabalıkla suçluyorlar: sıcak odasına geniş camlardan gün ışığı almamış, bol ışık altında haşlanmamış, sindirimini hamamda tamamlamayı beklememiş! Ah zavallı adam! Yaşamayı bilmedi. Süzülmüş suyla değil, çoğu zaman bulanık, sağanak yağdığında neredeyse çamurlu suyla yıkanırdı. Böyle yıkanmasını pek önemsemezdi; çünkü oraya teri yıkamaya gelirdi, kokulu yağı değil.

11_13.86.11

Quantae nunc aliqui rusticitatis damnant Scipionem, quod non in caldarium suum latis specularibus diem admiserat, quod non in multa luce decoquebatur et expectabat, ut in balneo concoqueret. O hominem calamitosum! Nesciit vivere. Non saccata aqua lavabatur, sed saepe turbida et, cum plueret vehementius, paene lutulenta. Nec multum eius intererat, an sic lavaretur; veniebat enim ut sudorem illic ablueret, non ut unguentum.

11_13.86.12Şimdi bazılarının ne diyeceğini sanıyorsun? "Scipio'yu kıskanmıyorum; böyle yıkanan kişi gerçekten sürgünde yaşamış." Dahası, bilsen, her gün de yıkanmazdı. Çünkü şehrin eski törelerini aktaranların söylediğine göre, elbette işte kir toplayan kollarını ve bacaklarını her gün yıkarlar, bütün bedenlerini ise ancak pazar günlerinde yıkarlarmış. Burada biri şöyle diyecek: "Belli ki eskiden çok pis insanlarmış." Sence nasıl kokarlardı? Askerlik, emek, erkeklik kokarlardı. Temiz hamamlar icat edildikten sonra insanlar daha pis oldu.

11_13.86.12

Quas nunc quorundam voces futuras credis? Non invideo Scipioni; vere in exilio vixit, qui sic lavabatur. Immo, si scias, non cotidie lavabatur. Nam, ut aiunt, qui priscos mores urbis tradiderunt, brachia et crura cotidie abluebant, quae scilicet sordes opere collegerant, ceterum toti nundinis lavabantur. Hoc loco dicet aliquis: olim liquet mihi inmundissimos fuisse. Quid putas illos oluisse? Militiam, laborem, virum. Postquam munda balnea inventa sunt, spurciores sunt.

11_13.86.13Horatius Flaccus, sefahatiyle dile düşmüş, adı çıkmış birini betimlerken ne der?

Buccillus kokulu pastiller kokar.

Şimdi bir Buccillus göster bana: teke kokuyormuş gibi gelir, Horatius'un Buccillus'un karşısına koyduğu Gargonius'un yerini tutar. Kokulu yağ sürünmek yetmez, bedende uçup gitmesin diye günde iki üç kez tazelenmezse. Ya bu kokuyla kendi kokularıymış gibi övünmelerine ne demeli?

11_13.86.13

Descripturus infamem et nimiis notabilem deliciis Horatius Flaccus quid ait? Pastillos Buccillus olet. Dares nunc Buccillum; proinde esset ac si hircum oleret, Gargonii loco esset, quem idem Horatius Buccillo opposuit. Parum est sumere unguentum, nisi bis die terque renovatur, ne evanescat in corpore. Quid, quod hoc odore tamquam suo gloriantur?

11_13.86.14Bunlar sana fazla kasvetli gelirse suçu köşke yüklersin: burada, bu toprağın şimdiki sahibi olan son derece titiz bir ev reisinden, Aegialus'tan, yaşlı bir ağacın bile başka yere dikilebileceğini öğrendim. Biz yaşlıların bunu öğrenmesi gereklidir; aramızda zeytinliği başkası için dikmeyen yoktur. Onun, meyvesi beğenilmeyen üç dört yaşındaki ağaçları yerinden söküp yeniden diktiğini gördüm.

11_13.86.14

Haec si tibi nimium tristia videbuntur, villae inputabis, in qua didici ab Aegialo, diligentissime patre familiae, is enim nunc huius agri possessor est, quamvis vetus arbustum posse transferri. Hoc nobis senibus discere necessarium est, quorum nemo non olivetum alteri ponit. Quod vidi illud arborum trimum et quadrimum fastidiendi fructus aut deponere.

11_13.86.15Seni de gölgeleyecek o ağaç ki

geç büyür, uzak torunlara gölge vermek için,

diyor bizim Vergilius; o, neyin en doğru değil, neyin en yakışıklı söyleneceğine bakmış, çiftçilere bir şey öğretmek değil, okurları eğlendirmek istemiştir.

11_13.86.15

Te quoque proteget illa, quae Tarda venit seris factura nepotibus umbram, ut ait Vergilius noster, qui non quid verissime, sed quid decentissime diceretur aspexit nec agricolas docere voluit, sed legentes delectare.

11_13.86.16Ötekilerin hepsini bir yana bırakıp yalnız bugün fark etmek zorunda kaldığım şeyi yazayım:

Bakla ilkbaharda ekilir; o zaman seni de, ey yonca, gevşek saban izleri kabul eder ve darı için her yılki özen başlar.

Bunların aynı zamanda mı ekilmesi gerektiğine, ikisinin de ekiminin ilkbaharda mı olduğuna buradan karar verebilirsin: sana bu mektubu yazdığım ay hazirandır, temmuza doğru eğilmiştir; aynı gün bakla biçenleri de darı ekenleri de gördüm.

11_13.86.16

Nam, ut alia omnia transeam, hoc quod mihi hodie necesse fuit deprehendere, adscribam: Vere fabis satio est: tunc te quoque, medica, putres Accipiunt sulci, et milio venit annua cura. An uno tempore ista ponenda sint et an utriusque verna sit satio, hinc aestimes licet: Iunius mensis est, quo tibi scribo, iam proclivis in Iulium; eodem die vidi fabam metentes, milium serentes.

11_13.86.17Zeytinliğe döneyim; onun iki biçimde dikildiğini gördüm. Büyük ağaçların gövdelerini, dallarını budayıp bir ayak boya indirerek kök kütükleriyle birlikte yerinden aldı; kökleri kesti, yalnızca köklerin bağlı olduğu baş kısmını bıraktı. Bunu gübreye bulayıp çukura indirdi, sonra toprağı yalnızca üstüne yığmakla kalmadı, ayakla çiğneyip bastırdı.

11_13.86.17

Ad olivetum revertar, quod vidi duobus modis depositum: magnarum arborum truncos circumcisis ramis et ad unum redactis pedem cum rapo suo transtulit amputatis radicibus, relicto tantum capite ipso, ex quo illae pependerant. Hoc fimo tinctum in scrobem demisit, deinde terram non adgessit tantum, sed calcavit et pressit.

11_13.86.18Kendi deyişiyle bu "tokmaklama"dan daha etkili bir şey olmadığını söylüyor; çünkü belli ki soğuğu ve rüzgârı dışarıda bırakır. Ayrıca ağaç daha az sarsılır ve böylece yeni çıkan köklerin uzayıp toprağa tutunmasına izin verir; bunlar henüz mum gibi yumuşak olup zar zor tutunduklarından, hafif bir sallantı bile onları koparır. Ağacın kök kütüğünü de toprağa gömmeden önce kazır; çünkü onun dediğine göre odunun açığa çıkarılan her yerinden yeni kökler çıkar. Gövde topraktan üç dört ayaktan fazla yükselmemelidir. Çünkü o zaman hemen dibinden yapraklanır, eski zeytinliklerde olduğu gibi büyük bir kısmı kuru ve kavruk kalmaz.

11_13.86.18

Negat quicquam esse hac, ut ait, pisatione efficacius; videlicet frigus excludit et ventum. Minus praeterea movetur et ob hoc nascentes radices prodire patitur ac solum adprendere, quas necesse est cereas adhuc et precario haerentes levis quoque revellat agitatio. Rapum autem arboris, antequam obruat, radit. Ex omni enim materia, quae nudata est, ut ait, radices exeunt novae. Non plures autem super terram eminere debet truncus quam tres aut quattuor pedes. Statim enim ab imo vestietur nec magna pars quemadmodum in olivetis veteribus arida et retorrida erit.

11_13.86.19Öteki dikim biçimi şuydu: genç ağaçlarınki gibi kabuğu henüz sertleşmemiş güçlü dalları aynı yolla dikti. Bunlar biraz daha geç büyür, ama bir fidandan çıkmış gibi olduklarından içlerinde hiçbir çirkinlik ya da kasvet taşımazlar.

11_13.86.19

Alter ponendi modus hic fuit: ramos fortes nec corticis duri, quales esse novellarum arborum solent, eodem genere deposuit. Hi paulo tardius surgunt, sed cum tamquam a planta processerint, nihil habent in se abhorridum aut triste.

11_13.86.20Şunu da gördüm: yaşlı bir asma, sarıldığı ağaçtan alınıp başka yere dikiliyordu. Mümkünse onun ince saçak köklerini de toplamak, sonra asmayı daha bol toprağa yatırmak gerekir ki gövdesinden de kök salsın. Yalnız şubat ayında değil, mart sonunda dikilmiş asmalar da gördüm; tutunuyor, kendilerinin olmayan karaağaçlara sarılmış duruyorlar.

11_13.86.20

Illud etiamnunc vidi, vitem ex arbusto suo annosam transferri; huius capillamenta quoque, si fieri potest, colligenda sunt, deinde liberalius sternenda vitis, ut etiam ex corpore radicescat. Et vidi non tantum mense Februario positas, sed etiam Martio exacto; tenent et conplexae sunt non suas ulmos.

11_13.86.21Deyim yerindeyse "iri gövdeli" olan bütün bu ağaçlara, onun dediğine göre, sarnıç suyuyla yardım etmek gerekirmiş; bu işe yarıyorsa yağmuru elimizde tutuyoruz demektir. Sana daha fazlasını öğretmeyi düşünmüyorum; yoksa Aegialus beni kendisine nasıl rakip ettiyse ben de seni kendime rakip etmiş olurum. Hoşça kal.

11_13.86.21

Omnes autem istas arbores, quae, ut ita dicam, grandiscapiae sunt, ait aqua adiuvandas cisternina, quae si prodest, habemus pluviam in nostra potestate. Plura te docere non cogito, ne quemadmodum Aegialus me sibi adversarium paravit, sic ego parem te mihi. Vale.

11_13.87.187. Mektup

Gemiye binmeden önce gemi kazası geçirdim. Nasıl olduğunu eklemiyorum; yoksa bunu da Stoacıların kanıya aykırı sözleri arasına koyman gerektiğini düşünürsün. Oysa bu sözlerin hiçbirinin yanlış olmadığını ve ilk bakışta göründüğü kadar şaşırtıcı olmadığını, istediğin zaman, hatta istemesen de kanıtlayacağım. Bu arada bu yolculuk bana ne kadar çok gereksiz şeyimiz olduğunu öğretti; bir zorunluluk onları elimizden aldığında yokluklarını hissetmediğimiz bu şeyleri bir kararla ne kadar kolay bırakabileceğimizi de.

11_13.87.1

Naufragium, antequam navem adscenderem, feci. Quomodo acciderit, non adicio, ne et hoc putes inter Stoica paradoxa ponendum, quorum nullum esse falsum nec tam mirabile quam prima facie videtur, cum volueris, adprobabo, immo etiam si nolueris. Interim hoc me iter docuit, quam multa haberemus supervacua et quam facile iudicio possemus deponere, quae, si quando necessitas abstulit, non sentimus ablata.

11_13.87.2Tek bir arabanın alabileceği kadar az köleyle, üzerimizde taşıdıklarımızdan başka hiçbir eşya olmadan, ben ve sevgili Maximus'um iki gündür son derece mesut vakit geçiriyoruz. Şilte yerde yatıyor, ben de şiltede. İki pelerinden biri döşek, öteki yorgan oldu.

11_13.87.2

Cum paucissimis servis, quos unum capere vehiculum potuit, sine ullis rebus, nisi quae corpore nostro continebantur, ego et Maximus meus biduum iam beatissimum agimus. Culcita in terra iacet, ego in culcita. Ex duabus paenulis altera stragulum, altera opertorium facta est.

11_13.87.3Öğle yemeğinden eksiltilecek bir şey yoktu; hazırlanması bir saat bile sürmedi. Kuru incir hiçbir yerde, yazı levhalarım hiçbir zaman eksik olmaz. İncirler, ekmeğim varsa katık, yoksa ekmek yerine geçer. Bana her gün yeni bir yıl yaşatırlar; ben de o yılı iyi düşüncelerle ve ruh büyüklüğüyle uğurlu ve mutlu kılarım. Ruh ise yabancı şeyleri bir kenara koyduğunda, hiçbir şeyden korkmayarak kendine barış, hiçbir şeyi arzulamayarak kendine zenginlik sağladığında olduğundan daha büyük değildir hiçbir zaman.

11_13.87.3

De prandio nihil detrahi potuit; paratum fuit non magis hora, nusquam sine caricis, numquam sine pugillaribus. Illae, si panem habeo, pro pulmentario sunt, si non habeo, pro pane. Cotidie mihi annum novum faciunt, quem ego faustum et felicem reddo bonis cogitationibus et animi magnitudine, qui numquam maior est, quam ubi aliena seposuit et fecit sibi pacem nihil timendo, fecit sibi divitias nihil concupiscendo.

11_13.87.4Bindiğim araba bir köylü arabasıdır; katırlar ancak yürüdükleri için yaşadıklarını belli ediyor; katırcı yalınayak, ama yaz olduğu için değil. Bu arabanın benim olduğunun görülmesini istemeye kendimi güçlükle razı ediyorum. Doğru olandan duyulan o çarpık utanç hâlâ sürüyor; daha gösterişli bir yol kafilesine her rastlayışımızda istemeden kızarıyorum. Bu da onayladığım, övdüğüm şeylerin bende henüz sağlam ve sarsılmaz bir yere oturmadığının kanıtıdır. Bakımsız bir arabadan utanan, pahalı bir arabayla övünecektir.

11_13.87.4

Vehiculum, in quod inpositus sum, rusticum est; nudae vivere se ambulando testantur; mulio excalceatus, non propter aestatem. Vix a me obtineo, ut hoc vehiculum velim videri meum. Durat adhuc perversa recti verecundia, et quotiens in aliquem comitatum lautiorem incidimus, invitus erubesco, quod argumentum est ista, quae probo, quae laudo, nondum habere certam sedem et inmobilem. Qui sordido vehiculo erubescit, pretioso gloriabitur.

11_13.87.5Henüz pek az ilerledim. Tutumluluğu açıkça sergilemeye henüz cesaret edemiyorum. Yolcuların kanaatlerini hâlâ önemsiyorum. Oysa bütün insan soyunun kanaatlerine karşı şu sesi yükseltmek gerekirdi: "Delisiniz, yanılıyorsunuz, gereksiz şeylere ağzınız açık bakıyorsunuz, kimseye kendi değeriyle değer biçmiyorsunuz. Sıra servete gelince, son derece titiz muhasebeciler olarak, ya para ya da iyilik vereceğiniz kişilerin (çünkü artık iyilikleri de gider hanesine yazıyorsunuz) hesabını tek tek şöyle tutuyorsunuz:

11_13.87.5

Parum adhuc profeci. Nondum audeo frugalitatem palam ferre. Etiamnunc curo opiniones viatorum. Contra totius generis humani opiniones mittenda vox erat: Insanitis, erratis, stupetis ad supervacua, neminem aestimatis suo. Cum ad patrimonium ventum est, diligentissimi conputatores sic rationem ponitis singulorum, quibus aut pecuniam credituri estis aut beneficia, nam haec quoque iam expensa fertis:

11_13.87.6'Geniş toprakları var, ama borcu çok; güzel bir evi var, ama başkalarının parasıyla alınmış; kimse çabucak bundan daha gösterişli bir köle takımı çıkaramaz, ama borç senetlerini ödemiyor; alacaklılarına öderse elinde hiçbir şey kalmaz.' Geri kalan şeylerde de aynısını yapmanız, herkesin ne kadarının gerçekten kendisine ait olduğunu araştırmanız gerekecek."

11_13.87.6

late possidet, sed multum debet; habet domum formosam, sed alienis nummis paratam: familiam nemo cito speciosiorem producet, sed nominibus non respondet; si creditoribus solverit, nihil illi supererit. Idem in reliquis quoque facere debebitis, excutere quantum proprii quisque habeat.

11_13.87.7Altın sofra takımları yolda bile peşinden geldiği için, bütün eyaletlerde toprak sürdürdüğü için, büyük bir alacak defteri açılıp karıştırıldığı için, Apulia'nın ıssızlarında sahip olsa bile kıskanılacağı kadar şehir kenarı toprağa sahip olduğu için onu zengin sanıyorsun. Hepsini saysan da yoksuldur. Neden? Çünkü borçludur. "Ne kadar?" diyorsun. Her şeyini. Meğer ki birinin bir insandan mı yoksa talihten mi ödünç aldığının bir fark yarattığını düşünesin.

11_13.87.7

Divitem illum putas, quia aurea supellex etiam in via sequitur, quia in omnibus provinciis arat, quia magnus kalendari liber volvitur, quia tantum suburbani agri possidet, quantum invidiose in desertis Apuliae possideret. Cum omnia dixeris, pauper est. Quare? Quia debet. Quantum? inquis. Omnia. Nisi forte iudicas interesse, utrum aliquis ab homine an a fortuna mutuum sumpserit.

11_13.87.8Hepsi aynı renkte besili katırların ne önemi var? Şu kabartmalı arabaların ne önemi var?

Mor örtüler ve işlemeli halılarla donatılmış rüzgâr ayaklı atlar, göğüslerine sarkan altın gerdanlıklar asılı, altınla örtülü, dişleri arasında sarı altını çiğniyorlar.

Bunlar ne efendiyi daha iyi yapabilir ne katırı.

11_13.87.8

Quid ad rem pertinent mulae saginatae unius omnes coloris? Quid ista vehicula caelata? Instratos ostro alipedes pictisque tapetis, Aurea pectoribus demissa monilia pendent, Tecti auro fulvom mandunt sub dentibus aurum. Ista nec dominum meliorem possunt facere nec mulam.

11_13.87.9Doğması devlet için Scipio'nunki kadar yararlı olan Sansör Marcus Cato (biri düşmanlarımızla, öteki törelerimizle savaştı) bir beygire binerdi, hem de yanında gerekli şeyleri taşımak için heybeler yükleyerek. Ah, şimdi ona yolda, önünde koşucular ve Numidyalı atlılar koşturan, önüne bir toz bulutu kaldıran şu züppelerden birinin rastlamasını ne çok isterdim! Bu adam hiç şüphesiz Marcus Cato'dan daha bakımlı ve daha kalabalık bir maiyetle görünürdü; o ki bütün bu nazlı donanımın ortasında, tam da kendini gladyatör olarak mı yoksa vahşi hayvan dövüşçüsü olarak mı kiraya vereceğini düşünüyordur.

11_13.87.9

M. Cato Censorius, quem tam e re publica fuit nasci quam Scipionem, alter enim cum hostibus nostris bellum, alter cum moribus gessit, cantherio vehebatur et hippoperis quidem inpositis, ut secum utilia portaret. O quam cuperem illi nunc occurrere aliquem ex his trossulis in via cursores et Numidas et multum ante se pulveris agentem! Hic sine dubio cultior comitatiorque quam M. Cato videretur, hic, qui inter illos apparatus delicatos cum maxime dubitat, utrum se ad gladium locet an ad cultrum.

11_13.87.10Zafer kazanmış bir komutanın, eski bir sansörün ve bütün bunlardan da üstün olarak bir Cato'nun tek bir beygirle, hatta bütün bir beygirle bile değil, yetinmesi o çağ için ne büyük bir şerefti! Çünkü beygirin bir kısmını iki yandan sarkan yükler kaplıyordu. Bütün o besili midillilere, Asturia atlarına ve rahvan atlara, Cato'nun kendi eliyle tımar ettiği o tek atı yeğlemez miydin?

11_13.87.10

O quantum erat saeculi decus, imperatorem triumphalem, censorium, quod super omnia haec est, Catonem uno caballo esse contentum et ne toto quidem! Partem enim sarcinae ab utroque latere dependentes occupabant. Ita non omnibus obesis mannis et asturconibus et tolutariis praeferres unicum illum equum ab ipso Catone defrictum?

11_13.87.11Bu konuda kendim bir son koymazsam hiçbir son olmayacağını görüyorum. Bu yüzden, bunlara ilk kez "ayak bağı" (impedimenta) adını verenin, şimdi oldukları gibi olacaklarını şüphesiz önceden sezdiği bu şeyler hakkında burada susacağım. Şimdi sana, mutlu hayata yettiğini ileri sürdüğümüz fazilete ilişkin, bizimkilerin pek az sayıda kıyasını daha aktarmak istiyorum.

11_13.87.11

Video non futurum finem in ista materia ullum, nisi quem ipse mihi fecero. Hic itaque conticescam, quantum ad ista, quae sine dubio talia divinavit futura, qualia nunc sunt, qui primus appellavit inpedimenta. Nunc volo paucissimas adhuc interrogationes nostrorum tibi reddere ad virtutem pertinentes, quam satisfacere vitae beatae contendimus.

11_13.87.12İyi olan, insanları iyi yapar. Nitekim musiki sanatında da iyi olan, insanı musikişinas yapar. Rastlantıya bağlı şeyler iyi yapmaz. Öyleyse iyi değildirler. Peripatetikler buna karşı, ilk öncülümüzün yanlış olduğunu söyleyerek şöyle cevap verirler: "İyi olan şeyden insanlar her hâlükârda iyi olmaz. Musikide iyi bir şey vardır: flüt, tel ya da şarkıya eşlik etmeye uygun bir çalgı. Ama bunların hiçbiri insanı musikişinas yapmaz."

11_13.87.12

Quod bonum est, bonos facit. Nam et in arte musica quod bonum est, facit musicum. Fortuita bonum non faciunt. Ergo non sunt bona. Adversus hoc sic respondent Peripatetici, ut quod primum proponimus, falsum esse dicant. Ab eo, inquiunt, quod est bonum, non utique fiunt boni. In musica est aliquid bonum tamquam tibia aut chorda aut organum aliquod aptatum ad usus canendi. Nihil tamen horum facit musicum.

11_13.87.13Buna şöyle cevap vereceğiz: "Musikide iyi olanı ne anlamda koyduğumuzu anlamıyorsunuz. Biz musikişinası donatanı değil, onu musikişinas yapanı söylüyoruz; sen sanatın kendisine değil, sanatın takımına geliyorsun. Musiki sanatının kendisinde iyi bir şey varsa, o her hâlükârda insanı musikişinas yapacaktır."

11_13.87.13

Hic respondebimus: Non intellegitis, quomodo posuerimus quod bonum est in musica. Non enim id dicimus, quod instruit musicum, sed quod facit; tu ad supellectilem artis, non ad artem venis. Si quid autem in ipsa arte musica bonum est, id utique musicum faciet.

11_13.87.14Bunu daha da açık kılmak istiyorum. Musiki sanatında iyi iki anlamda söylenir: biri musikişinasın icrasına yardım eden, öteki sanatına yardım eden. İcraya çalgılar, flütler, org ve teller aittir; sanatın kendisine ait değildirler. Çünkü insan bunlar olmadan da sanatkârdır; yalnızca sanatını belki kullanamaz. İnsanda ise bu ikilik aynı biçimde yoktur: çünkü insanın iyisi ile hayatın iyisi aynıdır.

11_13.87.14

Etiamnunc facere istuc planius volo. Bonum in arte musica duobus modis dicitur, alterum, quo effectus musici adiuvatur, alterum, quo ars. Ad effectum pertinent instrumenta, tibiae et organa et chordae, ad artem ipsam non pertinent. Est enim artifex etiam sine istis; uti forsitan non potest arte. Hoc non est aeque duplex in homine; idem enim est bonum et hominis et vitae.

11_13.87.15En aşağılık ve en çirkin kişiye bile düşebilecek şey iyi değildir. Servet ise pezevenge de gladyatör ustasına da düşer. Öyleyse servet iyi değildir. "Öne sürdüğünüz öncül yanlıştır," diyorlar; "çünkü dilbilgisinde, hekimlik ya da dümencilik sanatında da iyilerin en alçak kişilere düştüğünü görüyoruz."

11_13.87.15

Quod contemptissimo cuique contingere ac turpissimo potest, bonum non est. Opes autem et lenoni et lanistae contingunt. Ergo non sunt bona. Falsum est, inquiunt, quod proponitis. Nam et in grammatice et in arte medendi aut gubernandi videmus bona humillimis quibusque contingere.

11_13.87.16Ama bu sanatlar ruh büyüklüğü iddiasında bulunmaz, yükseğe çıkmaz, rastlantıya bağlı şeyleri küçümsemezler. Fazilet ise insanı yükseltir ve onu ölümlülerin değer verdiği şeylerin üstüne yerleştirir; iyi denen şeyleri de kötü denen şeyleri de ne aşırı arzular ne onlardan dehşete düşer. Kleopatra'nın kadınsı adamlarından biri olan Khelidon büyük bir servete sahip oldu. Yakınlarda Natalis, dili ne kadar edepsizse o kadar pis olan, ağzında kadınların temizlendiği o adam, hem pek çok kişinin mirasçısı oldu hem pek çok mirasçı bıraktı. Ne yani? Onu para mı pisletti, yoksa parayı o mu kirletti? Para bazı insanlara, bir dinarın lağıma düştüğü gibi düşer.

11_13.87.16

Sed istae artes non sunt magnitudinem animi professae, non consurgunt in altum nec fortuita fastidiunt. Virtus extollit hominem et super cara mortalibus conlocat; nec ea, quae bona, nec ea, quae mala vocantur, aut cupit nimis aut expavescit. Chelidon, unus ex Cleopatrae mollibus, patrimonium grande possedit. Nuper Natalis tam inprobae linguae quam inpurae, in cuius ore feminae purgabantur, et multorum heres fuit et multos habuit heredes. Quid ergo? Utrum illum pecunia inpurum effecit an ipse pecuniam inspurcavit? Quae sic in quosdam homines quomodo denarius in cloacam cadit.

11_13.87.17Fazilet bunların üstünde durur. Kendi madeniyle değer biçilir. Rastgele herkesin başına gelen bu şeylerden hiçbirini iyi saymaz. Hekimlik ve dümencilik ise kendilerine ve ehline bu tür şeylere hayran olmayı yasaklamaz. İyi bir insan olmayan biri yine de hekim olabilir, dümenci olabilir, vallahi bir aşçı olabildiği kadar dilbilgisi hocası da olabilir. Sıradan olmayan bir şeye sahip olan kişiye sıradan biri diyemezsin; herkes neye sahipse öyledir.

11_13.87.17

Virtus super ista consistit. Suo aere censetur. Nihil ex istis quolibet incurrentibus bonum iudicat. Medicina et gubernatio non interficit sibi ac suis admiratione talium rerum Qui non est vir bonus, potest nihilominus medicus esse, potest gubernator, potest grammaticus tam mehercules quam cocus. Cui contingit habere rem non quamlibet, hunc non quemlibet dixeris; qualia quisque habet, talis est.

11_13.87.18Bir para kesesi, içindeki kadar değerlidir; hatta içindekinin bir eklentisi olur. Dolu bir keseye, içinde saklı paranın tutarının belirlediğinden başka kim bir değer biçer? Büyük servetlerin sahiplerine de aynısı olur: onlar servetlerinin eklentileri ve uzantılarıdır. Peki bilge neden büyüktür? Çünkü büyük bir ruhu vardır. Öyleyse en aşağılık kişiye bile düşen şeyin iyi olmadığı doğrudur.

11_13.87.18

Fiscus tanti est, quantum habet; immo in accessionem eius venit, quod habet. Quis pleno sacculo ullum pretium ponit nisi quod pecuniae in eo conditae numerus effecit? Idem evenit magnorum dominis patrimoniorum: accessiones illorum et appendices sunt. Quare ergo sapiens magnus est? Quia magnum animum habet. Verum est ergo quod contemptissimo cuique contingit, bonum non esse.

11_13.87.19Bu yüzden acısızlığa hiçbir zaman iyi demeyeceğim: ağustosböceğinde de vardır, pirede de. Dinginliğe ve sıkıntıdan uzak olmaya bile iyi demeyeceğim: kurttan daha rahat ne vardır? Bilgeyi neyin yaptığını mı soruyorsun? Tanrıyı neyin yaptığını. Ona tanrısal, göksel, muhteşem bir şey vermen gerekir. İyi herkese düşmez, rastgele bir sahibe katlanmaz.

11_13.87.19

Itaque indolentiam numquam bonum dicam; habet illam cicada, habet pulex. Ne quietem quidem et molestia vacare bonum dicam; quid est otiosius verme? Quaeris, quae res sapientem faciat? Quae deum. Des oportet illi divinum aliquid, caeleste, magnificum. Non in omnes bonum cadit nec quemlibet possessorem patitur.

11_13.87.20Bak

hangi diyarın ne verdiğine, neyi esirgediğine: burada ekinler, orada üzümler daha bereketli yetişir, başka yerde ağaç meyveleri ve kendiliğinden yeşeren otlar. Görmüyor musun, Tmolos nasıl safran kokuları, Hindistan fildişini, yumuşak Sabalılar kendi tütsülerini gönderir? Çıplak Khalyblar ise demiri.

11_13.87.20

Vide Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset: Hic segetes, illic veniunt felicius uvae. Arborei fetus alibi atque iniussa virescunt Gramina. Nonne vides, croceos ut Tmolus odores, India mittat ebur, molles sua tura Sabaei? At Chalybes nudi ferrum.

11_13.87.21Bunlar diyarlara dağıtılmıştır ki ölümlüler arasında alışveriş zorunlu olsun, herkes başkasından bir şey istemek zorunda kalsın. O en yüksek iyinin de kendi yeri vardır. Fildişinin ya da demirin bulunduğu yerde doğmaz. En yüksek iyinin yerinin neresi olduğunu mu soruyorsun? Ruh. Ruh temiz ve kutsal olmadıkça tanrıyı içine almaz.

11_13.87.21

Ista in regiones discripta sunt, ut necessarium mortalibus esset inter ipsos commercium, si invicem alius aliquid ab alio peteret. Summum illud bonum habet et ipsum suam sedem. Non nascitur, ubi ebur, nec ubi ferrum. Quis sit summi boni locus quaeris? Animus. Hic nisi purus ac sanctus est, deum non capit.

11_13.87.22İyi kötüden doğmaz. Zenginlik ise açgözlülükten doğar. Öyleyse zenginlik iyi değildir. "İyinin kötüden doğmadığı doğru değildir," diyor. "Çünkü para tapınak soygunundan da hırsızlıktan da doğar. Bu yüzden tapınak soygunu ve hırsızlık kötüdür, ama iyiden çok kötülük doğurdukları için kötüdür. Çünkü kazanç sağlarlar, ama korkuyla, kaygıyla, ruhun ve bedenin işkenceleriyle birlikte."

11_13.87.22

Bonum ex malo non fit. Divitiae fiunt autem ex avaritia. Divitiae ergo non sunt bonum. Non est, inquit, verum, bonum ex malo non nasci. Ex sacrilegio enim et furto pecunia nascitur. Itaque malum quidem est sacrilegio enim et furtum, sed ideo, quia plura mala facit quam bona. Dat enim lucrum, sed cum metu, sollicitudine, tormentis et animi et corporis.

11_13.87.23Bunu söyleyen herkes şunu da kabul etmek zorundadır: tapınak soygunu pek çok kötülük doğurduğu için nasıl kötüyse, bir iyilik de doğurduğu için bir bakıma iyidir. Bundan daha akıl almaz ne olabilir? Gerçi tapınak soygununun, hırsızlığın, zinanın iyiler arasında sayılması gerektiğine kendimizi büsbütün inandırmışız. Ne çok insan hırsızlıktan utanmıyor, ne çok insan zinayla övünüyor! Küçük tapınak soygunları cezalandırılır, büyükleri zafer alaylarında taşınır.

11_13.87.23

Quisquis hoc dicit, necesse est recipiat sacrilegium, sicut malum sit, quia multa mala facit, ita bonum quoque ex aliqua parte esse, quia aliquid boni facit. Quo quid fieri portentuosius potest? Quamquam sacrilegium, furtum, adulterium inter bona haberi prorsus persuasimus. Quam multi furto non erubescunt, quam multi adulterio gloriantur! Nam sacrilegia minuta puniuntur, magna in triumphis feruntur.

11_13.87.24Şunu da ekle: tapınak soygunu bir bakıma bile iyiyse, ahlâken güzel de olacak, doğru bir eylem diye adlandırılacaktır; çünkü bizim eylemimizdir. Oysa hiçbir ölümlünün düşüncesi bunu kabul etmez. Öyleyse iyiler kötüden doğamaz. Çünkü dediğiniz gibi tapınak soygunu yalnızca çok kötülük getirdiği için kötüyse, cezalarını kaldırır, güvenlik vaat edersen bütünüyle iyi olacaktır. Oysa suçların en büyük cezası kendilerindedir.

11_13.87.24

Adice nunc, quod sacrilegium, si omnino ex aliqua parte bonum est, etiam honestum erit et recte factum vocabitur: nostra enim actio est. Quod nullius mortalium cogitatio recipit. Ergo bona nasci ex malo non possunt. Nam si, ut dicitis, ob hoc unum sacrilegium malum est, quia multum mali adfert, si remiseris illi supplicia, si securitatem spoponderis, ex toto bonum erit. Atqui maximum scelerum supplicium in ipsis est.

11_13.87.25Bunları cellada ya da zindana erteliyorsan yanılıyorsun, diyorum; işlendikleri anda, hatta işlenirken cezalandırılırlar. Öyleyse kötüden iyi doğmaz, tıpkı zeytinden incir doğmadığı gibi. Doğanlar tohumlarına uyar; iyiler soysuzlaşamaz. Çirkinden ahlâken güzel olan doğmadığı gibi, kötüden de iyi doğmaz. Çünkü ahlâken güzel olanla iyi aynı şeydir.

11_13.87.25

Erras, inquam, si illa ad carnificem aut carcerem differs; statim puniuntur, cum facta sunt, immo dum fiunt. Non nascitur itaque ex malo bonum, non magis quam ficus ex olea. Ad semen nata respondent, bona degenerare non possunt. Quemadmodum ex turpi honestum non nascitur, ita ne ex malo quidem bonum. Nam idem est honestum et bonum.

11_13.87.26Bizimkilerden bazıları buna şöyle cevap verir: "Paranın, nereden alınmış olursa olsun, iyi olduğunu varsayalım; para tapınak soygunundan alınsa bile, bu yüzden tapınak soygunundan doğmuş olmaz. Bunu şöyle anla: aynı testide hem altın hem engerek var. Testiden altını alırsan, bu, testinin bana altını içinde engerek olduğu için verdiği anlamına gelmez; içinde engerek de olduğu hâlde altın verir. Aynı biçimde tapınak soygunundan kazanç doğar; tapınak soygunu çirkin ve cinayet olduğu için değil, içinde kazanç da olduğu için. O testide nasıl kötü olan engerekse, engerekle birlikte yatan altın değilse, tapınak soygununda da kötü olan suçtur, kazanç değil."

11_13.87.26

Quidam ex nostris adversus hoc sic respondent: Putemus pecuniam bonum esse undecumque sumptam; non tamen ideo ex sacrilegio pecunia est, etiam si ex sacrilegio sumitur. Hoc sic intellege: in eadem urna et aurum est et vipera. Si aurum ex urna sustuleris, quia illic et vipera est, non ideo, inquam, mihi urna aurum dat, quia viperam habet, sed aurum dat, cum et viperam habeat. Eodem modo ex sacrilegio lucrum fit, non quia turpe et sceleratum est sacrilegium, sed quia et lucrum habet. Quemadmodum in illa urna vipera malum est, non aurum, quod cum vipera iacet, sic in sacrilegio malum est scelus, non lucrum.

11_13.87.27Onlardan ayrılıyorum; çünkü iki durum birbirine hiç benzemez. Orada altını engereksiz alabilirim; burada kazancı tapınak soygunu olmadan elde edemem. Bu kazanç suçun yanına konmuş değil, ona karışmıştır.

11_13.87.27

A quibus dissentio: dissimillima enim utriusque rei condicio est. Illic aurum possum sine vipera tollere, hic lucrum sine sacrilegio facere non possum. Lucrum istud non est adpositum sceleri, sed inmixtum.

11_13.87.28Elde etmek isterken pek çok kötülüğe düştüğümüz şey iyi değildir. Zenginliği elde etmek isterken pek çok kötülüğe düşeriz; öyleyse zenginlik iyi değildir. "Öncülünüzün iki anlamı var," diyor. "Biri şu: zenginliği elde etmek isterken pek çok kötülüğe düşeriz. Ama fazileti elde etmek isterken de pek çok kötülüğe düşeriz. Biri öğrenim için denize açılırken gemi kazası geçirdi, biri esir düştü.

11_13.87.28

Quod dum consequi volumus, in multa mala incidimus, id bonum non est. Dum divitias autem consequi volumus, in multa mala incidimus; ergo divitiae bonum non sunt. Duas, inquit, significationes habet propositio vestra, unam: dum divitias consequi volumus, in multa nos mala incidere. In multa autem mala incidimus et dum virtutem consequi volumus. Aliquis dum navigat studii causa, naufragium fecit, aliquis captus est.

11_13.87.29Öteki anlam şudur: bizi kötülüğe düşüren şey iyi değildir. Bu öncülden, zenginlik ya da hazlar yüzünden kötülüklere düştüğümüz sonucu çıkmayacaktır; ya da zenginlik yüzünden pek çok kötülüğe düşüyorsak, zenginlik yalnız iyi olmamakla kalmaz, kötü de olur; oysa siz yalnızca iyi olmadığını söylüyorsunuz. Ayrıca," diyor, "zenginliğin bir yararı olduğunu kabul ediyor, onu elverişli şeyler arasında sayıyorsunuz. Oysa aynı gerekçeyle elverişli bile olmayacaktır; çünkü onun yüzünden başımıza pek çok elverişsizlik gelir."

11_13.87.29

Altera significatio talis est: per quod in mala incidimus, bonum non est. Huic propositioni non erit consequens per divitias nos aut per voluptates in mala incidere; aut si per divitias in multa mala incidimus, non tantum bonum non sunt divitiae, sed malum sunt; vos autem illas dicitis tantum bonum non esse. Praeterea, inquit, conceditis divitias habere aliquid usus. Inter commoda illas numeratis; atqui eadem ratione ne commodum quidem erunt. Per illas enim multa nobis incommoda eveniunt.

11_13.87.30Bazıları buna şöyle cevap verir: "Elverişsizlikleri zenginliğe yükleyen sizler yanılıyorsunuz. Zenginlik kimseyi incitmez; herkese ya kendi akılsızlığı ya da başkasının kötülüğü zarar verir; tıpkı kılıcın kimseyi öldürmemesi gibi: kılıç öldürenin silahıdır. Zenginlik yüzünden sana zarar veriliyorsa, sana zarar veren zenginlik değildir."

11_13.87.30

His quidam hoc respondent: Erratis, qui incommoda divitiis inputatis. Illae neminem laedunt; aut sua nocet cuique stultitia aut aliena nequitia, sic quemadmodum gladius neminem occidit; occidentis telum est. Non ideo divitiae tibi nocent, si propter divitias tibi nocetur.

11_13.87.31Bence Poseidonios daha iyi söylüyor: zenginliğin kötülüklerin sebebi olduğunu, ama kendisi bir şey yaptığı için değil, bir şey yapacak olanları kışkırttığı için sebep olduğunu söyler. Çünkü hemen ve zorunlu olarak zarar veren etkin sebep başkadır, önceleyen sebep başka. Zenginlikte bu önceleyen sebep vardır: ruhları şişirir, kibir doğurur, kıskançlık çeker ve zihni öylesine yabancılaştırır ki bize zarar verecek olsa bile paralı olma şöhreti hoşumuza gider.

11_13.87.31

Posidonius, ut ego existimo, melius, qui ait divitias esse causam malorum, non quia ipsae faciunt aliquid, sed quia facturos inritant. Alia est enim causa e(iiciens, quae protinus necesse est noceat, alia praecedens. Hanc praecedentem causam divitiae habent; inflant animos, superbiam pariunt, invidiam contrahunt et usque eo mentem alienant, ut fama pecuniae nos etiam nocitura delectet.

11_13.87.32Bütün iyilerin ise kusurdan uzak olması gerekir; onlar saftır, ruhları bozmaz, kışkırtmaz. Ruhu yükseltir, genişletirler, ama şişirmeden. İyi olan şeyler güven verir, zenginlik ise cüret. İyi olan şeyler ruh büyüklüğü verir, zenginlik ise küstahlık. Küstahlık da sahte bir büyüklük görüntüsünden başka bir şey değildir.

11_13.87.32

Bona autem omnia carere culpa decet; pura sunt, non corrumpunt animos, non sollicitant. Extollunt quidem et dilatant, sed sine tumore. Quae bona sunt fiduciam faciunt, divitiae audaciam. Quae bona sunt magnitudinem animi dant, divitiae insolentiam. Nihil autem alii est insolentia quam species magnitudinis falsa.

11_13.87.33"Bu durumda," diyor, "zenginlik yalnızca iyi olmamakla kalmıyor, kötü de oluyor." Söylediğim gibi, etkin bir sebebe sahip olsaydı, kendisi zarar verseydi kötü olurdu; şimdi ise önceleyen bir sebebe sahiptir, hem de ruhları yalnızca kışkırtan değil, kendine çeken bir sebebe. Çünkü üzerimize gerçeğe benzeyen ve çoğu kimseye inandırıcı gelen bir iyi görüntüsü yayar.

11_13.87.33

Isto modo, inquit, etiam malum sunt divitia non tantum bonum non sunt. Essent malum, ipsae nocerent, si, ut dixi, haberent efficientem causam; nunc praecedentem habent et quidem non inritantem tantum animos, sed adtrahentem. Specie enim boni offundunt veri similem ac plerisque credibilem.

11_13.87.34Faziletin de önceleyen bir sebebi vardır: kıskançlık çeker; çünkü pek çok kişi bilgeliği yüzünden, pek çok kişi adaleti yüzünden kıskanılır. Ama fazilet bu sebebi ne kendinden taşır ne de gerçeğe benzer bir biçimde. Tersine fazilet, insanların ruhlarına çok daha gerçeğe benzer bir görüntü sunar ve bu görüntü onları sevgiye ve hayranlığa çağırır.

11_13.87.34

Habet virtus quoque praecedentem causam adducit invidiam, multis enim propter sapientiam multis propter iustitiam invidetur. Sed nec ex se hanc causam habet nec veri similem. Contra enim veri similior illa species hominum animis obicitur virtute, quae illos in amorem et admirationem vocet.

11_13.87.35Poseidonios kıyasın şöyle kurulması gerektiğini söyler: "Ruha ne büyüklük ne güven ne kaygısızlık veren şeyler iyi değildir. Zenginlik, sağlık ve bunlara benzer şeyler bunların hiçbirini yapmaz; öyleyse iyi değildirler." Bu kıyası şöyle daha da sıkılaştırır: "Ruha ne büyüklük ne güven ne kaygısızlık veren, tersine küstahlık, şişkinlik, kibir yaratan şeyler kötüdür. Rastlantıya bağlı şeyler ise bizi bunlara iter; öyleyse iyi değildirler."

11_13.87.35

Posidonius sic interrogandum ait: quae neque magnitudinem animo dant nec fiduciam nec securitatem, non sunt bona. Divitiae autem et bona valetudo et similia his nihil horum faciunt; ergo non sunt bona. Hanc interrogationem magis etiam nunc hoc modo intendit: quae neque magnitudinem animo dant nec fiduciam nec securitatem, contra autem insolentiam, tumorem, arrogantiam creant, mala sunt. A fortuitis autem in haec inpellimur ergo non sunt bona.

11_13.87.36"Bu gerekçeyle," diyor, "bunlar elverişli şeyler bile olmayacak." Elverişli şeylerin durumu başka, iyilerin durumu başkadır. Elverişli şey, sıkıntısından çok yararı olandır. İyi ise katışıksız ve her bakımdan zararsız olmalıdır. İyi, daha çok yarar sağlayan değil, yalnızca yarar sağlayandır.

11_13.87.36

Hac, inquit, ratione ne commoda quidem ista erunt. Alia est commodorum condicio, alia bonorum; commodum est, quod plus usus habet quam molestiae. Bonum sincerum esse debet et ab omni parte innoxium. Non est id bonum, quod plus prodest, sed quod tantum prodest.

11_13.87.37Ayrıca elverişli olan hayvanları da, yetkinliğe ulaşmamış insanları da, akılsızları da ilgilendirir. Bu yüzden ona elverişsiz bir şey karışmış olabilir; ama büyük kısmına bakılarak ona elverişli denir. İyi ise yalnızca bilgeyi ilgilendirir ve el değmemiş olmalıdır.

11_13.87.37

Praeterea commodum et ad animalia pertinet et ad inperfectos homines et ad stultos. Itaque potest ei esse incommodum mixtum, sed commodum dicitur a maiore sui parte aestimatum; bonum ad unum sapientem pertinet; inviolatum esse oportet.

11_13.87.38Gönlünü ferah tut: sana bir düğüm kaldı, ama bir Herakles düğümü. Kötülüklerden iyi doğmaz. Pek çok yoksulluktan zenginlik doğar; öyleyse zenginlik iyi değildir. Bu kıyası bizimkiler tanımaz; Peripatetikler hem uydururlar hem çözerler. Poseidonios, diyalektikçilerin bütün okullarında dolaşan bu safsatanın Antipatros tarafından şöyle çürütüldüğünü söyler:

11_13.87.38

Bonum animum habere; unus tibi nodus, sed Herculaneus restat: ex malis bonum non fit. Ex multis paupertatibus divitiae fiunt; ergo divitiae bonum non sunt. Hanc interrogationem nostri non agnoscunt, Peripatetici et fingunt illam et solvunt. Ait autem Posidonius hoc sophisma, per omnes dialecticorum scholas iactatum, sic ab Antipatro refelli:

11_13.87.39"Yoksulluk, sahip olmaya göre değil, eksiltmeye göre, ya da eskilerin dediği gibi yoksun kalmaya göre söylenir; Yunanlar buna 'yoksunluk yoluyla' (kata sterēsin) der. Yoksulluk, insanın neye sahip olduğunu değil, neye sahip olmadığını söyler. Bu yüzden pek çok boş şeyden hiçbir şey dolmaz; zenginliği pek çok şey yapar, pek çok yoksunluk değil." "Yoksulluğu gerektiği gibi anlamıyorsun," diyor. "Çünkü yoksulluk az şeye sahip olan değil, pek çok şeye sahip olmayandır; dolayısıyla adını sahip olduğu şeyden değil, eksik olan şeyden alır."

11_13.87.39

paupertas non per possessionem dicitur, sed per detractionem vel, ut antiqui dixerunt, orbationem. Graeci κατὰ στέρησιν dicunt. Non quod habeat dicit, sed quod non habeat. Itaque ex multis inanibus nihil inpleri potest; divitias multae res faciunt, non multae inopiae. Aliter, inquit, quam debes, paupertatem intellegis. Paupertas enim est non quae pauca possidet, sed quae multa non possidet; ita non ab eo dicitur, quod habet, sed ab eo, quod ei deest.

11_13.87.40Yunanların "yokluk" (anyparksia) dediği şeyi anlatan bir Latince kelime olsaydı, istediğimi daha kolay anlatırdım. Antipatros yoksulluğa bunu yükler; bense yoksulluğun az şeye sahip olmaktan başka ne olduğunu görmüyorum. Zenginliğin, yoksulluğun cevherinin ne olduğuna, epey boş vaktimiz olursa bir gün bakarız; ama o zaman da, sanki şeyler hakkında çoktan hüküm verilmiş de geriye yalnız kelimeler kalmış gibi kelimeler üzerine çekişmektense, yoksulluğu yumuşatmanın, zenginliğin kibrini kırmanın daha iyi olup olmadığını düşüneceğiz.

11_13.87.40

Facilius, quod volo, exprimerem, si Latinum verbum esset, quo ἀνυπαρξία, significatum. Hanc paupertati Antipater adsignat; ego non video, quid aliud sit paupertas quam parvi possessio. De isto videbimus, si quando valde vacabit, quae sit divitiarum, quae paupertatis substantia; sed tunc quoque considerabimus, numquid satius sit paupertatem permulcere, divitiis demere supercilium quam litigare de verbis, quasi iam de rebus iudicatum sit.

11_13.87.41Bir halk toplantısına çağrıldığımızı düşünelim: zenginliğin kaldırılmasına dair bir kanun teklif ediliyor. Bu kıyaslarla mı lehinde ya da aleyhinde konuşacağız? Bunlarla mı Roma halkına, imparatorluğunun temeli ve sebebi olan yoksulluğu yeniden aratıp övdüreceğiz, kendi zenginliğinden korkmasını sağlayacağız? Onu yenilenlerin yanında bulduğunu, makam hırsının, rüşvetlerin ve kargaşaların en kutsal ve en itidalli şehre oradan girdiğini, kavimlerin ganimetlerinin fazla şatafatla sergilendiğini, tek bir halkın herkesten kopardığının herkes tarafından o tek halktan daha kolay koparılabileceğini bunlarla mı düşündüreceğiz? Asıl öğütlenmesi gereken budur; tutkuları hileyle kuşatmak değil, saldırıp ele geçirmek gerekir. Elimizden gelirse daha güçlü, gelmezse daha açık konuşalım. Hoşça kal.

11_13.87.41

Putemus nos ad contionem vocatos; lex de abolendis divitiis fertur. His interrogationibus suasuri aut dissuasuri sumus? His effecturi, ut populus Romanus paupertatem, fundamentum et causam imperii sui, requirat ac laudet, divitias autem suas timeat, ut cogitet has se apud victos repperisse, hinc ambitum et largitiones et tumultus in urbem sanctissimam et temperantissimam inrupisse, nimis luxuriose ostentari gentium spolia, quod unus populus eripuerit omnibus, facilius ab omnibus uni eripi posse? Hanc satius est suadere et expugnare adfectus, non circumscribere. Si possumus, fortius loquamur; si minus, apertius. Vale.

11_13.88.188. Mektup

Özgür sanatlar (liberalia studia) hakkında ne düşündüğümü öğrenmek istiyorsun. Sonu paraya varan hiçbir uğraşa saygı duymam, hiçbirini iyiler arasında saymam. Bunlar ücret karşılığı yapılan zanaatlerdir; yeteneği hazırladıkları, onu alıkoymadıkları sürece yararlıdırlar. Ruh daha büyük bir şey yapamadığı sürece bunlarla oyalanmak gerekir; bunlar bizim ilk alıştırmalarımızdır, asıl eserlerimiz değil.

11_13.88.1

De liberalibus studiis quid sentiam, scire desideras: nullum suspicio, nullum in bonis numero, quod ad aes exit. Meritoria artificia sunt, hactenus utilia, si praeparant ingenium, non detinent. Tamdiu enim istis inmorandum est, quamdiu nihil animus agere maius potest; rudimenta sunt nostra, non opera.

11_13.88.2Neden "özgür sanatlar" dendiğini görüyorsun: özgür bir insana yakıştıkları için. Ama gerçekten özgür olan tek bir uğraş vardır: insanı özgür kılan. Bu da bilgeliğin uğraşıdır: yüce, güçlü, yüce gönüllü. Ötekiler küçük ve çocukçadır. Yoksa hocalarının herkesten daha alçak ve rezil olduğunu gördüğün bu uğraşlarda iyi bir şey olduğuna mı inanıyorsun? Bunları öğrenmeye devam etmemeli, öğrenmiş olmalıyız. Bazıları özgür sanatlar hakkında, insanı iyi yapıp yapmadıklarının sorulması gerektiğine hükmetti; oysa bunlar bunu ne vaat eder ne de böyle bir bilgiye özenir.

11_13.88.2

Quare liberalia studia dicta sint, vides; quia homine libero digna sunt. Ceterum unum studium vere liberale est, quod liberum facit. Hoc est sapientiae, sublime, forte, magnanimum. Cetera pusilla et puerilia sunt; an tu quicquam in istis esse credis boni, quorum professores turpissimos omnium ac flagitiosissimos cernis? Non discere debemus ista, sed didicisse. Quidam illud de liberalibus studiis quaerendum iudicaverunt, an virum bonum facerent; ne promittunt quidem nec huius rei scientiam adfectant.

11_13.88.3Dilbilgisi hocası dilin inceliğiyle uğraşır; daha geniş dolaşmak isterse tarihle, sınırlarını en uzağa genişletmek isterse şiirle. Bunlardan hangisi fazilete yol açar? Hecelerin açıklanması, kelimeler üzerindeki titizlik, masalların ezberlenmesi, dizelerin kuralı ve ölçüsü mü? Bunlardan hangisi korkuyu giderir, arzuyu söküp atar, şehveti dizginler?

11_13.88.3

Grammaticus circa curam sermonis versatur et, si latius evagari vult, circa historias, iam ut longissime fines suos proferat, circa carmina. Quid horum ad virtutem viam sternit? Syllabarum enarratio et verborum diligentia et fabularum memoria et versuum lex ac modificatio? Quid ex his metum demit, cupiditatem eximit, libidinem frenat?

11_13.88.4Bunların fazilet öğretip öğretmediği sorulur. Öğretmiyorlarsa, aktarmıyorlar da demektir. Öğretiyorlarsa filozofturlar. Fazilet öğretmek için kürsüye oturmadıklarını mı görmek istiyorsun? Hepsinin uğraşlarının birbirinden ne kadar farklı olduğuna bak; oysa aynı şeyi öğretenler arasında bir benzerlik olurdu.

11_13.88.4

Quaeritur utrum doceant isti virtutem an non; si non docent, ne tradunt quidem. Si docent, philosophi sunt. Vis scire, quam non ad docendam virtutem consederint? Aspice, quam dissimilia inter se omnium studia sint; atqui similitudo esset idem docentium.

11_13.88.5Meğer ki seni Homeros'un filozof olduğuna inandırsınlar; ama bunu, sonuç çıkarmakta kullandıkları kanıtların kendisiyle inkâr ederler. Çünkü onu kâh Stoacı yaparlar: yalnız fazileti onaylayan, hazlardan kaçan, ölümsüzlük bedeline bile ahlâken güzel olandan ayrılmayan biri; kâh Epikurosçu: sakin bir şehrin, şölenler ve şarkılar arasında hayatını geçiren bir şehrin hâlini öven biri; kâh Peripatetik: üç tür iyi ortaya koyan biri; kâh Akademili: her şeyin belirsiz olduğunu söyleyen biri. Bunların hepsi onda bulunduğuna göre, hiçbirinin onda bulunmadığı açıktır; çünkü bunlar birbiriyle çatışır. Homeros'un filozof olduğunu kabul edelim; o hâlde, hiçbir şiir tanımadan önce bilge olmuştur. Öyleyse Homeros'u bilge yapan şeyleri öğrenelim.

11_13.88.5

Nisi forte tibi Homerum philosophum fuisse persuadent, cum his ipsis, quibus colligunt, negent. Nam modo Stoicum illum faciunt, virtutem solam probantem et voluptates refugientem et ab honesto ne inmortalitatis quidem pretio recedentem, modo Epicureum, laudantem statum quietae civitatis et inter convivia cantusque vitam exigentis, modo Peripateticum, tria bonorum genera inducentem, modo Academicum, omnia incerta dicentem. Adparet nihil horum esse in illo, quia omnia sunt. Ista enim inter se dissident. Demus illis Homerum philosophum fuisse; nempe sapiens factus est, antequam carmina ulla cognosceret. Ergo illa discamus, quae Homerum fecere sapientem.

11_13.88.6Homeros'la Hesiodos'tan hangisinin daha yaşlı olduğunu araştırmamın, Hekabe Helene'den genç olduğu hâlde yaşını neden bu kadar kötü taşıdığını bilmekten daha fazla önemi yoktur. Ne dersin? Patroklos'un ve Akhilleus'un yaşlarını araştırmanın bir önemi olduğunu mu düşünüyorsun?

11_13.88.6

Hoc quidem me quaerere, uter maior aetate fuerit, Homerus an Hesiodus, non magis ad rem pertinet quam scire, cum minor Hecuba fuerit quam Helena, quare tam male tulerit aetatem. Quid? Inquam, annos Patrocli et Achillis inquirere ad rem existimas pertinere?

11_13.88.7Bizim hep yolumuzu şaşırıp dolanmamamızı sağlamak yerine, Odysseus'un nerelerde dolandığını mı soruyorsun? İtalya ile Sicilya arasında mı, yoksa bildiğimiz dünyanın dışında mı savrulduğunu dinlemeye vaktim yok; zaten bu kadar dar bir alanda bu kadar uzun bir dolaşma olamazdı. Ruhun fırtınaları bizi her gün savuruyor, kötülük de bizi Odysseus'un bütün belalarına itiyor. Gözleri baştan çıkaracak güzellik de eksik değil, düşman da. Bir yanda yabani ve insan kanından hoşlanan canavarlar, bir yanda kulakları okşayan sinsi tatlılıklar, bir yanda gemi kazaları ve onca çeşit bela. Bana şunu öğret: vatanımı, karımı, babamı nasıl seveceğimi; gemim batmış olsa bile bu ahlâken güzel şeylere doğru nasıl yol alacağımı.

11_13.88.7

Quaeris, Vlixes ubi erraverit, potius quam efficias, ne nos semper erremus? Non vacat audire, utrum inter Italiam et Siciliam iactatus sit an extra notum nobis orbem, neque enim potuit in tam angusto error esse tam longus; tempestates nos animi cotidie iactant et nequitia in omnia Vlixis mala inpellit. Non deest forma, quae sollicitet oculos, non hostis; hinc monstra effera et humano cruore gaudentia, hinc insidiosa blandimenta aurium, hinc naufragia et tot varietates malorum. Hoc me doce, quomodo patriam amem, quomodo uxorem, quomodo patrem, quomodo ad haec tam honesta vel naufragus navigem.

11_13.88.8Penelope'nin iffetli olup olmadığını, yoksa çağını mı aldattığını neden araştırıyorsun? Gördüğü adamın Odysseus olduğunu, bilmeden önce sezip sezmediğini mi? Bana iffetin ne olduğunu, onda ne kadar iyi bulunduğunu, bedende mi ruhta mı yer aldığını öğret.

11_13.88.8

Quid inquiris, an Penelopa pudica fuerit, an verba saeculo suo dederit? An Vlixem illum esse, quem videbat, antequam sciret, suspicata sit? Doce me, quid sit pudicitia et quantum in ea bonum, in corpore an in animo posita sit.

11_13.88.9Musikişinasa geçiyorum. Bana tiz ve pes seslerin birbiriyle nasıl uyuştuğunu, farklı sesler veren teller arasında nasıl ahenk doğduğunu öğretiyorsun; bunun yerine ruhumun kendisiyle nasıl uyuşacağını, kararlarımın birbirine nasıl aykırı düşmeyeceğini sağla. Bana hangi makamların hüzünlü olduğunu gösteriyorsun; bunun yerine felaketler içinde nasıl hüzünlü bir ses çıkarmayacağımı göster.

11_13.88.9

Ad musicum transeo: doces me, quomodo inter se acutae ac graves consonent, quomodo nervorum disparem reddentium sonum fiat concordia; fac potius, quomodo animus secum meus consonet nec consilia mea discrepent. Monstras mihi, qui sint modi flebiles; monstra potius, quomodo inter adversa non emittam flebilem vocem.

11_13.88.10Geometrici bana, bir insana ne kadarının yeteceğini nasıl ölçeceğimi öğreteceğine büyük çiftlikleri ölçmeyi öğretiyor. Bana hesap yapmayı öğretiyor ve parmaklarını açgözlülüğün hizmetine veriyor; oysa bu hesapların hiçbir önemi olmadığını, serveti muhasebecileri yoran kişinin daha bahtiyar olmadığını, dahası ne kadarına sahip olduğunu kendi başına hesaplamak zorunda kalsa en bahtsız insan olacak kişinin ne kadar gereksiz şeylere sahip olduğunu öğretmeliydi.

11_13.88.10

Metiri me geometres docet latifundia potius quam doceat, quomodo metiar, quantum homini satis sit. Numerare docet me et avaritiae commodat digitos potius quam doceat nihil ad rem pertinere istas conputationes, non esse feliciorem, cuius patrimonium tabularios lassat, immo quam supervacua possideat, qui infelicissimus futurus est, si quantum habeat per se conputare cogetur.

11_13.88.11Bir tarlacığı parçalara ayırmayı bilmem, onu kardeşimle paylaşmayı bilmiyorsam bana ne yarar sağlar? Bir dönümün ayaklarını ince ince toplamak, on ayaklık ölçü sırığından kaçan parçayı bile hesaba katmak ne işe yarar, saldırgan ve benimkinden bir parça kazıyıp alan bir komşu beni üzüyorsa? Bana sınırlarımdan hiçbir şey kaybetmemeyi öğretiyor; bense hepsini neşeyle kaybetmeyi öğrenmek istiyorum.

11_13.88.11

Quid mihi prodest scire agellum in partes dividere, si nescio cum fratre dividere? Quid prodest colligere subtiliter pedes iugeri et conprendere etiam si quid decempedam effugit, si tristem me facit vicinus inpotens et aliquid ex meo abradens? Docet quomodo nihil perdam ex finibus meis; at ego discere volo, quomodo totos hilaris amittam.

11_13.88.12"Babamın ve dedemin tarlasından kovuluyorum," diyor. Ne yani? Dedenden önce bu tarlayı kim tutuyordu? Hangi insanın demiyorum, hangi halkın olduğunu açıklayabilir misin? Oraya sahip olarak değil, kiracı olarak girdin. Kimin kiracısısın? İşin iyi giderse, mirasçının. Hukukçular kamuya ait hiçbir şeyin kullanmakla mülk edinilemeyeceğini söylerler; senin elinde tuttuğun, senin dediğin bu şey kamunundur, hem de bütün insan soyunun.

11_13.88.12

Paterno agro et avito, inquit, expellor. Quid? Ante avum tuum quis istum agrum tenuit? Cuius, non dico hominis, sed populi fuerit, expedire potes? Non dominus isto, sed colonus intrasti. Cuius colonus es? Si bene tecum agitur, heredis. Negant iurisconsulti quicquam usu capi publicum; hoc, quod tenes, quod tuum dicis, publicum est et quidem generis humani.

11_13.88.13Ah ne olağanüstü bir sanat! Yuvarlak şeyleri ölçmeyi bilirsin, eline geçen her şekli kareye çevirirsin, yıldızlar arasındaki uzaklıkları söylersin; ölçünün kapsamına girmeyen hiçbir şey yoktur. Sanatkârsan, insanın ruhunu ölç. Ne kadar büyük olduğunu söyle, ne kadar küçük olduğunu söyle. Hangi çizginin doğru olduğunu bilirsin; hayatta neyin doğru olduğunu bilmiyorsan bu sana ne yarar sağlar?

11_13.88.13

O egregiam artem! Scis rotunda metiri, in quadratum redigis quamcumque acceperis formam, intervalla siderum dicis, nihil est, quod in mensuram tuam non cadat. Si artifex es, metire hominis animum. Dic quam magnus sit, dic quam pusillus sit. Scis, quae recta sit linea; quid tibi prodest, si quid in vita rectum sit ignoras?

11_13.88.14Şimdi gök cisimlerini bilmekle övünen adama geliyorum:

Satürn'ün soğuk yıldızı nereye çekilir, Kyllene'li ateş göğün hangi yörüngelerinde dolanır.

Bunu bilmek ne yarar sağlayacak? Satürn ile Mars karşı karşıya durduğunda ya da Merkür, Satürn'ün gözü önünde akşam batışını yaptığında kaygılanayım diye mi? Bunun yerine, nerede olurlarsa olsunlar bunların bana iyi niyetli olduğunu, değiştirilemeyeceklerini öğrenmem daha iyi değil mi?

11_13.88.14

Venio nunc ad illum, qui caelestium notitia gloriatur: Frigida Saturni sese quo stella receptet, Quos ignis caeli Cyllenius erret in orbes. Hoc scire quid proderit? Ut sollicitus sim, cum Saturnus et Mars ex contrario stabunt aut cum Mercurius vespertinum faciet occasum vidente Saturno, potius quam hoc discam, ubicumque sunt ista, propitia esse, non posse mutari?

11_13.88.15Onları kaderin kesintisiz düzeni ve kaçınılmaz akışı sürer. Belirlenmiş dönemlerle geri dönerler ve her şeyin sonuçlarını ya harekete geçirir ya da işaret ederler. Ama olan her şeyi onlar yapıyorsa, değiştirilemez bir şeyi bilmek ne kazandırır? Yok, yalnızca işaret ediyorlarsa, kaçamayacağın şeyi önceden görmenin ne önemi var? Bilsen de bilmesen de bunlar olacaktır.

11_13.88.15

Agit illa continuus ordo fatorum et inevitabilis cursus. Per statas vices remeant et effectus rerum omnium aut movent aut notant. Sed sive quicquid evenit faciunt, quid inmutabilis rei notitia proficiet? Sive significant, quid refert providere quod effugere non possis? Scias ista, nescias;

11_13.88.16Ama hızlı güneşe ve onu sırayla izleyen yıldızlara bakarsan, yarınki saat seni hiçbir zaman aldatmaz, açık bir gecenin tuzaklarına da kapılmazsın.

Tuzaklardan güvende olmam için yeterince, hatta fazlasıyla önlem alınmış!

11_13.88.16

fient. Si vero solem ad rapidum stellasque sequentes Ordine respicies, numquam te crastina fallet Hora nec insidiis noctis cupiere serenae. Satis abundeque provisum est, ut ab insidiis tutus essem.

11_13.88.17Yarınki saat beni aldatmaz mı? Aldatır; çünkü bilmeyenin başına gelen şey onu aldatır. Ben ne olacağını bilmiyorum; ne olabileceğini biliyorum. Bu yüzden hiçbir şeyden umut kesmeyeceğim, her şeyi bekliyorum; bir şey bağışlanırsa iyiye yorarım. Saat beni esirgerse aldatmış olur, ama böyle de aldatmaz. Çünkü her şeyin olabileceğini bildiğim gibi, hepsinin her hâlükârda olmayacağını da bilirim. İyi şeyleri her hâlükârda beklerim, kötülüklere ise hazırım.

11_13.88.17

Numquid me crastina non fallit hora? Fallit enim quod nescienti evenit. Ego quid futurum sit, nescio; quid fieri possit, scio. Ex hoc nihil desperabo, totum expecto; si quid remittitur, boni consido. Fallit me hora, si parcit, sed ne sic quidem fallit. Nam quemadmodum scio omnia accidere posse, sic scio et non utique casura. Utique secunda expecto, malis paratus sum.

11_13.88.18Bu noktada, çizilmiş yoldan gitmememe katlanmak zorundasın. Çünkü ressamları özgür sanatlar arasına kabul etmeye razı olmuyorum; heykeltıraşları, mermercileri ya da lüksün öteki hizmetkârlarını da. Aynı biçimde güreşçileri ve bütünüyle yağdan ve çamurdan ibaret olan bilgiyi de bu özgür sanatlardan kovuyorum; yoksa kokulu yağcıları, aşçıları ve yeteneklerini hazlarımıza uyduran ötekileri de kabul etmem gerekir.

11_13.88.18

In illo feras me necesse est non per praescriptum euntem. Non enim adducor, ut in numerum liberalium artium pictores recipiam, non magis quam statuarios aut marmorarios aut ceteros luxuriae ministros. Aeque luctatores et totam oleo ac luto constantem scientiam expello ex his studiis liberalibus; aut et unguentarios recipiam et cocos et ceteros voluptatibus nostris ingenia accommodantes sua.

11_13.88.19Rica ederim, bedenleri besili, ruhları ise sıska ve uyuşuk olan şu aç karnına kusanların neyi özgür insana yakışır? Yoksa atalarımızın dimdik ayakta, mızrak atmayı, kazık fırlatmayı, at koşturmayı, silah kullanmayı öğreterek eğittikleri gençliğimiz için bunu özgür insana yakışan bir uğraş mı sayıyoruz? Atalarımız çocuklarına yatarak öğrenilecek hiçbir şey öğretmezlerdi. Ama ne bunlar ne ötekiler fazileti öğretir ya da besler. Bir atı yönetip koşusunu dizginle ayarlamak ne işe yarar, insan en dizginsiz tutkular tarafından sürükleniyorsa? Güreşte ya da yumruk dövüşünde pek çok kişiyi yenmek ne işe yarar, öfkeye yenik düşüyorsa?

11_13.88.19

Quid enim, oro te, liberale habent isti ieiuni vomitores, quorum corpora in sagina, animi in macie et veterno sunt? An liberale studium istuc esse iuventuti nostrae credimus, quam maiores nostri rectam exercuerunt hastilia iacere, sudem torquere, equum agitare, arma tractare? Nihil liberos suos docebant, quod discendum esset iacentibus. Sed nec hae nec illae docent aluntve virtutem. Quid enim prodest equum regere et cursum eius freno temperare, adfectibus effrenatissimis abstrahi? Quid prodest multos vincere luctatione vel caestu, ab iracundia vinci?

11_13.88.20Ne yani? Özgür sanatlar bize hiçbir şey kazandırmaz mı? Başka şeyler için çok şey, fazilet için hiçbir şey. Çünkü elle yapılan, açıkça değersiz sayılan sanatlar da hayatın araç gereçlerine çok katkıda bulunur, yine de faziletle ilgileri yoktur. Peki çocuklarımızı neden özgür sanatlarla eğitiyoruz? Fazilet verebildikleri için değil, ruhu fazileti almaya hazırladıkları için. Eskilerin "harf bilgisi" dediği, çocuklara temel bilgilerin aktarıldığı o ilk eğitim özgür sanatları öğretmez, ama onların yakında edinilmesine zemin hazırlar; bunun gibi özgür sanatlar da ruhu fazilete götürmez, ama yolunu açar.

11_13.88.20

Quid ergo? Nihil nobis liberalia conferunt studia? Ad alia multum, ad virtutem nihil. Nam et hae viles ex professo artes, quae manu constant, ad instrumenta vitae plurimum conferunt, tamen ad virtutem non pertinent. Quare ergo liberalibus studiis filios erudimus? Non quia virtutem dare possunt, sed quia animum ad accipiendam virtutem praeparant. Quemadmodum prima illa, ut antiqui vocabant, litteratura, per quam pueris elementa traduntur, non docet liberales artes, sed mox percipiendis locum parat, sic liberales artes non perducunt animum ad virtutem, sed expediunt.

11_13.88.21Poseidonios sanatların dört türü olduğunu söyler: avam ve aşağılık olanlar, eğlence için olanlar, çocuklar için olanlar ve özgür olanlar. Avam sanatlar, zanaatkârların elle yapılan ve hayatı donatmakla meşgul olan sanatlarıdır; bunlarda yakışığın, ahlâken güzelliğin hiçbir görüntüsü yoktur.

11_13.88.21

Quattuor ait esse artium Posidonius genera: sunt volgares et sordidae, sunt ludicrae, sunt pueriles, sunt liberales. Volgares opificum, quae manu constant et ad instruendam vitam occupatae sunt, in quibus nulla decoris, nulla honesti simulatio est.

11_13.88.22Eğlence sanatları göz ve kulak zevkine yönelen sanatlardır. Bunlara, kendiliğinden yükselen iskeleler, sessizce yükseğe doğru büyüyen katlar ve beklenmedik başka değişiklikler tasarlayan makinistleri de katabilirsin: bitişik olan parçalar birbirinden ayrılır, ayrı duranlar kendiliğinden birleşir, yükselen parçalar yavaş yavaş kendi içlerine çöker. Bunlarla bilgisizlerin gözleri kamaşır; sebeplerini bilmedikleri için ani olan her şeye hayran kalırlar.

11_13.88.22

Ludicrae sunt, quae ad voluptatem oculorum atque aurium tendunt. His adnumeres licet machinatores, qui pegmata per se surgentia excogitant et tabulata tacite in sublime crescentia et alias ex inopinato varietates aut dehiscentibus, quae cohaerebant, aut bis, quae distabant, sua sponte coeuntibus aut his, quae eminebant, paulatim in se residentibus. His imperitorum feriuntur oculi omnia subita, quia causas non novere, mirandum.

11_13.88.23Çocuklar için olan ve özgür sanatlara biraz benzeyen sanatlar, Yunanların "çember bilgileri" (enkyklioi, genel eğitim) dediği, bizimkilerin ise "özgür" dediği sanatlardır. Oysa yalnızca fazileti dert edinen sanatlar özgür sanatlardır; daha doğru söylemek gerekirse, özgür olan yalnız onlardır.

11_13.88.23

Pueriles sunt et aliquid habentes liberalibus simile hae artes, quas ἐγκυκλίους Graeci, nostri autem liberales vocant. Solae autem liberales sunt, immo, ut dicam verius, liberae, quibus curae virtus est.

11_13.88.24"Felsefenin," diyor, "nasıl tabiata ilişkin bir kısmı, ahlâka ilişkin bir kısmı, mantığa ilişkin bir kısmı varsa, özgür sanatların bu kalabalığı da felsefede kendine bir yer ister. Tabiat sorularına gelindiğinde geometrinin tanıklığına başvurulur; öyleyse geometri yardım ettiği felsefenin bir parçasıdır."

11_13.88.24

Quemadmodum, inquit, est aliqua pars philosophiae naturalis, est aliqua moralis, est aliqua rationalis, sic et haec quoque liberalium artium turba locum sibi in philosophia vindicat. Cum ventum est ad naturales quaestiones, geometriae testimonio statur; ergo eius, quam adiuvat, pars est.

11_13.88.25Pek çok şey bize yardım eder, ama bu yüzden bizim parçamız değildir. Hatta parçamız olsalardı yardım etmezlerdi. Besin bedenin yardımcısıdır, ama onun parçası değildir. Geometrinin hizmeti bize bir şey sağlar; felsefe için, geometri için zanaatkâr ne kadar gerekliyse o kadar gereklidir. Ama zanaatkâr geometrinin parçası olmadığı gibi geometri de felsefenin parçası değildir.

11_13.88.25

Multa adiuvant nos nec ideo partes nostri sunt. Immo si partes essent, non adiuvarent. Cibus adiutorium corporis nec tamen pars est. Aliquid nobis praestat geometriae ministerium; sic philosophiae necessaria est, quomodo ipsi faber. Sed nec hic geometriae pars est nec illa philosophiae.

11_13.88.26Ayrıca ikisinin de kendi sınırları vardır. Çünkü bilge, tabiat olaylarının sebeplerini hem araştırır hem bilir; geometrici ise onların sayılarının ve ölçülerinin peşine düşer, onları hesaplar. Gök cisimlerinin hangi düzene göre var olduğunu, güçlerinin ve tabiatlarının ne olduğunu bilge bilir; matematikçi ise gidişlerini ve dönüşlerini, gök cisimlerinin durması mümkün olmadığı hâlde inip yükseldikleri ve bazen duruyormuş gibi göründükleri hâllere ilişkin bazı gözlemleri toplar.

11_13.88.26

Praeterea utraque fines suos habet. Sapiens enim causas naturalium et quaerit et novit, quorum numeros mensurasque geometres persequitur et subputat. Qua ratione constent caelestia, quae illis sit vis quaeve natura, sapiens scit; cursus et recursus et quasdam observationes, per quas descendunt et adlevantur ac speciem interdum standum praebent, cum caelestibus stare non liceat, colligit mathematicus.

11_13.88.27Aynada görüntüleri hangi sebebin oluşturduğunu bilge bilecektir; geometrici ise sana bir cismin görüntüsünden ne kadar uzakta olması gerektiğini, aynanın hangi şeklinin hangi görüntüleri verdiğini söyleyebilir. Güneşin büyük olduğunu filozof kanıtlayacaktır; ne kadar büyük olduğunu ise bir tür deneyim ve alıştırmayla ilerleyen matematikçi. Ama ilerleyebilmesi için ona bazı ilkelerin bağışlanması gerekir. Temeli ödünç olan bir sanat ise kendi kendinin efendisi değildir.

11_13.88.27

Quae causa in speculo imagines exprimat, sciet sapiens; illud tibi geometres potest dicere, quantum abesse debeat corpus ab imagine et qualis forma speculi quales imagines reddat. Magnum esse solem philosophus probabit; quantus sit, mathematicus, qui usu quodam et exercitatione procedit; sed ut procedat, impetranda illi quaedam principia sunt. Non est autem ars sui iuris, cui precarium fundamentum est.

11_13.88.28Felsefe başkasından hiçbir şey istemez, bütün yapıyı kendi zemininden yükseltir. Matematik ise deyim yerindeyse başkasının arsası üzerinde hak sahibidir, başkasının toprağına yapı kurar. İlk ilkeleri dışarıdan alır, ilerideki şeylere onların sayesinde ulaşır. Kendi başına hakikate gidebilseydi, bütün evrenin tabiatını kavrayabilseydi, gök cisimleriyle uğraşarak büyüyen ve yukarıdan bir şey çeken zihinlerimize çok katkıda bulunacağını söylerdim. Ruh tek bir şeyle tamamlanır: iyilerin ve kötülerin değişmez ilmiyle. Oysa başka hiçbir sanat iyiler ve kötüler hakkında hiçbir şey araştırmaz.

11_13.88.28

Philosophia nil ab alio petit, totum opus a solo excitat; mathematice, ut ita dicam, superficiaria est, in alieno aedificat. Accipit prima, quorum beneficio ad ulteriora perveniat. Si per se iret ad verum, si totius mundi naturam posset conprendere, dicerem multum conlaturam mentibus nostris, quae tractatu caelestium crescunt trahuntque aliquid ex alto. Una re consummatur animus, scientia bonorum ac malorum inmutabili; nihil autem ulla ars alia de bonis ac malis quaerit.

11_13.88.29Faziletleri tek tek dolaşmak istiyorum. Cesaret korkulacak şeyleri hor görür; korkunç olanları ve özgürlüğümüzü boyunduruk altına sokan şeyleri küçümser, onlara meydan okur, onları kırar. Özgür sanatlar bunu güçlendirir mi? Sadakat insan göğsünün en kutsal iyisidir; hiçbir zorunlulukla aldatmaya zorlanmaz, hiçbir ödülle bozulmaz. "Yak," der, "kes, öldür; ele vermeyeceğim; acı sırları ne kadar çok kurcalarsa ben onları o kadar derine gömeceğim." Özgür sanatlar böyle ruhlar yaratabilir mi? İtidal hazlara hükmeder; bazılarından nefret edip onları kovar, bazılarını düzenleyip sağlıklı bir ölçüye indirir, onlara hiçbir zaman kendileri uğruna yaklaşmaz. Arzulanan şeylerin en iyi ölçüsünün, istediğin kadarını değil, gerektiği kadarını almak olduğunu bilir.

11_13.88.29

Singulas lubet circumire virtutes. Fortitudo contemptrix timendorum est; terribilia et sub iugum libertatem nostram mittentia despicit, provocat, frangit. Numquid ergo hanc liberalia studia corroborant? Fides sanctissimum humani pectoris bonum est, nulla necessitate ad fallendum cogitur, nullo corrumpitur praemio. Ure, inquit, caede, occide; non prodam, sed quo magis secreta quaeret dolor, hoc illa altius condam. Numquid liberalia studia hos animos facere possunt? Temperantia voluptatibus imperat, alias odit atque abigit, alias dispensat et ad sanum modum redigit nec umquam ad illas propter ipsas venit. Scit optimum esse modum cupitorum non quantum velis, sed quantum debeas sumere.

11_13.88.30İnsanlık, insanın yoldaşlarına karşı kibirli, açgözlü olmasını yasaklar. Sözlerde, işlerde, duygularda kendini herkese karşı nazik ve yumuşak gösterir. Hiçbir kötülüğü başkasına ait saymaz. Kendi iyisini ise en çok, bir başkasına da iyi gelecek olduğu için sever. Özgür sanatlar bu huyları öğütler mi? Sadeliği, alçakgönüllülüğü ve ölçülülüğü, tutumluluğu ve idareyi, başkasının kanını kendi kanı gibi esirgeyen ve insanın insanı savurganca harcamaması gerektiğini bilen merhameti nasıl öğütlemiyorlarsa bunları da öğütlemezler.

11_13.88.30

Humanitas vetat superbum esse adversus socios, vetat avarum. Verbis, rebus, adfectibus comem se facilemque omnibus praestat. Nullum alienum malum putat. Bonum autem suum ideo maxime, quod alicui bono futurum est, amat. Numquid liberalia studia hos mores praecipiunt? Non magis quam simplicitatem, quam modestiam ac moderationem, non magis quam frugalitatem ac parsimoniam, non magis quam clementiam, quae alieno sanguini tamquam suo parcit et scit homini non esse homine prodige utendum.

11_13.88.31"Özgür sanatlar olmadan fazilete ulaşılamayacağını söylediğinize göre," diyor, "onların fazilete hiçbir katkısı olmadığını nasıl inkâr edersiniz?" Çünkü besin olmadan da fazilete ulaşılamaz, ama besinin faziletle bir ilgisi yoktur. Kereste gemiye hiçbir şey katmaz, gerçi gemi ancak keresteden yapılır. Diyorum ki bir şey bir başka şey olmadan olamıyorsa, bundan onun o başka şeyin yardımıyla olduğunu düşünmen için bir sebep çıkmaz.

11_13.88.31

Cum dicatis, inquit, sine liberalibus studiis ad virtutem non perveniri, quemadmodum negatis illa nihil conferre virtuti? Quia nec sine cibo ad virtutem pervenitur, cibus tamen ad virtutem non pertinet. Ligna navi nihil conferunt, quamvis non fiat navis nisi ex lignis. Non est, inquam, cur aliquid putes eius adiutorio fieri, sine quo non potest fieri.

11_13.88.32Şu da söylenebilir: özgür sanatlar olmadan da bilgeliğe ulaşılabilir; çünkü fazilet öğrenilmesi gereken bir şey olsa da bunlar aracılığıyla öğrenilmez. Bilgelik harflerde olmadığına göre, okuma yazma bilmeyen birinin bilge olamayacağını neden düşüneyim? Bilgelik kelimeleri değil, şeyleri aktarır; dışarıda hiçbir desteği olmayan belleğin daha sağlam olmadığını da kim bilir.

11_13.88.32

Potest quidem etiam illud dici: sine liberalibus studiis veniri ad sapientiam posse; quamvis enim virtus discenda sit, tamen non per haec discitur. Quid est autem, quare existimem non futurum sapientem eum, qui litteras nescit, cum sapientia non sit in litteris? Res tradit, non verba, et nescio an certior memoria sit, quae nullum extra se subsidium habet.

11_13.88.33Bilgelik büyük ve geniş bir şeydir. Ona boş bir yer gerekir. İlahî ve insanî şeyler hakkında, geçmiş ve gelecek hakkında, geçici ve ebedî şeyler hakkında, zaman hakkında öğrenilecek şeyler vardır. Yalnız zaman hakkında ne çok şeyin araştırıldığına bak: önce kendi başına bir şey olup olmadığı; sonra zamandan önce zamansız bir şeyin bulunup bulunmadığı; evrenle birlikte mi başladığı, yoksa evrenden önce de bir şey var olduğu için zamanın da var olup olmadığı.

11_13.88.33

Magna et spatiosa res est sapientia. Vacuo illi loco opus est. De divinis humanisque discendum est, de praeteritis de futuris, de caducis de aeternis, de tempore. De quo uno vide quam multa quaerantur: primum an per se sit aliquid; deinde an aliquid ante tempus sit sine tempore; cum mundo coeperit an etiam ante mundum quia fuerit aliquid, fuerit et tempus.

11_13.88.34Yalnızca ruh hakkında sayısız soru vardır: nereden geldiği, nasıl olduğu, ne zaman var olmaya başladığı, ne kadar süre var olduğu; bir yerden başka bir yere geçip başka başka canlı suretlerine atılarak konut değiştirip değiştirmediği, yoksa bir kereden fazla kulluk etmeyip salıverildikten sonra bütün evrende mi dolaştığı; cisim olup olmadığı; artık bizim aracılığımızla bir şey yapmayı bıraktığında ne yapacağı, bu kafesten kaçtığında özgürlüğünü nasıl kullanacağı; öncekileri unutup unutmadığı ve bedenden ayrılıp yukarıya çekildiği andan itibaren kendini tanımaya başlayıp başlamadığı.

11_13.88.34

Innumerabiles quaestiones sunt de animo tantum: unde sit, qualis sit, quando esse incipiat, quamdiu sit; aliunde alio transeat et domicilia mutet in alias animalium formas aliasque coniectus, an non amplius quam semel serviat et emissus vagetur in toto; utrum corpus sit an non sit; quid sit facturus, cum per nos aliquid facere desierit, quomodo libertate sua usurus, cum ex hac effugerit cavea; an obliviscatur priorum et illinc nosse se incipiat, unde corpori abductus in sublime secessit.

11_13.88.35İnsanî ve ilahî şeylerin hangi kısmını kavrarsan kavra, araştırılacak ve öğrenilecek şeylerin muazzam bolluğu seni yoracaktır. Bu kadar çok ve bu kadar büyük şeyin ruhta serbestçe konaklayabilmesi için gereksiz şeylerin ruhtan atılması gerekir. Fazilet kendini bu darlıklara bırakmaz; büyük bir şey geniş bir alan ister. Her şey kovulsun, bütün göğüs ona boş kalsın.

11_13.88.35

Quamcumque partem rerum humanarum divinarumque conprenderis, ingenti copia quaerendorum ac discendorum fatigaberis. Haec tam multa, tam magna ut habere possint liberum hospitium, supervacua ex animo tollenda sunt. Non dabit se in has angustias virtus; laxum spatium res magna desiderat. Expellantur omnia, totum pectus illi vacet.

11_13.88.36"Ama pek çok sanatı bilmek hoş bir şeydir." Öyleyse onlardan yalnızca gerektiği kadarını tutalım. Yoksa gereksiz şeyleri kullanmak için edinip evinde değerli eşyaların gösterişini sergileyeni kınanacak biri sayıp edebiyatın gereksiz eşyalarıyla meşgul olanı kınanacak biri saymıyor musun? Yetenden fazlasını bilmek istemek bir tür ölçüsüzlüktür.

11_13.88.36

At enim delectat artium notitia multarum. Tantum itaque ex illis retineamus, quantum necessarium est. An tu existimas reprendendum, qui supervacua usibus conparat et pretiosarum rerum pompam in domo explicat, non putas eum, qui occupatus est in supervacua litterarum supellectile? Plus scire velle quam sit satis, intemperantiae genus est.

11_13.88.37Ya özgür sanatların bu kovalanmasının insanları sıkıcı, geveze, yersiz, kendini beğenmiş yapmasına ve gereksiz şeyleri öğrendikleri için gerekli olanı öğrenemez kılmasına ne dersin? Dilbilgisi hocası Didymos dört bin kitap yazdı. Bu kadar çok gereksiz şeyi yalnızca okumuş olsa bile ona acırdım. Bu kitapların bazılarında Homeros'un vatanı araştırılır, bazılarında Aeneas'ın gerçek annesi, bazılarında Anakreon'un şehvet düşkünlüğünün mü yoksa ayyaşlığının mı ağır bastığı, bazılarında Sappho'nun herkesin kadını olup olmadığı ve bilseydin unutman gereken başka şeyler. Haydi şimdi de hayatın uzun olmadığını söyle!

11_13.88.37

Quid? Quod ista liberalium artium consectatio molestos, verbosos, intempestivos, sibi placentes facit et ideo non discentes necessaria, quia supervacua didicerunt. Quattuor milia librorum Didymus grammaticus scripsit. Misererer, si tam multa supervacua legisset. In his libris de patria Homeri quaeritur, in his de Aeneae matre vera, in his libidinosior Anacreon an ebriosior vixerit, in his an Sappho publica fuerit, et alia, quae erant dediscenda, si scires. I nunc et longam esse vitam nega.

11_13.88.38Ama bizimkilere de geldiğinde, onlarda da baltayla budanması gereken pek çok şey olduğunu göstereceğim. "Ne kültürlü adam!" övgüsü büyük bir zaman harcamasına ve başkalarının kulaklarına büyük bir sıkıntıya mal olur. Biz daha köylüce şu unvanla yetinelim: "Ne iyi adam!"

11_13.88.38

Sed ad nostros quoque cum perveneris, ostendam multa securibus reddenda. Magno impendio temporum, magna alienarum aurium molestia laudatio haec constat: O hominem litteratum! Simus hoc titulo rusticiore contenti: O virum bonum!

11_13.88.39Öyle mi? Bütün kavimlerin yıllıklarını açıp şiiri ilk kimin yazdığını mı araştıracağım? Elimde takvim olmadığı hâlde Orpheus'la Homeros arasında ne kadar zaman geçtiğini mi hesaplayacağım? Aristarkhos'un başkalarının şiirlerine işaret koyup durduğu saçmalıklarını mı gözden geçirecek, ömrümü hecelerde mi tüketeceğim? Geometrinin tozunda mı saplanıp kalacağım? O kurtarıcı öğüdü, "Zamanını esirge" öğüdünü bu kadar mı unuttum? Bunları mı bileyim? Peki neyi bilmeyeyim?

11_13.88.39

Itane est? Annales evolvam omnium gentium et quis primus carmina scripserit quaeram? Quantum temporis inter Orphea intersit et Homerum, cum fastos non habeam, computabo? Et Aristarchi ineptias, quibus aliena carmina conpunxit, recognoscam et aetatem in syllabis conteram? Itane in geometriae pulvere haerebo? Adeo mihi praeceptum illud salutare excidit: Tempori parce? Haec sciam? Et quid ignorem?

11_13.88.40Gaius Caesar zamanında bütün Yunanistan'ı dolaşan ve bütün şehirler tarafından Homeros adına evlat edinilen dilbilgisi hocası Apion, Homeros'un iki konuyu, Odysseia'yı ve İlyada'yı tamamladıktan sonra eserine Troya savaşını kapsayan bir giriş eklediğini söylerdi. Buna kanıt olarak, Homeros'un ilk dizeye kitaplarının sayısını veren iki harfi bilerek koyduğunu öne sürerdi.

11_13.88.40

Apion grammaticus, qui sub C. Caesare tota circulatus est Graecia et in nomen Homeri ab omnibus civitatibus adoptatus, aiebat Homerum utraque materia consummata, et Odyssia et Iliade, principium adiecisse operi suo, quo bellum Troianum complexus est. Huius rei argumentum adferebat, quod duas litteras in primo versu posuisset ex industria librorum suorum numerum continentes.

11_13.88.41Çok şey bilmek isteyen, bu tür şeyleri bilmeli; hastalığın, kamu işlerinin, özel işlerin, gündelik işlerin, uykunun senden ne kadar zaman çaldığını ise düşünmemeli. Ömrünü ölç: bu kadar çok şeyi almaz.

11_13.88.41

Talia sciat oportet, qui multa vult scire, non cogitare, quantum temporis tibi auferat mala valetudo, quantum occupatio publica, quantum occupatio privata, quantum occupatio cotidiana, quantum somnus. Metire aetatem tuam; tam multa non capit.

11_13.88.42Özgür sanatlardan söz ediyorum; ya filozoflarda ne kadar gereksiz, kullanıştan ne kadar uzak şey var! Onlar da hecelerin ayrımlarına, bağlaçların ve edatların özelliklerine kadar indiler, dilbilgicilere, geometricilere imrendiler. Onların sanatlarında gereksiz ne varsa kendi sanatlarına taşıdılar. Sonunda yaşamayı bildiklerinden daha titiz konuşmayı bilir oldular.

11_13.88.42

De liberalibus studiis loquor; philosophi quantum habent supervacui, quantum ab usu recedentis! Ipsi quoque ad syllabarum distinctiones et coniunctionum ac praepositionum proprietates descenderunt et invidere grammaticis, invidere geometris. Quicquid in illorum artibus supervacuum erat, transtulere in suam. Sic effectum est, ut diligentius loqui scirent quam vivere.

11_13.88.43Aşırı inceliğin ne kadar kötülük yaptığını, hakikate ne kadar düşman olduğunu dinle. Protagoras her şey hakkında iki taraflı da eşit ölçüde tartışılabileceğini, hatta her şeyin iki taraflı tartışılabilir olup olmadığı sorusunun kendisinin de böyle olduğunu söyler. Nausiphanes, var gibi görünen şeylerin hiçbirinin, var olmamaktan daha çok var olmadığını söyler.

11_13.88.43

Audi, quantum mali faciat nimia subtilitas et quam infesta veritati sit. Protagoras ait de omni re in utramque partem disputari posse ex aequo et de hac ipsa, an omnis res in utramque partem disputabilis sit. Nausiphanes ait ex his, quae videntur esse, nihil magis esse quam non esse.

11_13.88.44Parmenides, görünen şeylerden tek olan bütün dışında hiçbir şeyin var olmadığını söyler. Elealı Zenon bütün meseleleri meseleden düşürdü: hiçbir şeyin var olmadığını söyler. Pyrrhoncular, Megaralılar, Eretrialılar ve Akademililer de aşağı yukarı aynı şeyler etrafında dolaşırlar; bunlar yeni bir ilim getirdiler: hiçbir şey bilmemek.

11_13.88.44

Parmenides ait ex his, quae videntur, nihil esse uno excepto universo. Zenon Eleates omnia negotia de negotio deiecit: ait nihil esse. Circa eadem fere Pyrrhonei versantur et Megarici et Eretrici et Academici, qui novam induxerunt scientiam, nihil scire.

11_13.88.45Bütün bunları özgür sanatların o gereksiz sürüsüne at. Onlar bana yararı olmayacak bir ilim aktarır, bunlar ise bütün ilim umudumu elimden alır. Gereksiz şeyleri bilmek hiçbir şey bilmemekten iyidir. Onlar bakışın hakikate yöneltileceği bir ışık tutmaz; bunlar ise gözlerimi oyar. Protagoras'a inanırsam tabiatta şüpheliden başka hiçbir şey yoktur; Nausiphanes'e inanırsam tek kesin şey hiçbir şeyin kesin olmadığıdır; Parmenides'e inanırsam birden başka hiçbir şey yoktur; Zenon'a inanırsam bir bile yoktur.

11_13.88.45

Haec omnia in illum supervacuum studiorum liberalium gregem coice; illi mihi non profuturam scientiam tradunt, hi spem omnis scientiae eripiunt. Satius est supervacua scire quam nihil. Illi non praeferunt lumen, per quod acies derigatur ad verum; hi oculos mihi effodiunt. Si Protagorae credo, nihil in rerum natura est nisi dubium; si Nausiphani, hoc unum certum est, nihil esse certi; si Parmenidi, nihil est praeter unum; si Zenoni, ne unum quidem.

11_13.88.46Peki biz neyiz? Bizi çevreleyen, bizi besleyen, taşıyan bu şeyler nedir? Bütün tabiat ya boş ya aldatıcı bir gölgedir. Hangilerine daha çok öfkeleneceğimi kolay kolay söyleyemem: hiçbir şey bilmememizi isteyenlere mi, yoksa bize "hiçbir şey bilmemek"i bile bırakmayanlara mı? Hoşça kal.

11_13.88.46

Quid ergo nos sumus? Quid ista, quae nos circumstant, aiunt, sustinent? Tota rerum natura umbra est aut inanis aut fallax. Non facile dixerim, utris magis irascar, illis, qui nos nihil scire voluerunt, an illis, qui ne hoc quidem nobis reliquerunt, nihil scire. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…