İçeriğe geç

Kavram

Hyle (ὕλη)

Yunanca
ὕλη (hylē)
Latince
materia, silva
Almanca
Materie, Stoff
Fransızca
matière
İngilizce
matter
Türkçe
madde

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada hylē, kelimenin tam anlamıyla "orman" veya (oradan) "kereste, inşaat malzemesi"dir — somut, elle tutulur bir ham madde. Aristoteles bu gündelik kelimeyi alıp soyut bir metafizik kategoriye dönüştürür: hylē, bir şeyin "neden yapıldığı" (maddi neden), biçimden (eidos/morphē) önce gelen, bilkuvve (potansiyel) taşıyan taban.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Arkaik (aktarım MS 2.–6. yy) Orfik theologia (Damaskios; Athenagoras) Sudan çöken balçık (Athenagoras aynı sahnede ἰλύς der) — Aristotelesçi "madde" anlamı yok DK 1 B13
MÖ 6. yy Milet okulu (geriye dönük okuma) Su (Thales), apeiron (Anaksimandros), hava (Anaksimenes) — Aristoteles'in Metafizik A3'te bunları "maddi nedeni arayanlar" diye sınıflandırmasıyla geriye dönük olarak "hylē teorisyenleri" hâline gelirler. Aristoteles - Metafizik A3
MÖ 4. yy Aristoteles Dört nedenden biri; hylē/morphē (madde/form) çiftiyle hylomorfizmin temeli. Her zaman göreli: bir düzeyde form olan şey, bir üst düzeyde hyle'dir. Aristoteles - Fizik II
MÖ 3-1. yy Stoacılar Kozmosu pasif ilke (hylē) ve aktif ilke (logos/pneuma) olarak ikiye ayırırlar; hyle artık kendi başına hiçbir nitelik taşımayan, tamamen edilgin bir taban. Diogenes Laertios VII
MS 3. yy Plotinos Hyle, neredeyse-yokluk (me on), biçimden tümüyle yoksun, kötülüğün metafizik kaynağı olarak yeniden yorumlanır. Plotinos - Enneadlar II.4

Dönüşüm: Terim, somut bir "kereste/ham madde"den (gündelik), Aristoteles'in göreli-ilişkisel bir kategorisine, oradan Stoacıların tümüyle pasif kozmik ilkesine, son olarak Plotinos'ta neredeyse-yokluk ve kötülüğün kaynağına kadar giderek daha soyut ve giderek daha olumsuz bir değer yüküyle ilerler.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὕλη (hylē) Asıl gündelik anlamı "orman, kereste, ham inşaat malzemesi". Aristoteles'in Fizik ve Metafizik'te teknik terim olarak kullanması, kelimeye "her şeyin yapıldığı ham/belirsiz taban" anlamını yükler.
Latince materia, silva Cicero bazı yerlerde bilinçli olarak "silva" (orman) çevirisini tercih eder — Yunancadaki somut/ormanla ilgili kökeni korumak için. Yerleşik karşılık ise "materia"dır.
Almanca / Fransızca Materie / matière Fransızca "matière" günlük dilde de "konu, mesele" anlamına gelir — bu, Yunanca hylē'nin "ham/belirlenmemiş taban" imasını tamamen kaybeder.
İngilizce matter

Türkçe karşılığı

madde. madde: yaygın, yerleşik felsefe Türkçesi karşılığı. özdek: Cumhuriyet dönemi Türkçecilik hareketinin önerdiği, daha az yaygın alternatif. Ben **"madde"**yi tercih ediyorum — yaygın kullanım ve okunabilirlik gerekçesiyle, ama "özdek" tercihini not düşüyorum çünkü bazı çevirilerde (özellikle Hilmi Ziya Ülken) karşılaşılabilir.

"Madde" dersen modern fizik biliminin yüklediği (kütleli, uzamda yer kaplayan) çağrışımları da beraberinde taşırsın; oysa Aristoteles'in hylē'si her zaman görelidir (tuğla, duvar için hyle'dir; kil, tuğla için hyle'dir) — modern "madde" kavramından çok daha ilişkisel bir kategoridir.

Atıf ve kaynak notu

Thales'in "su"yunu ya da Anaksimandros'un "apeiron"unu "hylē" (madde) diye adlandırmak bütünüyle Aristoteles'in kendi kavramsal çerçevesinin geriye doğru yansıtılmasıdır. Thales'in "su" dediği şeyin, Aristotelesçi anlamda "pasif, kendinde biçimsiz bir taban" olup olmadığı hiç belli değildir — belki de o, suyu canlı, kendiliğinden hareket edebilen (hylozoist) bir ilke olarak düşünüyordu, ki bu tam da Aristotelesçi hylē'nin dışladığı bir şeydir.

İlgili kavramlar

  • materia (Latince karşılık; Cicero, Seneca)
  • Madde-Form Problemi
  • Arke Problemi
  • informitas (Augustinus, Confessiones XII: biçimsiz madde)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: madde, hylē, maddeyi, hyle, maddenin, maddesi

Metinlerde işaretlendiği yerler

22 yer · 21 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.