İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

X. Kitap

10.81.181. Mektup

Nankör bir adama rastladığından yakınıyorsun. Bu başına ilk kez geliyorsa, ya talihine ya da dikkatine şükret. Ama bu konuda dikkatin, seni eli sıkı yapmaktan başka bir işe yaramaz. Çünkü bu tehlikeden kaçınmak istersen iyilik yapmazsın; böylece iyilikler başkasının yanında boşa gitmesin diye senin yanında boşa gider. Karşılıksız kalmaları, hiç yapılmamalarından iyidir. Kötü bir hasattan sonra da ekmek gerekir; verimsiz bir toprağın yıllar süren kısırlığıyla yitip giden her şeyi çoğu zaman tek bir yılın bereketi geri getirir.

10.81.1

Querens incidisse te in hominem ingratum. Si hoc nunc primum, age aut fortunae aut diligentiae tuae gratias. Sed nihil facere hoc loco diligentia potest nisi te malignum. Nam si hoc periculum vitare volueris, non dabis beneficia; ita ne apud alium pereant, apud te peribunt. Non respondeant potius quam non dentur. Et post malam segetem serendum est; saepe quicquid perierat adsidua infelicis soli sterilitate, unius anni restituit ubertas.

10.81.2Minnet bilen birini bulmak için nankörleri de denemeye değer. Kimsenin iyilik dağıtan eli o kadar şaşmaz değildir ki sık sık yanılmasın; iyilikler yollarını şaşırsın ki bir gün yerlerini bulsunlar. Gemi battıktan sonra da denizlere açılınır. İflas eden borçlu, tefeciyi çarşıdan kaçırmaz. Bizi rahatsız eden her şeyden vazgeçmek gerekseydi, hayat tembel bir hareketsizlik içinde çabucak uyuşurdu; oysa bu olay seni daha da cömert yapmalı. Çünkü sonucu belirsiz olan bir şeyin bir gün başarıya ulaşması için onu sık sık denemek gerekir.

10.81.2

Est tanti, ut gratum invenias, experiri et ingratos. Nemo habet tam certam in beneficiis manum, ut non saepe fallatur; aberrent, ut aliquando haereant. Post naufragium maria temptantur. Faeneratorem non fugat a foro decoctor. Cito inerti otio vita torpebit, si relinquendum est, quicquid offendit; te vero benigniorem haec ipsa res faciat. Nam cuius rei eventus incertus est, id ut aliquando procedat, saepe temptandum est.

10.81.3Ama bu konuda İyilikler Üzerine başlıklı kitaplarımda yeterince çok şey söyledim. Bence yeterince açıklanmamış olan şu soru daha çok araştırılmaya değer görünüyor: bize önce yarar sağlayıp sonra zarar veren kişi ödeşmiş olur mu, bizi ona olan borcumuzdan kurtarmış olur mu? İstersen şunu da ekle: sonradan verdiği zarar, önce sağladığı yarardan çok daha büyük.

10.81.3

Sed de isto satis multa in iis libris locuti sumus, qui de beneficiis inscribuntur. Illud magis quaerendum videtur, quod non satis, ut existimo, explicatum est, an is, qui profuit nobis, si postea nocuit, paria fecerit et nos debito solverit. Adice, si vis, et illud: multo plus postea nocuit quam ante profuerat.

10.81.4Katı bir yargıcın dosdoğru hükmünü soruyorsan, birini ötekiyle kapatacak ve şöyle diyecektir: "Haksızlıklar ağır bassa da haksızlıktan artakalan kısım iyiliklerin hatırına bağışlansın. Daha çok zarar verdi, ama önce yarar sağladı. Öyleyse zamanın da hesabı tutulsun."

10.81.4

Si rectam illam rigidi iudicis sententiam quaeris, alterum ab altero absolvet et dicet: Quamvis iniuriae praeponderent, tamen beneficiis donetur, quod ex iniuria superest. Plus nocuit; sed prius profuit. Itaque habeatur et temporis ratio.

10.81.5Şunlar ise sana hatırlatılmasına gerek olmayacak kadar açıktır: ne kadar gönüllü yarar sağladığına, ne kadar istemeyerek zarar verdiğine bakmak gerekir; çünkü hem iyilikler hem haksızlıklar niyete dayanır. "İyilik yapmak istemedim; ya utancıma ya ısrar edenin inadına ya da bir umuda yenik düştüm."

10.81.5

Iam illa manifestiora sunt, quam ut admoneri debeas quaerendum esse, quam libenter profuerit, quam invitus nocuerit, quoniam animo et beneficia et iniuriae constant. Nolui beneficium dare; victus sum aut verecundia aut instantis pertinacia aut spe.

10.81.6Her şeyin karşılığı, hangi niyetle verildiyse ona göre borçlanılır; tartılan, verilenin büyüklüğü değil, nasıl bir iradeden çıktığıdır. Şimdi niyetler üzerine tahmini bir yana bırakalım: o da bir iyilikti; bu da, önceki iyiliğin ölçüsünü aştığı için, bir haksızlıktır. İyi insan iki hesabı da kendi aleyhine tutar: iyiliğe ekler, haksızlıktan düşer. Öteki, daha hoşgörülü yargıç ise, ki ben onun gibi olmayı yeğlerim, haksızlığın unutulmasını, yapılan iyiliğin hatırlanmasını buyuracaktır.

10.81.6

Eo animo quidque debetur, quo datur, nec quantum sit, sed a quali profectum voluntate, perpenditur. Nunc coniectura tollatur; et illud beneficium fuit et hoc, quod modum beneficii prioris excessit, iniuria est. Vir bonus utrosque calculos sic ponit, ut se ipse circumscribat; beneficio adicit, iniuriae demit. Alter ille remissior iudex, quem esse me malo, iniuriae oblivisci iubebit, officii meminisse.

10.81.7"Herkese hakkını vermek," diyorsun, "iyiliğe minnetle, haksızlığa misillemeyle ya da hiç değilse kötü bir karşılıkla mukabele etmek, bu elbette adalete uygundur." Haksızlığı biri, iyiliği başkası yapmışsa bu doğrudur; ama ikisini yapan aynı kişiyse haksızlığın gücü iyilikle söner. Ortada daha önce hiçbir iyilik olmasa bile bağışlanması gereken birine, iyiliklerinden sonra incittiğinde bağışlanmaktan da fazlası borçlanılır.

10.81.7

Hoc certe, inquis, iustitiae convenit, suum cuique reddere, beneficio gratiam, iniuriae talionem aut certe malam gratiam. Verum erit istud, cum alius iniuriam fecerit, alius beneficium dederit; nam si idem est, beneficio vis iniuriae extinguitur. Nam cui, etiam si merita non antecessissent, oportebat ignosci, post beneficia laedenti plus quam venia debetur.

10.81.8İkisine aynı değeri biçmiyorum: iyiliği haksızlıktan daha değerli sayarım. Minnet duyanların hepsi bir iyiliğe nasıl borçlu kalınacağını bilmez. Düşüncesiz, kaba, kalabalıktan biri de minnet duyabilir, hele iyiliği alalı çok olmamışsa; ama onun karşılığında ne kadar borçlu olduğunu bilmez. Her şeye ne değer biçilmesi gerektiğini yalnız bilge bilir. Az önce sözünü ettiğim kişi ise iyi niyetli olsa bile akılsızdır: ya borçlu olduğundan azını öder ya gereken zamandan başka bir zamanda ya da gerekmeyen bir yerde öder. Götürüp teslim etmesi gerekeni saçıp savurur, atıp gider.

10.81.8

Non pono utrique par pretium. Pluris aestimo beneficium quam iniuriam. Non omnes grati sciunt debere beneficium; potest etiam inprudens et rudis et unus e turba, utique dum prope est ab accepto; ignorat autem, quantum pro eo debeat. Uni sapienti notum est, quanti res quaeque taxanda sit. Nam ille, de quo loquebar modo, stultus etiam si bonae voluntatis est, aut minus quam debet aut alio quam debet tempore aut quo non debet loco reddit. Id quod referendum est, effundit atque abicit.

10.81.9Bazı konularda kelimelerin yerindeliği şaşırtıcıdır; eski konuşma alışkanlığı bazı şeyleri çok etkili ve vazifeleri öğreten işaretlerle belirtir. Nitekim şöyle demeye alışkınız: ille illi gratiam rettulit, "falanca filancaya minnetini götürdü." Referre, borçlu olduğun şeyi kendiliğinden götürüp vermektir. Gratiam reddidit, "minnetini geri verdi" demeyiz; çünkü geri isteyenler de, istemeye istemeye verenler de, rastgele bir yerde verenler de, başkası eliyle verenler de geri verir. Reposuit beneficium, "iyiliği iade etti" ya da solvit, "ödedi" de demeyiz: borca yakışan hiçbir kelimeyi uygun bulmadık.

10.81.9

Mira in quibusdam rebus verborum proprietas est et consuetudo sermonis antiqui quaedam efficacissimis et officia docentibus notis signat. Sic certe solemus loqui: ille illi gratiam rettulit. Referre est ultro, quod debeas, adferre. Non dicimus gratiam reddidit, reddunt enim et qui reposcuntur et qui inviti et qui ubilibet et qui per alium. Non dicimus reposuit beneficium aut solvit; nullum nobis placuit, quod aeri alieno convenit, verbum.

10.81.10Referre, aldığın kişiye bir şeyi götürmek demektir. Bu söz gönüllü bir geri götürüşü anlatır: karşılığını götüren, borcunu kendi kendinden istemiştir. Bilge her şeyi kendi içinde tartacaktır: ne kadar aldığını, kimden, ne zaman, nerede, nasıl aldığını. Bu yüzden bilgeden başka kimsenin minnetin karşılığını vermeyi bilmediğini söyleriz; tıpkı bilgeden başka kimsenin iyilik yapmayı bilmediği gibi. Bilge ise, elbette, verdiğine, ötekinin aldığına sevindiğinden daha çok sevinen kişidir.

10.81.10

Referre est ad eum, a quo acceperis, rem ferre. Haec vox significat voluntariam relationem; qui rettulit, ipse se appellavit. Sapiens omnia examinabit secum: quantum acceperit, a quo, quando, ubi, quemadmodum. Itaque negamus quemquam scire gratiam referre nisi sapientem; non magis quam beneficium dare quisquam scit nisi sapiens, hic scilicet, qui magis dato gaudet quam alius accepto.

10.81.11Biri bunu, herkese beklenmedik gelen şeyler söylüyormuşuz gibi göründüğümüz sözler arasında sayıyor (Yunanlar bunlara "kanıya aykırı sözler", paradoksa der) ve şöyle diyor: "Demek bilgeden başka kimse minnetin karşılığını vermeyi bilmiyor? Demek başka hiç kimse alacaklısına borcunu ödemeyi, bir şey satın aldığında satıcıya bedelini ödemeyi de bilmiyor?" Üzerimize kin çekmeyelim diye bil ki aynı şeyi Epikuros da söylüyor. Metrodoros da açıkça, minnetin karşılığını vermeyi yalnız bilgenin bildiğini söyler.

10.81.11

Hoc aliquis inter illa numerat, quae videmur inopinata omnibus dicere, παράδοξα Graeci vocant, et ait: Nemo ergo scit praeter sapientem referre gratiam? Ergo nec quod debet, creditori suo reponere quisquam scit alius nec, cum emit aliquam rem, pretium venditori persolvere? Ne nobis fiat invidia, scito idem dicere Epicurum. Metrodorus certe ait solum sapientem referre gratiam scire.

10.81.12Ama sonra aynı Epikuros, "Sevmeyi yalnız bilge bilir; yalnız bilge dosttur" dediğimizde şaşırıyor. Oysa minnetin karşılığını vermek hem sevginin hem dostluğun bir parçasıdır; dahası bu daha yaygın bir şeydir ve gerçek dostluktan daha çok insana düşer. Sonra yine o, sadakatin yalnız bilgede bulunduğunu söylememize şaşırıyor; sanki kendisi de aynı şeyi söylemiyormuş gibi. Minnetin karşılığını vermeyi bilmeyen birinde sence sadakat var mıdır?

10.81.12

Deinde idem admiratur, cum dicimus: Solus sapiens scit amare. Solus sapiens amicus est. Atqui et amoris et amicitiae pars est referre gratiam, immo hoc magis vulgare est et in plures cadit quam vera amicitia. Deinde idem admiratur, quod dicimus fidem nisi in sapiente non esse, tamquam non ipse idem dicat. An tibi videtur fidem habere, qui referre gratiam nescit?

10.81.13Öyleyse inanılmaz şeyler savurduğumuzu söyleyip adımızı kötüye çıkarmaktan vazgeçsinler ve bilsinler ki ahlâken güzel olanın kendisi bilgededir, kalabalıkta ise ahlâken güzel şeylerin yalnız gölgeleri ve tasvirleri vardır. Minnetin karşılığını vermeyi bilgeden başkası bilmez. Akılsız da elinden geldiğince, bildiği ve yapabildiği kadarıyla karşılık versin; ondan eksik olan irade değil ilim olsun. İstemek öğrenilmez.

10.81.13

Desinant itaque infamare nos tam quam incredibilia iactantes et sciant apud sapientem esse ipsa honesta, apud vulgum simulacra rerum honestarum et effigies. Nemo referre gratiam scit nisi sapiens. Stultus quoque, utcumque scit et quemadmodum potest, referat; scientia illi potius quam voluntas desit. Velle non discitur.

10.81.14Bilge her şeyi birbiriyle karşılaştıracaktır; çünkü aynı şey zamana, yere, sebebe göre büyür ya da küçülür. Bir eve akıtılan servet çoğu zaman, yerinde verilmiş bin dinarın yaptığını yapamamıştır. Hediye etmekle yardıma koşmak, cömertliğinin onu kurtarmasıyla ona yalnızca donanım sağlaması arasında büyük fark vardır. Verilen şey çoğu zaman küçüktür, ondan doğan şey ise büyük. Peki birinin başkasına sağladığı şeyi kendi elindekinden kısarak vermesiyle, verebilmek için kendisinin bir iyilik almış olması arasında sence ne büyük bir fark vardır?

10.81.14

Sapiens inter se omnia conparabit, maius enim aut minus fit, quamvis idem sit, tempore, loco, causa, Saepe enim hoc non potuere divitiae in domum infusae, quod opportune dati mille denarii. Multum enim interest, donaveris an succurreris, servaverit illum tua liberalitas an instruxerit. Saepe quod datur, exiguum est, quod sequitur ex eo, magnum. Quantum autem existimas interesse, utrum aliquis quod derat a se, quod praestabat, sumpserit an beneficium acceperit ut daret?

10.81.15Ama yeterince incelediğimiz konuların içinde dönüp durmayalım. İyilikle haksızlığın bu karşılaştırmasında iyi insan en hakkaniyetli olan neyse ona hükmedecektir, ama iyilikten yana olacak, bu tarafa daha meyilli olacaktır.

10.81.15

Sed ne in eadem, quae satis scrutati sumus, revolvamur. In hac conparatione beneficii et iniuriae vir bonus iudicabit quidem quod erit aequissimum, sed beneficio favebit; in hanc erit partem proclivior.

10.81.16Bu tür işlerde kişinin kim olduğu da çoğu zaman büyük ağırlık taşır: "Kölem konusunda bana iyilik ettin, babam konusunda haksızlık ettin. Oğlumu kurtardın, ama babamı elimden aldın." Bilge, her karşılaştırmanın üzerinden yürüdüğü öteki noktaları da sırayla izler; aradaki fark küçükse görmezden gelir. Fark büyük olsa bile, saygıyı ve sadakati çiğnemeden bağışlanabilecekse bağışlar; yani haksızlık bütünüyle yalnız kendisine dokunuyorsa.

10.81.16

Plurimum autem momenti persona solet adferre in rebus eiusmodi: Dedisti mihi beneficium in servo, iniuriam fecisti in patre. Servasti mihi filium, sed patrem abstulisti. Alia deinceps, per quae procedit omnis conlatio, prosequitur et, si pusillum erit, quod intersit, dissimulabit. Etiam si multum fuerit, sed si id donari salva pietate ac fide poterit, remittet; id est, si ad ipsum tota pertinebit iniuria.

10.81.17İşin özü şu: hesaplaşmada kolaylık gösterecek, hesabına fazlasının yazılmasına katlanacaktır. Bir iyiliği bir haksızlıkla mahsup ederek ödemeye gönlü razı olmayacaktır. Bu yana eğilecek, bu yöne kayacaktır: minnet borçlu kalmayı isteyecek, karşılığını vermeyi isteyecektir. Çünkü bir iyiliği, geri vermekten daha istekle alan yanılır. Borcunu ödeyen, borç alandan ne kadar neşeliyse, aldığı bir iyiliğin en büyük borcundan kurtulan da, tam o sırada borç altına girmekte olandan o kadar sevinçli olmalıdır.

10.81.17

Summa rei haec est: facilis erit in conmutando. Patietur plus inputari sibi. Invitus beneficium per conpensationem iniuriae solvet. In hanc partem inclinabit, huc verget, ut cupiat debere gratiam, cupiat referre. Errat enim, si quis beneficium accipit libentius quam reddit. Quanto hilarior est, qui solvit quam qui mutuatur, tanto debet laetior esse, qui se maximo aere alieno accepti benefici exonerat, quam qui cum maxime obligatur.

10.81.18Nankörler şu noktada da yanılırlar: alacaklıya anaparadan fazlasını, faizini de öderler, ama iyiliklerin kullanımının bedava olduğunu sanırlar. Oysa iyilikler de gecikmeyle büyür ve ne kadar geç ödenirse o kadar fazla ödemek gerekir. İyiliği faizsiz geri veren nankördür. Bu yüzden alınanlarla verilenler karşılaştırılırken bunun da hesabı tutulacaktır.

10.81.18

Nam in hoc quoque falluntur ingrati, quod creditori quidem praeter sortem extra ordinem numerant, beneficiorum autem usum esse gratuitum putant. Et illa crescunt mora tantoque plus solvendum est, quanto tardius. Ingratus est, qui beneficium reddit sine usura. Itaque huius quoque rei habebitur ratio, cum conterentur accepta et expensa.

10.81.19Olabildiğince minnettar olmak için her şeyi yapmalıyız. Çünkü bu bizim kendi iyimizdir; tıpkı adaletin de, sanıldığı gibi, yalnız başkalarını ilgilendiren bir şey olmaması gibi: onun büyük bir kısmı insanın kendisine döner. Başkasına yarar sağlayan herkes kendine de yarar sağlamıştır. Bunu, yardım görenin yardım etmek, korunanın korumak isteyeceği için söylemiyorum; iyi örneğin dolaşıp yapana döndüğü için de söylemiyorum (nitekim kötü örnekler de sahiplerinin başına döner ve yapılabileceğini kendi yaptıklarıyla öğrettikleri haksızlıklara uğrayanlara kimse acımaz); bunu, bütün faziletlerin ödülü kendilerinde olduğu için söylüyorum. Çünkü faziletler ödül için uygulanmaz; doğru bir işin ücreti onu yapmış olmaktır.

10.81.19

Omnia facienda sunt, ut quam gratissimi simus. Nostrum enim hoc bonum est, quemadmodum iustitia non est, ut vulgo creditur, ad alios pertinens; magna pars eius in se redit. Nemo non, cum alteri prodest, sibi profuit, non eo nomine dico, quod volet adiuvare adiutus, protegere defensus, quod bonum exemplum circuitu ad facientem revertitur, sicut mala exempla reddunt in auctores nec ulla miseratio contingit iis, qui patiuntur iniurias, quas posse fieri faciendo docuerunt, sed quod virtutum omnium pretium in ipsis est. Non enim exercentur ad praemium; recte facti fecisse merces est.

10.81.20Minnettarım; başkası önceki örnekten özendirilip bana daha istekle iyilik etsin diye değil, en hoş ve en güzel şeyi yapmak için. Minnettarım; işime geldiği için değil, hoşuma gittiği için. Bunun böyle olduğunu bilesin diye söylüyorum: nankör görünmeden minnettar olmam mümkün olmasa, bir iyiliği ancak haksızlık görüntüsü altında geri verebilsem, ahlâken güzel olan kararıma kötü şöhretin ortasından geçerek tam bir gönül rahatlığıyla yürürüm. Bana kalırsa hiç kimse fazileti, vicdanını yitirmemek için iyi insan şöhretini yitirenden daha değerli saymaz, kimse ona daha bağlı değildir.

10.81.20

Gratus sum, non ut alius mihi libentius praestet priore inritatus exemplo, sed ut rem iucundissimam ac pulcherrimam faciam; gratus sum, non quia expedit, sed quia iuvat. Hoc ut scias ita esse, si gratum esse non licebit, nisi ut videar ingratus, si reddere beneficium non aliter quam per speciem iniuriae potero, aequissimo animo ad honestum consilium per mediam infamiam tendam. Nemo mihi videtur pluris aestimare virtutem, nemo illi magis esse devotus quam qui boni viri famam perdidit, ne conscientiam perderet.

10.81.21Bu yüzden, dediğim gibi, minnettar olmakla ötekinin iyiliğinden çok kendi iyiliğine hizmet edersin. Çünkü onun başına sıradan, gündelik bir şey geldi: verdiğini geri almak; sana ise büyük ve ruhun en mesut hâlinden doğan bir şey nasip oldu: minnettar olmuş olmak. Çünkü kötülük insanları sefil, fazilet mesut ediyorsa ve minnettarlık da bir faziletse, sen alışılmış bir şeyi geri verdin, paha biçilmez bir şeye ulaştın: minnettar olmanın verdiği iç bilince. Bu ise ilahî ve bahtiyar bir ruhtan başkasına ulaşmaz. Buna zıt olan hâli ise en büyük bahtsızlık sıkıştırır: nankör olan herkes sefil olacaktır. Hayır, onu sonraya bırakmıyorum: hemen şimdi sefildir.

10.81.21

Itaque, ut dixi, maiori tuo quam alterius bono gratus es. Illi enim vulgaris et cottidiana res contigit, recipere, quod dederat, tibi magna et ex beatissimo animi statu profecta, gratum fuisse. Nam si malitia miseros facit, virtus beatos, gratum autem esse virtus est, rem usitatam reddidisti, inaestimabilem consecutus es, conscientiam grati, quae nisi in animum divinum fortunatumque non pervenit. Contrarium autem huic adfectum summa infelicitas urget; nemo si ingratus est, miser erit. Non differo illum, statim miser est.

10.81.22Öyleyse nankör olmaktan başkası için değil, kendimiz için kaçınalım. Kötülükten başkalarına taşan kısım en az ve en hafif olanıdır. En kötüsü ve deyim yerindeyse en koyusu evde kalır ve sahibinin üstüne çöker; bizim Attalus'un söylemeyi sevdiği gibi: kötülük kendi zehrinin büyük kısmını kendisi içer. Yılanların başkalarını yok etmek için saldıkları, ama kendilerine zarar vermeden içlerinde taşıdıkları zehir buna benzemez; bu zehir en çok sahibine kötüdür.

10.81.22

Itaque ingrati esse vitemus, non aliena causa, sed nostra. Minimum ex nequitia levissimumque ad alios redundat. Quod pessimum ex illa est et, ut ita dicam, spississimum, domi remanet et premit habentem, quemadmodum Attalus noster dicere solebat: malitia ipsa maximam partem veneni sui bibit. Illud venenum, quod serpentes in alienam perniciem proferunt, sine sua continent, non est huic simile; hoc habentibus pessimum est.

10.81.23Nankör kendine eziyet eder, kendini kemirir. Aldığı şeylerden geri vereceği için nefret eder ve onları küçültür; haksızlıkları ise genişletir, büyütür. İyilikleri aklından çıkan, haksızlıkları aklına takılıp kalan birinden daha sefil kim olabilir? Bilgelik ise tersine her iyiliği süsler, kendine sevdirir ve onu durmadan anarak sevinir.

10.81.23

Torquet ingratus se et macerat; odit, quae accepit, quia redditurus est, et extenuat, iniurias vero dilatat atque auget. Quid autem eo miserius, cui beneficia excidunt haerent iniuriae? At contra sapientia exornat omne beneficium ac sibi ipsa commendat et se adsidua eius commemoratione delectat.

10.81.24Kötülerin tek bir hazzı vardır, o da kısadır: iyilik aldıkları süre. Bilgeye ise iyiliklerden uzun ve kalıcı bir sevinç kalır. Çünkü onu sevindiren almak değil, almış olmaktır; bu ise ölümsüz ve süreklidir. Kendisini inciten şeyleri hor görür; onları dikkatsizlikten değil, isteyerek unutur.

10.81.24

Malis una voluptas est et haec brevis, dum accipiunt beneficia, ex quibus sapienti longum gaudium manet ac perenne. Non enim illum accipere, sed accepisse delectat, quod inmortale est et adsiduum. Illa contemnit, quibus laesus est, nec obliviscitur per neglegentiam, sed volens.

10.81.25Her şeyi kötüye yormaz, bir aksiliği kimin üstüne yıkacağını aramaz; insanların kusurlarını da daha çok talihe bağlar. Sözlerden de yüz ifadelerinden de kötü anlam çıkarmaz; olup biten her şeyi iyi niyetle yorumlayarak hafifletir. Gücenmekten çok yapılan iyiliği hatırlar. Elinden geldiğince önceki ve daha iyi anısında kalır; kendisine iyilik etmiş olanlara karşı tutumunu değiştirmez, meğer ki kötü davranışlar çok ağır bassın ve aradaki fark göz yuman birine bile apaçık görünsün. O zaman bile yalnız şu kadarını yapar: daha büyük haksızlıktan sonra, iyilikten önce nasılsa öyle olur. Çünkü haksızlık iyiliğe eşitse ruhta biraz iyi niyet kalır.

10.81.25

Non vertit omnia in peius nec quaerit, cui inputet casum, et peccata hominum ad fortunam potius refert. Non calumniatur verba nec vultus; quicquid accidit, benigne interpretando levat. Non offensae potius quam officii meminit. Quantum potest, in priore ac meliore se memoria detinet nec mutat animum adversus bene meritos, nisi multum male facta praecedunt et manifestum etiam coniventi discrimen est; tunc quoque in hoc dumtaxat, ut talis sit post maiorem iniuriam qualis ante beneficium. Nam cum beneficio par est iniuria, aliquid in animo benivolentiae remanet.

10.81.26Oylar eşit çıktığında sanık nasıl beraat ederse ve insanlık şüpheli olan her şeyi nasıl her zaman iyiye yorarsa, bilgenin ruhu da iyilikler kötülüklere eşit olduğunda borçlu olmaktan çıkar, ama borçlu olmayı istemekten vazgeçmez; borçlar silindikten sonra yine de borcunu ödeyenlerin yaptığını yapar.

10.81.26

Quemadmodum reus sententiis paribus absolvitur et semper quicquid dubium est humanitas inclinat in melius, sic animus sapientis, ubi paria maleficiis merita sunt, desinet quidem debere, sed non desinit velle debere et hoc facit, quod qui post tabulas novas solvunt.

10.81.27Ama kalabalığın uğrunda çıldırdığı şeyleri hor görmeyen kimse minnettar olamaz. Minnetin karşılığını vermek istiyorsan sürgüne de gitmek, kan da dökmek, yoksulluğa da katlanmak, hatta çoğu zaman kendi masumiyetini lekelemek ve onu haksız dedikodulara açmak gerekir.

10.81.27

Nemo autem gratus esse potest, nisi contempsit ista, propter quae vulgus insanit; si referre vis gratiam, et in exilium eundum est et effundendus sanguis et suscipienda egestas et ipsa innocentia saepe maculanda indignisque obicienda rumoribus.

10.81.28Minnettar bir insan olmak ucuza mal olmaz. İstediğimiz sürece hiçbir şeyi iyilikten daha değerli saymayız, elde ettiğimizde de hiçbir şeyi ondan daha değersiz. Bize aldıklarımızı unutturan şeyin ne olduğunu mu soruyorsun? Alacaklarımıza duyduğumuz arzu. Ne elde ettiğimizi değil, daha neyi isteyeceğimizi düşünürüz. Zenginlik, makamlar, güç ve bizim kanaatimize göre değerli, kendi bedelleriyle ise değersiz olan öteki şeyler bizi doğru olandan uzaklaştırır.

10.81.28

Non parvo sibi constat homo gratus. Nihil carius aestimamus quam beneficium, quamdiu petimus, nihil vilius, cum accepimus. Quaeris quid sit, quod oblivionem nobis acceptorum faciat? Cupiditas accipiendorum. Cogitamus non quid inpetratum, sed quid petendum sit. Abstrahunt a recto divitiae, honores, potentia et cetera, quae opinione nostra cara sunt, pretio suo vilia.

10.81.29Şöhrete göre değil, şeylerin tabiatına göre karar verilmesi gereken şeylere değer biçmeyi bilmiyoruz. Bu şeylerin, onlara hayran olmaya alışmış olmamız dışında, zihinlerimizi kendilerine çekecek hiçbir görkemi yoktur. Arzu edilmeye değer oldukları için övülmezler; övüldükleri için arzu edilirler. Tek tek insanların yanılgısı ortak bir yanılgı doğurunca da ortak yanılgı tek tek insanları yanıltır.

10.81.29

Nescimus aestimare res, de quibus non cum fama, sed cum rerum natura deliberandum est; nihil habent ista magnificum, quo mentes in se nostras trahant, praeter hoc, quod mirari illa consuevimus. Non enim, quia concupiscenda sunt, laudantur, sed concupiscuntur, quia laudata sunt, et cum singulorum error publicum fecerit, singulorum errorem facit publicus.

10.81.30Ama o şeylere inandığımız gibi şuna da aynı halka inanalım: minnettar bir gönülden ahlâken daha güzel bir şey yoktur. Bütün şehirler, hatta barbar ülkelerdeki bütün kavimler bunu hep bir ağızdan haykıracaktır. Bu konuda iyilerle kötüler anlaşacaktır.

10.81.30

Sed quemadmodum illa credidimus, sic et hoc eidem populo credamus, nihil esse grato animo honestius. Omnes hoc urbes, omnes etiam ex barbaris regionibus gentes conclamabunt. In hoc bonis malisque conveniet.

10.81.31Hazları övenler olacak, emeği yeğleyenler olacak; acıyı en büyük kötülük sayanlar olacak, ona kötülük bile demeyenler olacak; biri zenginliği en yüksek iyinin içine alacak, bir başkası zenginliğin insan hayatının başına bela olsun diye bulunduğunu, talihin kendisine verecek bir şey bulamadığı kişiden daha zengin kimse olmadığını söyleyecek. Yargıların bu kadar çeşitli olduğu yerde, iyilik edenlere minnetin karşılığının verilmesi gerektiğini herkes sana, deyim yerindeyse, tek ağızdan söyleyecektir. Bu kadar uyumsuz bir kalabalık bu noktada uzlaşacak; oysa biz bu arada iyiliklere haksızlıkla karşılık veriyoruz ve birinin nankör olmasının ilk sebebi, yeterince minnettar olamamasıdır.

10.81.31

Erunt qui voluptates laudent, erunt qui labores malint; erunt qui dolorem maximum malum dicant, erunt qui ne malum quidem appellent; divitias aliquis ad summum bonum admittet, alius illas dicet malo vitae humanae repertas, nihil esse eo locupletius, cui quod donet fortuna non invenit. In tanta iudiciorum diversitate referendam bene merentibus gratiam omnes tibi uno, quod aiunt, ore adfirmabunt. In hoc tam discors turba consentiet; cum interim iniurias pro beneficiis reddimus, et prima causa est, cur quis ingratus sit, si satis gratus esse non potuit.

10.81.32Çılgınlık öyle bir noktaya vardı ki birine büyük iyilikler yapmak son derece tehlikeli bir iş oldu: karşılık vermemeyi ayıp saydığı için, karşılık vereceği kimsenin var olmasını istemiyor. Aldığın senin olsun; geri istemiyorum, talep etmiyorum; iyilik etmiş olmak güvenli olsun yeter. Çiğnenmiş bir iyiliğin utancından doğan nefretten daha öldürücü bir nefret yoktur. Hoşça kal.

10.81.32

Eo perductus est furor, ut periculosissima res sit beneficia in aliquem magna conferre; nam quia putat turpe non reddere, non vult esse, cui reddat. Tibi habe, quod accepisti; non repeto, non exigo. Profuisse tutum sit. Nullum est odium perniciosius quam e beneficii violati pudore. Vale.

10.82.182. Mektup

Artık senin için kaygılanmayı bıraktım. "Tanrılardan hangisini kefil aldın?" diyorsun. Elbette kimseyi aldatmayan birini: doğruyu ve iyiyi seven bir ruhu. Senin daha iyi parçan güvendedir. Talih sana haksızlık edebilir; ama asıl önemli olana gelince, senin kendine haksızlık etmenden korkmuyorum. Yürümeye başladığın yoldan git ve bu hayat düzeninde kendine sakin, ama gevşek olmayan bir yer edin.

10.82.1

Desii iam de te esse sollicitus. Quem, inquis, deorum sponsorem accepisti? Eum scilicet, qui neminem fallit, animum recti ac boni amatorem. In tuto pars tui melior est. Potest fortuna tibi iniuriam facere; quod ad rem magis pertinet, non timeo, ne tu facias tibi. I, qua ire coepisti et in isto te vitae habitu conpone placide, non molliter.

10.82.2Yumuşak bir hayattansa kötü bir hayatı yeğlerim; "kötü"yü burada halkın kullandığı anlamda al: sert, çetin, zahmetli. Kıskanılan bazı insanların hayatının şöyle övüldüğünü duyarız: "Yumuşak bir hayat sürüyor." Bununla şunu söylemiş olurlar: "Yumuşak biridir." Çünkü ruh yavaş yavaş kadınsılaşır, içinde yattığı boş vaktin ve tembelliğin bir benzeri olup çözülür. Ne yani? Bir erkek için kaskatı kesilmek bile daha iyi değil mi? Üstelik bu nazlılar, hayatlarını ona benzettikleri şeyden, ölümden korkarlar. Boş vakitle mezar arasında büyük fark vardır.

10.82.2

Male mihi esse malo quam molliter; male nunc sic excipe, quemadmodum a populo solet dici: dure, aspere, laboriose. Audire solemus sic quorundam vitam laudari, quibus invidetur: molliter vivit; hoc dicunt: mollis est. Paulatim enim effeminatur animus atque in similitudinem otii sui et pigritiae, in qua iacet, solvitur. Quid ergo? Viro non vel obrigescere satius est? Deinde idem delicati timent, cui vitam suam fecere similem. Multum interest inter otium et conditivum.

10.82.3"Ne yani," diyorsun, "şu vazifelerin girdaplarında savrulmaktansa böyle yatmak daha iyi değil mi?" İkisi de iğrençtir: hem kasılma hem uyuşukluk. Bence kokular içinde yatan da, cesedi kancayla sürüklenen kadar ölüdür. Okumasız, yazısız boş vakit ölümdür, diri bir insanın gömülmesidir.

10.82.3

Quid ergo? inquis, non satius est vel sic iacere quam in istis officiorum verticibus volutari? Utraque res detestabilis est, et contractio et torpor. Puto, aeque qui in odoribus iacet, mortuus est quam qui rapitur unco. Otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura.

10.82.4Sonra kenara çekilmenin ne yararı var? Sanki kaygılarımızın sebepleri denizlerin ötesine kadar peşimize düşmüyormuş gibi! Ölüm korkusunun girmediği hangi gizli köşe vardır? Hangi hayat sükûneti öyle sağlam surlarla çevrilmiş, öyle yükseğe çekilmiştir ki acı onu korkutmasın? Nereye saklanırsan saklan, insanın kötülükleri çevrende gürüldeyecektir. Dışarıda, bizi kuşatıp ya aldatmak ya da sıkıştırmak isteyen çok şey vardır; içeride de yalnızlığın ortasında kaynayan çok şey.

10.82.4

Quid deinde prodest secessisse? Tamquam non trans maria nos sollicitudinum causae persequantur! Quae latebra est, in quam non intret metus mortis? Quae tam emunita et in altum subducta vitae quies, quam non dolor territet? Quacumque te abdideris, mala humana circumstrepent. Multa extra sunt, quae circumeunt nos, quo aut fallant aut urgeant, multa intus, quae in media solitudine exaestuant.

10.82.5Etrafına felsefeyi çevirmelisin: talihin pek çok kuşatma makinesiyle saldırıp da aşamadığı, zaptedilemez bir sur. Dış şeyleri bırakmış olan ruh aşılmaz bir yerde durur ve kendi kalesinde kendini korur; her ok onun ayaklarının altına düşer. Talihin, sandığımız gibi, uzun kolları yoktur; kendisine sarılandan başkasını yakalayamaz.

10.82.5

Philosophia circumdanda est, inexpugnabilis murus, quem fortuna multis machinis lacessitum non transit. In insuperabili loco stat animus, qui externa deseruit, et arce se sua vindicat; infra illum omne telum cadit. Non habet, ut putamus, fortuna longas manus; neminem occupat nisi haerentem sibi.

10.82.6Öyleyse olabildiğince ondan geri sıçrayalım; bunu da ancak kendini ve tabiatı tanımak sağlar. İnsan nereye gideceğini, nereden doğduğunu, kendisi için neyin iyi, neyin kötü olduğunu, neyi arayacağını, neden kaçınacağını bilmeli; aranacak olanla kaçınılacak olanı ayırt eden, arzuların çılgınlığını yatıştıran, korkuların vahşiliğini dizginleyen o aklın ne olduğunu bilmeli.

10.82.6

Itaque quantum possumus, ab illa resiliamus; quod sola praestabit sui naturaeque cognitio. Sciat, quo iturus sit, unde ortus, quod illi bonum, quod malum sit, quid petat, quid evitet, quae sit illa ratio, quae adpetenda ac fugienda discernat, qua cupiditatum mansuescit insania, timorum saevitia conpescitur.

10.82.7Bazıları bunları felsefe olmadan da kendilerinin bastırdığını sanır. Ama kaygısızken bir felaketle sınandıklarında geç kalmış bir itiraf kopar ağızlarından. İşkenceci elini istediğinde, ölüm yaklaştığında büyük sözler dökülüp gider. Böyle birine şöyle diyebilirsin: "Uzaktaki kötülüklere kolayca meydan okuyordun; işte katlanılabilir dediğin acı, işte karşısında çok cesur sözler söylediğin ölüm. Kırbaçlar şaklıyor, kılıç parlıyor:

Şimdi yüreğe ihtiyaç var, Aeneas, şimdi sağlam bir göğse."

10.82.7

Haec quidam putant ipsos etiam sine philosophia repressisse. Sed, cum securos aliquis casus expertus est, exprimitur sera confessio. Magna verba excidunt, cum tortor poposcit manum, cum mors propius accessit. Possis illi dicere: facile provocabas mala absentia; ecce dolor, quem tolerabilem esse dicebas, ecce mors, quam contra multa animose locutus es; sonant flagella, gladius micat: Nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.

10.82.8O göğsü sağlam yapacak olan ise sürekli bir düşünme alıştırmasıdır: sözlerini değil ruhunu çalıştırırsan, kendini ölüme karşı hazırlarsan. Ölüm karşısında ise, safsatalarla ölümün kötü olmadığına seni inandırmaya çalışan biri ne sana yüreklendirici bir söz söyleyebilir ne de seni yükseltebilir. Çünkü, insanların en iyisi Lucilius, Yunan saçmalıklarına gülmek istiyorum; buna kendim de şaşsam da onları henüz üzerimden silkip atamadım.

10.82.8

Faciet autem illud firmum adsidua meditatio, si non verba exercueris, sed animum, si contra mortem te praeparaveris, adversus quam non exhortabitur nec adtollet, qui cavillationibus tibi persuadere temptaverit mortem malum non esse. Libet enim, Lucili virorum optime, ridere ineptias Graecas, quas nondum, quamvis mirer, excussi.

10.82.9Bizim Zenon şu çıkarımı kullanır: "Hiçbir kötülük şanlı değildir; ölüm ise şanlıdır; öyleyse ölüm kötülük değildir." İlerleme kaydettin! Korkudan kurtuldum; bundan sonra boynumu uzatmakta tereddüt etmeyeceğim. Daha ciddi konuşmak, ölmek üzere olan birini güldürmemek istemez misin? Vallahi sana kolay kolay söyleyemem, hangisi daha budalaydı: bu kıyasla ölüm korkusunu söndürdüğünü sanan mı, yoksa sanki işe yararmış gibi onu çürütmeye çalışan mı?

10.82.9

Zenon noster hac collectione utitur: nullum malum gloriosum est; mors autem gloriosa est; mors ergo non est malum. Profecisti; liberatus sum metu; post hoc non dubitabo porrigere cervicem. Non vis severius loqui nec moritura risum movere? Non mehercules facile tibi dixerim, utrum ineptior fuerit, qui se hac interrogatione iudicavit mortis metum extinguere, an qui hoc, tamquam ad rem pertineret, conatus est solvere.

10.82.10Çünkü o da ona karşı, ölümü kayıtsız şeyler arasına koymamızdan doğan zıt bir kıyas öne sürdü; Yunanlar bu şeylere adiaphora der. "Hiçbir kayıtsız şey şanlı değildir," diyor; "ölüm ise şanlıdır; öyleyse ölüm kayıtsız değildir." Bu kıyasın nereden sinsice sızdığını görüyorsun: ölüm şanlı değildir, ama cesurca ölmek şanlıdır. Sen "Hiçbir kayıtsız şey şanlı değildir" dediğinde, bunu şu kayıtla kabul ederim: kayıtsız şeylerle ilgili olmayan hiçbir şey şanlı değildir. Hastalığı, acıyı, yoksulluğu, sürgünü, ölümü kayıtsız, yani ne iyi ne kötü şeyler sayıyorum.

10.82.10

Nam et ipse interrogationem contrariam opposuit ex eo natam, quod mortem inter indifferentia ponimus, quae ἀδιάφορα Graeci vocant. Nihil, inquit, indifferens gloriosum est; mors autem gloriosum est; ergo mors non est indifferens. Haec interrogatio vides ubi obrepat: mors non est gloriosa, sed fortiter mori gloriosum est. Et cum dicis: indifferens nihil gloriosum est, concedo tibi ita, ut dicam nihil gloriosum esse nisi circa indifferentia. Tamquam indifferentia esse dico, id est nec bona nec mala, morbum, dolorem, paupertatem, exilium, mortem.

10.82.11Bunların hiçbiri kendi başına şanlı değildir, ama bunlar olmadan da hiçbir şey şanlı olmaz. Övülen yoksulluk değil, yoksulluğun boyun eğdiremediği, belini bükemediği kişidir. Övülen sürgün değil, sürgüne kendisi göndermiş gibi giden kişidir. Övülen acı değil, acının hiçbir şeye zorlayamadığı kişidir. Kimse ölümü övmez; övülen, ölümün ruhunu sarsmadan önce alıp götürdüğü kişidir.

10.82.11

Nihil horum per se gloriosum est, nihil tamen sine his. Laudatur enim non paupertas, sed ille, quem paupertas non summittit nec incurvat. Laudatur non exilium, sed ille qui in exilium ivit tanquam misisset. Laudatur non dolor, sed ille, quem nihil coegit dolor. Nemo mortem laudat, sed eum, cuius mors ante abstulit animum quam conturbavit.

10.82.12Bütün bunlar kendi başına ne ahlâken güzel ne şanlıdır; ama fazilet bunlardan hangisine yaklaşır ve onu ele alırsa, onu ahlâken güzel ve şanlı kılar. Bunlar ortada duran şeylerdir; önemli olan, onlara kötülüğün mü yoksa faziletin mi el attığıdır. Cato'da şanlı olan o ölüm, Brutus'ta hemen ayıp ve utanılacak bir şey olur. Çünkü bu Brutus, ölmek üzereyken ölümü geciktirmenin yollarını arayan, karnını boşaltmak için kenara çekilen, ölüme çağrılıp boynunu uzatması emredildiğinde de "Uzatacağım, yeter ki yaşayayım" diyen Brutus'tur. Geri dönemeyecekken kaçmak ne delilik! "Uzatacağım," diyor, "yeter ki yaşayayım." Neredeyse şunu da ekleyecekti: "Antonius'un boyunduruğu altında da olsa." Ey yaşamaya mahkûm edilmeyi hak eden adam!

10.82.12

Omnia ista per se non sunt honesta nec gloriosa, sed quicquid ex illis virtus adiit tractavitque, honestum et gloriosum facit; illa in medio posita sunt; interest, utrum malitia illis an virtus manum admoverit. Mors enim illa, quae in Catone gloriosa est, in Bruto statim turpis est et erubescenda. Hic est enim Brutus, qui cum periturus mortis moras quaereret, ad exonerandum ventrem secessit et evocatus ad mortem iussusque praebere cervicem: praebebo, inquit, ita vivam. Quae dementia est fugere, cum retro ire non possis? Praebebo, inquit, ita vivam. Paene adiecit: vel sub Antonio. O hominem dignum, qui vitae dederetur!

10.82.13Ama başlarken söylediğim gibi, ölümün kendisinin ne iyi ne kötü olduğunu görüyorsun: Cato onu en güzel biçimde, Brutus en çirkin biçimde kullandı. Her şey, sahip olmadığı güzelliği fazilet eklenince kazanır. Bir odaya aydınlık deriz; aynı oda gece zifiri karanlıktır.

10.82.13

Sed, ut coeperam dicere, vides ipsam mortem nec malum esse nec bonum; Cato illa honestissime usus est, turpissime Brutus. Omnis res quod non habuit decus, virtute addita sumit. Cubiculum lucidum dicimus, hoc idem obscurissimum est nocte.

10.82.14Gündüz onu ışıkla doldurur, gece ışığı elinden alır. Bunun gibi bizim kayıtsız ve orta dediğimiz şeylere, yani zenginliğe, güce, güzelliğe, makamlara, krallığa ve öte yandan ölüme, sürgüne, hastalığa, acılara ve az ya da çok korktuğumuz öteki şeylere iyi ya da kötü adını veren, ya kötülük ya da fazilettir. Bir maden külçesi kendi başına ne sıcak ne soğuktur: fırına atılınca ısınır, suya daldırılınca soğur. Ölüm, ahlâken güzel olan şey sayesinde ahlâken güzeldir, yani fazilet ve en uç şeyleri hor gören bir ruh sayesinde.

10.82.14

Dies illi lucem infundit, nox eripit; sic istis, quae a nobis indifferentia ac media dicuntur, divitiis, viribus, formae, honoribus, regno et contra morti, exilio, malae valetudini,doloribus quaeque alia aut minus aut magis pertimuimus, aut malitia aut virtus dat boni vel mali nomen. Massa per se nec calida nec frigida est; in fornacem coniecta concaluit, in aquam demissa refrixit. Mors honesta est per illud, quod honestum est, id est virtus et animus extrema contemnens.

10.82.15Orta dediğimiz bu şeyler arasında da, Lucilius, büyük bir fark vardır. Çünkü ölüm, saçlarının sayısının tek mi çift mi olması gibi kayıtsız değildir. Ölüm, kötü olmamakla birlikte kötü görünen şeyler arasındadır. İçimizde kendini sevme, varlığını sürdürmeye ve kendini korumaya yönelik doğuştan bir istek ve dağılıp gitmekten bir tiksinti vardır; çünkü ölüm bizden pek çok iyiyi alıp götürecek ve bizi alıştığımız bu bolluktan çıkaracakmış gibi görünür. Bizi ölümden soğutan bir şey daha var: buradakileri artık tanıyoruz, geçeceğimiz yerdekilerin ise ne olduğunu bilmiyoruz ve bilinmeyenden ürperiyoruz. Ayrıca ölümün bizi götüreceğine inanılan karanlıktan korkmak tabiîdir.

10.82.15

Est et horum, Lucili, quae appellamus media, grande discrimen. Non enim sic mors indifferens est, quomodo utrum capillos pares an inpares habeas. Mors inter illa est, quae mala quidem non sunt, tamen habent mali speciem; sui amor est et permanendi conservandique se insita voluntas atque aspernatio dissolutionis, quia videtur multa nobis bona eripere et nos ex hac, cui adsuevimus, rerum copia educere. Illa quoque res morti nos alienat, quod haec iam novimus, illa, ad quae transituri sumus, nescimus, qualia sint, et horremus ignota. Naturalis praeterea tenebrarum metus est, in quas adductura mors creditur.

10.82.16Bu yüzden ölüm kayıtsız olsa bile kolayca önemsenmeyecek bir şey değildir. Ruhun, onu görmeye ve yaklaşmasına dayanabilmesi için büyük bir alıştırmayla pekiştirilmesi gerekir. Ölüm, alışılandan daha çok hor görülmelidir. Çünkü onun hakkında pek çok şeye inandık. Pek çok kişinin yeteneği onun kötü şöhretini artırmak için yarıştı. Bir yeraltı zindanı ve sonsuz gecenin altında ezilen bir diyar betimlendi; orada

Orcus'un devasa kapı bekçisi, kanlı mağarasında yarı yenmiş kemiklerin üstüne uzanmış, durmadan havlayarak kansız gölgeleri korkutur.

Bunların masal olduğuna, ölülere korkacakları hiçbir şeyin kalmadığına kendini inandırsan bile içine başka bir korku sokulur. Çünkü insanlar yeraltında olmaktan da, hiçbir yerde olmamaktan da aynı ölçüde korkarlar.

10.82.16

Itaque etiam si indifferens mors est, non tamen ea est, quae facile neglegi possit. Magna exercitatione durandus est animus, ut conspectum eius accessumque patiatur. Mors contemni debet magis quam solet. Multa enim de illa credidimus. Multorum ingeniis certatum est ad augendam eius infamiam. Descriptus est carcer infernus et perpetua nocte oppressa regio, in qua Ingens ianitor Orci Ossa super recubans antro semesa cruento, Aeternum latrans exsangues terreat umbras. Etiam cum persuaseris istas fabulas esse nec quicquam defunctis superesse, quod timeant, subit alius metus. Aeque enim timent, ne apud inferos sint, quam ne nusquam.

10.82.17Uzun süredir telkin edilen inancın üzerimize yaydığı bu engellere karşın ölüme cesurca katlanmak, neden şanlı ve insan zihninin en büyük işlerinden biri olmasın? İnsan zihni ölümün kötü olduğuna inanırsa hiçbir zaman fazilete yükselemez; kayıtsız olduğunu düşünürse yükselir. Şeylerin tabiatı, birinin kötü saydığı bir şeye büyük bir gönülle yaklaşmasına izin vermez; ona ağır ağır ve duraksayarak gelir. İsteksiz ve kaçamak arayan birinin yaptığı ise şanlı değildir: fazilet hiçbir şeyi zorunlu olduğu için yapmaz.

10.82.17

His adversantibus, quae nobis offundit longa persuasio, fortiter pati mortem quidni gloriosum sit et inter maxima opera mentis humanae? Quae numquam ad virtutem exsurget, si mortem malum esse crediderit; exsurget, si putabit indifferens esse. Non recipit rerum natura, ut aliquis magno animo accedat ad id, quod malum iudicat; pigre veniet et cunctanter. Non est autem gloriosum, quod ab invito et tergiversante fit; nihil facit virtus, quia necesse est.

10.82.18Şunu da ekle: ruhun bütünüyle üzerine eğildiği ve başında durduğu, hiçbir parçasıyla direnmediği bir iş dışında hiçbir şey ahlâken güzel bir biçimde yapılmaz. Ama bir kötülüğe ya daha kötüsünden korkarak ya da elde etmek için tek bir kötülüğe katlanmayı göze almaya değecek iyileri umarak yaklaşılırsa, yapanın yargıları birbirine düşer. Bir yanda onu tasarladığını tamamlamaya zorlayan bir şey vardır, öbür yanda onu geri çeken, şüpheli ve tehlikeli işten kaçan bir şey. Böylece iki ayrı yöne çekiştirilir; bu olursa şan yok olur. Çünkü fazilet karar verdiğini uyum içindeki bir ruhla yerine getirir. Yaptığı şeyden korkmaz.

Sen kötülüklere boyun eğme, tersine onlara daha da cüretle yürü, talihin sana izin verdiği yoldan.

10.82.18

Adice nunc, quod nihil honeste fit, nisi cui totus animus incubuit atque adfuit, cui nulla parte sui repugnavit. Ubi autem ad malum acceditur aut peiorum metu aut spe bonorum, ad quae pervenire tanti sit devorata unius mali patientia, dissident inter se iudicia facientis. Hinc est, quod iubeat proposita perficere, illinc, quod retrahat et ab re suspecta ac periculosa fugiat. Igitur in diversa distrahitur; si hoc est, perit gloria. Virtus enim concordi animo decreta peragit. Non timet, quod facit. Tu ne cede malis, sed contra audentior ito Qua tua te fortuna sinet.

10.82.19O kötülüklerin gerçekten kötü olduğuna inanırsan daha cüretle yürüyemezsin. Bu inanç göğüsten söküp atılmalıdır; yoksa şüphe atılımı geciktirip seni duraksatacaktır. Saldırması gereken şeye kendi isteğiyle değil, itilerek gidecektir. Bizimkiler Zenon'un kıyasının doğru, ona karşı öne sürülen ötekinin ise aldatıcı ve yanlış olduğunun kabul edilmesini isterler. Ben bunları diyalektiğin kurallarına ve o en köhne sanatın düğümlerine indirgemiyorum. Bence bu türden şeylerin hepsi kovulmalıdır: sorulan kişi kendini kapana kısılmış sanır ve bir şeyi kabul etmeye sürüklenince bir şey cevaplayıp başka bir şey düşünür. Hakikat için daha sade, korkuya karşı daha güçlü davranmak gerekir.

10.82.19

Non ibis audentior, si mala illa esse credideris. Eximendum hoc e pectore est; alioqui haesitabit inpetum moratura suspicio. Tradetur in id, quod invadendum est. Nostri quidem videri volunt Zenonis interrogationem veram esse, fallacem autem alteram et falsam, quae illi opponitur. Ego non redigo ista ad legem dialecticam et ad illos artificii veternosissimi nodos. Totum genus istuc exturbandum iudico, quo circumscribi se, qui interrogatur, existimat et ad confessionem perductus aliud respondet, aliud putat. Pro veritate simplicius agendum est, contra metum fortius.

10.82.20Onların evirip çevirdiği bu şeyleri, aldatmak için değil ikna etmek için çözmeyi ve tartmayı yeğlerim. Karıları ve çocukları için ölüme gidecek bir orduyu savaş düzenine sokacak komutan onları nasıl yüreklendirir? Sana, devletin bütün savaşını tek bir ailenin omuzlarına yüklenen Fabiusları gösteriyorum. Sana Thermopylai boğazının tam ortasına mevzilenmiş Lakonyalıları gösteriyorum. Ne zafer umuyorlar ne dönüş. O yer onların mezarı olacak.

10.82.20

Haec ipsa, quae volvuntur ab illis, solvere malim et expendere, ut persuadeam, non ut inponam. In aciem educturus exercitum pro coniugibus ac liberis mortem obiturum quomodo exhortantur? Do tibi Fabios totum rei publicae bellum in unam transferentes domum. Laconas tibi ostendo in ipsis Thermopylarum angustiis positos. Nec victoriam sperant nec reditum. Ille locus illis sepulchrum futurus est.

10.82.21Bütün bir kavmin yıkımını bedenlerini siper ederek karşılamaları ve yerlerinden çekilmektense hayattan çekilmeleri için onları nasıl yüreklendirirsin? "Kötü olan şanlı değildir; ölüm şanlıdır; öyleyse ölüm kötü değildir" mi diyeceksin? Ne etkili bir nutuk! Bunu duyduktan sonra düşman kılıçlarının üstüne atılmaktan ve ayakta ölmekten kim çekinir! Oysa o Leonidas onlara ne yiğitçe seslendi! "Arkadaşlar," dedi, "öğle yemeğinizi, akşam yemeğini yeraltında yiyecekmiş gibi yiyin." Lokma ağızlarında büyümedi, boğazlarına takılmadı, ellerinden düşmedi; hem öğle hem akşam yemeğine şevkle söz verdiler.

10.82.21

Quemadmodum exhortaris, ut totius gentis ruinam obiectis corporibus excipiant et vita potius quam loco cedant? Dices: quod malum est, gloriosum non est; mors gloriosa est; mors ergo non malum? O efficacem contionem! Quis post hanc dubitet se infestis ingerere mucronibus et stans mori! At ille Leonidas quam fortiter illos adlocutus est! Sic, inquit, commilitones, prandete tamquam apud inferos cenaturi. Non in ore crevit cibus, non haesit in faucibus, non elapsus est manibus; alacres et ad prandium illi promiserunt et ad cenam.

10.82.22Ya o Romalı komutan? Bir yeri ele geçirmek için gönderdiği askerler düşmanın devasa ordusunun arasından geçecekken onlara şöyle seslendi: "Arkadaşlar, oraya gitmek zorunludur; oradan dönmek zorunlu değildir." Faziletin ne kadar sade ve buyurucu olduğunu görüyor musun? Sizin hileli incelikleriniz hangi ölümlüyü daha yiğit, daha dik duran biri yapabilir? Ruhu kırarlar; oysa ruh, büyük bir iş kurulurken hiç olmadığı kadar daraltılmamalı, ufak tefek ve dikenli şeylere sıkıştırılmamalıdır.

10.82.22

Quid? Dux ille Romanus, qui ad occupandum locum milites missos, cum per ingentem hostium exercitum ituri essent, sic adlocutus est: ire, commilitones, illo necesse est, unde redire non est necesse. Vides, quam simplex et imperiosa virtus sit; quem mortalium circumscriptiones vestrae fortiorem facere, quem erectiorem possunt? Frangunt animum, qui numquam minus contrahendus est et in minuta ac spinosa cogendus, quam cum aliquid grande componitur.

10.82.23Ölüm korkusu üç yüz kişiden değil, bütün ölümlülerden alınmalıdır. Onlara ölümün kötü olmadığını nasıl öğreteceksin? Bebeklikten itibaren içimize işlenen bütün çağların kanaatlerini nasıl yeneceksin? İnsanın zayıflığına ne yardım bulacaksın? Ne söyleyeceksin ki alevlenip tehlikelerin ortasına atılsınlar? Hangi sözle bu ortak korkuyu, hangi dehanın gücüyle insan soyunun sana karşı direnen inancını döndüreceksin? Bana tuzaklı sözler mi kuruyorsun, ufak tefek kıyaslar mı örüyorsun? Büyük canavarlar büyük oklarla vurulur.

10.82.23

Non trecentis, sed omnibus mortalibus mortis timor detrahi debet. Quomodo illos doces malum non esse? Quomodo opiniones totius aevi, quibus protinus infantia inbuitur, evincis? Quod auxilium invenis inbecillitati humanae? Quid dicis, quo inflammati in media pericula inruant? Qua oratione hunc timendi consensum, quibus ingeni viribus obnixam contra te persuasionem humani generis avertis? Verba mihi captiosa conponis et interrogatiunculas nectis? Magnis telis magna portenta feriuntur.

10.82.24Afrika'daki o vahşi yılanı, Roma lejyonları için savaşın kendisinden daha korkunç olan o yılanı, oklarla, sapanlarla boşuna vurmaya çalıştılar; Pythios Apollon'un oklarıyla bile yaralanamazdı, çünkü bedeninin cesametine uygun o devasa ve sert gövdesi demiri de insan ellerinin fırlattığı her şeyi de geri püskürtüyordu. Sonunda değirmen taşlarıyla ezildi. Sen ise ölüme karşı böyle ufacık şeyler mi fırlatıyorsun? Aslanı bir bizle mi karşılıyorsun? Söylediklerin keskindir; ama hiçbir şey başak kılçığından keskin değildir. Bazı şeyleri inceliğin kendisi yararsız ve etkisiz kılar. Hoşça kal.

10.82.24

Serpentem illam in Africa saevam et Romanis legionibus bello ipso terribiliorem frustra sagittis fundisque petierunt; ne Pythio quidem venerabilis erat, cum ingens magnitudo pro vastitate corporis solida ferrum et quicquid humanae torserant manus reiceret. Molaribus demum fracta saxis est. Et adversus mortem tu tam minuta iacularis? Subula leonem excipis? Acuta sunt ista, quae dicis: nihil est acutius arista. Quaedam inutilia et inefficacia ipsa subtilitas reddit. Vale.

10.83.183. Mektup

Her günümün, hem de bütünüyle, sana bildirilmesini istiyorsun. Günlerimde gizleyecek hiçbir şeyim olmadığını düşünüyorsan, hakkımda iyi düşünüyorsun demektir. Gerçekten de herkesin gözü önündeymişiz gibi yaşamalıyız; biri göğsümüzün en derinine bakabilirmiş gibi düşünmeliyiz. Ve bakabilir de. Bir şeyin insanlardan gizli kalmasının ne yararı var? Tanrıya hiçbir şey kapalı değildir. O ruhlarımızda hazırdır ve düşüncelerimizin tam ortasına girer; "girer" diyorum, sanki bir an olsun ayrılırmış gibi.

10.83.1

Singulos dies tibi meos et quidem totos indicari iubes; bene de me iudicas, si nihil esse in illis putas, quod abscondam. Sic certe vivendum est, tamquam in conspectu vivamus; sic cogitandum, tamquam aliquis in pectus intimum introspicere possit; et potest. Quid enim prodest ab homine aliquid esse secretum? Nihil deo clusum est. Interest animis nostris et cogitationibus mediis intervenit—sic intervenit, dico, tamquam aliquando discedat.

10.83.2Öyleyse istediğini yapacağım; ne yaptığımı, hangi sırayla yaptığımı sana seve seve yazacağım. Kendimi hemen gözlemeye başlayacağım ve en yararlı olanı yapıp günümü gözden geçireceğim. Bizi en kötü hâle getiren şey, kimsenin geride bıraktığı hayatına dönüp bakmamasıdır. Ne yapacağımızı düşünürüz; oysa gelecek için verilecek karar geçmişten çıkar.

10.83.2

Faciam ergo, quod iubes, et quid agam et quo ordine, libenter tibi scribam. Observabo me protinus et, quod est utilissimum, diem meum recognoscam. Hoc nos pessimos facit, quod nemo vitam suam respicit. Quid facturi simus cogitamus. Atqui consilium futuri ex praeterito venit.

10.83.3Bugünüm bütün kaldı; kimse ondan bir şey koparmadı. Bütünüyle dinlenmeyle okuma arasında bölündü. Bedenin idmanına en az pay ayrıldı; bu yüzden yaşlılığa teşekkür ediyorum: idman bana pahalıya mal olmuyor, kıpırdandım mı yoruluyorum. En güçlüler için de idmanın sınırı budur zaten.

10.83.3

Hodiernus dies solidas est; nemo ex illo quicquam mihi eripuit. Totus inter stratum lectionemque divisus est. Minimum exercitationi corporis datum, et hoc nomine ago gratias senectuti: non magno mihi constat; cum me movi, lassus sum. Hic autem est exercitationis etiam fortissimis finis.

10.83.4İdman hocalarımı mı soruyorsun? Bana biri yetiyor: Pharius adında bir oğlan, bildiğin gibi sevimli bir çocuk, ama o da değişecek. Şimdiden daha körpe birini arıyorum. O ise ikimizin aynı dönüm noktasında olduğunu söylüyor, çünkü ikimizin de dişleri dökülüyor. Ama koşarken ona artık güçlükle yetişiyorum, birkaç gün sonra hiç yetişemeyeceğim; bak, günlük idman ne kazandırıyor. Ters yönlere giden iki kişi arasında çabucak büyük bir mesafe açılır. Aynı zamanda o tırmanıyor, ben iniyorum; bunlardan birinin ötekinden ne kadar daha hızlı olduğunu da bilirsin. Yalan söyledim: yaşım artık inmiyor, düşüyor.

10.83.4

Progymnastas meos quaeris? Unus mihi sufficit Pharius puer, ut scis, amabilis, sed mutabitur. Iam aliquem teneriorem quaero. Hic quidem ait nos eandem crisin habere, quia utrique dentes cadunt. Sed iam vix illum adsequor currentem et intra paucissimos dies non potero; vide, quid exercitatio cotidiana proficiat. Cito magnum intervallum fit inter duos in diversum euntes. Eodem tempore ille adscendit, ego descendo, nec ignoras, quanto ex his velocius alterum fiat. Mentitus sum; iam enim aetas nostra non descendit, sed cadit.

10.83.5Bugünkü yarışmanın nasıl sonuçlandığını mı soruyorsun? Koşuculara pek ender olan bir şey oldu: berabere bitirdik. İdmandan çok bu yorgunluktan sonra soğuk suya girdim; bende "pek sıcak olmayan su"ya bu ad verilir. Yılbaşında kanala selam veren, yeni yılı okumakla, yazmakla, bir şeyler söylemekle olduğu gibi Virgo suyuna atlamakla da uğurlu kılan o büyük soğuk su tiryakisi ben, karargâhımı önce Tiber'e taşıdım, sonra da şu küvete; en dinç olduğum ve her şey dürüstçe yapıldığı zaman bile bu küvetin suyunu güneş ılıtır. Sıcak hamama geçmeme pek az kaldı.

10.83.5

Quomodo tamen hodiernum certamen nobis cesserit quaeris? Quod raro cursoribus evenit, hieran fecimus. Ab hac fatigatione magis quam exercitatione in frigidam descendi; hoc apud me vocatur parum calda. Ille tantus psychrolutes, qui kalendis Ianuariis euripum salutabam, qui anno novo quemadmodum legere, scribere, dicere aliquid, sic auspicabar in Virginem desilire, primum ad Tiberim transtuli castra, deinde ad hoc solium, quod, cum fortissimus sum et omnia bona fide fiunt, sol temperat. Non multum mihi ad balneum superest.

10.83.6Sonra kuru ekmek ve sofrasız bir öğle yemeği; ardından el yıkamaya bile gerek kalmaz. Çok az uyurum. Alışkanlığımı bilirsin: pek kısa bir uyku uyurum, yolda koşum hayvanlarını çözüp biraz dinlendirir gibi. Uyanık olmayı bırakmış olmam bana yeter. Bazen uyuduğumu bilirim, bazen öyle sanırım.

10.83.6

Panis deinde siccus et sine mensa prandium, post quod non sunt lavandae manus. Dormio minimum. Consuetudinem meam nosti: brevissimo somno utor et quasi interiungo. Satis est mihi vigilare desisse. Aliquando dormisse me scio, aliquando suspicor.

10.83.7İşte sirk oyunlarının gürültüsü kopuyor. Kulaklarım ani ve topyekûn bir haykırışla dövülüyor. Ama bu ne düşüncemi dağıtıyor ne de bölüyor. Uğultuya büyük bir sabırla katlanırım. Birbirine karışıp tek bir ses olmuş pek çok ses, benim için dalga sesi, ormanı döven rüzgâr ve anlamsızca ses çıkaran öteki şeyler gibidir.

10.83.7

Ecce circensium obstrepit clamor. Subita aliqua et universa voce feriuntur aures meae. Nec cogitationem meam excutiunt, ne interrumpunt quidem. Fremitum patientissime fero. Multae voces et in unum confusae pro fluctu mihi sunt aut vento silvam verberante et ceteris sine intellectu sonantibus.

10.83.8Peki şimdi zihnimi neye verdim? Söyleyeyim. Dünden aklımda bir düşünce kaldı: en büyük konuların kanıtlarını son derece hafif ve dolambaçlı yapan o çok basiretli adamlar ne demek istemişlerdir? Bu kanıtlar doğru olsalar bile yalana benzerler.

10.83.8

Quid ergo est nunc, cui animum adiecerim? Dicam. Superest ex hesterno mihi cogitatio: quid sibi voluerint prudentissimi viri, qui rerum maximarum probationes levissimas et perplexas fecerunt, quae ut sint verae, tamen mendacio similes sunt.

10.83.9Bu en cesur ve en kutsal okulun kurucusu, çok büyük bir adam olan Zenon bizi sarhoşluktan caydırmak ister. Dinle öyleyse, iyi insanın sarhoş olmayacağı sonucunu nasıl çıkarıyor: "Kimse sarhoşa gizli bir söz emanet etmez; iyi insana ise emanet eder; öyleyse iyi insan sarhoş olmayacaktır." Buna benzer bir kıyas karşısına konunca nasıl gülünç düştüğüne dikkat et. Pek çoğundan birini koymak yeter: "Kimse uyuyana gizli bir söz emanet etmez; iyi insana ise emanet eder; öyleyse iyi insan uyumaz."

10.83.9

Vult nos ab ebrietate deterrere Zenon, vir maximus, huius sectae fortissimae ac sanctissimae conditor. Audi ergo, quemadmodum colligat virum bonum non futurum ebrium: ebrio secretum sermonem nemo committit; viro autem bono committit; ergo vir bonus ebrius non erit. Quemadmodum opposita interrogatione simili derideatur, adtende. Satis est enim unam ponere ex multis: dormienti nemo secretum sermonem committit; viro autem bono committit; vir bonus ergo non dormit.

10.83.10Poseidonios, bizim Zenon'un davasını savunmanın tek mümkün yoluyla savunuyor; ama bence böyle de savunulamaz. "Sarhoş" kelimesinin iki anlamda söylendiğini ileri sürüyor: birincisi, biri şarapla ağırlaşmış ve kendine hâkim değilken; ikincisi, sarhoş olmayı alışkanlık edinmiş ve bu kusurun tutsağı olmuşsa. Zenon'un kastettiği, şu anda sarhoş olan değil, sarhoş olmayı alışkanlık edinmiş kişiymiş; böyle birine de kimse, şarabın etkisiyle ağzından kaçırabileceği sırları emanet etmezmiş.

10.83.10

Quo uno modo potest, Posidonius Zenonis nostri causam agit, sed ne sic quidem, ut existimo, agi potest. Ait enim ebrium duobus modis dici: altero, cum aliquis vino gravis est et inpos sui; altero, si solet ebrius fieri et huic obnoxius vitio est. Hunc a Zenone dici, qui soleat fieri ebrius, non qui sit. Huic autem neminem commissurum arcana, quae per vinum eloqui possit.

10.83.11Bu yanlıştır. Çünkü o ilk kıyas, sarhoş olacak kişiyi değil, sarhoş olan kişiyi kapsar. "Sarhoş" ile "ayyaş" arasında çok büyük fark olduğunu kabul edersin. Sarhoş olan, ilk kez sarhoş olmuş olabilir ve bu kusura sahip olmayabilir; ayyaş ise çoğu zaman sarhoşluğun dışında olabilir. Bu yüzden o kelimeden ben, genellikle anlaşılan şeyi anlıyorum; özellikle de kelimeyi titizlik iddiasındaki ve kelimeleri tartan bir adam kullandığında. Şunu da ekle: Zenon bunu kastettiyse ve bizim de böyle anlamamızı istediyse, kelimenin çift anlamlılığıyla hileye yer aramıştır; hakikat arandığında bu yapılmamalıdır.

10.83.11

Quod est falsum. Prima enim illa interrogatio conplectitur eum, qui est ebrius, non eum, qui futurus est. Plurimum enim interesse concedes et inter ebrium et ebriosum. Potest et qui ebrius est, tunc primum esse nec habere hoc vitium, et qui ebriosus est, saepe extra ebrietatem esse. Itaque id intellego, quod significari verbo isto solet, praesertim cum ab homine diligentiam professo ponatur et verba examinante. Adice nunc quod, si hoc intellexit Zenon et nos intellegere voluit, ambiguitate verbi quaesiit locum fraudi, quod faciendum non est, ubi veritas quaeritur.

10.83.12Ama diyelim ki bunu kastetti; ardından gelen önerme, yani sarhoş olmayı alışkanlık edinmiş birine gizli bir söz emanet edilmediği yanlıştır. Düşün bir: her zaman ayık olmayan nice askere komutan da, tribunus da, centurio da söylenmemesi gereken şeyleri emanet etmiştir. Gaius Caesar'ın, yani Pompeius'u yenip devleti eline geçiren Caesar'ın öldürülmesi işinde Tillius Cimber'e de Gaius Cassius kadar güvenildi. Cassius bütün hayatı boyunca su içti; Tillius Cimber ise hem şaraba fazla düşkündü hem kavgacıydı. Bu konuda kendisi şöyle şaka yaptı: "Ben şarabı kaldıramıyorum da birini mi kaldıracağım?"

10.83.12

Sed sane hoc senserit; quod sequitur, falsum est, ei qui soleat ebrius fieri, non committi sermonem secretum. Cogita enim, quam multis militibus non semper sobriis et imperator et tribunus et centurio tacenda mandaverint. De illa C. Caesaris caede, illius dico, qui superata Pompeio rem publicam tenuit, tam creditum est Tillio Cimbro quam C Cassio. Cassius tota vita aquam bibit, Tillius Cimber et nimius erat in vino et scordalus. In hanc rem locutus est ipse: ego, inquit, quemquam feram, qui vinum ferre non possum?

10.83.13Şarabın kendilerine emanet edilmesinin kötü, sözün emanet edilmesinin iyi olduğunu bildiği kişileri herkes şimdi kendi kendine saysın; ben yine de aklıma gelen tek bir örneği, unutulup gitmesin diye anlatayım. Çünkü hayat parlak örneklerle donatılmalıdır. Her zaman eskilere sığınmayalım.

10.83.13

Sibi quisque nunc nominet eos, quibus scit et vinum male credi et sermonem bene, unum tamen exemplum, quod occurrit mihi, referam, ne intercedat Instruenda est enim vita exemplis inlustribus. Non semper confugiamus ad vetera.

10.83.14Şehrin muhafızı Lucius Piso, bir kez sarhoş olduğu andan itibaren hep sarhoş kaldı. Gecenin büyük kısmını şölende geçirir, neredeyse altıncı saate kadar uyurdu; onun sabahı buydu. Yine de şehrin korunmasını kapsayan vazifesini son derece titizlikle yerine getirdi. Hem tanrısal Augustus, onu sonradan boyun eğdireceği Trakya'nın başına getirirken, hem de Tiberius, şehirde hem şüpheli hem nefret edilen pek çok şey bırakıp Campania'ya giderken ona gizli talimatlar verdi.

10.83.14

L. Piso, urbis custos, ebrius ex quo semel factus est, fuit. Maiorem noctis partem in convivio exigebat; usque in horam fere sextam dormiebat; hoc eius erat matutinum. Officium tamen suum, quo tutela urbis continebatur, diligentissime administravit. Huic et divus Augustus dedit secreta mandata, cum illum praeponeret Thraciae, quam perdomuit, et Tiberius proficiscens in Campaniam, cum multa in urbe et suspecta relinqueret et invisa.

10.83.15Sanırım Piso'nun sarhoşluğu işine yaradığı için Tiberius sonra Cossus'u şehir valisi yaptı: ağırbaşlı, ölçülü, ama şaraba batmış, şarapla sırılsıklam bir adamdı bu; öyle ki bir keresinde, şölenden kalkıp geldiği senatodan uyandırılamaz bir uykuya yenik düşmüş hâlde taşınarak çıkarıldı. Yine de Tiberius ona, kendi hizmetkârlarına bile emanet edilmemesi gerektiğine hükmettiği pek çok şeyi kendi eliyle yazdı. Cossus'un ağzından ne özel ne kamusal hiçbir sır kaçmadı.

10.83.15

Puto, quia illi bene cesserat Pisonis ebrietas, postea Cossum fecit urbis praefectum, virum gravem, moderatum, sed mersum et vino madentem, adeo ut ex senatu aliquando, in quem e convivio venerat, obpressus inexcitabili somno tolleretur. Huic tamen Tiberius multa sua manu scripsit, quae committenda ne ministris quidem suis iudicabat. Nullum Cosso aut privatum secretum aut publicum elapsum est.

10.83.16Öyleyse şu süslü nutukları ortadan kaldıralım: "Sarhoşluğa bağlanmış ruh kendi elinde değildir. Şıra nasıl fıçıları bile patlatırsa, sıcaklığın gücü dipte yatan her şeyi nasıl yukarıya fırlatırsa, şarap kaynayınca da dipte gizli yatan her şey dışarı çıkar, ortaya dökülür. Şaraba boğulmuş olanlar, şarap taştığında yemeği nasıl tutamazlarsa sırrı da tutamazlar. Kendilerine ait olanı da başkasına ait olanı da aynı biçimde dökerler."

10.83.16

Itaque declamationes istas de medio removeamus: Non est animus in sua potestate ebrietate devinctus. Quemadmodum musto dolia ipsa rumpuntur et omne, quod in imo iacet, in summam partem vis caloris eiectat; sic vino exaestuante, quicquid in imo iacet abditum, effertur et prodit in medium. Onerati mero quemadmodum non continent cibum vino redundante, ita ne secretum quidem. Quod suum alienumque est, pariter effundunt.

10.83.17Ama bu sık sık olsa da şu da sık olur: daha istekle içtiğini bildiğimiz kişilerle önemli işler üzerinde danışırız. Öyleyse savunma yerine öne sürülen şu söz yanlıştır: sarhoş olmayı alışkanlık edinmiş birine sır verilmez. Sarhoşluğu açıkça suçlamak ve kusurlarını ortaya koymak ne kadar daha iyidir! Bu kusurlardan katlanılabilir bir insan bile kaçınır; kaldı ki yetkin bir insan, bir bilge: o, susuzluğunu gidermekle yetinir; başkası uğruna uzatılan bir neşe onu daha fazla içmeye özendirse bile sarhoşluğun berisinde durur.

10.83.17

Sed quamvis hoc soleat accidere, ita et illud solet, ut cum iis, quos sciamus libentius bibere, de rebus necessariis deliberemus. Falsum ergo est hoc, quod patrocinii loco ponitur, ei qui soleat ebrius fieri, non dari tacitum. Quanto satius est aperte accusare ebrietatem et vitia eius exponere, quae etiam tolerabilis homo vitaverit, nedum perfectus ac sapiens, cui satis est sitim extinguere, qui, etiam si quando hortata est hilaritas aliena causa producta longius, tamen citra ebrietatem resistit.

10.83.18Bilgenin ruhunun aşırı şarapla bulanıp bulanmayacağını, sarhoşlara özgü şeyleri yapıp yapmayacağını sonra göreceğiz. Şimdilik, iyi insanın sarhoş olmaması gerektiği sonucuna varmak istiyorsan neden kıyaslarla uğraşıyorsun? Söyle: insanın alabileceğinden fazlasını içine tıkması, midesinin ölçüsünü bilmemesi ne ayıptır; sarhoşlar, ayıkken utançtan kızaracakları ne çok şey yaparlar; sarhoşluk gönüllü bir delilikten başka bir şey değildir. Sarhoşun o hâlini birkaç güne yay: çılgınlık olduğundan şüphe eder misin?

10.83.18

Nam de illo videbimus, an sapientis animus nimio vino turbetur et faciat ebriis solita; interim, si hoc colligere vis virum bonum non debere ebrium fieri, cur syllogismis agis? Dic, quam turpe sit plus sibi ingerere quam capiat et stomachi sui non nosse mensuram, quam multa ebrii faciant, quibus sobrii erubescant, nihil aliud esse ebrietatem quam voluntariam insaniam. Extende in plures dies illum ebrii habitum; numquid de furore dubitabis?

10.83.19Şimdi de çılgınlık daha az değildir, yalnız daha kısadır. Makedonyalı İskender'in örneğini an: kendisine en sevgili ve en sadık olan Kleitos'u bir şölende şişledi ve işlediği suçu anlayınca ölmek istedi; elbette ölmesi de gerekirdi. Sarhoşluk her kusuru hem alevlendirir hem açığa vurur; kötü girişimlerin önünde duran utanma duygusunu ortadan kaldırır. Çünkü pek çok insan yasak şeylerden iyi bir iradeyle değil, kötülük yapmaktan utandığı için uzak durur.

10.83.19

Nunc quoque non est minor, sed brevior. Refer Alexandri Macedonis exemplum, qui Clitum, carissimum sibi ac fidelissimum, inter epulas transfodit et intellecto facinore mori voluit, certe debuit. Omne vitium ebrietas et incendit et detegit, obstantem malis conatibus verecundiam removet. Plures enim pudore peccandi quam bona voluntate prohibitis abstinent.

10.83.20Şarabın aşırı gücü ruhu ele geçirince, gizli ne kötülük varsa su yüzüne çıkar. Sarhoşluk kusurları yaratmaz, ortaya çıkarır. O zaman şehvet düşkünü yatak odasını bile beklemez, arzularına istedikleri kadarını gecikmeden verir; o zaman iffetsiz kişi hastalığını ilan eder, herkese duyurur; o zaman küstah ne dilini tutar ne elini. Kibirlide kibir, zalimde zulüm, kıskançta kötü niyet büyür. Her kusur gevşer ve ortaya çıkar.

10.83.20

Ubi possedit animum nimia vis vini, quicquid mali latebat, emergit. Non facit ebrietas vitia, sed protrahit; tunc libidinosus ne cubiculum quidem expectat, sed cupiditatibus suis quantum petierunt sine dilatione permittit; tunc inpudicus morbum profitetur ac publicat; tunc petulans non linguam, non manum continet. Crescit insolenti superbia, crudelitas saevo, malignitas livido. Omne vitium laxatur et prodit.

10.83.21Buna kendini bilmemeyi, belirsiz ve pek anlaşılmaz sözleri, kararsız gözleri, sendeleyen adımları, baş dönmesini, sanki bir kasırga bütün evi döndürüyormuş gibi kımıldayan tavanı, şarap kaynayıp bağırsakları şişirdiğinde midenin çektiği işkenceyi ekle. Yine de şarabın gücü sürdükçe bu bir ölçüde katlanılabilirdir; peki uykuyla bozulduğunda, sarhoşluk olan şey hazımsızlığa dönüştüğünde ne olur?

10.83.21

Adice illam ignorationem sui, dubia et parum explanata verba, incertos oculos, gradum errantem, vertiginem capitis, tecta ipsa mobilia velut aliquo turbine circumagente totam domum, stomachi tormenta, cum effervescit merum ac viscera ipsa distendit. Tunc tamen utcumque tolerabile est, dum illi vis sua est; quid, cum somno vitiatur et quae ebrietas fuit, cruditas facta est?

10.83.22Halkların sarhoşluğunun ne yıkımlar doğurduğunu düşün. En çetin ve en savaşçı kavimleri düşmanlarına teslim eden, uzun yıllar inatçı bir savaşla savunulmuş surları açan, en dikbaşlı ve boyunduruğu reddeden kavimleri başkasının buyruğu altına sokan, savaş meydanında yenilmez olanları şarapla ehlileştiren budur.

10.83.22

Cogita, quas clades ediderit publica ebrietas; haec acerrimas gentes bellicosasque hostibus tradidit, haec multorum annorum pertinaci bello defensa moenia patefecit, haec contumacissimos et iugum recusantes in alienum egit arbitrium, haec invictos acie mero domuit.

10.83.23Az önce andığım İskender'i, aştığı onca yol, onca savaş, zamanın ve yerlerin güçlüğünü yenerek geçirdiği onca kış, bilinmeyen kaynaklardan dökülen onca nehir, onca deniz sağ salim bıraktı; onu içkideki ölçüsüzlük ve o ölümcül Herakles kadehi mezara gömdü.

10.83.23

Alexandrum, cuius modo feci mentionem, tot itinera, tot proelia, tot hiemes, per quas victa temporum locorumque difficultate transierat, tot flumina ex ignoto cadentia, tot maria tutum dimiserunt; intemperantia Iubendi et ille Herculaneus ac fatalis scyphus condidit.

10.83.24Çok içebilmekte ne şan var? Zafer sende kalsa, yere serilip uyuyakalan, kusan rakiplerin senin kadehlerine karşılık veremeseler, bütün şölende ayakta kalan bir tek sen olsan, herkesi muhteşem faziletinle yensen ve hiç kimse şarabı senin kadar kaldıramasa bile, bir fıçıya yenilirsin.

10.83.24

Quae gloria est capere multum? Cum penes te palma fuerit et propinationes tuas strati somno ac vomitantes recusaverint, cum superstes toti convivio fueris, cum omnes viceris virtute magnifica et nemo vini tam capax fuerit, vincens a dolio.

10.83.25Büyük bir adamı, soylu bir yeteneğe sahip Marcus Antonius'u sarhoşluktan ve şaraptan aşağı kalmayan Kleopatra aşkından başka ne mahvetti, ne yabancı törelere ve Romalıya yakışmayan kusurlara sürükledi? Onu devletin düşmanı yapan, düşmanlarına denk olamayacak hâle getiren budur; onu zalim yapan da budur: şehrin önde gelenlerinin kesik başları o yemek yerken önüne getiriliyor, en gösterişli ziyafetlerin ve kraliyet lüksünün ortasında kanun dışı ilan ettiklerinin yüzlerini ve ellerini teşhis ediyor, şarapla ağırlaşmışken bile kana susuyordu. Bunları yaparken sarhoş olması dayanılmazdı; bunları sarhoşluğun tam içinde yapması ise daha ne kadar dayanılmazdı!

10.83.25

M. Antonium, magnum virum et ingenii nobilis, quae alia res perdidit et in externos mores ac vitia non Romana traiecit quam ebrietas nec minor vino Cleopatrae amor? Haec illum res hostem rei publicae, haec hostibus suis imparem reddidit; haec crudelem fecit, cum capita principum civitatis cenanti referrentur, cum inter apparatissimas epulas luxusque regales ora ac manus proscriptorum recognosceret, cum vino gravis sitiret tamen sanguinem. Intolerabile erat, quod ebrius fiebat, cum haec faceret; quanto intolerabilius, quod haec in ipsa ebrietate faciebat!

10.83.26Şarap düşkünlüğünü genellikle zalimlik izler; çünkü zihnin sağlığı bozulur ve sertleşir. Uzun süren hastalıklar insanları nasıl sızlanan, huysuz ve en küçük gücenmede kudurmuş gibi yaparsa, sürekli sarhoşluklar da ruhları öyle yabanileştirir. Çünkü çoğu zaman kendilerinde olmadıklarından, deliliğin alışkanlığı sürer ve şarapla edinilen kusurlar şarap olmadan da güçlerini korur.

10.83.26

Fere vinolentiam crudelitas sequitur; vitiatur enim exasperaturque sanitas mentis. Ut querulos difficilesque faciunt diutini morbi et ad minimam rabidos offensionem, ita ebrietates continuae efferant animos. Nam eum saepe apud se non sint, consuetudo insaniae durat et vitia vino concepta etiam sine illo valent.

10.83.27Öyleyse bilgenin neden sarhoş olmaması gerektiğini söyle. Bu işin çirkinliğini ve rahatsızlığını sözlerle değil, olaylarla göster. En kolayı da şudur: haz denen şeylerin, ölçüyü aştıklarında birer ceza olduğunu kanıtla. Çünkü bilgenin çok şarap içse de sarhoş olmayacağını, kafası dumanlansa bile doğru tutumunu koruyacağını ileri sürersen, şu sonuçları da çıkarabilirsin: zehir içse ölmeyecek, uyku ilacı alsa uyumayacak, kusturucu helleborus otunu alsa bağırsaklarına yapışmış olan hiçbir şeyi ne yukarıdan ne aşağıdan atacak. Ama ayakları sendeliyorsa, dili dolaşıyorsa, onun yarı yarıya ayık, yarı yarıya sarhoş olduğunu sanmak için ne sebep var? Hoşça kal.

10.83.27

Dic ergo, quare sapiens non debeat ebrius fieri. Deformitatem rei et inportunitatem ostende rebus, non verbis. Quod facillimum est, proba istas, quae voluptates vocantur, ubi transcenderant modum, poenas esse. Nam si illud argumentaberis, sapientem multo vino inebriari et retinere rectum tenorem, etiam si temulentus sit; licet colligas nec veneno poto moriturum nec sopore sumpto dormiturum nec elleboro accepto, quicquid in visceribus haerebit, eiecturum deiecturumque. Sed si temptantur pedes, lingua non constat, quid est, quare illum existimes in parte sobrium esse, in parte ebrium? Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…