İçeriğe geç

Kavram

Indifferens

Yunanca
ἀδιάφορον, ἀδιάφορα (adiaphoron, adiaphora); μέσα (mesa)
Latince
indifferens, indifferentia; media
Almanca
das Gleichgültige, Adiaphora
Fransızca
indifférent(s)
İngilizce
indifferent
Türkçe
kayıtsız şey (ne iyi ne kötü olan; orta şey)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Latincede indifferens sözü yoktur denecek kadar azdır; terim felsefe için kurulmuştur. Stoacı ahlâkın temel ayrımına dayanır: tek iyi fazilet (ahlâken güzel olan, honestum), tek kötü ahlâkî çirkinliktir; geri kalan her şey "kayıtsızdır". Seneca Ep. 82'de bunu ölüm üzerinden işler: hastalık, acı, yoksulluk, sürgün, ölüm kayıtsızdır; ama bunlar olmadan hiçbir şey şanlı olmaz, çünkü fazilet onlara el atınca onları ahlâken güzel kılar (illa in medio posita sunt; interest, utrum malitia illis an virtus manum admoverit, 82.12). Aynı mektupta Seneca kayıtsızlar arasında derece farkı tanır: ölüm, "kötü olmadığı hâlde kötü görünen" şeylerdendir; kendini sevme ve varlığını sürdürme isteği insanı ondan soğutur (82.15). Ep. 85 ve 87'de zenginlik, sağlık gibi kayıtsızlar "elverişli şeyler" (commoda) olarak iyilerden ayrılır: elverişli olanın yararı sıkıntısından çoktur, iyi ise katışıksızdır (87.36).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Pyrrhon, Ariston Her şey ahlâken kayıtsızdır; Ariston fazilet dışındaki şeyler arasında hiçbir tercih tanımaz —
MÖ 3. yy Zenon, Khrysippos İyi ve kötü dışındaki şeyler; içlerinde "tercih edilenler" ve "tercih edilmeyenler" virtus
MÖ 1. yy Cicero indifferens kelimesini Yunancanın karşılığı olarak kurar; Stoacı producta / reiecta ayrımını aktarır Cicero, De finibus
MS 1. yy Seneca Kayıtsızlar faziletin malzemesidir; ölüm kayıtsızdır ama kolayca önemsenmeyecek bir şey değildir; commoda ile bona ayrımı Seneca, Epistulae morales (özellikle 82. Mektup)
MS 16. yy Luther sonrası Protestan tartışmalar Adiaphora: kurtuluş için zorunlu olmayan dinî uygulamalar —

Dönüşüm: Stoa'da ahlâkî değer ile seçim değeri arasındaki ayrımı kuran teknik terim, Hıristiyan teolojisinde "dinin özüne dokunmayan, serbest bırakılabilecek uygulamalar" anlamına kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀδιάφορον / ἀδιάφορα a-diaphoros "fark yaratmayan". Erken Stoa'da (Zenon, Khrysippos) iyi ile kötü arasında kalan her şey: hayat ve ölüm, sağlık ve hastalık, zenginlik ve yoksulluk, şan ve rezillik. Bunlar mutluluğa ne katkı yapar ne zarar verir.
Latince indifferens, indifferentia; media Cicero indifferens kelimesini Yunancanın karşılığı olarak türetir (De finibus 3.53); Seneca hem indifferentia hem media ("orta şeyler") der: quae a nobis indifferentia ac media dicuntur (Ep. 82.14).
Almanca / Fransızca Adiaphora, das Gleichgültige / indifférents Felsefe dilinde Yunanca adiaphora olduğu gibi kullanılır.
İngilizce indifferent

Türkçe karşılığı

kayıtsız şey. kayıtsız: Stoacı terimin yerleşik Türkçe karşılığı; "fark etmeyen, önemsiz" çağrışımı Seneca'nın kendi uyarısıyla dengelenir (ölüm kayıtsızdır ama saç tellerinin tek ya da çift olması gibi kayıtsız değildir, Ep. 82.15). ne iyi ne kötü olan: açıklayıcı, uzun; ilk tanıtımda yanına eklenir. orta şey: media için. farksız / umursanmayan: ya teknik değil ya da yanlış (Stoacı bu şeyleri umursamaz değildir, seçer ya da reddeder).

"Kayıtsız" demek, bu şeylerin bilge için önemsiz olduğu izlenimini verebilir; oysa Stoa'da kayıtsız şeyler arasında "tercih edilenler" (proēgmena, Latince producta, praeposita; Seneca'da commoda, "elverişli şeyler") ve "tercih edilmeyenler" vardır. Kayıtsızlık iyilik ve kötülük bakımındandır, seçim bakımından değil. Seneca'nın vurgusu da budur: kayıtsız şeyler faziletin malzemesidir; ölüm kendi başına şanlı değildir, ama cesurca ölmek şanlıdır.

Atıf ve kaynak notu

Terim Stoacıdır, Latincesi Cicero'nundur. Seneca'nın kullanımında kayıtsızlık bir umursamazlık öğretisi değildir; Seneca Zenon'un "Hiçbir kötülük şanlı değildir; ölüm şanlıdır; öyleyse ölüm kötülük değildir" kıyasını ölüm korkusunu gidermekte yetersiz bulur (Ep. 82.9, 82.19–24).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kayıtsız şeyler

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.