Kavram
Indifferens
- Yunanca
- ἀδιάφορον, ἀδιάφορα (adiaphoron, adiaphora); μέσα (mesa)
- Latince
- indifferens, indifferentia; media
- Almanca
- das Gleichgültige, Adiaphora
- Fransızca
- indifférent(s)
- İngilizce
- indifferent
- Türkçe
- kayıtsız şey (ne iyi ne kötü olan; orta şey)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Latincede indifferens sözü yoktur denecek kadar azdır; terim felsefe için kurulmuştur. Stoacı ahlâkın temel ayrımına dayanır: tek iyi fazilet (ahlâken güzel olan, honestum), tek kötü ahlâkî çirkinliktir; geri kalan her şey "kayıtsızdır". Seneca Ep. 82'de bunu ölüm üzerinden işler: hastalık, acı, yoksulluk, sürgün, ölüm kayıtsızdır; ama bunlar olmadan hiçbir şey şanlı olmaz, çünkü fazilet onlara el atınca onları ahlâken güzel kılar (illa in medio posita sunt; interest, utrum malitia illis an virtus manum admoverit, 82.12). Aynı mektupta Seneca kayıtsızlar arasında derece farkı tanır: ölüm, "kötü olmadığı hâlde kötü görünen" şeylerdendir; kendini sevme ve varlığını sürdürme isteği insanı ondan soğutur (82.15). Ep. 85 ve 87'de zenginlik, sağlık gibi kayıtsızlar "elverişli şeyler" (commoda) olarak iyilerden ayrılır: elverişli olanın yararı sıkıntısından çoktur, iyi ise katışıksızdır (87.36).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Pyrrhon, Ariston | Her şey ahlâken kayıtsızdır; Ariston fazilet dışındaki şeyler arasında hiçbir tercih tanımaz | — |
| MÖ 3. yy | Zenon, Khrysippos | İyi ve kötü dışındaki şeyler; içlerinde "tercih edilenler" ve "tercih edilmeyenler" | virtus |
| MÖ 1. yy | Cicero | indifferens kelimesini Yunancanın karşılığı olarak kurar; Stoacı producta / reiecta ayrımını aktarır | Cicero, De finibus |
| MS 1. yy | Seneca | Kayıtsızlar faziletin malzemesidir; ölüm kayıtsızdır ama kolayca önemsenmeyecek bir şey değildir; commoda ile bona ayrımı | Seneca, Epistulae morales (özellikle 82. Mektup) |
| MS 16. yy | Luther sonrası Protestan tartışmalar | Adiaphora: kurtuluş için zorunlu olmayan dinî uygulamalar | — |
Dönüşüm: Stoa'da ahlâkî değer ile seçim değeri arasındaki ayrımı kuran teknik terim, Hıristiyan teolojisinde "dinin özüne dokunmayan, serbest bırakılabilecek uygulamalar" anlamına kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀδιάφορον / ἀδιάφορα | a-diaphoros "fark yaratmayan". Erken Stoa'da (Zenon, Khrysippos) iyi ile kötü arasında kalan her şey: hayat ve ölüm, sağlık ve hastalık, zenginlik ve yoksulluk, şan ve rezillik. Bunlar mutluluğa ne katkı yapar ne zarar verir. |
| Latince | indifferens, indifferentia; media | Cicero indifferens kelimesini Yunancanın karşılığı olarak türetir (De finibus 3.53); Seneca hem indifferentia hem media ("orta şeyler") der: quae a nobis indifferentia ac media dicuntur (Ep. 82.14). |
| Almanca / Fransızca | Adiaphora, das Gleichgültige / indifférents | Felsefe dilinde Yunanca adiaphora olduğu gibi kullanılır. |
| İngilizce | indifferent |
Türkçe karşılığı
kayıtsız şey. kayıtsız: Stoacı terimin yerleşik Türkçe karşılığı; "fark etmeyen, önemsiz" çağrışımı Seneca'nın kendi uyarısıyla dengelenir (ölüm kayıtsızdır ama saç tellerinin tek ya da çift olması gibi kayıtsız değildir, Ep. 82.15). ne iyi ne kötü olan: açıklayıcı, uzun; ilk tanıtımda yanına eklenir. orta şey: media için. farksız / umursanmayan: ya teknik değil ya da yanlış (Stoacı bu şeyleri umursamaz değildir, seçer ya da reddeder).
"Kayıtsız" demek, bu şeylerin bilge için önemsiz olduğu izlenimini verebilir; oysa Stoa'da kayıtsız şeyler arasında "tercih edilenler" (proēgmena, Latince producta, praeposita; Seneca'da commoda, "elverişli şeyler") ve "tercih edilmeyenler" vardır. Kayıtsızlık iyilik ve kötülük bakımındandır, seçim bakımından değil. Seneca'nın vurgusu da budur: kayıtsız şeyler faziletin malzemesidir; ölüm kendi başına şanlı değildir, ama cesurca ölmek şanlıdır.
Atıf ve kaynak notu
Terim Stoacıdır, Latincesi Cicero'nundur. Seneca'nın kullanımında kayıtsızlık bir umursamazlık öğretisi değildir; Seneca Zenon'un "Hiçbir kötülük şanlı değildir; ölüm şanlıdır; öyleyse ölüm kötülük değildir" kıyasını ölüm korkusunu gidermekte yetersiz bulur (Ep. 82.9, 82.19–24).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kayıtsız şeyler
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.