Kavram
Materia
- Yunanca
- ὕλη (hylē)
- Latince
- materia (materies); silva (Calcidius)
- Almanca
- Materie, Stoff
- Fransızca
- matière
- İngilizce
- matter
- Türkçe
- madde
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte materia doğramacının kerestesi, inşaatın malzemesi, bir işin konusu ya da fırsatıdır. Felsefede iki ilkenin edilgen olanı olur: Stoacılara göre evrende iki ilke vardır, etkileyen (tanrı, akıl) ve etkilenen (madde, niteliksiz cevher). Seneca Naturales quaestiones'in önsözünde sorar: tanrı maddeyi kendisi mi biçimlendirir, yoksa verilmiş olanı mı kullanır? Ustanın birçok işi kötü biçimlenebilir, çünkü sanat gevşemez ama işlediği malzeme sanata boyun eğmez. Bu, kötülük probleminin Stoacı cevabına bağlanır: kusur ustada değil maddededir. Meteorolojik bölümlerde ise materia tek tek olayların "yakıtı"dır: bulutlarda toplanan, tutuşmaya elverişli buharlar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Suretin karşısında dayanak, imkân | hyle |
| MÖ 45 | Cicero | hylē'nin Latince karşılığı; niteliksiz, her şeyi alabilen ilk madde (Akademi'nin öğretisi olarak) | Cicero, Academica |
| MS 62–64 | Seneca | Tanrının biçimlendirdiği edilgen ilke; sanatçıya direnen malzeme; meteorolojik olayların yakıtı | Seneca, Naturales quaestiones |
| MS 4. yy | Calcidius | Timaios yorumunda silva | — |
Dönüşüm: marangozun kerestesinden kozmik ilkeye; Stoa'da tanrıyla birlikte iki ilkeden birine; Hristiyan düşüncede "yoktan yaratma" (creatio ex nihilo) öğretisiyle tanrıyla birlikte ezelî oluşunun reddine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὕλη (hylē) | Asıl anlamı "orman, kereste"; Aristoteles'te suretin (eidos) karşısında, her şeyin "kendisinden" olduğu dayanak → hyle. |
| Latince | materia; materies | mater "ana" kökünden; ilk anlamı "yapı kerestesi, ağaç gövdesi", sonra her türlü işlenecek malzeme. Cicero hylē'yi materia diye karşılar (Acad. 1.24–27); Calcidius Timaios çevirisinde silva ("orman") kelimesini de kullanır. Gündelikte "konu, fırsat" da demektir (Seneca'da materia beneficii "iyilik fırsatı"). |
| Almanca / Fransızca | Materie, Stoff / matière | — |
| İngilizce | matter |
Türkçe karşılığı
madde. madde: Arapça mādde; felsefe dilinde yerleşik, "suret / madde" ikilisini doğrudan karşılar. malzeme: işlenecek ham şey anlamını iyi verir, ama felsefî ilke anlamını taşımaz; sanatçı benzetmesi geçen yerlerde yardımcı karşılık olarak kullanılır. hayûlâ: hylē'nin Arapça aktarımıdır, kozmolojik ilk madde için uygundur ama bugün yaşamaz. özdek: köksüz türetme. Tercih: madde; "işlenecek şey" vurgusu ağır basan yerde "malzeme"; gündelik "konu, fırsat" anlamında bağlanmaz.
"Madde" dendiğinde modern okur fiziğin kütleli cismini düşünür; Stoacı materia ise kendi başına niteliksiz, edilgen ilkedir; onu biçimlendiren etkin ilke tanrıdır (akıl, ratio). "Malzeme" bu edilgenliği ve ustaya direnebilmesini daha iyi gösterir; ama o zaman materia'nın ikinci ilke olarak statüsü silinir. Bu yüzden ana karşılık "madde", sanat benzetmelerinde "malzeme".
Atıf ve kaynak notu
materia Cicero ve Seneca'nın kendi kelimesidir; "iki ilke" kuramı ise Stoacıların Yunanca öğretisinin (to poioun / to paskhon) Latince aktarımıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: madde, maddeden, maddenin, maddesi, malzemeden, maddede
Metinlerde işaretlendiği yerler
46 yer · 46 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Tabiat Meseleleri1.pr
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları4.31.11
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.19.3
- Augustinus, Düzen Üzerine2.40
- Augustinus, İç Konuşmalar1_2
- Augustinus, Diyalektik Üzerine4
- Augustinus, Musiki Üzerine66
- Augustinus, Hür İrade Üzerine
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine51_3
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine5
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine18
- Augustinus, İki Ruh Üzerine16
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1
- Augustinus, İman ve İnanç Formülü Üzerine2
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_23
- Augustinus, İtiraflar7.7
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine18
- Augustinus, Teslis Üzerine35
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.1
- Augustinus, Tanrı Devleti8.2
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)88
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M1
- Boethius, Teslis Üzerine2
- Boethius, Eutykhes'e ve Nestorius'a Karşı1
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.51_3
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.171_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.511_2
- Boethius, Kategorik Kıyaslara GirişPL64.761
- Boethius, Kategorik Kıyas ÜzerinePL64.805
- Boethius, Şartlı Kıyaslar ÜzerinePL64.833
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.879
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1187
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1045
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1285
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs079
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.24
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.1_3
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.1
- Thomas Aquinas, Varlık ve Öz Üzerine1.2
- Descartes, Yöntem Üzerine Konuşma18
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.040
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.032
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi44
- Hegel, Mantık Bilimi10
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları8
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri105