Kavram
Hyle (ὕλη)
- Yunanca
- ὕλη (hylē)
- Latince
- materia, silva
- Almanca
- Materie, Stoff
- Fransızca
- matière
- İngilizce
- matter
- Türkçe
- madde
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada hylē, kelimenin tam anlamıyla "orman" veya (oradan) "kereste, inşaat malzemesi"dir — somut, elle tutulur bir ham madde. Aristoteles bu gündelik kelimeyi alıp soyut bir metafizik kategoriye dönüştürür: hylē, bir şeyin "neden yapıldığı" (maddi neden), biçimden (eidos/morphē) önce gelen, bilkuvve (potansiyel) taşıyan taban.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik (aktarım MS 2.–6. yy) | Orfik theologia (Damaskios; Athenagoras) | Sudan çöken balçık (Athenagoras aynı sahnede ἰλύς der) — Aristotelesçi "madde" anlamı yok | DK 1 B13 |
| MÖ 6. yy | Milet okulu (geriye dönük okuma) | Su (Thales), apeiron (Anaksimandros), hava (Anaksimenes) — Aristoteles'in Metafizik A3'te bunları "maddi nedeni arayanlar" diye sınıflandırmasıyla geriye dönük olarak "hylē teorisyenleri" hâline gelirler. | Aristoteles - Metafizik A3 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Dört nedenden biri; hylē/morphē (madde/form) çiftiyle hylomorfizmin temeli. Her zaman göreli: bir düzeyde form olan şey, bir üst düzeyde hyle'dir. | Aristoteles - Fizik II |
| MÖ 3-1. yy | Stoacılar | Kozmosu pasif ilke (hylē) ve aktif ilke (logos/pneuma) olarak ikiye ayırırlar; hyle artık kendi başına hiçbir nitelik taşımayan, tamamen edilgin bir taban. | Diogenes Laertios VII |
| MS 3. yy | Plotinos | Hyle, neredeyse-yokluk (me on), biçimden tümüyle yoksun, kötülüğün metafizik kaynağı olarak yeniden yorumlanır. | Plotinos - Enneadlar II.4 |
Dönüşüm: Terim, somut bir "kereste/ham madde"den (gündelik), Aristoteles'in göreli-ilişkisel bir kategorisine, oradan Stoacıların tümüyle pasif kozmik ilkesine, son olarak Plotinos'ta neredeyse-yokluk ve kötülüğün kaynağına kadar giderek daha soyut ve giderek daha olumsuz bir değer yüküyle ilerler.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὕλη (hylē) | Asıl gündelik anlamı "orman, kereste, ham inşaat malzemesi". Aristoteles'in Fizik ve Metafizik'te teknik terim olarak kullanması, kelimeye "her şeyin yapıldığı ham/belirsiz taban" anlamını yükler. |
| Latince | materia, silva | Cicero bazı yerlerde bilinçli olarak "silva" (orman) çevirisini tercih eder — Yunancadaki somut/ormanla ilgili kökeni korumak için. Yerleşik karşılık ise "materia"dır. |
| Almanca / Fransızca | Materie / matière | Fransızca "matière" günlük dilde de "konu, mesele" anlamına gelir — bu, Yunanca hylē'nin "ham/belirlenmemiş taban" imasını tamamen kaybeder. |
| İngilizce | matter |
Türkçe karşılığı
madde. madde: yaygın, yerleşik felsefe Türkçesi karşılığı. özdek: Cumhuriyet dönemi Türkçecilik hareketinin önerdiği, daha az yaygın alternatif. Ben **"madde"**yi tercih ediyorum — yaygın kullanım ve okunabilirlik gerekçesiyle, ama "özdek" tercihini not düşüyorum çünkü bazı çevirilerde (özellikle Hilmi Ziya Ülken) karşılaşılabilir.
"Madde" dersen modern fizik biliminin yüklediği (kütleli, uzamda yer kaplayan) çağrışımları da beraberinde taşırsın; oysa Aristoteles'in hylē'si her zaman görelidir (tuğla, duvar için hyle'dir; kil, tuğla için hyle'dir) — modern "madde" kavramından çok daha ilişkisel bir kategoridir.
Atıf ve kaynak notu
Thales'in "su"yunu ya da Anaksimandros'un "apeiron"unu "hylē" (madde) diye adlandırmak bütünüyle Aristoteles'in kendi kavramsal çerçevesinin geriye doğru yansıtılmasıdır. Thales'in "su" dediği şeyin, Aristotelesçi anlamda "pasif, kendinde biçimsiz bir taban" olup olmadığı hiç belli değildir — belki de o, suyu canlı, kendiliğinden hareket edebilen (hylozoist) bir ilke olarak düşünüyordu, ki bu tam da Aristotelesçi hylē'nin dışladığı bir şeydir.
İlgili kavramlar
- materia (Latince karşılık; Cicero, Seneca)
- Madde-Form Problemi
- Arke Problemi
- informitas (Augustinus, Confessiones XII: biçimsiz madde)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: madde, hylē, maddeyi, hyle, maddenin, maddesi
Metinlerde işaretlendiği yerler
22 yer · 21 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimenes, Fragmanlar13B1
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B13
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B5
- Diğer Presokratikler, Polykleitos40B1
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B15
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B6
- Platon, Timaios69a
- Aristoteles, Fizik187a10
- Aristoteles, Gök Üzerine277a25
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Meteorologika3.1
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine2
- Aristoteles, Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine3
- Aristoteles, Solunum Üzerine14
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi8.1
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.6
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine11
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.1
- Aristoteles, Metafizik983a20 1032a10