İçeriğe geç

Kavram

Materia

Yunanca
ὕλη (hylē)
Latince
materia (materies); silva (Calcidius)
Almanca
Materie, Stoff
Fransızca
matière
İngilizce
matter
Türkçe
madde

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte materia doğramacının kerestesi, inşaatın malzemesi, bir işin konusu ya da fırsatıdır. Felsefede iki ilkenin edilgen olanı olur: Stoacılara göre evrende iki ilke vardır, etkileyen (tanrı, akıl) ve etkilenen (madde, niteliksiz cevher). Seneca Naturales quaestiones'in önsözünde sorar: tanrı maddeyi kendisi mi biçimlendirir, yoksa verilmiş olanı mı kullanır? Ustanın birçok işi kötü biçimlenebilir, çünkü sanat gevşemez ama işlediği malzeme sanata boyun eğmez. Bu, kötülük probleminin Stoacı cevabına bağlanır: kusur ustada değil maddededir. Meteorolojik bölümlerde ise materia tek tek olayların "yakıtı"dır: bulutlarda toplanan, tutuşmaya elverişli buharlar.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Suretin karşısında dayanak, imkân hyle
MÖ 45 Cicero hylē'nin Latince karşılığı; niteliksiz, her şeyi alabilen ilk madde (Akademi'nin öğretisi olarak) Cicero, Academica
MS 62–64 Seneca Tanrının biçimlendirdiği edilgen ilke; sanatçıya direnen malzeme; meteorolojik olayların yakıtı Seneca, Naturales quaestiones
MS 4. yy Calcidius Timaios yorumunda silva —

Dönüşüm: marangozun kerestesinden kozmik ilkeye; Stoa'da tanrıyla birlikte iki ilkeden birine; Hristiyan düşüncede "yoktan yaratma" (creatio ex nihilo) öğretisiyle tanrıyla birlikte ezelî oluşunun reddine.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὕλη (hylē) Asıl anlamı "orman, kereste"; Aristoteles'te suretin (eidos) karşısında, her şeyin "kendisinden" olduğu dayanak → hyle.
Latince materia; materies mater "ana" kökünden; ilk anlamı "yapı kerestesi, ağaç gövdesi", sonra her türlü işlenecek malzeme. Cicero hylē'yi materia diye karşılar (Acad. 1.24–27); Calcidius Timaios çevirisinde silva ("orman") kelimesini de kullanır. Gündelikte "konu, fırsat" da demektir (Seneca'da materia beneficii "iyilik fırsatı").
Almanca / Fransızca Materie, Stoff / matière —
İngilizce matter

Türkçe karşılığı

madde. madde: Arapça mādde; felsefe dilinde yerleşik, "suret / madde" ikilisini doğrudan karşılar. malzeme: işlenecek ham şey anlamını iyi verir, ama felsefî ilke anlamını taşımaz; sanatçı benzetmesi geçen yerlerde yardımcı karşılık olarak kullanılır. hayûlâ: hylē'nin Arapça aktarımıdır, kozmolojik ilk madde için uygundur ama bugün yaşamaz. özdek: köksüz türetme. Tercih: madde; "işlenecek şey" vurgusu ağır basan yerde "malzeme"; gündelik "konu, fırsat" anlamında bağlanmaz.

"Madde" dendiğinde modern okur fiziğin kütleli cismini düşünür; Stoacı materia ise kendi başına niteliksiz, edilgen ilkedir; onu biçimlendiren etkin ilke tanrıdır (akıl, ratio). "Malzeme" bu edilgenliği ve ustaya direnebilmesini daha iyi gösterir; ama o zaman materia'nın ikinci ilke olarak statüsü silinir. Bu yüzden ana karşılık "madde", sanat benzetmelerinde "malzeme".

Atıf ve kaynak notu

materia Cicero ve Seneca'nın kendi kelimesidir; "iki ilke" kuramı ise Stoacıların Yunanca öğretisinin (to poioun / to paskhon) Latince aktarımıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: madde, maddeden, maddenin, maddesi, malzemeden, maddede

Metinlerde işaretlendiği yerler

46 yer · 46 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.