İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

VII. Kitap (Z)

1028a_21. Bölüm

Varlık, daha önce "kaç anlamda" üzerine yazdıklarımızda ayırdığımız gibi, birçok anlamda söylenir. Bir anlamda ne olduğunu ve "bu belirli şey"i gösterir, bir anlamda keyfiyeti, kemiyeti ya da bu şekilde yüklenen öteki şeylerin her birini. Varlık bu kadar anlamda söylendiğine göre, bunlardan ilk varlığın ne olduğu, yani ousia'yı gösteren şey olduğu açıktır. Çünkü bir şeyin nasıl bir şey olduğunu söylediğimizde iyi ya da kötü deriz, üç arşın ya da insan demeyiz; ne olduğunu söylediğimizde ise beyaz, sıcak ya da üç arşın değil, insan ya da tanrı deriz. Öteki şeylere ise, bu şekilde var olanın kimi kemiyetleri, kimi keyfiyetleri, kimi hâlleri, kimi de başka bir şeyi oldukları için varlık denir. Bu yüzden biri yürümenin, sağlıklı olmanın, oturmanın her birinin bir varlık gösterip göstermediği konusunda aporia'ya düşebilir; bu türden herhangi bir şey için de aynı soru sorulabilir. Çünkü bunların hiçbiri tabiatça kendi başına var olamaz, ousia'dan ayrılabilir de değildir; varlıklardan biri bir şeyse, daha çok yürüyen, oturan ve sağlıklı olandır. Bunlar daha çok varlık gibi görünür, çünkü onların belirli bir dayanağı vardır (bu da ousia ve cüzî olandır) ve bu dayanak böyle bir yüklemede kendini gösterir; çünkü "iyi" ya da "oturan" o olmadan söylenmez. Demek ki ötekilerin her biri de ousia sayesinde vardır; dolayısıyla ilk anlamda var olan, yani belli bir şey olarak değil mutlak olarak var olan, ousia olsa gerek.

"İlk" birçok anlamda söylenir; ama ousia her bakımdan ilktir: hem logosça, hem bilgice, hem de zamanca. Çünkü öteki kategorilerin hiçbiri ayrı değildir, yalnız ousia ayrıdır. Logosça da ilktir; çünkü her şeyin logosunda ousia'nın logosunun bulunması zorunludur. Bir şeyi en iyi bildiğimizi de insanın ya da ateşin keyfiyetini, kemiyetini ya da nerede olduğunu bildiğimizde değil, ne olduğunu bildiğimizde düşünürüz; çünkü bunların her birini de ancak kemiyetin ya da keyfiyetin ne olduğunu bildiğimizde biliriz.

1028a_2

τὸ ὂν λέγεται πολλαχῶς, καθάπερ διειλόμεθα πρότερον ἐν τοῖς περὶ τοῦ ποσαχῶς· σημαίνει γὰρ τὸ μὲν τί ἐστι καὶ τόδε τι, τὸ δὲ ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν οὕτω κατηγορουμένων. τοσαυταχῶς δὲ λεγομένου τοῦ ὄντος φανερὸν ὅτι τούτων πρῶτον ὂν τὸ τί ἐστιν, ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν (ὅταν μὲν γὰρ εἴπωμεν ποῖόν τι τόδε, ἢ ἀγαθὸν λέγομεν ἢ κακόν, ἀλλʼ οὐ τρίπηχυ ἢ ἄνθρωπον· ὅταν δὲ τί ἐστιν, οὐ λευκὸν οὐδὲ θερμὸν οὐδὲ τρίπηχυ, ἀλλὰ ἄνθρωπον ἢ θεόν), τὰ δʼ ἄλλα λέγεται ὄντα τῷ τοῦ οὕτως ὄντος τὰ μὲν ποσότητες εἶναι, τὰ δὲ ποιότητες, τὰ δὲ πάθη, τὰ δὲ ἄλλο τι. διὸ κἂν ἀπορήσειέ τις πότερον τὸ βαδίζειν καὶ τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ καθῆσθαι ἕκαστον αὐτῶν ὂν σημαίνει, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁτουοῦν τῶν τοιούτων· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν ἐστὶν οὔτε καθʼ αὑτὸ πεφυκὸς οὔτε χωρίζεσθαι δυνατὸν τῆς οὐσίας, ἀλλὰ μᾶλλον, εἴπερ, τὸ βαδίζον τῶν ὄντων καὶ τὸ καθήμενον καὶ τὸ ὑγιαῖνον. ταῦτα δὲ μᾶλλον φαίνεται ὄντα, διότι ἔστι τι τὸ ὑποκείμενον αὐτοῖς ὡρισμένον (τοῦτο δʼ ἐστὶν ἡ οὐσία καὶ τὸ καθʼ ἕκαστον), ὅπερ ἐμφαίνεται ἐν τῇ κατηγορίᾳ τῇ τοιαύτῃ· τὸ ἀγαθὸν γὰρ ἢ τὸ καθήμενον οὐκ ἄνευ τούτου λέγεται. δῆλον οὖν ὅτι διὰ ταύτην κἀκείνων ἕκαστον ἔστιν, ὥστε τὸ πρώτως ὂν καὶ οὐ τὶ ὂν ἀλλʼ ὂν ἁπλῶς ἡ οὐσία ἂν εἴη. πολλαχῶς μὲν οὖν λέγεται τὸ πρῶτον· ὅμως δὲ πάντως ἡ οὐσία πρῶτον, καὶ λόγῳ καὶ γνώσει καὶ χρόνῳ. τῶν μὲν γὰρ ἄλλων κατηγορημάτων οὐθὲν χωριστόν, αὕτη δὲ μόνη· καὶ τῷ λόγῳ δὲ τοῦτο πρῶτον (ἀνάγκη γὰρ ἐν τῷ ἑκάστου λόγῳ τὸν τῆς οὐσίας ἐνυπάρχειν)· καὶ εἰδέναι δὲ τότʼ οἰόμεθα ἕκαστον μάλιστα, ὅταν τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος γνῶμεν ἢ τὸ πῦρ,

1028bEskiden de şimdi de hep aranan ve hep aporia'ya düşülen soru, yani varlık nedir sorusu, aslında ousia nedir sorusudur (kimileri onun bir olduğunu, kimileri birden çok olduğunu, kimileri sınırlı, kimileri sınırsız olduğunu söyler); bu yüzden biz de en çok, ilk olarak ve deyim yerindeyse yalnız, bu anlamda var olanın ne olduğunu incelemeliyiz.

1028b

μᾶλλον ἢ τὸ ποιὸν ἢ τὸ ποσὸν ἢ τὸ πού, ἐπεὶ καὶ αὐτῶν τούτων τότε ἕκαστον ἴσμεν, ὅταν τί ἐστι τὸ ποσὸν ἢ τὸ ποιὸν γνῶμεν. καὶ δὴ καὶ τὸ πάλαι τε καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ζητούμενον καὶ ἀεὶ ἀπορούμενον, τί τὸ ὄν, τοῦτό ἐστι τίς ἡ οὐσία (τοῦτο γὰρ οἱ μὲν ἓν εἶναί φασιν οἱ δὲ πλείω ἢ ἕν, καὶ οἱ μὲν πεπερασμένα οἱ δὲ ἄπειρα), διὸ καὶ ἡμῖν καὶ μάλιστα καὶ πρῶτον καὶ μόνον ὡς εἰπεῖν περὶ τοῦ οὕτως ὄντος θεωρητέον τί ἐστιν.

1028b52. Bölüm

Ousia en açık şekilde cisimlere ait görünür. Bu yüzden canlıları, bitkileri ve onların parçalarını ousia sayarız; tabiî cisimleri de, sözgelişi ateşi, suyu, toprağı ve bu türden her birini; bunların parçası olan ya da bunlardan, parçalarından ya da hepsinden oluşan şeyleri de, sözgelişi göğü ve parçalarını, yıldızları, ayı ve güneşi. Ama yalnız bunların mı ousia olduğu, başkalarının da mı olduğu, yoksa bunlardan bazılarının ve başka bazılarının mı, ya da bunların hiçbirinin değil de başka bazı şeylerin mi olduğu incelenmelidir. Kimilerine göre cismin sınırları, yani yüzey, çizgi, nokta ve birim ousia'dır, hatta cisimden ve katıdan daha çok ousia'dır. Ayrıca kimileri hissedilir şeylerin dışında böyle hiçbir şey olmadığını düşünür; kimileri ise daha çok sayıda ve daha çok var olan ezelî şeyler olduğunu düşünür. Sözgelişi Platon eidos'ları ve matematik nesneleri iki ousia sayar, üçüncü olarak da hissedilir cisimlerin ousia'sını; Speusippos ise bir'den başlayarak daha da çok ousia kabul eder ve her ousia için ayrı ilkeler koyar: sayıların ilkesi başka, büyüklüklerin başka, sonra psykhē'ninki; böylece ousia'ları çoğaltır. Kimileri de eidos'ların ve sayıların aynı tabiata sahip olduğunu, ötekilerin, yani çizgilerin ve düzlemlerin onları izlediğini, bu dizinin göğün ousia'sına ve hissedilir şeylere kadar sürdüğünü söyler. Bunlar hakkında neyin iyi neyin kötü söylendiğini, hangi şeylerin ousia olduğunu, hissedilir ousia'ların dışında bazı ousia'lar olup olmadığını, varsa nasıl var olduklarını, hissedilir ousia'ların dışında ayrı bir ousia olup olmadığını, varsa neden ve nasıl var olduğunu, yoksa hiç olmadığını incelemeliyiz; ama önce ousia'nın ne olduğunu ana hatlarıyla belirlemeliyiz.

1028b5

δοκεῖ δʼ ἡ οὐσία ὑπάρχειν φανερώτατα μὲν τοῖς σώμασιν (διὸ τά τε ζῷα καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ μόρια αὐτῶν οὐσίας εἶναί φαμεν, καὶ τὰ φυσικὰ σώματα, οἷον πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ τῶν τοιούτων ἕκαστον, καὶ ὅσα ἢ μόρια τούτων ἢ ἐκ τούτων ἐστίν, ἢ μορίων ἢ πάντων, οἷον ὅ τε οὐρανὸς καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ, ἄστρα καὶ σελήνη καὶ ἥλιος)· πότερον δὲ αὗται μόναι οὐσίαι εἰσὶν ἢ καὶ ἄλλαι, ἢ τούτων τινὲς ἢ καὶ ἄλλαι, ἢ τούτων μὲν οὐθὲν ἕτεραι δέ τινες, σκεπτέον. δοκεῖ δέ τισι τὰ τοῦ σώματος πέρατα, οἷον ἐπιφάνεια καὶ γραμμὴ καὶ στιγμὴ καὶ μονάς, εἶναι οὐσίαι, καὶ μᾶλλον ἢ τὸ σῶμα καὶ τὸ στερεόν. ἔτι παρὰ τὰ αἰσθητὰ οἱ μὲν οὐκ οἴονται εἶναι οὐδὲν τοιοῦτον, οἱ δὲ πλείω καὶ μᾶλλον ὄντα ἀΐδια, ὥσπερ Πλάτων τά τε εἴδη καὶ τὰ μαθηματικὰ δύο οὐσίας, τρίτην δὲ τὴν τῶν αἰσθητῶν σωμάτων οὐσίαν, Σπεύσιππος δὲ καὶ πλείους οὐσίας ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἀρξάμενος, καὶ ἀρχὰς ἑκάστης οὐσίας, ἄλλην μὲν ἀριθμῶν ἄλλην δὲ μεγεθῶν, ἔπειτα ψυχῆς· καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ἐπεκτείνει τὰς οὐσίας. ἔνιοι δὲ τὰ μὲν εἴδη καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τὴν αὐτὴν ἔχειν φασὶ φύσιν, τὰ δὲ ἄλλα ἐχόμενα, γραμμὰς καὶ ἐπίπεδα, μέχρι πρὸς τὴν τοῦ οὐρανοῦ οὐσίαν καὶ τὰ αἰσθητά. περὶ δὴ τούτων τί λέγεται καλῶς ἢ μὴ καλῶς, καὶ τίνες εἰσὶν οὐσίαι, καὶ πότερον εἰσί τινες παρὰ τὰς αἰσθητὰς ἢ οὐκ εἰσί, καὶ αὗται πῶς εἰσί, καὶ πότερον ἔστι τις χωριστὴ οὐσία, καὶ διὰ τί καὶ πῶς, ἢ οὐδεμία, παρὰ τὰς αἰσθητάς, σκεπτέον, ὑποτυπωσαμένοις τὴν οὐσίαν πρῶτον τί ἐστιν.

1028b303. Bölüm

Ousia, daha çok anlamda değilse bile, en azından dört temel anlamda söylenir: "ne idiyse o olmak", küllî ve cins her şeyin ousia'sı sayılır; dördüncüsü de dayanaktır (hypokeimenon). Dayanak, öteki şeylerin kendisi hakkında söylendiği, kendisi ise artık başka bir şey hakkında söylenmeyen şeydir. Bu yüzden önce onu belirlemeliyiz.

1028b30

λέγεται δʼ ἡ οὐσία, εἰ μὴ πλεοναχῶς, ἀλλʼ ἐν τέτταρσί γε μάλιστα· καὶ γὰρ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸ καθόλου καὶ τὸ γένος οὐσία δοκεῖ εἶναι ἑκάστου, καὶ τέταρτον τούτων τὸ ὑποκείμενον. τὸ δʼ ὑποκείμενόν ἐστι καθʼ οὗ τὰ ἄλλα λέγεται, ἐκεῖνο δὲ αὐτὸ μηκέτι κατʼ ἄλλου· διὸ πρῶτον περὶ τούτου διοριστέον·

1029aÇünkü en çok ilk dayanak ousia sayılır. Böyle bir şeye bir anlamda madde, bir anlamda biçim, üçüncü bir anlamda da bunlardan oluşan denir (madde derken sözgelişi tuncu, biçim derken idea'nın şeklini, bunlardan oluşan derken de heykeli, yani bileşik bütünü kastediyorum); dolayısıyla eidos maddeden önce ve ondan daha çok varlık ise, aynı sebeple ikisinden oluşandan da önce olacaktır. Şimdi ousia'nın ne olduğunu ana hatlarıyla söylemiş olduk: bir dayanak hakkında söylenmeyen, ötekilerin kendisi hakkında söylendiği şey. Ama yalnız böyle söylememeliyiz; çünkü bu yeterli değildir. Bu sözün kendisi açık değildir; üstelik bu durumda madde ousia olur. Çünkü madde ousia değilse, başka neyin ousia olduğu gözden kaçar; öteki şeyler soyulup atıldığında geriye hiçbir şey kalmıyor gibi görünür. Öteki şeyler cisimlerin hâlleri, ürünleri ve kuvveleridir; uzunluk, genişlik ve derinlik de birtakım kemiyetlerdir, ousia değildir (çünkü kemiyet ousia değildir); ousia daha çok bunların ilk olarak ait olduğu şeydir. Ama uzunluk, genişlik ve derinlik çıkarıldığında, bunlarla sınırlanan bir şey yoksa, geriye hiçbir şey kalmadığını görürüz; dolayısıyla böyle bakanlara madde zorunlu olarak tek ousia gibi görünür.

Madde derken kendi başına ne bir şey, ne bir kemiyet, ne de varlığın belirlendiği öteki kategorilerden herhangi biri olarak söylenen şeyi kastediyorum. Çünkü bunların her birinin kendisi hakkında yüklendiği bir şey vardır ve onun varlığı kategorilerin her birinin varlığından farklıdır (öteki kategoriler ousia hakkında, ousia da madde hakkında yüklenir); dolayısıyla en son şey kendi başına ne bir şey, ne bir kemiyet, ne de başka herhangi bir şeydir; bunların olumsuzlamaları da değildir, çünkü olumsuzlamalar da ona ancak araz olarak ait olur. Bu açıdan bakanlara maddenin ousia olduğu sonucu çıkar; ama bu imkânsızdır; çünkü ayrı olmak ve "bu belirli şey" olmak en çok ousia'ya ait görünür; bu yüzden eidos ve ikisinden oluşan, maddeden daha çok ousia sayılabilir. İkisinden, yani maddeden ve biçimden oluşan ousia'yı bir kenara bırakmalıyız; çünkü sonradır ve açıktır; madde de bir bakıma açıktır. Üçüncüsünü incelemeliyiz; çünkü en çok aporia içeren odur. Hissedilir şeylerden bazılarının ousia olduğu genel olarak kabul edilir; dolayısıyla önce bunlarda araştırmalıyız.

1029a

μάλιστα γὰρ δοκεῖ εἶναι οὐσία τὸ ὑποκείμενον πρῶτον. τοιοῦτον δὲ τρόπον μέν τινα ἡ ὕλη λέγεται, ἄλλον δὲ τρόπον ἡ μορφή, τρίτον δὲ τὸ ἐκ τούτων (λέγω δὲ τὴν μὲν ὕλην οἷον τὸν χαλκόν, τὴν δὲ μορφὴν τὸ σχῆμα τῆς ἰδέας, τὸ δʼ ἐκ τούτων τὸν ἀνδριάντα τὸ σύνολον), ὥστε εἰ τὸ εἶδος τῆς ὕλης πρότερον καὶ μᾶλλον ὄν, καὶ τοῦ ἐξ ἀμφοῖν πρότερον ἔσται διὰ τὸν αὐτὸν λόγον. νῦν μὲν οὖν τύπῳ εἴρηται τί ποτʼ ἐστὶν ἡ οὐσία, ὅτι τὸ μὴ καθʼ ὑποκειμένου ἀλλὰ καθʼ οὗ τὰ ἄλλα· δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως· οὐ γὰρ ἱκανόν· αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἄδηλον, καὶ ἔτι ἡ ὕλη οὐσία γίγνεται. εἰ γὰρ μὴ αὕτη οὐσία, τίς ἐστιν ἄλλη διαφεύγει· περιαιρουμένων γὰρ τῶν ἄλλων οὐ φαίνεται οὐδὲν ὑπομένον· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα τῶν σωμάτων πάθη καὶ ποιήματα καὶ δυνάμεις, τὸ δὲ μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος ποσότητές τινες ἀλλʼ οὐκ οὐσίαι (τὸ γὰρ ποσὸν οὐκ οὐσία), ἀλλὰ μᾶλλον ᾧ ὑπάρχει ταῦτα πρώτῳ, ἐκεῖνό ἐστιν οὐσία. ἀλλὰ μὴν ἀφαιρουμένου μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους οὐδὲν ὁρῶμεν ὑπολειπόμενον, πλὴν εἴ τί ἐστι τὸ ὁριζόμενον ὑπὸ τούτων, ὥστε τὴν ὕλην ἀνάγκη φαίνεσθαι μόνην οὐσίαν οὕτω σκοπουμένοις. λέγω δʼ ὕλην ἣ καθʼ αὑτὴν μήτε τὶ μήτε ποσὸν μήτε ἄλλο μηδὲν λέγεται οἷς ὥρισται τὸ ὄν. ἔστι γάρ τι καθʼ οὗ κατηγορεῖται τούτων ἕκαστον, ᾧ τὸ εἶναι ἕτερον καὶ τῶν κατηγοριῶν ἑκάστῃ (τὰ μὲν γὰρ ἄλλα τῆς οὐσίας κατηγορεῖται, αὕτη δὲ τῆς ὕλης), ὥστε τὸ ἔσχατον καθʼ αὑτὸ οὔτε τὶ οὔτε ποσὸν οὔτε ἄλλο οὐδέν ἐστιν· οὐδὲ δὴ αἱ ἀποφάσεις, καὶ γὰρ αὗται ὑπάρξουσι κατὰ συμβεβηκός. ἐκ μὲν οὖν τούτων θεωροῦσι συμβαίνει οὐσίαν εἶναι τὴν ὕλην· ἀδύνατον δέ· καὶ γὰρ τὸ χωριστὸν καὶ τὸ τόδε τι ὑπάρχειν δοκεῖ μάλιστα τῇ οὐσίᾳ, διὸ τὸ εἶδος καὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν οὐσία δόξειεν ἂν εἶναι μᾶλλον τῆς ὕλης. τὴν μὲν τοίνυν ἐξ ἀμφοῖν οὐσίαν, λέγω δὲ τὴν ἔκ τε τῆς ὕλης καὶ τῆς μορφῆς, ἀφετέον, ὑστέρα γὰρ καὶ δήλη· φανερὰ δέ πως καὶ ἡ ὕλη· περὶ δὲ τῆς τρίτης σκεπτέον, αὕτη γὰρ ἀπορωτάτη. ὁμολογοῦνται δʼ οὐσίαι εἶναι τῶν αἰσθητῶν τινές, ὥστε ἐν ταύταις ζητητέον πρῶτον.

1029bÇünkü daha bilinir olana geçmek işe yarar. Herkes için öğrenme böyle gerçekleşir: tabiatça daha az bilinir olanlardan daha bilinir olanlara doğru. Eylemlerde her birine iyi gelenlerden yola çıkıp mutlak olarak iyi olanları her biri için iyi kılmak nasıl bir iş ise, burada da kişinin kendisine daha bilinir olanlardan yola çıkıp tabiatça bilinir olanları kendisi için bilinir kılmak öyle bir iştir. Her bir kimseye bilinir ve ilk olan şeyler çoğu zaman zayıf şekilde bilinir ve varlıktan pek az pay taşır, hatta hiç taşımaz; yine de kötü bilinen ama kişinin kendisine bilinen şeylerden yola çıkarak, söylendiği gibi bunların içinden geçip, mutlak olarak bilinir olanları bilmeye çalışmalıyız.

1029b

πρὸ ἔργου γὰρ τὸ μεταβαίνειν εἰς τὸ γνωριμώτερον. ἡ γὰρ μάθησις οὕτω γίγνεται πᾶσι διὰ τῶν ἧττον γνωρίμων φύσει εἰς τὰ γνώριμα μᾶλλον· καὶ τοῦτο ἔργον ἐστίν, ὥσπερ ἐν ταῖς πράξεσι τὸ ποιῆσαι ἐκ τῶν ἑκάστῳ ἀγαθῶν τὰ ὅλως ἀγαθὰ ἑκάστῳ ἀγαθά, οὕτως ἐκ τῶν αὐτῷ γνωριμωτέρων τὰ τῇ φύσει γνώριμα αὐτῷ γνώριμα. τὰ δʼ ἑκάστοις γνώριμα καὶ πρῶτα πολλάκις ἠρέμα ἐστὶ γνώριμα, καὶ μικρὸν ἢ οὐθὲν ἔχει τοῦ ὄντος· ἀλλʼ ὅμως ἐκ τῶν φαύλως μὲν γνωστῶν αὐτῷ δὲ γνωστῶν τὰ ὅλως γνωστὰ γνῶναι πειρατέον, μεταβαίνοντας, ὥσπερ εἴρηται, διὰ τούτων αὐτῶν.

1029b104. Bölüm

Başta ousia'yı kaç şeyle tarif ettiğimizi ayırmıştık ve bunlardan birinin "ne idiyse o olmak" olduğu düşünülmüştü; şimdi onu incelemeliyiz. Önce onun hakkında mantıkî açıdan bazı şeyler söyleyelim: her şeyin "ne idiyse o olmak"ı, onun kendiliğinden olduğu söylenen şeydir. Senin olman, müzisyen olman değildir; çünkü kendin olarak müzisyen değilsin. O hâlde senin "ne idiyse o olmak"ın, kendin olarak olduğun şeydir. Ama bu da kendiliğinden olanın hepsi değildir; yüzeyin beyaz olması gibi kendiliğinden olan değildir, çünkü yüzey olmak beyaz olmak değildir. İkisinden oluşan, yani beyaz yüzey olmak da değildir; çünkü burada şeyin kendisi de eklenmiştir. Demek ki şeyi açıklayan ama şeyin kendisinin içinde bulunmadığı logos, her şeyin "ne idiyse o olmak"ının logosudur; dolayısıyla beyaz yüzey olmak pürüzsüz yüzey olmaksa, beyaz olmak ile pürüzsüz olmak aynı ve bir şeydir.

Öteki kategorilere göre de bileşikler bulunduğuna göre (her birinin bir dayanağı vardır: keyfiyetin, kemiyetin, zamanın, yerin ve hareketin), bunların her biri için "ne idiyse o olmak"ın bir logosu bulunup bulunmadığını, bunlara da "ne idiyse o olmak"ın ait olup olmadığını incelemeliyiz; sözgelişi beyaz insana. Buna "giysi" adını verelim. Giysi olmak nedir? Ama bu da kendiliğinden söylenenlerden değildir. Yoksa kendiliğinden olmayan iki anlamda mı söylenir: biri ekleme yoluyla olan, öteki olmayan? Biri, tarif edilen şeyin kendisi bir başka şeye eklendiği için böyle söylenir; sözgelişi beyaz olmayı tarif eden biri beyaz insanın logosunu söylerse. Öteki, bir başka şey ona eklendiği için; sözgelişi "giysi" beyaz insanı gösterse ve biri giysiyi beyaz diye tarif etse. Beyaz insan beyazdır, ama onun "ne idiyse o olmak"ı beyaz olmak değildir.

1029b10

ἐπεὶ δʼ ἐν ἀρχῇ διειλόμεθα πόσοις ὁρίζομεν τὴν οὐσίαν, καὶ τούτων ἕν τι ἐδόκει εἶναι τὸ τί ἦν εἶναι, θεωρητέον περὶ αὐτοῦ. καὶ πρῶτον εἴπωμεν ἔνια περὶ αὐτοῦ λογικῶς, ὅτι ἐστὶ τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστου ὃ λέγεται καθʼ αὑτό. οὐ γάρ ἐστι τὸ σοὶ εἶναι τὸ μουσικῷ εἶναι· οὐ γὰρ κατὰ σαυτὸν εἶ μουσικός. ὃ ἄρα κατὰ σαυτόν. οὐδὲ δὴ τοῦτο πᾶν· οὐ γὰρ τὸ οὕτως καθʼ αὑτὸ ὡς ἐπιφανείᾳ λευκόν, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ ἐπιφανείᾳ εἶναι τὸ λευκῷ εἶναι. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν, τὸ ἐπιφανείᾳ λευκῇ, ὅτι πρόσεστιν αὐτό. ἐν ᾧ ἄρα μὴ ἐνέσται λόγῳ αὐτό, λέγοντι αὐτό, οὗτος ὁ λόγος τοῦ τί ἦν εἶναι ἑκάστῳ, ὥστʼ εἰ τὸ ἐπιφανείᾳ λευκῇ εἶναί ἐστι τὸ ἐπιφανείᾳ εἶναι λείᾳ, τὸ λευκῷ καὶ λείῳ εἶναι τὸ αὐτὸ καὶ ἕν. ἐπεὶ δʼ ἔστι καὶ κατὰ τὰς ἄλλας κατηγορίας σύνθετα (ἔστι γάρ τι ὑποκείμενον ἑκάστῳ, οἷον τῷ ποιῷ καὶ τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποτὲ καὶ τῷ ποὺ καὶ τῇ κινήσει), σκεπτέον ἆρʼ ἔστι λόγος τοῦ τί ἦν εἶναι ἑκάστῳ αὐτῶν, καὶ ὑπάρχει καὶ τούτοις τὸ τί ἦν εἶναι, οἷον λευκῷ ἀνθρώπῳ [τί ἦν λευκῷ ἀνθρώπῳ]. ἔστω δὴ ὄνομα αὐτῷ ἱμάτιον. τί ἐστι τὸ ἱματίῳ εἶναι; ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῶν καθʼ αὑτὸ λεγομένων οὐδὲ τοῦτο. ἢ τὸ οὐ καθʼ αὑτὸ λέγεται διχῶς, καὶ τούτου ἐστὶ τὸ μὲν ἐκ προσθέσεως τὸ δὲ οὔ. τὸ μὲν γὰρ τῷ αὐτὸ ἄλλῳ προσκεῖσθαι λέγεται ὃ ὁρίζεται, οἷον εἰ τὸ λευκῷ εἶναι ὁριζόμενος λέγοι λευκοῦ ἀνθρώπου λόγον· τὸ δὲ τῷ ἄλλο αὐτῷ, οἷον εἰ σημαίνοι τὸ ἱμάτιον λευκὸν ἄνθρωπον, ὁ δὲ ὁρίζοιτο ἱμάτιον ὡς λευκόν. τὸ δὴ λευκὸς ἄνθρωπος ἔστι μὲν λευκόν,

1030aPeki giysi olmak, genel olarak bir "ne idiyse o olmak" mıdır? Yoksa değil midir? Çünkü "ne idiyse o olmak" tam olarak belirli bir şeydir; bir şey bir başka şey hakkında söylendiğinde ise o, tam olarak "bu belirli şey" değildir; sözgelişi beyaz insan tam olarak "bu belirli şey" değildir, eğer "bu belirli şey" olmak yalnız ousia'lara aitse. Dolayısıyla "ne idiyse o olmak", logosu bir tarif olan şeylere aittir. Bir ad bir logosla aynı şeyi gösterdiği için tarif olmaz (yoksa bütün logoslar tarif olurdu; çünkü her logos için bir ad bulunabilir, öyle ki İlyada bile bir tarif olurdu); logos ilk olan bir şeyin logosuysa tarif olur. Böyle şeyler de bir şeyin bir başka şey hakkında söylenmesiyle söylenmeyenlerdir. Demek ki "ne idiyse o olmak" bir cinsin türleri dışında hiçbir şeye ait olmayacak, yalnız bunlara ait olacaktır (çünkü bunlar pay alma, hâl ya da araz yoluyla söylenmiyor gibi görünür). Ama öteki şeylerin de, bir adları varsa, ne anlama geldiklerini söyleyen bir logosu olacaktır: şunun şuna ait olduğunu söyleyen bir logos; ya da basit bir logos yerine daha kesin bir logos; ama tarifleri de "ne idiyse o olmak"ları da olmayacaktır.

Yoksa tarif de, "ne olduğu" gibi, birçok anlamda mı söylenir? "Ne olduğu" bir anlamda ousia'yı ve "bu belirli şey"i, bir anlamda da yüklenen kategorilerin her birini, kemiyeti, keyfiyeti ve bu türden ötekileri gösterir. "Vardır" her şeye ait olduğu, ama aynı şekilde değil, birine ilk olarak, ötekilere ona bağlı olarak ait olduğu gibi, "ne olduğu" da mutlak olarak ousia'ya, bir bakıma da ötekilere aittir. Çünkü keyfiyetin de ne olduğunu sorabiliriz; dolayısıyla keyfiyet de "ne olduğu" sorulan şeylerdendir, ama mutlak olarak değil. Bazıları var olmayan için, mantıkî olarak, var olmayanın var olduğunu söyler (mutlak olarak değil, var olmayan olarak); keyfiyet de öyledir. Elbette her konuda nasıl konuşmak gerektiğini de incelemeliyiz, ama işin aslının nasıl olduğundan daha çok değil. Bu yüzden şimdi de, söylenen açık olduğuna göre, "ne idiyse o olmak" da "ne olduğu" gibi, ilk olarak ve mutlak olarak ousia'ya, sonra da ötekilere ait olacaktır; mutlak olarak "ne idiyse o olmak" değil, keyfiyet ya da kemiyet için "ne idiyse o olmak" olarak. Bunların varlık olduğunu ya eşsesli olarak söylememiz gerekir ya da ekleyip çıkararak; bilinemeyenin de bilinebilir olduğunu söylediğimiz gibi. Doğrusu, bunları ne eşsesli olarak ne de aynı anlamda söylemektir; "tıbbi" sözcüğünün kullanıldığı gibi: aynı ve bir şeye ilişkili olarak, ama aynı ve bir şey olarak değil; yine de eşsesli olarak da değil.

1030a

οὐ μέντοι ⟨τὸ⟩ τί ἦν εἶναι λευκῷ εἶναι.—ἀλλὰ τὸ ἱματίῳ εἶναι ἆρά ἐστι τί ἦν εἶναί τι [ἢ] ὅλως; ἢ οὔ; ὅπερ γάρ τί ἐστι τὸ τί ἦν εἶναι· ὅταν δʼ ἄλλο κατʼ ἄλλου λέγηται, οὐκ ἔστιν ὅπερ τόδε τι, οἷον ὁ λευκὸς ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν ὅπερ τόδε τι, εἴπερ τὸ τόδε ταῖς οὐσίαις ὑπάρχει μόνον· ὥστε τὸ τί ἦν εἶναί ἐστιν ὅσων ὁ λόγος ἐστὶν ὁρισμός. ὁρισμὸς δʼ ἐστὶν οὐκ ἂν ὄνομα λόγῳ ταὐτὸ σημαίνῃ (πάντες γὰρ ἂν εἶεν οἱ λόγοι ὅροι· ἔσται γὰρ ὄνομα ὁτῳοῦν λόγῳ, ὥστε καὶ ἡ Ἰλιὰς ὁρισμὸς ἔσται), ἀλλʼ ἐὰν πρώτου τινὸς ᾖ· τοιαῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα λέγεται μὴ τῷ ἄλλο κατʼ ἄλλου λέγεσθαι. οὐκ ἔσται ἄρα οὐδενὶ τῶν μὴ γένους εἰδῶν ὑπάρχον τὸ τί ἦν εἶναι, ἀλλὰ τούτοις μόνον (ταῦτα γὰρ δοκεῖ οὐ κατὰ μετοχὴν λέγεσθαι καὶ πάθος οὐδʼ ὡς συμβεβηκός)· ἀλλὰ λόγος μὲν ἔσται ἑκάστου καὶ τῶν ἄλλων τί σημαίνει, ἐὰν ᾖ ὄνομα, ὅτι τόδε τῷδε ὑπάρχει, ἢ ἀντὶ λόγου ἁπλοῦ ἀκριβέστερος· ὁρισμὸς δʼ οὐκ ἔσται οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι. ἢ καὶ ὁ ὁρισμὸς ὥσπερ καὶ τὸ τί ἐστι πλεοναχῶς λέγεται; καὶ γὰρ τὸ τί ἐστιν ἕνα μὲν τρόπον σημαίνει τὴν οὐσίαν καὶ τὸ τόδε τι, ἄλλον δὲ ἕκαστον τῶν κατηγορουμένων, ποσὸν ποιὸν καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. ὥσπερ γὰρ καὶ τὸ ἔστιν ὑπάρχει πᾶσιν, ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως ἀλλὰ τῷ μὲν πρώτως τοῖς δʼ ἑπομένως, οὕτω καὶ τὸ τί ἐστιν ἁπλῶς μὲν τῇ οὐσίᾳ πὼς δὲ τοῖς ἄλλοις· καὶ γὰρ τὸ ποιὸν ἐροίμεθʼ ἂν τί ἐστιν, ὥστε καὶ τὸ ποιὸν τῶν τί ἐστιν, ἀλλʼ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλʼ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ μὴ ὄντος λογικῶς φασί τινες εἶναι τὸ μὴ ὄν, οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ μὴ ὄν, οὕτω καὶ τὸ ποιόν.—δεῖ μὲν οὖν σκοπεῖν καὶ τὸ πῶς δεῖ λέγειν περὶ ἕκαστον, οὐ μὴν μᾶλλόν γε ἢ τὸ πῶς ἔχει· διὸ καὶ νῦν ἐπεὶ τὸ λεγόμενον φανερόν, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι ὁμοίως ὑπάρξει πρώτως μὲν καὶ ἁπλῶς τῇ οὐσίᾳ, εἶτα καὶ τοῖς ἄλλοις, ὥσπερ καὶ τὸ τί ἐστιν, οὐχ ἁπλῶς τί ἦν εἶναι ἀλλὰ ποιῷ ἢ ποσῷ τί ἦν εἶναι. δεῖ γὰρ ἢ ὁμωνύμως ταῦτα φάναι εἶναι ὄντα, ἢ προστιθέντας καὶ ἀφαιροῦντας, ὥσπερ καὶ τὸ μὴ ἐπιστητὸν ἐπιστητόν, ἐπεὶ τό γε ὀρθόν ἐστι μήτε ὁμωνύμως φάναι μήτε ὡσαύτως ἀλλʼ ὥσπερ τὸ ἰατρικὸν τῷ πρὸς τὸ αὐτὸ μὲν καὶ ἕν, οὐ τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ἕν, οὐ μέντοι οὐδὲ ὁμωνύμως·

1030bÇünkü bir bedene, bir işleme ve bir alete tıbbi denmesi ne eşsesli olarak ne de tek bir anlama göre, bir şeye ilişkili olarak söylenir. Ama bunları hangi şekilde söylemek istendiği hiç fark etmez; şu açıktır ki ilk ve mutlak anlamda tarif ve "ne idiyse o olmak" ousia'larındır. Bununla birlikte ötekilerin de benzer şekilde tarifleri vardır, ama ilk anlamda değil. Çünkü bunu kabul edersek, bir logosla aynı şeyi gösteren her adın tarifi olması zorunlu olmaz; belirli bir logosla aynı şeyi gösterirse olur; bu da logos bir şeyin logosuysa olur: ama İlyada gibi ya da bağlaçla birbirine bağlanan şeyler gibi süreklilikle bir değil, bir'in söylendiği anlamlarda bir. Bir de varlık gibi söylenir; varlık da kimi zaman "bu belirli şey"i, kimi zaman kemiyeti, kimi zaman keyfiyeti gösterir. Bu yüzden beyaz insanın da bir logosu ve tarifi olacaktır; ama beyazın ve ousia'nın tarifinden başka bir anlamda.

1030b

οὐδὲ γὰρ ἰατρικὸν σῶμα καὶ ἔργον καὶ σκεῦος λέγεται οὔτε ὁμωνύμως οὔτε καθʼ ἓν ἀλλὰ πρὸς ἕν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὁποτέρως τις ἐθέλει λέγειν διαφέρει οὐδέν· ἐκεῖνο δὲ φανερὸν ὅτι ὁ πρώτως καὶ ἁπλῶς ὁρισμὸς καὶ τὸ τί ἦν εἶναι τῶν οὐσιῶν ἐστίν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως ἐστί, πλὴν οὐ πρώτως. οὐ γὰρ ἀνάγκη, ἂν τοῦτο τιθῶμεν, τούτου ὁρισμὸν εἶναι ὃ ἂν λόγῳ τὸ αὐτὸ σημαίνῃ, ἀλλὰ τινὶ λόγῳ· τοῦτο δὲ ἐὰν ἑνὸς ᾖ, μὴ τῷ συνεχεῖ ὥσπερ ἡ Ἰλιὰς ἢ ὅσα συνδέσμω ι,ι ἀλλʼ ἐὰν ὁσαχῶς λέγεται τὸ ἕν· τὸ δʼ ἓν λέγεται ὥσπερ τὸ ὄν· τὸ δὲ ὂν τὸ μὲν τόδε τι τὸ δὲ ποσὸν τὸ δὲ ποιόν τι σημαίνει. διὸ καὶ λευκοῦ ἀνθρώπου ἔσται λόγος καὶ ὁρισμός, ἄλλον δὲ τρόπον καὶ τοῦ λευκοῦ καὶ οὐσίας.

1030b105. Bölüm

Bir kimse ekleme yoluyla kurulan logosun tarif olmadığını söylerse, basit değil de çift olan şeylerin tarifinin nasıl olacağı konusunda bir aporia ortaya çıkar; çünkü bunları ekleme yoluyla açıklamak zorunludur. Demek istediğim şu: burun ve içbükeylik vardır; bir de ikisinden kurulan ve şunun şunda olmasıyla söylenen basıklık vardır. İçbükeylik de basıklık da burnun araz olarak değil, kendiliğinden hâlidir; beyazın Kallias'a ya da insana ait olması gibi değil (Kallias beyazdır ve ona insan olmak araz olarak aittir), erkekliğin canlıya, eşitliğin kemiyete ait olması ve kendiliğinden ait olduğu söylenen öteki şeyler gibi. Bunlar, ait oldukları şeyin logosunun ya da adının içlerinde bulunduğu ve ayrı olarak açıklanamayan şeylerdir: beyaz insandan ayrı olarak açıklanabilir, ama dişi canlıdan ayrı olarak açıklanamaz. Dolayısıyla bunların "ne idiyse o olmak"ı ve tarifi ya hiç yoktur ya da varsa, söylediğimiz gibi başka bir anlamdadır.

Bunlar hakkında bir aporia daha vardır. Basık burun ile içbükey burun aynı şeyse, basık ile içbükey aynı olacaktır. Değilse, basığı, kendiliğinden hâli olduğu şey olmadan söylemek imkânsız olduğu için (basık, burundaki içbükeyliktir), "basık burun" demek ya mümkün değildir ya da aynı şey iki kez söylenmiş olur: "burun içbükey burun" (çünkü basık burun, içbükey burun burun olacaktır). Bu yüzden bu tür şeylere "ne idiyse o olmak"ın ait olması saçmadır; öyle değilse sonsuza gidilir; çünkü basık burun burnunun içinde yine bir burun daha bulunacaktır.

1030b10

ἔχει δʼ ἀπορίαν, ἐάν τις μὴ φῇ ὁρισμὸν εἶναι τὸν ἐκ προσθέσεως λόγον, τίνος ἔσται ὁρισμὸς τῶν οὐχ ἁπλῶν ἀλλὰ συνδεδυασμένων· ἐκ προσθέσεως γὰρ ἀνάγκη δηλοῦν. λέγω δὲ οἷον ἔστι ῥὶς καὶ κοιλότης, καὶ σιμότης τὸ ἐκ τῶν δυοῖν λεγόμενον τῷ τόδε ἐν τῷδε, καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκός γε οὔθʼ ἡ κοιλότης οὔθʼ ἡ σιμότης πάθος τῆς ῥινός, ἀλλὰ καθʼ αὑτήν· οὐδʼ ὡς τὸ λευκὸν Καλλίᾳ, ἢ ἀνθρώπῳ, ὅτι Καλλίας λευκὸς ᾧ συμβέβηκεν ἀνθρώπῳ εἶναι, ἀλλʼ ὡς τὸ ἄρρεν τῷ ζῴῳ καὶ τὸ ἴσον τῷ ποσῷ καὶ πάντα ὅσα λέγεται καθʼ αὑτὰ ὑπάρχειν. ταῦτα δʼ ἐστὶν ἐν ὅσοις ὑπάρχει ἢ ὁ λόγος ἢ τοὔνομα οὗ ἐστὶ τοῦτο τὸ πάθος, καὶ μὴ ἐνδέχεται δηλῶσαι χωρίς, ὥσπερ τὸ λευκὸν ἄνευ τοῦ ἀνθρώπου ἐνδέχεται ἀλλʼ οὐ τὸ θῆλυ ἄνευ τοῦ ζῴου· ὥστε τούτων τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ὁρισμὸς ἢ οὐκ ἔστιν οὐδενὸς ἤ, εἰ ἔστιν, ἄλλως, καθάπερ εἰρήκαμεν. ἔστι δὲ ἀπορία καὶ ἑτέρα περὶ αὐτῶν. εἰ μὲν γὰρ τὸ αὐτό ἐστι σιμὴ ῥὶς καὶ κοίλη ῥίς, τὸ αὐτὸ ἔσται τὸ σιμὸν καὶ τὸ κοῖλον· εἰ δὲ μή, διὰ τὸ ἀδύνατον εἶναι εἰπεῖν τὸ σιμὸν ἄνευ τοῦ πράγματος οὗ ἐστὶ πάθος καθʼ αὑτό (ἔστι γὰρ τὸ σιμὸν κοιλότης ἐν ῥινί), τὸ ῥῖνα σιμὴν εἰπεῖν ἢ οὐκ ἔστιν ἢ δὶς τὸ αὐτὸ ἔσται εἰρημένον, ῥὶς ῥὶς κοίλη (ἡ γὰρ ῥὶς ἡ σιμὴ ῥὶς ῥὶς κοίλη ἔσται), διὸ ἄτοπον τὸ ὑπάρχειν τοῖς τοιούτοις τὸ τί ἦν εἶναι· εἰ δὲ μή, εἰς ἄπειρον εἶσιν· ῥινὶ γὰρ ῥινὶ σιμῇ ἔτι ἄλλο ἐνέσται.

1031aDemek ki tarifin yalnız ousia'ya ait olduğu açıktır. Çünkü öteki kategorilerin de tarifi varsa, bunun ekleme yoluyla olması zorunludur; sözgelişi keyfiyetin ve tekin tarifi böyledir: tek, sayı olmadan tarif edilemez; dişi de canlı olmadan tarif edilemez (ekleme yoluyla derken, burada olduğu gibi aynı şeyi iki kez söylemenin kaçınılmaz olduğu durumları kastediyorum). Bu doğruysa, çift olan şeylerin, sözgelişi tek sayının da tarifi olmayacaktır; ama logosların kesin olarak söylenmediği gözden kaçar. Bunların da tarifleri varsa, ya başka bir şekilde vardır ya da söylendiği gibi tarifin ve "ne idiyse o olmak"ın birçok anlamda söylendiğini kabul etmeliyiz; dolayısıyla bir anlamda ousia'lar dışında hiçbir şeyin tarifi olmayacak, "ne idiyse o olmak" da hiçbir şeye ait olmayacak, bir anlamda da olacaktır. Demek ki tarifin "ne idiyse o olmak"ın logosu olduğu, "ne idiyse o olmak"ın da ya yalnız ousia'lara ya da en çok, ilk olarak ve mutlak olarak ousia'lara ait olduğu açıktır.

1031a

δῆλον τοίνυν ὅτι μόνης τῆς οὐσίας ἐστὶν ὁ ὁρισμός. εἰ γὰρ καὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν, ἀνάγκη ἐκ προσθέσεως εἶναι, οἷον τοῦ †ποιοῦ† καὶ περιττοῦ· οὐ γὰρ ἄνευ ἀριθμοῦ, οὐδὲ τὸ θῆλυ ἄνευ ζῴου (τὸ δὲ ἐκ προσθέσεως λέγω ἐν οἷς συμβαίνει δὶς τὸ αὐτὸ λέγειν ὥσπερ ἐν τούτοις). εἰ δὲ τοῦτο ἀληθές, οὐδὲ συνδυαζομένων ἔσται, οἷον ἀριθμοῦ περιττοῦ· ἀλλὰ λανθάνει ὅτι οὐκ ἀκριβῶς λέγονται οἱ λόγοι. εἰ δʼ εἰσὶ καὶ τούτων ὅροι, ἤτοι ἄλλον τρόπον εἰσὶν ἢ καθάπερ ἐλέχθη πολλαχῶς λεκτέον εἶναι τὸν ὁρισμὸν καὶ τὸ τί ἦν εἶναι, ὥστε ὡδὶ μὲν οὐδενὸς ἔσται ὁρισμὸς οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι οὐδενὶ ὑπάρξει πλὴν ταῖς οὐσίαις, ὡδὶ δʼ ἔσται. ὅτι μὲν οὖν ἐστὶν ὁ ὁρισμὸς ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι λόγος, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι ἢ μόνων τῶν οὐσιῶν ἐστὶν ἢ μάλιστα καὶ πρώτως καὶ ἁπλῶς, δῆλον.

1031a106. Bölüm

Her şeyin "ne idiyse o olmak"ı ile kendisinin aynı mı farklı mı olduğu incelenmelidir. Bu, ousia araştırması için yararlıdır; çünkü her şeyin kendi ousia'sından başka bir şey olmadığı düşünülür, "ne idiyse o olmak"ın da her şeyin ousia'sı olduğu söylenir. Araz olarak söylenen şeylerde ikisi farklı gibi görünebilir; sözgelişi beyaz insan ile beyaz insan olmak farklıdır. (Çünkü aynı olsalardı, insan olmak ile beyaz insan olmak da aynı olurdu; çünkü insan ile beyaz insan aynıdır, derler; dolayısıyla beyaz insan olmak ile insan olmak da aynı olurdu. Yoksa araz olarak aynı olan şeylerin aynı olması zorunlu değil midir? Çünkü uç terimler aynı şekilde aynı olmaz. Ama belki şu sonuç çıkıyor gibi görünebilir: araz olarak söylenen uç terimler aynı olur, sözgelişi beyaz olmak ile müzisyen olmak; oysa böyle olmadığı düşünülür.) Kendiliğinden söylenen şeylerde ise ikisinin aynı olması zorunlu mudur? Sözgelişi, bazılarının idea'lar için söylediği gibi, kendilerinden önce gelen başka ousia'lar ve başka tabiatlar bulunmayan bazı ousia'lar varsa? Çünkü iyinin kendisi ile iyi olmak, canlı ile canlı olmak, varlık ile varlık olmak farklı olursa, söylenenlerin dışında başka ousia'lar, tabiatlar ve idea'lar olacak; "ne idiyse o olmak" ousia ise, bunlar daha önce gelen ousia'lar olacaktır.

1031a10

πότερον δὲ ταὐτόν ἐστιν ἢ ἕτερον τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ἕκαστον, σκεπτέον. ἔστι γάρ τι πρὸ ἔργου πρὸς τὴν περὶ τῆς οὐσίας σκέψιν· ἕκαστόν τε γὰρ οὐκ ἄλλο δοκεῖ εἶναι τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι λέγεται εἶναι ἡ ἑκάστου οὐσία. ἐπὶ μὲν δὴ τῶν λεγομένων κατὰ συμβεβηκὸς δόξειεν ἂν ἕτερον εἶναι, οἷον λευκὸς ἄνθρωπος ἕτερον καὶ τὸ λευκῷ ἀνθρώπῳ εἶναι (εἰ γὰρ τὸ αὐτό, καὶ τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι καὶ τὸ λευκῷ ἀνθρώπῳ τὸ αὐτό· τὸ αὐτὸ γὰρ ἄνθρωπος καὶ λευκὸς ἄνθρωπος, ὡς φασίν, ὥστε καὶ τὸ λευκῷ ἀνθρώπῳ καὶ τὸ ἀνθρώπῳ· ἢ οὐκ ἀνάγκη ὅσα κατὰ συμβεβηκὸς εἶναι ταὐτά, οὐ γὰρ ὡσαύτως τὰ ἄκρα γίγνεται ταὐτά· ἀλλʼ ἴσως γε ἐκεῖνο δόξειεν ἂν συμβαίνειν, τὰ ἄκρα γίγνεσθαι ταὐτὰ τὰ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τὸ λευκῷ εἶναι καὶ τὸ μουσικῷ· δοκεῖ δὲ οὔ)· ἐπὶ δὲ τῶν καθʼ αὑτὰ λεγομένων ἆρʼ ἀνάγκη ταὐτὸ εἶναι, οἷον εἴ τινες εἰσὶν οὐσίαι ὧν ἕτεραι μὴ εἰσὶν οὐσίαι μηδὲ φύσεις ἕτεραι πρότεραι, οἵας φασὶ τὰς ἰδέας εἶναί τινες; εἰ γὰρ ἔσται ἕτερον αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ ἀγαθῷ εἶναι, καὶ ζῷον καὶ τὸ ζῴῳ, καὶ τὸ ὄντι καὶ τὸ ὄν,

1031bBunlar birbirinden kopuksa, birinin epistēmē'si olmayacak, ötekiler de var olmayacaktır (kopuk derken iyinin kendisine iyi olmanın, iyi olmaya da iyi olanın ait olmamasını kastediyorum). Çünkü bir şeyin "ne idiyse o olmak"ını bildiğimizde onun epistēmē'si vardır; iyi ve öteki şeyler için de durum aynıdır; dolayısıyla iyi olmak iyi değilse, varlık olmak da varlık değildir, bir olmak da bir değildir. Bütün "ne idiyse o olmak"lar ya hep birlikte vardır ya da hiçbiri yoktur; dolayısıyla varlık olmak varlık değilse, ötekilerin hiçbiri de değildir. Ayrıca iyi olmanın ait olmadığı şey iyi değildir. Öyleyse iyi ile iyi olmanın, güzel ile güzel olmanın ve başka bir şeye göre değil de kendiliğinden ve ilk olarak söylenen her şeyin bir olması zorunludur. Çünkü eidos'lar olmasa da bu yeterlidir, belki daha çok eidos'lar olsa da. (Aynı zamanda şu da açıktır: bazılarının söylediği türden idea'lar varsa, dayanak ousia olmayacaktır; çünkü idea'ların ousia olması zorunludur, ama bir dayanak hakkında söylenmemeleri gerekir; yoksa pay alma yoluyla var olurlar.)

Bu akıl yürütmelerden, her şeyin kendisi ile "ne idiyse o olmak"ının araz olarak değil, bir ve aynı olduğu çıkar; bir şeyi bilmenin de onun "ne idiyse o olmak"ını bilmek olduğu çıkar; dolayısıyla örnekler ortaya konarak bakıldığında da ikisinin bir şey olması zorunludur. (Araz olarak söylenen şey ise, sözgelişi müzisyen ya da beyaz, iki şey gösterdiği için, kendisi ile "ne idiyse o olmak"ının aynı olduğunu söylemek doğru olmaz; çünkü hem kendisine beyazın araz olduğu şeyi hem de arazı gösterir; dolayısıyla "ne idiyse o olmak"ı ile kendisi bir bakıma aynıdır, bir bakıma aynı değildir: insanla ve beyaz insanla aynı değildir, ama hâlle aynıdır.) Biri "ne idiyse o olmak"ların her birine bir ad koysa saçmalığı ortaya çıkar; çünkü onun da dışında başka bir "ne idiyse o olmak" olacaktır; sözgelişi atın "ne idiyse o olmak"ının da başka bir "ne idiyse o olmak"ı olacaktır. Oysa "ne idiyse o olmak" ousia ise, bazı şeylerin doğrudan doğruya "ne idiyse o olmak" olmasına şimdi bile ne engel vardır? Ama söylenenlerden de açık olduğu gibi, ikisi yalnız bir değil, logosları da aynıdır.

1031b

ἔσονται ἄλλαι τε οὐσίαι καὶ φύσεις καὶ ἰδέαι παρὰ τὰς λεγομένας, καὶ πρότεραι οὐσίαι ἐκεῖναι, εἰ τὸ τί ἦν εἶναι οὐσία ἐστίν. καὶ εἰ μὲν ἀπολελυμέναι ἀλλήλων, τῶν μὲν οὐκ ἔσται ἐπιστήμη τὰ δʼ οὐκ ἔσται ὄντα (λέγω δὲ τὸ ἀπολελύσθαι εἰ μήτε τῷ ἀγαθῷ αὐτῷ ὑπάρχει τὸ εἶναι ἀγαθῷ μήτε τούτῳ τὸ εἶναι ἀγαθόν)· ἐπιστήμη τε γὰρ ἑκάστου ἔστιν ὅταν τὸ τί ἦν ἐκείνῳ εἶναι γνῶμεν, καὶ ἐπὶ ἀγαθοῦ καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως ἔχει, ὥστε εἰ μηδὲ τὸ ἀγαθῷ εἶναι ἀγαθόν, οὐδὲ τὸ ὄντι ὂν οὐδὲ τὸ ἑνὶ ἕν· ὁμοίως δὲ πάντα ἔστιν ἢ οὐθὲν τὰ τί ἦν εἶναι, ὥστʼ εἰ μηδὲ τὸ ὄντι ὄν, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδέν. ἔτι ᾧ μὴ ὑπάρχει ἀγαθῷ εἶναι, οὐκ ἀγαθόν. ἀνάγκη ἄρα ἓν εἶναι τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀγαθῷ εἶναι καὶ καλὸν καὶ καλῷ εἶναι, ⟨καὶ⟩ ὅσα μὴ κατʼ ἄλλο λέγεται, ἀλλὰ καθʼ αὑτὰ καὶ πρῶτα· καὶ γὰρ τοῦτο ἱκανὸν ἂν ὑπάρχῃ, κἂν μὴ ᾖ εἴδη, μᾶλλον δʼ ἴσως κἂν ᾖ εἴδη (ἅμα δὲ δῆλον καὶ ὅτι εἴπερ εἰσὶν αἱ ἰδέαι οἵας τινές φασιν, οὐκ ἔσται τὸ ὑποκείμενον οὐσία· ταύτας γὰρ οὐσίας μὲν ἀναγκαῖον εἶναι, μὴ καθʼ ὑποκειμένου δέ· ἔσονται γὰρ κατὰ μέθεξιν).—ἔκ τε δὴ τούτων τῶν λόγων ἓν καὶ ταὐτὸ οὐ κατὰ συμβεβηκὸς αὐτὸ ἕκαστον καὶ τὸ τί ἦν εἶναι, καὶ ὅτι γε τὸ ἐπίστασθαι ἕκαστον τοῦτό ἐστι, τὸ τί ἦν εἶναι ἐπίστασθαι, ὥστε καὶ κατὰ τὴν ἔκθεσιν ἀνάγκη ἕν τι εἶναι ἄμφω (τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς λεγόμενον, οἷον τὸ μουσικὸν ἢ λευκόν, διὰ τὸ διττὸν σημαίνειν οὐκ ἀληθὲς εἰπεῖν ὡς ταὐτὸ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ αὐτό· καὶ γὰρ ᾧ συμβέβηκε λευκὸν καὶ τὸ συμβεβηκός, ὥστʼ ἔστι μὲν ὡς ταὐτόν, ἔστι δὲ ὡς οὐ ταὐτὸ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ αὐτό· τῷ μὲν γὰρ ἀνθρώπῳ καὶ τῷ λευκῷ ἀνθρώπῳ οὐ ταὐτό, τῷ πάθει δὲ ταὐτό). ἄτοπον δʼ ἂν φανείη κἂν εἴ τις ἑκάστῳ ὄνομα θεῖτο τῶν τί ἦν εἶναι· ἔσται γὰρ καὶ παρʼ ἐκεῖνο ἄλλο, οἷον τῷ τί ἦν εἶναι ἵππῳ τί ἦν εἶναι [ἵππῳ] ἕτερον. καίτοι τί κωλύει καὶ νῦν εἶναι ἔνια εὐθὺς τί ἦν εἶναι, εἴπερ οὐσία τὸ τί ἦν εἶναι; ἀλλὰ μὴν οὐ μόνον ἕν, ἀλλὰ καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτὸς αὐτῶν, ὡς δῆλον καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων·

1032aÇünkü bir olmak ile bir, araz olarak bir değildir. Ayrıca ikisi başka olsaydı sonsuza gidilirdi; çünkü biri birin "ne idiyse o olmak"ı, öteki bir olacak; dolayısıyla onlar için de aynı akıl yürütme geçerli olacaktır. Demek ki ilk ve kendiliğinden söylenen şeylerde her şeyin olmak'ı ile kendisinin aynı ve bir olduğu açıktır. Bu teze karşı yapılan sofistçe çürütmelerin de, Sokrates ile Sokrates olmanın aynı olup olmadığı sorusunu çözen çözümle çözüleceği açıktır; çünkü ne sorunun dayandığı öncüllerde ne de çözümün başarıyla dayandığı öncüllerde bir fark vardır. Her şeyin "ne idiyse o olmak"ının kendisiyle nasıl aynı, nasıl aynı olmadığı söylenmiş oldu.

1032a

οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς ἓν τὸ ἑνὶ εἶναι καὶ ἕν. ἔτι εἰ ἄλλο ἔσται, εἰς ἄπειρον εἶσιν· τὸ μὲν γὰρ ἔσται τί ἦν εἶναι τοῦ ἑνὸς τὸ δὲ τὸ ἕν, ὥστε καὶ ἐπʼ ἐκείνων ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος. ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν πρώτων καὶ καθʼ αὑτὰ λεγομένων τὸ ἑκάστῳ εἶναι καὶ ἕκαστον τὸ αὐτὸ καὶ ἕν ἐστι, δῆλον· οἱ δὲ σοφιστικοὶ ἔλεγχοι πρὸς τὴν θέσιν ταύτην φανερὸν ὅτι τῇ αὐτῇ λύονται λύσει καὶ εἰ ταὐτὸ Σωκράτης καὶ Σωκράτει εἶναι· οὐδὲν γὰρ διαφέρει οὔτε ἐξ ὧν ἐρωτήσειεν ἄν τις οὔτε ἐξ ὧν λύων ἐπιτύχοι. πῶς μὲν οὖν τὸ τί ἦν εἶναι ταὐτὸν καὶ πῶς οὐ ταὐτὸν ἑκάστῳ, εἴρηται.

1032a107. Bölüm

Oluşan şeylerin kimi tabiatla, kimi tekhnē ile, kimi de kendi kendine oluşur. Oluşan her şey bir şey tarafından, bir şeyden oluşur ve bir şey olur; "bir şey" derken her kategoriye göre söylüyorum: ya "bu belirli şey" ya kemiyet ya keyfiyet ya da yer. Tabiî oluşlar, oluşu tabiattan gelen şeylerin oluşlarıdır. Kendisinden oluştukları şey, madde dediğimiz şeydir; tarafından oluştukları şey, tabiatça var olan bir şeydir; olan şey de insan, bitki ya da bu türden başka bir şeydir; en çok ousia dediğimiz şeyler de bunlardır. Tabiatla ya da tekhnē ile oluşan her şeyin maddesi vardır; çünkü her biri hem var olabilir hem olmayabilir, bu da her birindeki maddedir. Genel olarak hem kendisinden oluştukları şey tabiattır, hem kendisine göre oluştukları şey tabiattır (çünkü oluşan şeyin bir tabiatı vardır, sözgelişi bitki ya da canlı), hem de tarafından oluştukları şey, eidos'a göre söylenen ve oluşanla aynı türden olan tabiattır (bu da başka bir şeydedir); çünkü insan insanı doğurur.

Tabiat yoluyla oluşan şeyler böyle oluşur; öteki oluşlara yapma (poiēsis) denir. Bütün yapmalar ya tekhnē'den ya bir kuvveden ya da düşünceden gelir. Bunların bazıları kendi kendine ve rastlantıyla da oluşur, tıpkı tabiattan oluşan şeylerde olduğu gibi; çünkü orada da aynı şeylerin bazıları hem tohumdan hem tohumsuz oluşur. Bunları sonra incelemeliyiz.

1032a10

τῶν δὲ γιγνομένων τὰ μὲν φύσει γίγνεται τὰ δὲ τέχνῃ τὰ δὲ ἀπὸ ταὐτομάτου, πάντα δὲ τὰ γιγνόμενα ὑπό τέ τινος γίγνεται καὶ ἔκ τινος καὶ τί· τὸ δὲ τὶ λέγω καθʼ ἑκάστην κατηγορίαν· ἢ γὰρ τόδε ἢ ποσὸν ἢ ποιὸν ἢ πού. αἱ δὲ γενέσεις αἱ μὲν φυσικαὶ αὗταί εἰσιν ὧν ἡ γένεσις ἐκ φύσεώς ἐστιν, τὸ δʼ ἐξ οὗ γίγνεται, ἣν λέγομεν ὕλην, τὸ δὲ ὑφʼ οὗ τῶν φύσει τι ὄντων, τὸ δὲ τὶ ἄνθρωπος ἢ φυτὸν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, ἃ δὴ μάλιστα λέγομεν οὐσίας εἶναι —ἅπαντα δὲ τὰ γιγνόμενα ἢ φύσει ἢ τέχνῃ ἔχει ὕλην· δυνατὸν γὰρ καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἕκαστον αὐτῶν, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἡ ἐν ἑκάστῳ ὕλη—καθόλου δὲ καὶ ἐξ οὗ φύσις καὶ καθʼ ὃ φύσις (τὸ γὰρ γιγνόμενον ἔχει φύσιν, οἷον φυτὸν ἢ ζῷον) καὶ ὑφʼ οὗ ἡ κατὰ τὸ εἶδος λεγομένη φύσις ἡ ὁμοειδής (ἁὕτη δὲ ἐν ἄλλῳ)· ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ·—οὕτω μὲν οὖν γίγνεται τὰ γιγνόμενα διὰ τὴν φύσιν, αἱ δʼ ἄλλαι γενέσεις λέγονται ποιήσεις. πᾶσαι δὲ εἰσὶν αἱ ποιήσεις ἢ ἀπὸ τέχνης ἢ ἀπὸ δυνάμεως ἢ ἀπὸ διανοίας. τούτων δέ τινες γίγνονται καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου καὶ ἀπὸ τύχης παραπλησίως ὥσπερ ἐν τοῖς ἀπὸ φύσεως γιγνομένοις· ἔνια γὰρ κἀκεῖ ταὐτὰ καὶ ἐκ σπέρματος γίγνεται καὶ ἄνευ σπέρματος. περὶ μὲν οὖν τούτων ὕστερον ἐπισκεπτέον,

1032bTekhnē'den, eidos'u psykhē'de bulunan şeyler oluşur (eidos derken her şeyin "ne idiyse o olmak"ını ve ilk ousia'sını kastediyorum). Çünkü zıtların da bir bakıma eidos'u aynıdır; yoksunluğun ousia'sı, karşıtı olan ousia'dır; sözgelişi hastalığın ousia'sı sağlıktır, çünkü hastalık sağlığın yokluğudur; sağlık ise psykhē'deki logos ve epistēmē'dir. Sağlıklı olan, hekim şöyle düşündüğü için oluşur: sağlık şu olduğuna göre, bir şey sağlıklı olacaksa şunun, sözgelişi dengenin bulunması zorunludur; bu olacaksa sıcaklığın; böylece hep düşünür, ta ki kendisinin yapabileceği son şeye varana kadar. Sonra artık bu noktadan başlayan, sağlığa doğru giden harekete yapma denir. Dolayısıyla bir bakıma sağlığın sağlıktan, evin evden, madde taşıyanın maddesiz olandan oluştuğu sonucu çıkar; çünkü hekimlik ve ev yapma sanatı, sağlığın ve evin eidos'udur; maddesiz ousia derken "ne idiyse o olmak"ı kastediyorum.

Oluşların ve hareketlerin birine düşünme (noēsis), ötekine yapma denir: ilkeden ve eidos'tan başlayan düşünme, düşünmenin son vardığı yerden başlayan da yapmadır. Aradaki öteki şeylerin her biri de benzer şekilde oluşur. Sözgelişi şu kişi sağlıklı olacaksa dengelenmesi gerekir. Dengelenmek nedir? Şudur; bu da ısınırsa olacaktır. Bu nedir? Şudur. Bu da kuvve hâlinde mevcuttur; artık bu hekimin elindedir. Yapan şey, yani iyileşme hareketinin başladığı şey, tekhnē'den ise psykhē'deki eidos'tur; kendi kendine ise, tekhnē ile yapan için yapmanın başladığı şey neyse ondan başlar; sözgelişi hekimlikte de başlangıç belki ısıtmaktır (bunu da ovarak yapar). Bedendeki sıcaklık ya sağlığın bir parçasıdır ya da onu, doğrudan ya da birkaç aracıyla, sağlığın parçası olan böyle bir şey izler; sağlığın parçasını yapan bu son şeydir. Evin parçası (sözgelişi taşlar) ve öteki şeylerin parçaları da böyledir. Dolayısıyla, söylendiği gibi, önceden hiçbir şey bulunmazsa oluşmak imkânsızdır. Demek ki bir parçanın zorunlu olarak önceden bulunacağı açıktır; çünkü madde bir parçadır: o hem içinde bulunur hem de oluşan odur.

1032b

ἀπὸ τέχνης δὲ γίγνεται ὅσων τὸ εἶδος ἐν τῇ ψυχῇ (εἶδος δὲ λέγω τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστου καὶ τὴν πρώτην οὐσίαν)· καὶ γὰρ τῶν ἐναντίων τρόπον τινὰ τὸ αὐτὸ εἶδος· τῆς γὰρ στερήσεως οὐσία ἡ οὐσία ἡ ἀντικειμένη, οἷον ὑγίεια νόσου, ἐκείνης γὰρ ἀπουσία ἡ νόσος, ἡ δὲ ὑγίεια ὁ ἐν τῇ ψυχῇ λόγος καὶ ἡ ἐπιστήμη. γίγνεται δὲ τὸ ὑγιὲς νοήσαντος οὕτως· ἐπειδὴ τοδὶ ὑγίεια, ἀνάγκη εἰ ὑγιὲς ἔσται τοδὶ ὑπάρξαι, οἷον ὁμαλότητα, εἰ δὲ τοῦτο, θερμότητα· καὶ οὕτως ἀεὶ νοεῖ, ἕως ἂν ἀγάγῃ εἰς τοῦτο ὃ αὐτὸς δύναται ἔσχατον ποιεῖν. εἶτα ἤδη ἡ ἀπὸ τούτου κίνησις ποίησις καλεῖται, ἡ ἐπὶ τὸ ὑγιαίνειν. ὥστε συμβαίνει τρόπον τινὰ τὴν ὑγίειαν ἐξ ὑγιείας γίγνεσθαι καὶ τὴν οἰκίαν ἐξ οἰκίας, τῆς ἄνευ ὕλης τὴν ἔχουσαν ὕλην· ἡ γὰρ ἰατρική ἐστι καὶ ἡ οἰκοδομικὴ τὸ εἶδος τῆς ὑγιείας καὶ τῆς οἰκίας, λέγω δὲ οὐσίαν ἄνευ ὕλης τὸ τί ἦν εἶναι. τῶν δὴ γενέσεων καὶ κινήσεων ἡ μὲν νόησις καλεῖται ἡ δὲ ποίησις, ἡ μὲν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ εἴδους νόησις ἡ δʼ ἀπὸ τοῦ τελευταίου τῆς νοήσεως ποίησις. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων τῶν μεταξὺ ἕκαστον γίγνεται. λέγω δʼ οἷον εἰ ὑγιανεῖ, δέοι ἂν ὁμαλυνθῆναι. τί οὖν ἐστὶ τὸ ὁμαλυνθῆναι; τοδί, τοῦτο δʼ ἔσται εἰ θερμανθήσεται. τοῦτο δὲ τί ἐστι; τοδί. ὑπάρχει δὲ τοδὶ δυνάμει· τοῦτο δὲ ἤδη ἐπʼ αὐτῷ. τὸ δὴ ποιοῦν καὶ ὅθεν ἄρχεται ἡ κίνησις τοῦ ὑγιαίνειν, ἂν μὲν ἀπὸ τέχνης, τὸ εἶδός ἐστι τὸ ἐν τῇ ψυχῇ, ἐὰν δʼ ἀπὸ ταὐτομάτου, ἀπὸ τούτου ὅ ποτε τοῦ ποιεῖν ἄρχει τῷ ποιοῦντι ἀπὸ τέχνης, ὥσπερ καὶ ἐν τῷ ἰατρεύειν ἴσως ἀπὸ τοῦ θερμαίνειν ἡ ἀρχή (τοῦτο δὲ ποιεῖ τῇ τρίψει)· ἡ θερμότης τοίνυν ἡ ἐν τῷ σώματι ἢ μέρος τῆς ὑγιείας ἢ ἕπεταί τι αὐτῇ τοιοῦτον ὅ ἐστι μέρος τῆς ὑγιείας, ἢ διὰ πλειόνων· τοῦτο δʼ ἔσχατόν ἐστι, τὸ ποιοῦν τὸ μέρος τῆς ὑγιείας,—καὶ τῆς οἰκίας (ὁἷον οἱ λίθοι) καὶ τῶν ἄλλων· ὥστε, καθάπερ λέγεται, ἀδύνατον γενέσθαι εἰ μηδὲν προϋπάρχοι. ὅτι μὲν οὖν τι μέρος ἐξ ἀνάγκης ὑπάρξει φανερόν· ἡ γὰρ ὕλη μέρος (ἐνυπάρχει γὰρ καὶ γίγνεται αὕτη).

1033aAma logostaki parçalardan bir parça da önceden bulunur mu? Tunç dairelerin ne olduğunu iki şekilde söyleriz: hem maddeyi söyleyerek, tunçtur deriz; hem eidos'u söyleyerek, şu türden bir şekildir deriz; bu da onun ilk konduğu cinstir. Demek ki tunç dairenin logosunda madde vardır. Bazı şeyler ise, oluştuklarında, madde olarak kendisinden oluştukları şeyin adıyla değil, ondan türeyen bir sıfatla anılır: sözgelişi heykele taş değil taştan denir. Sağlıklı olan insana ise kendisinden oluştuğu şeyin adı verilmez. Bunun sebebi, oluşan şeyin yoksunluktan ve madde dediğimiz dayanaktan oluşmasıdır (sözgelişi hem insan hem hasta sağlıklı olur); ama daha çok yoksunluktan oluştuğu söylenir: insandan değil hastadan sağlıklı olur; bu yüzden sağlıklıya hasta denmez, ama insan denir: insan sağlıklıdır. Yoksunluğu belirsiz ve adsız olan şeylerde ise, sözgelişi tunçta herhangi bir şeklin ya da tuğla ve kerestede evin yoksunluğunda, şey bunlardan, oradaki hastadan oluşması gibi oluşuyor görünür. Bu yüzden orada nasıl bir şey kendisinden oluştuğu şeyin adıyla anılmıyorsa, burada da heykele tahta denmez, türetilmiş bir adla tahtadan denir; tunç değil tunçtan, taş değil taştan; ev de tuğlalar değil tuğladandır. Çünkü dikkatle bakılırsa, heykelin tahtadan ya da evin tuğladan oluştuğu da mutlak olarak söylenemez; çünkü bir şeyin kendisinden oluştuğu şeyin kalmayıp değişmesi gerekir. İşte bu yüzden böyle söylenir.

1033a

ἀλλʼ ἆρα καὶ τῶν ἐν τῷ λόγῳ; ἀμφοτέρως δὴ λέγομεν τοὺς χαλκοῦς κύκλους τί εἰσι, καὶ τὴν ὕλην λέγοντες ὅτι χαλκός, καὶ τὸ εἶδος ὅτι σχῆμα τοιόνδε, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ γένος εἰς ὃ πρῶτον τίθεται. ὁ δὴ χαλκοῦς κύκλος ἔχει ἐν τῷ λόγῳ τὴν ὕλην.—ἐξ οὗ δὲ ὡς ὕλης γίγνεται ἔνια λέγεται, ὅταν γένηται, οὐκ ἐκεῖνο ἀλλʼ ἐκείνινον, οἷον ὁ ἀνδριὰς οὐ λίθος ἀλλὰ λίθινος, ὁ δὲ ἄνθρωπος ὁ ὑγιαίνων οὐ λέγεται ἐκεῖνο ἐξ οὗ· αἴτιον δὲ ὅτι γίγνεται ἐκ τῆς στερήσεως καὶ τοῦ ὑποκειμένου, ὃ λέγομεν τὴν ὕλην (οἷον καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ κάμνων γίγνεται ὑγιής), μᾶλλον μέντοι λέγεται γίγνεσθαι ἐκ τῆς στερήσεως, οἷον ἐκ κάμνοντος ὑγιὴς ἢ ἐξ ἀνθρώπου, διὸ κάμνων μὲν ὁ ὑγιὴς οὐ λέγεται, ἄνθρωπος δέ, καὶ ὁ ἄνθρωπος ὑγιής· ὧν δʼ ἡ στέρησις ἄδηλος καὶ ἀνώνυμος, οἷον ἐν χαλκῷ σχήματος ὁποιουοῦν ἢ ἐν πλίνθοις καὶ ξύλοις οἰκίας, ἐκ τούτων δοκεῖ γίγνεσθαι ὡς ἐκεῖ ἐκ κάμνοντος· διὸ ὥσπερ οὐδʼ ἐκεῖ ἐξ οὗ τοῦτο, ἐκεῖνο οὐ λέγεται, οὐδʼ ἐνταῦθα ὁ ἀνδριὰς ξύλον, ἀλλὰ παράγεται ξύλινος, [οὐ ξύλον,] καὶ χαλκοῦς ἀλλʼ οὐ χαλκός, καὶ λίθινος ἀλλʼ οὐ λίθος, καὶ ἡ οἰκία πλινθίνη ἀλλʼ οὐ πλίνθοι, ἐπεὶ οὐδὲ ὡς ἐκ ξύλου γίγνεται ἀνδριὰς ἢ ἐκ πλίνθων οἰκία, ἐάν τις ἐπιβλέπῃ σφόδρα, οὐκ ἂν ἁπλῶς εἴπειεν, διὰ τὸ δεῖν μεταβάλλοντος γίγνεσθαι ἐξ οὗ, ἀλλʼ οὐχ ὑπομένοντος. διὰ μὲν οὖν τοῦτο οὕτως λέγεται.

1033a208. Bölüm

Oluşan şey bir şey tarafından oluştuğuna (bununla oluşun ilkesinin kendisinden geldiği şeyi kastediyorum), bir şeyden oluştuğuna (bu, yoksunluk değil madde olsun; bunu hangi anlamda söylediğimizi zaten belirledik) ve bir şey olduğuna göre (bu da küre, daire ya da başka herhangi bir şeydir), yapan nasıl dayanağı, yani tuncu yapmıyorsa, küreyi de yapmaz; ancak araz olarak yapar, çünkü tunç küre bir küredir ve o tunç küreyi yapar. Çünkü "bu belirli şey"i yapmak, genel olarak dayanaktan bir "bu belirli şey" yapmaktır. Demek istediğim şu: tuncu yuvarlak yapmak, yuvarlağı ya da küreyi yapmak değil, başka bir şey yapmaktır, yani bu eidos'u başka bir şeyde yapmaktır. Çünkü küreyi yapsaydı, onu başka bir şeyden yapardı; çünkü dayanak bu olarak varsayılmıştı; sözgelişi bir tunç küre yapar; bu da şu anlama gelir: tunç olan şundan, küre olan şunu yapar.

1033a20

ἐπεὶ δὲ ὑπό τινός τε γίγνεται τὸ γιγνόμενον (τοῦτο δὲ λέγω ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς γενέσεώς ἐστι) καὶ ἔκ τινος (ἔστω δὲ μὴ ἡ στέρησις τοῦτο ἀλλʼ ἡ ὕλη· ἤδη γὰρ διώρισται ὃν τρόπον τοῦτο λέγομεν) καὶ τὶ γίγνεται (τοῦτο δʼ ἐστὶν ἢ σφαῖρα ἢ κύκλος ἢ ὅ τι ἔτυχε τῶν ἄλλων), ὥσπερ οὐδὲ τὸ ὑποκείμενον ποιεῖ, τὸν χαλκόν, οὕτως οὐδὲ τὴν σφαῖραν, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ὅτι ἡ χαλκῆ σφαῖρα σφαῖρά ἐστιν ἐκείνην δὲ ποιεῖ. τὸ γὰρ τόδε τι ποιεῖν ἐκ τοῦ ὅλως ὑποκειμένου τόδε τι ποιεῖν ἐστίν (λέγω δʼ ὅτι τὸν χαλκὸν στρογγύλον ποιεῖν ἐστὶν οὐ τὸ στρογγύλον ἢ τὴν σφαῖραν ποιεῖν ἀλλʼ ἕτερόν τι, οἷον τὸ εἶδος τοῦτο ἐν ἄλλῳ· εἰ γὰρ ποιεῖ, ἔκ τινος ἂν ποιοίη ἄλλου, τοῦτο γὰρ ὑπέκειτο·

1033bBunu da yapsaydı, açıktır ki onu da aynı şekilde yapacaktı ve oluşlar sonsuza giderdi. Demek ki eidos'un, ya da hissedilir şeydeki biçime ne ad vermek gerekiyorsa onun oluşmadığı, onun bir oluşu olmadığı açıktır; "ne idiyse o olmak"ın da oluşu yoktur; çünkü bu, ister tekhnē ister tabiat ister bir kuvve tarafından olsun, başka bir şeyde oluşan şeydir. Yapan ise tunç küre olmayı yapar; çünkü tunçtan ve küreden yapar: eidos'u şu şeye getirir ve bu bir tunç küre olur. Genel olarak küre olmanın bir oluşu olacaksa, bir şeyden bir şey olacaktır. Çünkü oluşan şeyin her zaman bölünebilir olması, bir kısmının şu, bir kısmının şu olması gerekecektir; yani biri madde, öteki eidos. Küre merkezden her yönde eşit uzaklıktaki şekil ise, bunun bir kısmı yapılan şeyin içinde bulunacağı şey, bir kısmı onun içinde bulunacak şey, bütünü de oluşmuş olan şey, sözgelişi tunç küre olacaktır. Söylenenlerden açıktır ki eidos ya da ousia olarak söylenen şey oluşmaz; ona göre adlandırılan bileşik bütün ise oluşur; oluşan her şeyde madde bulunur ve bir kısmı şu, bir kısmı şudur.

Peki bu kürelerin dışında bir küre ya da tuğlaların dışında bir ev var mıdır? Yoksa öyle olsaydı hiçbir "bu belirli şey" asla oluşmaz mıydı? Eidos ise "şu türden"i gösterir, "bu belirli şey" ve belirlenmiş bir şey değildir; yapan ve doğuran şey, bu belirli şeyden şu türden bir şey yapar ve doğurur; doğduğunda da bu, şu türden bir "bu belirli şey" olur. Bütün olan "bu belirli şey", Kallias ya da Sokrates, şu belirli tunç küre gibidir; insan ve canlı ise genel olarak tunç küre gibidir. Demek ki eidos'ların sebepliği, bazılarının eidos'lardan cüzîlerin dışında bulunan şeyler olarak söz etmeye alıştığı anlamda, oluşlar ve ousia'lar için hiçbir işe yaramaz; bunlar yüzünden eidos'lar kendi başına ousia'lar da olamaz. Bazı şeylerde doğuranın doğurulanla aynı türden olduğu, ama aynı olmadığı, sayıca değil türce bir olduğu da açıktır; sözgelişi tabiat şeylerinde: insan insanı doğurur; meğer ki tabiata aykırı bir şey olsun, sözgelişi at katır doğursun (bunlarda da durum benzerdir; çünkü atla eşeğe ortak olan şey, yani en yakın cins, adlandırılmamıştır; ama belki ikisi birden, katır gibi bir şey olurdu).

1033b

οἷον ποιεῖ χαλκῆν σφαῖραν, τοῦτο δὲ οὕτως ὅτι ἐκ τουδί, ὅ ἐστι χαλκός, τοδὶ ποιεῖ, ὅ ἐστι σφαῖρα)· εἰ οὖν καὶ τοῦτο ποιεῖ αὐτό, δῆλον ὅτι ὡσαύτως ποιήσει, καὶ βαδιοῦνται αἱ γενέσεις εἰς ἄπειρον. φανερὸν ἄρα ὅτι οὐδὲ τὸ εἶδος, ἢ ὁτιδήποτε χρὴ καλεῖν τὴν ἐν τῷ αἰσθητῷ μορφήν, οὐ γίγνεται, οὐδʼ ἔστιν αὐτοῦ γένεσις, οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι (τοῦτο γάρ ἐστιν ὃ ἐν ἄλλῳ γίγνεται ἢ ὑπὸ τέχνης ἢ ὑπὸ φύσεως ἢ δυνάμεως). τὸ δὲ χαλκῆν σφαῖραν εἶναι ποιεῖ· ποιεῖ γὰρ ἐκ χαλκοῦ καὶ σφαίρας· εἰς τοδὶ γὰρ τὸ εἶδος ποιεῖ, καὶ ἔστι τοῦτο σφαῖρα χαλκῆ. τοῦ δὲ σφαίρᾳ εἶναι ὅλως εἰ ἔσται γένεσις, ἔκ τινος τὶ ἔσται. δεήσει γὰρ διαιρετὸν εἶναι ἀεὶ τὸ γιγνόμενον, καὶ εἶναι τὸ μὲν τόδε τὸ δὲ τόδε, λέγω δʼ ὅτι τὸ μὲν ὕλην τὸ δὲ εἶδος. εἰ δή ἐστι σφαῖρα τὸ ἐκ τοῦ μέσου σχῆμα ἴσον, τούτου τὸ μὲν ἐν ᾧ ἔσται ὃ ποιεῖ, τὸ δʼ ἐν ἐκείνῳ, τὸ δὲ ἅπαν τὸ γεγονός, οἷον ἡ χαλκῆ σφαῖρα. φανερὸν δὴ ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τὸ μὲν ὡς εἶδος ἢ οὐσία λεγόμενον οὐ γίγνεται, ἡ δὲ σύνολος ἡ κατὰ ταύτην λεγομένη γίγνεται, καὶ ὅτι ἐν παντὶ τῷ γεννωμένῳ ὕλη ἔνεστι, καὶ ἔστι τὸ μὲν τόδε τὸ δὲ τόδε.—πότερον οὖν ἔστι τις σφαῖρα παρὰ τάσδε ἢ οἰκία παρὰ τὰς πλίνθους; ἢ οὐδʼ ἄν ποτε ἐγίγνετο, εἰ οὕτως ἦν, τόδε τι, ἀλλὰ τὸ τοιόνδε σημαίνει, τόδε δὲ καὶ ὡρισμένον οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ποιεῖ καὶ γεννᾷ ἐκ τοῦδε τοιόνδε, καὶ ὅταν γεννηθῇ, ἔστι τόδε τοιόνδε; τὸ δὲ ἅπαν τόδε, Καλλίας ἢ Σωκράτης, ἐστὶν ὥσπερ ἡ σφαῖρα ἡ χαλκῆ ἡδί, ὁ δʼ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον ὥσπερ σφαῖρα χαλκῆ ὅλως. φανερὸν ἄρα ὅτι ἡ τῶν εἰδῶν αἰτία, ὡς εἰώθασί τινες λέγειν τὰ εἴδη, εἰ ἔστιν ἄττα παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα, πρός γε τὰς γενέσεις καὶ τὰς οὐσίας οὐθὲν χρησίμη· οὐδʼ ἂν εἶεν διά γε ταῦτα οὐσίαι καθʼ αὑτάς. ἐπὶ μὲν δή τινων καὶ φανερὸν ὅτι τὸ γεννῶν τοιοῦτον μὲν οἷον τὸ γεννώμενον, οὐ μέντοι τὸ αὐτό γε, οὐδὲ ἓν τῷ ἀριθμῷ ἀλλὰ τῷ εἴδει, οἷον ἐν τοῖς φυσικοῖς—ἄνθρωπος γὰρ ἄνθρωπον γεννᾷ—ἂν μή τι παρὰ φύσιν γένηται, οἷον ἵππος ἡμίονον (καὶ ταῦτα δὲ ὁμοίως· ὃ γὰρ ἂν κοινὸν εἴη ἐφʼ ἵππου καὶ ὄνου οὐκ ὠνόμασται, τὸ ἐγγύτατα γένος, εἴη δʼ ἂν ἄμφω ἴσως, οἷον ἡμίονος)·

1034aDolayısıyla örnek olarak bir eidos kurmaya hiç gerek olmadığı açıktır (eidos'lar en çok bunlarda aranırdı, çünkü en çok ousia olan bunlardır); doğuranın yapması ve eidos'un maddede bulunmasının sebebi olması yeterlidir. Bütün ise artık şu etlerde ve kemiklerdeki şu türden eidos'tur: Kallias ve Sokrates. Bunlar maddeleri yüzünden farklıdır (çünkü maddeleri farklıdır), ama eidos'ça aynıdır (çünkü eidos bölünemez).

1034a

ὥστε φανερὸν ὅτι οὐθὲν δεῖ ὡς παράδειγμα εἶδος κατασκευάζειν (μάλιστα γὰρ ἂν ἐν τούτοις ἐπεζητοῦντο· οὐσίαι γὰρ αἱ μάλιστα αὗται) ἀλλὰ ἱκανὸν τὸ γεννῶν ποιῆσαι καὶ τοῦ εἴδους αἴτιον εἶναι ἐν τῇ ὕλῃ. τὸ δʼ ἅπαν ἤδη, τὸ τοιόνδε εἶδος ἐν ταῖσδε ταῖς σαρξὶ καὶ ὀστοῖς, Καλλίας καὶ Σωκράτης· καὶ ἕτερον μὲν διὰ τὴν ὕλην (ἑτέρα γάρ), ταὐτὸ δὲ τῷ εἴδει (ἄτομον γὰρ τὸ εἶδος).

1034a59. Bölüm

Biri, neden bazı şeylerin, sözgelişi sağlığın, hem tekhnē ile hem kendi kendine oluştuğunu, bazılarının ise, sözgelişi evin, böyle oluşmadığını sorabilir. Sebebi şudur: tekhnē'den gelen bir şey yapılırken ve oluşurken oluşu başlatan ve içinde şeyin bir parçası bulunan madde, kimi şeylerde kendi kendini hareket ettirebilecek türdendir, kiminde değildir; kendi kendini hareket ettirebilenin de kimi belli bir şekilde hareket edebilir, kimi edemez. Çünkü birçok şey kendi kendine hareket edebilir, ama belli bir şekilde değil; sözgelişi dans ederek değil. Maddesi bu türden olan şeyler, sözgelişi taşlar, başka bir şey hareket ettirmedikçe belli bir şekilde hareket edemez, ama başka bir şekilde edebilir; ateş de öyledir. Bu yüzden kimi şeyler tekhnē sahibi biri olmadan var olmaz, kimileri olur; çünkü bunlar tekhnē sahibi olmayan şeyler tarafından hareket ettirilebilir; bu şeyler de ya tekhnē sahibi olmayan başka şeyler tarafından ya da bir parçadan başlayarak hareket edebilir.

Söylenenlerden şu da açıktır: her şey bir bakıma, tabiat şeyleri gibi, adaşı olan bir şeyden oluşur; ya adaşı olan bir parçadan (sözgelişi ev evden, yani nous'taki evden oluşur; çünkü tekhnē eidos'tur) ya da bir parçasına sahip olan bir şeyden; araz olarak oluşmuyorsa. Çünkü yapmanın sebebi, ilk ve kendiliğinden bir parçadır. Hareketteki sıcaklık bedende sıcaklık meydana getirdi; bu da ya sağlıktır ya onun bir parçasıdır, ya da onu sağlığın bir parçası ya da sağlığın kendisi izler; bu yüzden onun sağlığı yaptığı söylenir, çünkü sıcaklığın izlediği ve ona eşlik ettiği şeyi yapar. Dolayısıyla, kıyaslarda olduğu gibi, her şeyin ilkesi ousia'dır; çünkü kıyaslar ne olduğundan çıkar, burada da oluşlar. Tabiatça oluşan şeylerde de durum buna benzer. Tohum, tekhnē'den gelen şeylerdeki gibi yapar; çünkü eidos'u kuvve hâlinde taşır ve tohumun kendisinden geldiği şey bir bakıma onun adaşıdır (çünkü her şeyi, insanın insandan oluşması gibi aramamalıyız; kadın da erkekten oluşur); bir sakatlık yoksa; bu yüzden katır katırdan oluşmaz.

1034a5

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις διὰ τί τὰ μὲν γίγνεται καὶ τέχνῃ καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου, οἷον ὑγίεια, τὰ δʼ οὔ, οἷον οἰκία. αἴτιον δὲ ὅτι τῶν μὲν ἡ ὕλη ἡ ἄρχουσα τῆς γενέσεως ἐν τῷ ποιεῖν καὶ γίγνεσθαί τι τῶν ἀπὸ τέχνης, ἐν ᾗ ὑπάρχει τι μέρος τοῦ πράγματος,—ἡ μὲν τοιαύτη ἐστὶν οἵα κινεῖσθαι ὑφʼ αὑτῆς ἡ δʼ οὔ, καὶ ταύτης ἡ μὲν ὡδὶ οἵα τε ἡ δὲ ἀδύνατος· πολλὰ γὰρ δυνατὰ μὲν ὑφʼ αὑτῶν κινεῖσθαι ἀλλʼ οὐχ ὡδί, οἷον ὀρχήσασθαι. ὅσων οὖν τοιαύτη ἡ ὕλη, οἷον οἱ λίθοι, ἀδύνατον ὡδὶ κινηθῆναι εἰ μὴ ὑπʼ ἄλλου, ὡδὶ μέντοι ναί—καὶ τὸ πῦρ. διὰ τοῦτο τὰ μὲν οὐκ ἔσται ἄνευ τοῦ ἔχοντος τὴν τέχνην τὰ δὲ ἔσται· ὑπὸ γὰρ τούτων κινηθήσεται τῶν οὐκ ἐχόντων τὴν τέχνην, κινεῖσθαι δὲ δυναμένων αὐτῶν ὑπʼ ἄλλων οὐκ ἐχόντων τὴν τέχνην ἢ ἐκ μέρους. δῆλον δʼ ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ ὅτι τρόπον τινὰ πάντα γίγνεται ἐξ ὁμωνύμου, ὥσπερ τὰ φύσει, ἢ ἐκ μέρους ὁμωνύμου (οἷον ἡ οἰκία ἐξ οἰκίας, ᾗ ὑπὸ νοῦ· ἡ γὰρ τέχνη τὸ εἶδος) [ἢ ἐκ μέρους] ἢ ἔχοντός τι μέρος,—ἐὰν μὴ κατὰ συμβεβηκὸς γίγνηται· τὸ γὰρ αἴτιον τοῦ ποιεῖν πρῶτον καθʼ αὑτὸ μέρος. θερμότης γὰρ ἡ ἐν τῇ κινήσει θερμότητα ἐν τῷ σώματι ἐποίησεν· αὕτη δὲ ἐστὶν ἢ ὑγίεια ἢ μέρος, ἢ ἀκολουθεῖ αὐτῇ μέρος τι τῆς ὑγιείας ἢ αὐτὴ ἡ ὑγίεια· διὸ καὶ λέγεται ποιεῖν, ὅτι ἐκεῖνο ποιεῖ [τὴν ὑγίειαν] ᾧ ἀκολουθεῖ καὶ συμβέβηκε [θερμότης]. ὥστε, ὥσπερ ἐν τοῖς συλλογισμοῖς, πάντων ἀρχὴ ἡ οὐσία· ἐκ γὰρ τοῦ τί ἐστιν οἱ συλλογισμοί εἰσιν, ἐνταῦθα δὲ αἱ γενέσεις. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ φύσει συνιστάμενα τούτοις ἔχει. τὸ μὲν γὰρ σπέρμα ποιεῖ ὥσπερ τὰ ἀπὸ τέχνης (ἔχει γὰρ δυνάμει τὸ εἶδος,

1034bKendi kendine oluşan şeyler, orada olduğu gibi, maddesi tohumun verdiği hareketi kendi kendine de yapabilen şeylerdir; maddesi böyle olmayanların ise kendilerine benzer bir şeyden başka türlü oluşması imkânsızdır.

Eidos'un oluşmadığını gösteren akıl yürütme yalnız ousia için değil, bütün ilk şeyler için, sözgelişi kemiyet, keyfiyet ve öteki kategoriler için de ortaktır. Nasıl oluşan tunç küredir, küre ya da tunç değil, tunç için de, eğer oluşuyorsa, durum böyleyse (çünkü madde ile eidos'un her zaman önceden bulunması gerekir), ne olduğu, keyfiyet, kemiyet ve öteki kategoriler için de durum aynıdır: oluşan keyfiyet değil, şu keyfiyetteki tahtadır; kemiyet değil, şu kemiyetteki tahta ya da canlıdır. Ama bunlardan ousia'ya has bir özellik çıkarılabilir: onu yapan, entelekheia hâlinde var olan başka bir ousia'nın önceden bulunması zorunludur; sözgelişi bir canlı oluşuyorsa bir canlının. Keyfiyet ya da kemiyet için ise bu zorunlu değildir; yalnız kuvve hâlinde bulunması yeter.

1034b

καὶ ἀφʼ οὗ τὸ σπέρμα, ἐστί πως ὁμώνυμον—οὐ γὰρ πάντα οὕτω δεῖ ζητεῖν ὡς ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπος· καὶ γὰρ γυνὴ ἐξ ἀνδρός—ἐὰν μὴ πήρωμα ᾖ· διὸ ἡμίονος οὐκ ἐξ ἡμιόνου)· ὅσα δὲ ἀπὸ ταὐτομάτου ὥσπερ ἐκεῖ γίγνεται, ὅσων ἡ ὕλη δύναται καὶ ὑφʼ αὑτῆς κινεῖσθαι ταύτην τὴν κίνησιν ἣν τὸ σπέρμα κινεῖ· ὅσων δὲ μή, ταῦτα ἀδύνατα γίγνεσθαι ἄλλως πως ἢ ἐξ αὐτῶν.—οὐ μόνον δὲ περὶ τῆς οὐσίας ὁ λόγος δηλοῖ τὸ μὴ γίγνεσθαι τὸ εἶδος, ἀλλὰ περὶ πάντων ὁμοίως τῶν πρώτων κοινὸς ὁ λόγος, οἷον ποσοῦ ποιοῦ καὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. γίγνεται γὰρ ὥσπερ ἡ χαλκῆ σφαῖρα ἀλλʼ οὐ σφαῖρα οὐδὲ χαλκός, καὶ ἐπὶ χαλκοῦ, εἰ γίγνεται (ἀεὶ γὰρ δεῖ προϋπάρχειν τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος), οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ τί ἐστι καὶ ἐπὶ τοῦ ποιοῦ καὶ ποσοῦ καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως κατηγοριῶν· οὐ γὰρ γίγνεται τὸ ποιὸν ἀλλὰ τὸ ποιὸν ξύλον, οὐδὲ τὸ ποσὸν ἀλλὰ τὸ ποσὸν ξύλον ἢ ζῷον. ἀλλʼ ἴδιον τῆς οὐσίας ἐκ τούτων λαβεῖν ἔστιν ὅτι ἀναγκαῖον προϋπάρχειν ἑτέραν οὐσίαν ἐντελεχείᾳ οὖσαν ἣ ποιεῖ, οἷον ζῷον εἰ γίγνεται ζῷον· ποιὸν δʼ ἢ ποσὸν οὐκ ἀνάγκη ἀλλʼ ἢ δυνάμει μόνον.

1034b1510. Bölüm

Tarif bir logos olduğuna, her logosun parçaları bulunduğuna, logos şeye nasıl karşılık geliyorsa logosun parçası da şeyin parçasına öyle karşılık geldiğine göre, parçaların logosunun bütünün logosunda bulunması gerekip gerekmediği konusunda bir aporia ortaya çıkar. Bazı durumlarda bulunuyor, bazılarında bulunmuyor görünür. Dairenin logosu parçalarının logosunu içermez, hecenin logosu ise harflerin logosunu içerir; oysa daire de, hece harflerine nasıl bölünüyorsa, parçalarına öyle bölünür. Ayrıca parçalar bütünden önceyse, dar açı dik açının, parmak da canlının parçası olduğuna göre, dar açı dik açıdan, parmak da insandan önce olurdu. Ama ötekilerin önce olduğu düşünülür; çünkü logosça parçalar onlardan söz edilerek açıklanır, birbirlerinden bağımsız var olabilme bakımından da onlar öncedir. Yoksa parça birçok anlamda mı söylenir? Bunlardan biri kemiyet bakımından ölçendir. Ama bunu bırakalım; ousia'nın parçalar olarak kendilerinden oluştuğu şeyleri incelemeliyiz.

1034b15

ἐπεὶ δὲ ὁ ὁρισμὸς λόγος ἐστί, πᾶς δὲ λόγος μέρη ἔχει, ὡς δὲ ὁ λόγος πρὸς τὸ πρᾶγμα, καὶ τὸ μέρος τοῦ λόγου πρὸς τὸ μέρος τοῦ πράγματος ὁμοίως ἔχει, ἀπορεῖται ἤδη πότερον δεῖ τὸν τῶν μερῶν λόγον ἐνυπάρχειν ἐν τῷ τοῦ ὅλου λόγῳ ἢ οὔ. ἐπʼ ἐνίων μὲν γὰρ φαίνονται ἐνόντες ἐνίων δʼ οὔ. τοῦ μὲν γὰρ κύκλου ὁ λόγος οὐκ ἔχει τὸν τῶν τμημάτων, ὁ δὲ τῆς συλλαβῆς ἔχει τὸν τῶν στοιχείων· καίτοι διαιρεῖται καὶ ὁ κύκλος εἰς τὰ τμήματα ὥσπερ καὶ ἡ συλλαβὴ εἰς τὰ στοιχεῖα. ἔτι δὲ εἰ πρότερα τὰ μέρη τοῦ ὅλου, τῆς δὲ ὀρθῆς ἡ ὀξεῖα μέρος καὶ ὁ δάκτυλος τοῦ ζῴου, πρότερον ἂν εἴη ἡ ὀξεῖα τῆς ὀρθῆς καὶ ὁ δάκτυλος τοῦ ἀνθρώπου. δοκεῖ δʼ ἐκεῖνα εἶναι πρότερα· τῷ λόγῳ γὰρ λέγονται ἐξ ἐκείνων, καὶ τῷ εἶναι δὲ ἄνευ ἀλλήλων πρότερα.—ἢ πολλαχῶς λέγεται τὸ μέρος, ὧν εἷς μὲν τρόπος τὸ μετροῦν κατὰ τὸ ποσόν—ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀφείσθω· ἐξ ὧν δὲ ἡ οὐσία ὡς μερῶν, τοῦτο σκεπτέον.

1035aBir şey madde, bir şey eidos, bir şey de bunlardan oluşan ise ve madde de, eidos da, bunlardan oluşan da ousia ise, maddeye bir bakıma bir şeyin parçası denir, bir bakıma denmez; o bakımdan yalnız eidos'un logosunu oluşturan şeyler parçadır. Sözgelişi et içbükeyliğin parçası değildir (çünkü et, içbükeyliğin üzerinde meydana geldiği maddedir), ama basıklığın parçasıdır. Tunç da bileşik bütün olan heykelin parçasıdır, ama eidos olarak söylenen heykelin parçası değildir; çünkü eidos'u ve eidos'a sahip olduğu ölçüde her şeyi söylemek gerekir, maddi olanı ise hiçbir zaman kendi başına söylememek gerekir. Bu yüzden dairenin logosu parçalarının logosunu içermez, hecenin logosu ise harflerin logosunu içerir; çünkü harfler logosun parçalarıdır, eidos'un parçalarıdır, madde değildir; dairenin parçaları ise, üzerinde eidos'un meydana geldiği madde olarak parçadır; gerçi yuvarlaklık tunçta meydana geldiğinde onlar eidos'a tunçtan daha yakındır. Bir bakıma hecenin bütün harfleri de logosunda bulunmaz, sözgelişi şu balmumuna yazılmış harfler ya da havadakiler; çünkü bunlar da artık hissedilir madde olarak hecenin parçasıdır. Çünkü çizgi ikiye bölünerek, insan da kemiklere, sinirlere ve etlere ayrışarak yok oluyorsa, bu yüzden onlardan ousia'nın parçaları olarak oluşmuş değildir; madde olarak oluşmuştur. Bunlar bileşik bütünün parçalarıdır, ama eidos'un ve logosu verilen şeyin parçaları değildir; bu yüzden logoslarda da bulunmazlar. Demek ki birinin logosunda bu tür parçaların logosu bulunacak, ötekinde bulunmaması gerekir, eğer logos bileşiğin logosu değilse. Bu yüzden bazı şeyler, yok olurken ayrıştıkları bu şeylerden ilkelerden oluşur gibi oluşur, bazıları oluşmaz. Eidos ile maddenin birleşik olduğu şeyler, sözgelişi basık ya da tunç daire, bunlara ayrışarak yok olur ve madde onların parçasıdır; maddeyle birleşmemiş olan, maddesiz olan, logosları yalnız eidos'un logosu olan şeyler ise yok olmaz, ya hiç ya da en azından bu şekilde. Dolayısıyla bunlar ötekilerin ilkeleri ve parçalarıdır, eidos'un ise ne parçası ne de ilkesidir. Bu yüzden balçık heykel balçığa, küre tunca, Kallias ete ve kemiğe, daire de parçalarına ayrışarak yok olur; çünkü maddeyle birleşmiş bir daire vardır.

1035a

εἰ οὖν ἐστὶ τὸ μὲν ὕλη τὸ δὲ εἶδος τὸ δʼ ἐκ τούτων, καὶ οὐσία ἥ τε ὕλη καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ ἐκ τούτων, ἔστι μὲν ὡς καὶ ἡ ὕλη μέρος τινὸς λέγεται, ἔστι δʼ ὡς οὔ, ἀλλʼ ἐξ ὧν ὁ τοῦ εἴδους λόγος. οἷον τῆς μὲν κοιλότητος οὐκ ἔστι μέρος ἡ σάρξ (αὕτη γὰρ ἡ ὕλη ἐφʼ ἧς γίγνεται), τῆς δὲ σιμότητος μέρος· καὶ τοῦ μὲν συνόλου ἀνδριάντος μέρος ὁ χαλκὸς τοῦ δʼ ὡς εἴδους λεγομένου ἀνδριάντος οὔ (λεκτέον γὰρ τὸ εἶδος καὶ ᾗ εἶδος ἔχει ἕκαστον, τὸ δʼ ὑλικὸν οὐδέποτε καθʼ αὑτὸ λεκτέον)· διὸ ὁ μὲν τοῦ κύκλου λόγος οὐκ ἔχει τὸν τῶν τμημάτων, ὁ δὲ τῆς συλλαβῆς ἔχει τὸν τῶν στοιχείων· τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τοῦ λόγου μέρη τοῦ εἴδους καὶ οὐχ ὕλη, τὰ δὲ τμήματα οὕτως μέρη ὡς ὕλη ἐφʼ ἧς ἐπιγίγνεται· ἐγγυτέρω μέντοι τοῦ εἴδους ἢ ὁ χαλκὸς ὅταν ἐν χαλκῷ ἡ στρογγυλότης ἐγγένηται. ἔστι δʼ ὡς οὐδὲ τὰ στοιχεῖα πάντα τῆς συλλαβῆς ἐν τῷ λόγῳ ἐνέσται, οἷον ταδὶ τὰ κήρινα ἢ τὰ ἐν τῷ ἀέρι· ἤδη γὰρ καὶ ταῦτα μέρος τῆς συλλαβῆς ὡς ὕλη αἰσθητή. καὶ γὰρ ἡ γραμμὴ οὐκ εἰ διαιρουμένη εἰς τὰ ἡμίση φθείρεται, ἢ ὁ ἄνθρωπος εἰς τὰ ὀστᾶ καὶ νεῦρα καὶ σάρκας, διὰ τοῦτο καὶ εἰσὶν ἐκ τούτων οὕτως ὡς ὄντων τῆς οὐσίας μερῶν, ἀλλʼ ὡς ἐξ ὕλης, καὶ τοῦ μὲν συνόλου μέρη, τοῦ εἴδους δὲ καὶ οὗ ὁ λόγος οὐκέτι· διόπερ οὐδʼ ἐν τοῖς λόγοις. τῷ μὲν οὖν ἐνέσται ὁ τῶν τοιούτων μερῶν λόγος, τῷ δʼ οὐ δεῖ ἐνεῖναι, ἂν μὴ ᾖ τοῦ συνειλημμένου· διὰ γὰρ τοῦτο ἔνια μὲν ἐκ τούτων ὡς ἀρχῶν ἐστὶν εἰς ἃ φθείρονται, ἔνια δὲ οὐκ ἔστιν. ὅσα μὲν οὖν συνειλημμένα τὸ εἶδος καὶ ἡ ὕλη ἐστίν, οἷον τὸ σιμὸν ἢ ὁ χαλκοῦς κύκλος, ταῦτα μὲν φθείρεται εἰς ταῦτα καὶ μέρος αὐτῶν ἡ ὕλη· ὅσα δὲ μὴ συνείληπται τῇ ὕλῃ ἀλλὰ ἄνευ ὕλης, ὧν οἱ λόγοι τοῦ εἴδους μόνον, ταῦτα δʼ οὐ φθείρεται, ἢ ὅλως ἢ οὔτοι οὕτω γε· ὥστʼ ἐκείνων μὲν ἀρχαὶ καὶ μέρη ταῦτα τοῦ δὲ εἴδους οὔτε μέρη οὔτε ἀρχαί. καὶ διὰ τοῦτο φθείρεται ὁ πήλινος ἀνδριὰς εἰς πηλὸν καὶ ἡ σφαῖρα εἰς χαλκὸν καὶ ὁ Καλλίας εἰς σάρκα καὶ ὀστᾶ, ἔτι δὲ ὁ κύκλος εἰς τὰ τμήματα· ἔστι γάρ τις ὃς συνείληπται τῇ ὕλῃ·

1035bÇünkü mutlak olarak söylenen daire ile cüzî daireye eşsesli olarak daire denir, çünkü cüzîlerin kendine has bir adı yoktur.

Doğru olan şimdi de söylendi; yine de konuyu yeniden ele alıp daha açık söyleyelim. Logosun parçaları olan ve logosun bölündüğü şeyler, ya hepsi ya bazıları, öncedir. Dik açının logosu dar açının logosuna bölünmez, ama dar açınınki dik açıya bölünür; çünkü dar açıyı tarif eden dik açıyı kullanır: dar açı, dik açıdan küçük olan açıdır. Daire ile yarım daire de böyledir: yarım daire daireyle, parmak da bütünle tarif edilir; çünkü parmak insanın şu türden bir parçasıdır. Dolayısıyla madde olarak parça olan ve bir şeyin madde olarak bölündüğü şeyler sonradır; logosun ve logosa göre ousia'nın parçası olanlar ise, ya hepsi ya bazıları öncedir. Canlıların psykhē'si (çünkü bu, canlı olanın ousia'sıdır) logosa göre ousia, eidos ve şu türden bir bedenin "ne idiyse o olmak"ı olduğuna göre (her parça, iyi tarif edilecekse, işlevi olmadan tarif edilmeyecektir; işlev de his olmadan bulunmaz), psykhē'nin parçaları, ya hepsi ya bazıları, bileşik canlıdan öncedir; cüzî canlıda da durum aynıdır. Beden ve parçaları ise bu ousia'dan sonradır ve bunlara madde olarak bölünen ousia değil, bileşik bütündür. Bunlar bileşik bütünden bir bakıma öncedir, bir bakıma değildir; çünkü ayrılınca var olamazlar: her durumdaki parmak canlının parmağı değildir; ölü parmak ancak eşsesli olarak parmaktır. Bazıları ise onunla eşzamanlıdır: asıl önemli olan ve logosun ve ousia'nın ilk olarak içinde bulunduğu parçalar, sözgelişi bu kalp ya da beyinse; hangisinin böyle olduğu fark etmez. İnsan, at ve cüzîlere bu şekilde, ama küllî olarak uygulanan şeyler ise ousia değildir; şu logos ile şu maddeden küllî olarak alınmış bir bileşik bütündür. Cüzî olarak ise Sokrates artık son maddeden oluşur; ötekiler için de durum aynıdır.

Demek ki parça, eidos'un (eidos derken "ne idiyse o olmak"ı kastediyorum), eidos ile maddeden oluşan bileşik bütünün ve maddenin kendisinin parçası olabilir. Ama logosun parçaları yalnız eidos'un parçalarıdır; logos da küllînin logosudur.

1035b

ὁμωνύμως γὰρ λέγεται κύκλος ὅ τε ἁπλῶς λεγόμενος καὶ ὁ καθʼ ἕκαστα διὰ τὸ μὴ εἶναι ἴδιον ὄνομα τοῖς καθʼ ἕκαστον.—εἴρηται μὲν οὖν καὶ νῦν τὸ ἀληθές, ὅμως δʼ ἔτι σαφέστερον εἴπωμεν ἐπαναλαβόντες. ὅσα μὲν γὰρ τοῦ λόγου μέρη καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται ὁ λόγος, ταῦτα πρότερα ἢ πάντα ἢ ἔνια· ὁ δὲ τῆς ὀρθῆς λόγος οὐ διαιρεῖται εἰς ὀξείας λόγον, ἀλλʼ ⟨ὁ⟩ τῆς ὀξείας εἰς ὀρθήν· χρῆται γὰρ ὁ ὁριζόμενος τὴν ὀξεῖαν τῇ ὀρθῇ· ἐλάττων γὰρ ὀρθῆς ἡ ὀξεῖα. ὁμοίως δὲ καὶ ὁ κύκλος καὶ τὸ ἡμικύκλιον ἔχουσιν· τὸ γὰρ ἡμικύκλιον τῷ κύκλῳ ὁρίζεται καὶ ὁ δάκτυλος τῷ ὅλῳ· τὸ γὰρ τοιόνδε μέρος ἀνθρώπου δάκτυλος. ὥσθʼ ὅσα μὲν μέρη ὡς ὕλη καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται ὡς ὕλην, ὕστερα· ὅσα δὲ ὡς τοῦ λόγου καὶ τῆς οὐσίας τῆς κατὰ τὸν λόγον, πρότερα ἢ πάντα ἢ ἔνια. ἐπεὶ δὲ ἡ τῶν ζῴων ψυχή (τοῦτο γὰρ οὐσία τοῦ ἐμψύχου) ἡ κατὰ τὸν λόγον οὐσία καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ τί ἦν εἶναι τῷ τοιῷδε σώματι (ἕκαστον γοῦν τὸ μέρος ἐὰν ὁρίζηται καλῶς, οὐκ ἄνευ τοῦ ἔργου ὁριεῖται, ὃ οὐχ ὑπάρξει ἄνευ αἰσθήσεως), ὥστε τὰ ταύτης μέρη πρότερα ἢ πάντα ἢ ἔνια τοῦ συνόλου ζῴου, καὶ καθʼ ἕκαστον δὴ ὁμοίως, τὸ δὲ σῶμα καὶ τὰ τούτου μόρια ὕστερα ταύτης τῆς οὐσίας, καὶ διαιρεῖται εἰς ταῦτα ὡς εἰς ὕλην οὐχ ἡ οὐσία ἀλλὰ τὸ σύνολον,—τοῦ μὲν οὖν συνόλου πρότερα ταῦτʼ ἔστιν ὥς, ἔστι δʼ ὡς οὔ (οὐδὲ γὰρ εἶναι δύναται χωριζόμενα· οὐ γὰρ ὁ πάντως ἔχων δάκτυλος ζῴου, ἀλλʼ ὁμώνυμος ὁ τεθνεώς)· ἔνια δὲ ἅμα, ὅσα κύρια καὶ ἐν ᾧ πρώτῳ ὁ λόγος καὶ ἡ οὐσία, οἷον εἰ τοῦτο καρδία ἢ ἐγκέφαλος· διαφέρει γὰρ οὐθὲν πότερον τοιοῦτον. ὁ δʼ ἄνθρωπος καὶ ὁ ἵππος καὶ τὰ οὕτως ἐπὶ τῶν καθʼ ἕκαστα, καθόλου δέ, οὐκ ἔστιν οὐσία ἀλλὰ σύνολόν τι ἐκ τουδὶ τοῦ λόγου καὶ τησδὶ τῆς ὕλης ὡς καθόλου· καθʼ ἕκαστον δʼ ἐκ τῆς ἐσχάτης ὕλης ὁ Σωκράτης ἤδη ἐστίν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως.—μέρος μὲν οὖν ἐστὶ καὶ τοῦ εἴδους (εἶδος δὲ λέγω τὸ τί ἦν εἶναι) καὶ τοῦ συνόλου τοῦ ἐκ τοῦ εἴδους καὶ τῆς ὕλης ⟨καὶ τῆς ὕλης⟩ αὐτῆς. ἀλλὰ τοῦ λόγου μέρη τὰ τοῦ εἴδους μόνον ἐστίν, ὁ δὲ λόγος ἐστὶ τοῦ καθόλου·

1036aÇünkü daire olmak ile daire, psykhē olmak ile psykhē aynıdır. Bileşik bütüne gelince, sözgelişi şu daireye ve cüzîlerden herhangi birine, ister hissedilir ister düşünülür olsun (düşünülür derken sözgelişi matematik daireleri, hissedilir derken tunç ve tahta daireleri kastediyorum), bunların tarifi yoktur; düşünme ya da his yoluyla bilinirler; entelekheia'dan çıktıklarında var olup olmadıkları belli değildir; ama her zaman küllî logosla söylenir ve bilinirler. Madde ise kendi başına bilinemez. Maddenin kimi hissedilir, kimi düşünülürdür: hissedilir madde sözgelişi tunç, tahta ve hareket edebilen her maddedir; düşünülür madde ise hissedilir şeylerde, hissedilir olmaları bakımından olmaksızın bulunan maddedir, sözgelişi matematik nesnelerde.

Bütün ve parça, önce ve sonra konusunda durumun nasıl olduğu söylendi. Biri dik açının, dairenin ve canlının mı, yoksa bölündükleri ve kendilerinden oluştukları parçaların mı önce olduğunu sorarsa, soruya mutlak olarak cevap verilemeyeceğini söylemek gerekir. Çünkü psykhē de canlı ya da canlı varlıksa, ya da her birinin psykhē'si o şeyin kendisiyse, daire de daire olmak, dik açı da dik açı olmak ve dik açının ousia'sıysa, o zaman bir şeyin bir şeyden sonra olduğunu söylemeliyiz: sözgelişi logostaki parçalardan ve belli bir dik açıdan sonra olduğunu (çünkü maddeyle birlikte olan dik açı, yani tunç dik açı da, cüzî çizgilerdeki dik açı da sonradır); maddesiz dik açı ise logostaki parçalardan sonra, cüzîdeki parçalardan öncedir; ama mutlak olarak cevap verilmemelidir. Psykhē başka bir şeyse ve canlı değilse, yine söylendiği gibi bazılarının önce olduğunu söylemeli, bazılarının söylememeliyiz.

1036a

τὸ γὰρ κύκλῳ εἶναι καὶ κύκλος καὶ ψυχῇ εἶναι καὶ ψυχὴ ταὐτό. τοῦ δὲ συνόλου ἤδη, οἷον κύκλου τουδὶ καὶ τῶν καθʼ ἕκαστά τινος ἢ αἰσθητοῦ ἢ νοητοῦ—λέγω δὲ νοητοὺς μὲν οἷον τοὺς μαθηματικούς, αἰσθητοὺς δὲ οἷον τοὺς χαλκοῦς καὶ τοὺς ξυλίνους—τούτων δὲ οὐκ ἔστιν ὁρισμός, ἀλλὰ μετὰ νοήσεως ἢ αἰσθήσεως γνωρίζονται, ἀπελθόντες δὲ ἐκ τῆς ἐντελεχείας οὐ δῆλον πότερον εἰσὶν ἢ οὐκ εἰσίν· ἀλλʼ ἀεὶ λέγονται καὶ γνωρίζονται τῷ καθόλου λόγῳ. ἡ δʼ ὕλη ἄγνωστος καθʼ αὑτήν. ὕλη δὲ ἡ μὲν αἰσθητή ἐστιν ἡ δὲ νοητή, αἰσθητὴ μὲν οἷον χαλκὸς καὶ ξύλον καὶ ὅση κινητὴ ὕλη, νοητὴ δὲ ἡ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑπάρχουσα μὴ ᾗ αἰσθητά, οἷον τὰ μαθηματικά. πῶς μὲν οὖν ἔχει περὶ ὅλου καὶ μέρους καὶ περὶ τοῦ προτέρου καὶ ὑστέρου, εἴρηται· πρὸς δὲ τὴν ἐρώτησιν ἀνάγκη ἀπαντᾶν, ὅταν τις ἔρηται πότερον ἡ ὀρθὴ καὶ ὁ κύκλος καὶ τὸ ζῷον πρότερον ἢ εἰς ἃ διαιροῦνται καὶ ἐξ ὧν εἰσί, τὰ μέρη, ὅτι οὐχ ἁπλῶς. εἰ μὲν γάρ ἐστι καὶ ἡ ψυχὴ ζῷον ἢ ἔμψυχον, ἢ ἕκαστον ἡ ἑκάστου, καὶ κύκλος τὸ κύκλῳ εἶναι, καὶ ὀρθὴ τὸ ὀρθῇ εἶναι καὶ ἡ οὐσία ἡ τῆς ὀρθῆς, τὶ μὲν καὶ τινὸς φατέον ὕστερον, οἷον τῶν ἐν τῷ λόγῳ καὶ τινὸς ὀρθῆς (καὶ γὰρ ἡ μετὰ τῆς ὕλης, ἡ χαλκῆ ὀρθή, καὶ ἡ ἐν ταῖς γραμμαῖς ταῖς καθʼ ἕκαστα), ἡ δʼ ἄνευ ὕλης τῶν μὲν ἐν τῷ λόγῳ ὑστέρα τῶν δʼ ἐν τῷ καθʼ ἕκαστα μορίων προτέρα, ἁπλῶς δʼ οὐ φατέον· εἰ δʼ ἑτέρα καὶ μὴ ἔστιν ἡ ψυχὴ ζῷον, καὶ οὕτω τὰ μὲν φατέον τὰ δʼ οὐ φατέον, ὥσπερ εἴρηται.

1036a2511. Bölüm

Hangi parçaların eidos'un parçaları olduğu, hangilerinin eidos'un değil de bileşiğin parçaları olduğu konusunda da haklı olarak aporia'ya düşülür. Oysa bu açık olmadıkça hiçbir şeyi tarif etmek mümkün değildir; çünkü tarif küllînin ve eidos'undur. Parçalardan hangilerinin madde olarak bulunduğu, hangilerinin bulunmadığı açık değilse, şeyin logosu da açık olmayacaktır. Türce farklı şeylerde meydana geldiği görülen şeylerde, sözgelişi tunçta, taşta ve tahtada bulunan dairede, tuncun da taşın da dairenin ousia'sına ait olmadığı açık görünür, çünkü daire onlardan ayrılır. Ayrılmış görülmeyen şeylerin de bunlarla aynı durumda olmasına hiçbir engel yoktur; tıpkı bütün daireler tunçtan görülseydi olacağı gibi: tunç yine de eidos'a hiç ait olmazdı; ama düşüncede onu ayırmak zor olurdu.

1036a25

ἀπορεῖται δὲ εἰκότως καὶ ποῖα τοῦ εἴδους μέρη καὶ ποῖα οὔ, ἀλλὰ τοῦ συνειλημμένου. καίτοι τούτου μὴ δήλου ὄντος οὐκ ἔστιν ὁρίσασθαι ἕκαστον· τοῦ γὰρ καθόλου καὶ τοῦ εἴδους ὁ ὁρισμός· ποῖα οὖν ἐστὶ τῶν μερῶν ὡς ὕλη καὶ ποῖα οὔ, ἐὰν μὴ ᾖ φανερά, οὐδὲ ὁ λόγος ἔσται φανερὸς ὁ τοῦ πράγματος. ὅσα μὲν οὖν φαίνεται ἐπιγιγνόμενα ἐφʼ ἑτέρων τῷ εἴδει, οἷον κύκλος ἐν χαλκῷ καὶ λίθῳ καὶ ξύλῳ, ταῦτα μὲν δῆλα εἶναι δοκεῖ ὅτι οὐδὲν τῆς τοῦ κύκλου οὐσίας ὁ χαλκὸς οὐδʼ ὁ λίθος διὰ τὸ χωρίζεσθαι αὐτῶν· ὅσα δὲ μὴ ὁρᾶται χωριζόμενα, οὐδὲν μὲν κωλύει ὁμοίως ἔχειν τούτοις, ὥσπερ κἂν εἰ οἱ κύκλοι πάντες ἑωρῶντο χαλκοῖ·

1036bSözgelişi insanın eidos'u her zaman etlerde, kemiklerde ve bu türden parçalarda görünür. Peki bunlar eidos'un ve logosun parçaları mıdır? Yoksa değil midir, madde midir, ama başka şeylerde meydana gelmediği için onları ayıramıyor muyuz? Bu mümkün görünse de ne zaman mümkün olduğu açık olmadığından, bazıları daire ve üçgen konusunda bile aporia'ya düşer: bunların çizgilerle ve süreklilikle tarif edilmesinin uygun olmadığını, bütün bunların da, insanın etleri ve kemikleri, heykelin tuncu ve taşı gibi söylendiğini düşünürler; her şeyi sayılara indirgerler ve çizginin logosunun ikinin logosu olduğunu söylerler. İdea'ları savunanlardan bazıları ikiliği çizginin kendisi sayar, bazıları ise çizginin eidos'u; çünkü bazı şeylerde eidos ile eidos'u olduğu şeyin aynı olduğunu söylerler (sözgelişi ikilik ile ikiliğin eidos'u), ama çizgide artık öyle değildir. Bundan, eidos'u farklı görünen birçok şeyin tek bir eidos'u olduğu sonucu çıkar (Pythagorasçılar da bu sonuca varmıştı); her şeyin tek bir eidos'unu kendinde eidos yapmak, ötekileri eidos saymamak da mümkün olur; oysa böylece her şey bir olur.

Tariflerle ilgili konuların bir aporia içerdiği ve bunun hangi sebepten olduğu söylendi. Bu yüzden her şeyi böyle indirgemek ve maddeyi çıkarıp atmak boşuna bir çabadır; çünkü bazı şeyler belki şunda şu, ya da şu hâlde şunlardır. Genç Sokrates'in sık sık kullandığı canlı benzetmesi de doğru değildir; çünkü insanı hakikatten uzaklaştırır ve insanın parçaları olmadan da var olabileceğini, tıpkı dairenin tunç olmadan var olabildiği gibi, varsaymasına yol açar. Ama durum benzer değildir; çünkü canlı hissedilir bir şeydir ve hareket olmadan tarif edilemez; bu yüzden belli bir durumda olan parçalar olmadan da tarif edilemez. Çünkü el her durumda insanın parçası değildir; ancak işini yerine getirebilen, yani canlı olan el insanın parçasıdır; canlı değilse parçası değildir. Matematik nesnelerde ise parçaların logosları neden bütünün logosunun parçaları değildir, sözgelişi yarım dairelerin logosları dairenin logosunun? Çünkü bunlar hissedilir değil mi? Yoksa bu bir fark yaratmaz mı? Çünkü hissedilir olmayan bazı şeylerin de maddesi olacaktır.

1036b

οὐδὲν γὰρ ἂν ἧττον ἦν ὁ χαλκὸς οὐδὲν τοῦ εἴδους· χαλεπὸν δὲ ἀφελεῖν τοῦτον τῇ διανοίᾳ. οἷον τὸ τοῦ ἀνθρώπου εἶδος ἀεὶ ἐν σαρξὶ φαίνεται καὶ ὀστοῖς καὶ τοῖς τοιούτοις μέρεσιν· ἆρʼ οὖν καὶ ἐστὶ ταῦτα μέρη τοῦ εἴδους καὶ τοῦ λόγου; ἢ οὔ, ἀλλʼ ὕλη, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ καὶ ἐπʼ ἄλλων ἐπιγίγνεσθαι ἀδυνατοῦμεν χωρίσαι; ἐπεὶ δὲ τοῦτο δοκεῖ μὲν ἐνδέχεσθαι ἄδηλον δὲ πότε, ἀποροῦσί τινες ἤδη καὶ ἐπὶ τοῦ κύκλου καὶ τοῦ τριγώνου ὡς οὐ προσῆκον γραμμαῖς ὁρίζεσθαι καὶ τῷ συνεχεῖ, ἀλλὰ πάντα καὶ ταῦτα ὁμοίως λέγεσθαι ὡσανεὶ σάρκες καὶ ὀστᾶ τοῦ ἀνθρώπου καὶ χαλκὸς καὶ λίθος τοῦ ἀνδριάντος· καὶ ἀνάγουσι πάντα εἰς τοὺς ἀριθμούς, καὶ γραμμῆς τὸν λόγον τὸν τῶν δύο εἶναί φασιν. καὶ τῶν τὰς ἰδέας λεγόντων οἱ μὲν αὐτογραμμὴν τὴν δυάδα, οἱ δὲ τὸ εἶδος τῆς γραμμῆς, ἔνια μὲν γὰρ εἶναι τὸ αὐτὸ τὸ εἶδος καὶ οὗ τὸ εἶδος (οἷον δυάδα καὶ τὸ εἶδος δυάδος), ἐπὶ γραμμῆς δὲ οὐκέτι. συμβαίνει δὴ ἕν τε πολλῶν εἶδος εἶναι ὧν τὸ εἶδος φαίνεται ἕτερον (ὅπερ καὶ τοῖς Πυθαγορείοις συνέβαινεν), καὶ ἐνδέχεται ἓν πάντων ποιεῖν αὐτὸ εἶδος, τὰ δʼ ἄλλα μὴ εἴδη· καίτοι οὕτως ἓν πάντα ἔσται. ὅτι μὲν οὖν ἔχει τινὰ ἀπορίαν τὰ περὶ τοὺς ὁρισμούς, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν, εἴρηται· διὸ καὶ τὸ πάντα ἀνάγειν οὕτω καὶ ἀφαιρεῖν τὴν ὕλην περίεργον· ἔνια γὰρ ἴσως τόδʼ ἐν τῷδʼ ἐστὶν ἢ ὡδὶ ταδὶ ἔχοντα. καὶ ἡ παραβολὴ ἡ ἐπὶ τοῦ ζῴου, ἣν εἰώθει λέγειν Σωκράτης ὁ νεώτερος, οὐ καλῶς ἔχει· ἀπάγει γὰρ ἀπὸ τοῦ ἀληθοῦς, καὶ ποιεῖ ὑπολαμβάνειν ὡς ἐνδεχόμενον εἶναι τὸν ἄνθρωπον ἄνευ τῶν μερῶν, ὥσπερ ἄνευ τοῦ χαλκοῦ τὸν κύκλον. τὸ δʼ οὐχ ὅμοιον· αἰσθητὸν γάρ τι τὸ ζῷον, καὶ ἄνευ κινήσεως οὐκ ἔστιν ὁρίσασθαι, διὸ οὐδʼ ἄνευ τῶν μερῶν ἐχόντων πώς. οὐ γὰρ πάντως τοῦ ἀνθρώπου μέρος ἡ χείρ, ἀλλʼ ἢ δυναμένη τὸ ἔργον ἀποτελεῖν, ὥστε ἔμψυχος οὖσα· μὴ ἔμψυχος δὲ οὐ μέρος. περὶ δὲ τὰ μαθηματικὰ διὰ τί οὐκ εἰσὶ μέρη οἱ λόγοι τῶν λόγων, οἷον τοῦ κύκλου τὰ ἡμικύκλια; οὐ γάρ ἐστιν αἰσθητὰ ταῦτα. ἢ οὐθὲν διαφέρει; ἔσται γὰρ ὕλη ἐνίων καὶ μὴ αἰσθητῶν·

1037aÇünkü "ne idiyse o olmak" ve kendi başına eidos olmayıp "bu belirli şey" olan her şeyin bir maddesi vardır. Demek ki bunlar küllî dairenin parçaları olmayacak, ama daha önce söylendiği gibi cüzî dairelerin parçaları olacaktır; çünkü maddenin kimi hissedilir, kimi düşünülürdür. Psykhē'nin ilk ousia, bedenin madde, insanın ya da canlının da ikisinden oluşan ve küllî olarak alınan şey olduğu açıktır. Sokrates ve Koriskos ise, psykhē de Sokrates ise, iki anlamda söylenir (kimileri onu psykhē olarak, kimileri bileşik bütün olarak anlar); mutlak olarak şu psykhē ile şu beden anlamına geliyorsa, küllî nasılsa cüzî de öyledir. Bu tür ousia'ların maddesi dışında başka bir ousia olup olmadığını, sayılar ya da bu türden bir şey gibi başka bir ousia aramak gerekip gerekmediğini sonra incelemeliyiz. Hissedilir ousia'lar hakkında da belirleme yapmaya bunun için çalışıyoruz; çünkü hissedilir ousia'ları incelemek bir bakıma tabiat biliminin, yani ikinci felsefenin işidir; tabiat bilimcinin yalnız maddeyi değil, logosa göre olan ousia'yı da, hatta daha çok onu bilmesi gerekir. Tariflerde logostaki öğelerin nasıl parçalar olduğunu ve tarifin neden tek bir logos olduğunu (çünkü şeyin bir olduğu açıktır; ama şey parçaları olduğu hâlde neyle birdir?) sonra incelemeliyiz.

"Ne idiyse o olmak"ın ne olduğu ve nasıl kendi başına olduğu, her şey için küllî olarak söylendi. Kimi şeylerin "ne idiyse o olmak" logosunun tarif edilen şeyin parçalarını neden içerdiği, kimilerininkinin neden içermediği de söylendi. Ousia'nın logosunda madde olarak parça olan şeylerin bulunmayacağı da söylendi; çünkü bunlar o ousia'nın değil, bileşik ousia'nın parçalarıdır. Bileşik ousia'nın ise bir bakıma logosu vardır, bir bakıma yoktur: maddeyle birlikte logosu yoktur (çünkü madde belirsizdir), ama ilk ousia'ya göre vardır; sözgelişi insanın logosu psykhē'nin logosudur. Çünkü ousia içkin eidos'tur; bileşik ousia, onunla maddeden oluşan ousia diye adlandırılır; sözgelişi içbükeylik böyledir: basık burun ve basıklık bundan ve burundan oluşur (burun bunlarda iki kez bulunacaktır). Bileşik ousia'da ise, sözgelişi basık burunda ya da Kallias'ta madde de bulunacaktır. Son olarak "ne idiyse o olmak" ile şeyin kendisinin bazı durumlarda aynı olduğu söylendi; ilk ousia'larda olduğu gibi, sözgelişi eğrilik ile eğri olmak, eğer eğrilik ilk ise (ilk derken, bir şeyin bir başka şeyde, yani madde olarak bir dayanakta bulunmasıyla söylenmeyeni kastediyorum). Madde olan ya da maddeyle birleşmiş olan şeylerde ise ikisi aynı değildir; araz olarak bir olsalar bile, sözgelişi Sokrates ve müzisyen gibi; çünkü bunlar araz olarak aynıdır.

1037a

καὶ παντὸς γὰρ ὕλη τις ἔστιν ὃ μὴ ἔστι τί ἦν εἶναι καὶ εἶδος αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἀλλὰ τόδε τι. κύκλου μὲν οὖν οὐκ ἔσται τοῦ καθόλου, τῶν δὲ καθʼ ἕκαστα ἔσται μέρη ταῦτα, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· ἔστι γὰρ ὕλη ἡ μὲν αἰσθητὴ ἡ δὲ νοητή. δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἡ μὲν ψυχὴ οὐσία ἡ πρώτη, τὸ δὲ σῶμα ὕλη, ὁ δʼ ἄνθρωπος ἢ τὸ ζῷον τὸ ἐξ ἀμφοῖν ὡς καθόλου· Σωκράτης δὲ καὶ Κορίσκος, εἰ μὲν καὶ ἡ ψυχὴ Σωκράτης, διττόν (οἱ μὲν γὰρ ὡς ψυχὴν οἱ δʼ ὡς τὸ σύνολον), εἰ δʼ ἁπλῶς ἡ ψυχὴ ἥδε καὶ ⟨τὸ⟩ σῶμα τόδε, ὥσπερ τὸ καθόλου [τε] καὶ τὸ καθʼ ἕκαστον. πότερον δὲ ἔστι παρὰ τὴν ὕλην τῶν τοιούτων οὐσιῶν τις ἄλλη, καὶ δεῖ ζητεῖν οὐσίαν ἑτέραν τινὰ οἷον ἀριθμοὺς ἤ τι τοιοῦτον, σκεπτέον ὕστερον. τούτου γὰρ χάριν καὶ περὶ τῶν αἰσθητῶν οὐσιῶν πειρώμεθα διορίζειν, ἐπεὶ τρόπον τινὰ τῆς φυσικῆς καὶ δευτέρας φιλοσοφίας ἔργον ἡ περὶ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας θεωρία· οὐ γὰρ μόνον περὶ τῆς ὕλης δεῖ γνωρίζειν τὸν φυσικὸν ἀλλὰ καὶ τῆς κατὰ τὸν λόγον, καὶ μᾶλλον. ἐπὶ δὲ τῶν ὁρισμῶν πῶς μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τί εἷς λόγος ὁ ὁρισμός (δῆλον γὰρ ὅτι τὸ πρᾶγμα ἕν, τὸ δὲ πρᾶγμα τίνι ἕν, μέρη γε ἔχον;), σκεπτέον ὕστερον. τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ πῶς αὐτὸ καθʼ αὑτό, καθόλου περὶ παντὸς εἴρηται, καὶ διὰ τί τῶν μὲν ὁ λόγος ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι ἔχει τὰ μόρια τοῦ ὁριζομένου τῶν δʼ οὔ, καὶ ὅτι ἐν μὲν τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ τὰ οὕτω μόρια ὡς ὕλη οὐκ ἐνέσται—οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἐκείνης μόρια τῆς οὐσίας ἀλλὰ τῆς συνόλου, ταύτης δέ γʼ ἔστι πως λόγος καὶ οὐκ ἔστιν· μετὰ μὲν γὰρ τῆς ὕλης οὐκ ἔστιν (ἀόριστον γάρ), κατὰ τὴν πρώτην δʼ οὐσίαν ἔστιν, οἷον ἀνθρώπου ὁ τῆς ψυχῆς λόγος· ἡ γὰρ οὐσία ἐστὶ τὸ εἶδος τὸ ἐνόν, ἐξ οὗ καὶ τῆς ὕλης ἡ σύνολος λέγεται οὐσία, οἷον ἡ κοιλότης (ἐκ γὰρ ταύτης καὶ τῆς ῥινὸς σιμὴ ῥὶς καὶ ἡ σιμότης ἐστί [δὶς γὰρ ἐν τούτοις ὑπάρξει ἡ ῥίς])—ἐν δὲ τῇ συνόλῳ οὐσίᾳ, οἷον ῥινὶ σιμῇ ἢ Καλλίᾳ, ἐνέσται καὶ ἡ ὕλη· καὶ ὅτι τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ἕκαστον ἐπὶ τινῶν μὲν ταὐτό,

1037b

ὥσπερ ἐπὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν, οἷον καμπυλότης καὶ καμπυλότητι εἶναι, εἰ πρώτη ἐστίν (λέγω δὲ πρώτην ἣ μὴ λέγεται τῷ ἄλλο ἐν ἄλλῳ εἶναι καὶ ὑποκειμένῳ ὡς ὕλῃ), ὅσα δὲ ὡς ὕλη ἢ ὡς συνειλημμένα τῇ ὕλῃ, οὐ ταὐτό, οὐδʼ ⟨εἰ⟩ κατὰ συμβεβηκὸς ἕν, οἷον Σωκράτης καὶ τὸ μουσικόν· ταῦτα γὰρ ταὐτὰ κατὰ συμβεβηκός.

1037b512. Bölüm

Şimdi önce, Analitikler'de tarif hakkında söylenmemiş olanları söyleyelim; çünkü orada dile getirilen aporia ousia hakkındaki incelemelere yararlıdır. Kastettiğim aporia şudur: logosuna tarif dediğimiz şey neden birdir? Sözgelişi insan için iki ayaklı canlı; bu onun logosu olsun. Bu neden bir şeydir de çok değildir, canlı ve iki ayaklı? İnsan ve beyaz söz konusu olduğunda, biri ötekine ait değilse çoktur; ama ait olduğunda ve dayanak, yani insan, bir hâle uğradığında birdir; çünkü o zaman bir şey olur ve beyaz insan ortaya çıkar. Burada ise biri ötekinden pay almaz; çünkü cins ayrımlardan pay alıyor görünmez (yoksa aynı şey aynı anda zıtlardan pay alırdı; çünkü cinsi bölen ayrımlar birbirine zıttır). Pay alsa bile, ayrımlar birden çoksa, sözgelişi karada yürüyen, iki ayaklı, kanatsız, aynı akıl yürütme geçerlidir. Bunlar neden bir şeydir de çok değildir? İçinde bulundukları için değil; çünkü böyle olsaydı her şeyden bir şey oluşurdu. Oysa tarifte bulunan şeylerin bir olması gerekir; çünkü tarif bir ve ousia'nın logosudur, dolayısıyla tek bir şeyin logosu olmalıdır; nitekim ousia, dediğimiz gibi, bir şeyi ve "bu belirli şey"i gösterir.

Önce bölmelerle yapılan tarifleri incelemeliyiz. Tarifte ilk söylenen cins ile ayrımlardan başka bir şey yoktur; öteki cinsler ilk cins ile onunla birlikte alınan ayrımlardır; sözgelişi ilk cins canlı, ondan sonraki iki ayaklı canlı, sonra yine iki ayaklı kanatsız canlıdır; daha çok terimle söylense de durum aynıdır.

1037b5

νῦν δὲ λέγωμεν πρῶτον ἐφʼ ὅσον ἐν τοῖς ἀναλυτικοῖς περὶ ὁρισμοῦ μὴ εἴρηται· ἡ γὰρ ἐν ἐκείνοις ἀπορία λεχθεῖσα πρὸ ἔργου τοῖς περὶ τῆς οὐσίας ἐστὶ λόγοις. λέγω δὲ ταύτην τὴν ἀπορίαν, διὰ τί ποτε ἕν ἐστιν οὗ τὸν λόγον ὁρισμὸν εἶναί φαμεν, οἷον τοῦ ἀνθρώπου τὸ ζῷον δίπουν· ἔστω γὰρ οὗτος αὐτοῦ λόγος. διὰ τί δὴ τοῦτο ἕν ἐστιν ἀλλʼ οὐ πολλά, ζῷον καὶ δίπουν· ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ ἄνθρωπος καὶ λευκὸν πολλὰ μέν ἐστιν ὅταν μὴ ὑπάρχῃ θατέρῳ θάτερον, ἓν δὲ ὅταν ὑπάρχῃ καὶ πάθῃ τι τὸ ὑποκείμενον, ὁ ἄνθρωπος (τότε γὰρ ἓν γίγνεται καὶ ἔστιν ὁ λευκὸς ἄνθρωπος)· ἐνταῦθα δʼ οὐ μετέχει θατέρου θάτερον· τὸ γὰρ γένος οὐ δοκεῖ μετέχειν τῶν διαφορῶν (ἅμα γὰρ ἂν τῶν ἐναντίων τὸ αὐτὸ μετεῖχεν· αἱ γὰρ διαφοραὶ ἐναντίαι αἷς διαφέρει τὸ γένος). εἰ δὲ καὶ μετέχει, ὁ αὐτὸς λόγος, εἴπερ εἰσὶν αἱ διαφοραὶ πλείους, οἷον πεζὸν δίπουν ἄπτερον. διὰ τί γὰρ ταῦθʼ ἓν ἀλλʼ οὐ πολλά; οὐ γὰρ ὅτι ἐνυπάρχει· οὕτω μὲν γὰρ ἐξ ἁπάντων ἔσται ἕν. δεῖ δέ γε ἓν εἶναι ὅσα ἐν τῷ ὁρισμῷ· ὁ γὰρ ὁρισμὸς λόγος τίς ἐστιν εἷς καὶ οὐσίας, ὥστε ἑνός τινος δεῖ αὐτὸν εἶναι λόγον· καὶ γὰρ ἡ οὐσία ἕν τι καὶ τόδε τι σημαίνει, ὡς φαμέν.—δεῖ δὲ ἐπισκοπεῖν πρῶτον περὶ τῶν κατὰ τὰς διαιρέσεις ὁρισμῶν. οὐδὲν γὰρ ἕτερόν ἐστιν ἐν τῷ ὁρισμῷ πλὴν τὸ πρῶτον λεγόμενον γένος καὶ αἱ διαφοραί· τὰ δʼ ἄλλα γένη ἐστὶ τό τε πρῶτον καὶ μετὰ τούτου αἱ συλλαμβανόμεναι διαφοραί, οἷον τὸ πρῶτον ζῷον, τὸ δὲ ἐχόμενον ζῷον δίπουν, καὶ πάλιν ζῷον δίπουν ἄπτερον· ὁμοίως δὲ κἂν διὰ πλειόνων λέγηται.

1038aGenel olarak çok terimle ya da az terimle söylenmesi hiç fark etmez; dolayısıyla az terimle ya da iki terimle söylenmesi de fark etmez. İki terimin biri ayrım, öteki cinstir; sözgelişi iki ayaklı canlıda canlı cins, öteki ayrımdır. Cins mutlak olarak cinsin türlerinin dışında yoksa, ya da varsa ama madde olarak varsa (ses cins ve maddedir, ayrımlar da ondan türleri, yani harfleri yapar), tarifin ayrımlardan kurulan logos olduğu açıktır.

Ama ayrımın ayrımıyla da bölmek gerekir; sözgelişi canlının bir ayrımı ayaklı olmaktır; sonra ayaklı canlının ayrımını da ayaklı olması bakımından bulmak gerekir. Dolayısıyla, doğru konuşacaksa, ayaklının bir kısmı kanatlı, bir kısmı kanatsızdır dememelidir (bunu ancak beceriksizlikten yapar); bir kısmı yarık ayaklı, bir kısmı yarıksız ayaklıdır demelidir; çünkü bunlar ayağın ayrımlarıdır: yarık ayaklılık bir tür ayaklılıktır. Böylece hep, ayrımı olmayan şeylere varana kadar ilerlemek ister; o zaman ayağın ayrımlar kadar türü olacak, ayaklı canlılar da ayrımların sayısınca olacaktır. Durum böyleyse, son ayrımın şeyin ousia'sı ve tarifi olacağı açıktır; çünkü tariflerde aynı şeyleri birçok kez söylememek gerekir, bu gereksizdir. Oysa böyle olur: "ayaklı iki ayaklı canlı" diyen, "ayakları olan, iki ayağı olan canlı" demekten başka bir şey söylememiş olur; bunu da kendine has bölmeyle bölerse, aynı şeyi ayrımların sayısı kadar tekrar edecektir. Ayrımın ayrımı alınırsa, son ayrım tek başına eidos ve ousia olacaktır; araz bakımından bölünürse, sözgelişi ayaklılar beyaz ve siyah diye bölünürse, kesim sayısı kadar ayrım olacaktır. Dolayısıyla tarifin ayrımlardan, doğru yapıldığında da bunların sonuncusundan kurulan logos olduğu açıktır. Biri bu tür tariflerin sırasını değiştirse, sözgelişi insanın tarifinde "iki ayaklı ayaklı canlı" dese, bu açıkça görülür; çünkü iki ayaklı söylendikten sonra ayaklı demek gereksizdir. Ousia'da ise sıra yoktur; çünkü birini sonra, birini önce nasıl düşünebiliriz? Bölmelerle yapılan tariflerin nasıl şeyler olduğu hakkında ilk olarak bu kadarını söylemiş olalım.

1038a

ὅλως δʼ οὐδὲν διαφέρει διὰ πολλῶν ἢ διʼ ὀλίγων λέγεσθαι, ὥστʼ οὐδὲ διʼ ὀλίγων ἢ διὰ δυοῖν· τοῖν δυοῖν δὲ τὸ μὲν διαφορὰ τὸ δὲ γένος, οἷον τοῦ ζῷον δίπουν τὸ μὲν ζῷον γένος διαφορὰ δὲ θάτερον. εἰ οὖν τὸ γένος ἁπλῶς μὴ ἔστι παρὰ τὰ ὡς γένους εἴδη, ἢ εἰ ἔστι μὲν ὡς ὕλη δʼ ἐστίν (ἡ μὲν γὰρ φωνὴ γένος καὶ ὕλη, αἱ δὲ διαφοραὶ τὰ εἴδη καὶ τὰ στοιχεῖα ἐκ ταύτης ποιοῦσιν), φανερὸν ὅτι ὁ ὁρισμός ἐστιν ὁ ἐκ τῶν διαφορῶν λόγος. ἀλλὰ μὴν καὶ δεῖ γε διαιρεῖσθαι τῇ τῆς διαφορᾶς διαφορᾷ, οἷον ζῴου διαφορὰ τὸ ὑπόπουν· πάλιν τοῦ ζῴου τοῦ ὑπόποδος τὴν διαφορὰν δεῖ εἶναι ᾗ ὑπόπουν, ὥστʼ οὐ λεκτέον τοῦ ὑπόποδος τὸ μὲν πτερωτὸν τὸ δὲ ἄπτερον, ἐάνπερ λέγῃ καλῶς (ἀλλὰ διὰ τὸ ἀδυνατεῖν ποιήσει τοῦτο), ἀλλʼ ἢ τὸ μὲν σχιζόπουν τὸ δʼ ἄσχιστον· αὗται γὰρ διαφοραὶ ποδός· ἡ γὰρ σχιζοποδία ποδότης τις. καὶ οὕτως ἀεὶ βούλεται βαδίζειν ἕως ἂν ἔλθῃ εἰς τὰ ἀδιάφορα· τότε δʼ ἔσονται τοσαῦτα εἴδη ποδὸς ὅσαιπερ αἱ διαφοραί, καὶ τὰ ὑπόποδα ζῷα ἴσα ταῖς διαφοραῖς. εἰ δὴ ταῦτα οὕτως ἔχει, φανερὸν ὅτι ἡ τελευταία διαφορὰ ἡ οὐσία τοῦ πράγματος ἔσται καὶ ὁ ὁρισμός, εἴπερ μὴ δεῖ πολλάκις ταὐτὰ λέγειν ἐν τοῖς ὅροις· περίεργον γάρ. συμβαίνει δέ γε τοῦτο· ὅταν γὰρ εἴπῃ ζῷον ὑπόπουν δίπουν, οὐδὲν ἄλλο εἴρηκεν ἢ ζῷον πόδας ἔχον, δύο πόδας ἔχον· κἂν τοῦτο διαιρῇ τῇ οἰκείᾳ διαιρέσει, πλεονάκις ἐρεῖ καὶ ἰσάκις ταῖς διαφοραῖς. ἐὰν μὲν δὴ διαφορᾶς διαφορὰ γίγνηται, μία ἔσται ἡ τελευταία τὸ εἶδος καὶ ἡ οὐσία· ἐὰν δὲ κατὰ συμβεβηκός, οἷον εἰ διαιροῖ τοῦ ὑπόποδος τὸ μὲν λευκὸν τὸ δὲ μέλαν, τοσαῦται ὅσαι ἂν αἱ τομαὶ ὦσιν. ὥστε φανερὸν ὅτι ὁ ὁρισμὸς λόγος ἐστὶν ὁ ἐκ τῶν διαφορῶν, καὶ τούτων τῆς τελευταίας κατά γε τὸ ὀρθόν. δῆλον δʼ ἂν εἴη, εἴ τις μετατάξειε τοὺς τοιούτους ὁρισμούς, οἷον τὸν τοῦ ἀνθρώπου, λέγων ζῷον δίπουν ὑπόπουν· περίεργον γὰρ τὸ ὑπόπουν εἰρημένου τοῦ δίποδος. τάξις δʼ οὐκ ἔστιν ἐν τῇ οὐσίᾳ· πῶς γὰρ δεῖ νοῆσαι τὸ μὲν ὕστερον τὸ δὲ πρότερον; περὶ μὲν οὖν τῶν κατὰ τὰς διαιρέσεις ὁρισμῶν τοσαῦτα εἰρήσθω τὴν πρώτην, ποῖοί τινές εἰσιν.

1038b13. Bölüm

Araştırmamız ousia hakkında olduğuna göre, yeniden ona dönelim. Dayanağın, "ne idiyse o olmak"ın ve bunlardan oluşanın ousia olduğu söylendiği gibi, küllînin de ousia olduğu söylenir. Bunlardan ikisi hakkında konuştuk: "ne idiyse o olmak" ve dayanak hakkında; dayanağın iki şekilde dayanak olduğunu, ya canlının hâllere dayanak olması gibi "bu belirli şey" olarak, ya da maddenin entelekheia'ya dayanak olması gibi olduğunu söyledik. Bazıları küllînin de en çok sebep olduğunu, küllînin ilke olduğunu düşünür; bu yüzden bunu da ele alalım. Çünkü küllî olarak söylenen şeylerden herhangi birinin ousia olması imkânsız görünüyor. İlk olarak her şeyin ousia'sı, ona has olan, başka bir şeye ait olmayan ousia'dır; küllî ise ortaktır; çünkü tabiatça birden çok şeye ait olabilene küllî denir. O hâlde bu neyin ousia'sı olacak? Ya hepsinin ya da hiçbirinin; hepsinin olması mümkün değildir; birinin olursa, ötekiler de o olacaktır; çünkü ousia'ları bir ve "ne idiyse o olmak"ları bir olan şeyler kendileri de birdir. Ayrıca ousia, bir dayanak hakkında söylenmeyen şeydir; küllî ise her zaman bir dayanak hakkında söylenir.

Peki küllî "ne idiyse o olmak" gibi ousia olamaz da onun içinde bulunabilir mi; sözgelişi canlının insanda ve atta bulunması gibi? O zaman onun bir logosu olduğu açıktır. Ousia'da bulunan her şeyin logosu olmasa da bir şey fark etmez; çünkü bu yine de bir şeyin ousia'sı olacaktır, tıpkı insanın, içinde bulunduğu insanın ousia'sı olması gibi; dolayısıyla aynı sonuç yine çıkacaktır: canlı gibi bir şey, içinde kendine has olarak bulunduğu şeyin ousia'sı olacaktır. Ayrıca "bu belirli şey" ve ousia, bazı şeylerden oluşuyorsa, ousia'lardan ve "bu belirli şey"den değil de keyfiyetten oluşması hem imkânsız hem saçmadır; çünkü o zaman ousia olmayan şey, yani keyfiyet, ousia'dan ve "bu belirli şey"den önce olurdu. Bu imkânsızdır; çünkü ne logosça ne zamanca ne de oluşça ousia'nın hâllerinin ousia'dan önce olması mümkündür; yoksa ayrı da olurlardı. Ayrıca Sokrates'te, yani bir ousia'da bir ousia bulunacak, dolayısıyla bu iki şeyin ousia'sı olacaktır. Genel olarak, insan ve bu şekilde söylenen şeyler ousia ise, logostaki öğelerden hiçbirinin hiçbir şeyin ousia'sı olmadığı, onlardan ayrı ya da başka bir şeyde var olmadığı sonucu çıkar; demek istediğim, sözgelişi belirli canlıların dışında bir canlı olmadığı, logoslardaki öteki öğelerden hiçbirinin de olmadığıdır. Bunlardan bakınca, küllî olarak ait olan şeylerden hiçbirinin ousia olmadığı, ortak olarak yüklenen şeylerden hiçbirinin "bu belirli şey"i değil, "şu türden"i gösterdiği açıktır.

1038b

ἐπεὶ δὲ περὶ τῆς οὐσίας ἡ σκέψις ἐστί, πάλιν ἐπανέλθωμεν. λέγεται δʼ ὥσπερ τὸ ὑποκείμενον οὐσία εἶναι καὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸ ἐκ τούτων, καὶ τὸ καθόλου. περὶ μὲν οὖν τοῖν δυοῖν εἴρηται (καὶ γὰρ περὶ τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τοῦ ὑποκειμένου, ὅτι διχῶς ὑπόκειται, ἢ τόδε τι ὄν, ὥσπερ τὸ ζῷον τοῖς πάθεσιν, ἢ ὡς ἡ ὕλη τῇ ἐντελεχείᾳ), δοκεῖ δὲ καὶ τὸ καθόλου αἴτιόν τισιν εἶναι μάλιστα, καὶ εἶναι ἀρχὴ τὸ καθόλου· διὸ ἐπέλθωμεν καὶ περὶ τούτου. ἔοικε γὰρ ἀδύνατον εἶναι οὐσίαν εἶναι ὁτιοῦν τῶν καθόλου λεγομένων. πρῶτον μὲν γὰρ οὐσία ἑκάστου ἡ ἴδιος ἑκάστῳ, ἣ οὐχ ὑπάρχει ἄλλῳ, τὸ δὲ καθόλου κοινόν· τοῦτο γὰρ λέγεται καθόλου ὃ πλείοσιν ὑπάρχειν πέφυκεν. τίνος οὖν οὐσία τοῦτʼ ἔσται; ἢ γὰρ πάντων ἢ οὐδενός, πάντων δʼ οὐχ οἷόν τε· ἑνὸς δʼ εἰ ἔσται, καὶ τἆλλα τοῦτʼ ἔσται· ὧν γὰρ μία ἡ οὐσία καὶ τὸ τί ἦν εἶναι ἕν, καὶ αὐτὰ ἕν. ἔτι οὐσία λέγεται τὸ μὴ καθʼ ὑποκειμένου, τὸ δὲ καθόλου καθʼ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται ἀεί. ἀλλʼ ἆρα οὕτω μὲν οὐκ ἐνδέχεται ὡς τὸ τί ἦν εἶναι, ἐν τούτῳ δὲ ἐνυπάρχειν, οἷον τὸ ζῷον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ καὶ ἵππῳ; οὐκοῦν δῆλον ὅτι ἔστι τις αὐτοῦ λόγος. διαφέρει δʼ οὐθὲν οὐδʼ εἰ μὴ πάντων λόγος ἔστι τῶν ἐν τῇ οὐσίᾳ· οὐδὲν γὰρ ἧττον οὐσία τοῦτʼ ἔσται τινός, ὡς ὁ ἄνθρωπος τοῦ ἀνθρώπου ἐν ᾧ ὑπάρχει, ὥστε τὸ αὐτὸ συμβήσεται πάλιν· ἔσται γὰρ ἐκείνου οὐσία, οἷον τὸ ζῷον, ἐν ᾧ ὡς ἴδιον ὑπάρχει. ἔτι δὲ καὶ ἀδύνατον καὶ ἄτοπον τὸ τόδε καὶ οὐσίαν, εἰ ἔστιν ἔκ τινων, μὴ ἐξ οὐσιῶν εἶναι μηδʼ ἐκ τοῦ τόδε τι ἀλλʼ ἐκ ποιοῦ· πρότερον γὰρ ἔσται μὴ οὐσία τε καὶ τὸ ποιὸν οὐσίας τε καὶ τοῦ τόδε. ὅπερ ἀδύνατον· οὔτε λόγῳ γὰρ οὔτε χρόνῳ οὔτε γενέσει οἷόν τε τὰ πάθη τῆς οὐσίας εἶναι πρότερα· ἔσται γὰρ καὶ χωριστά. ἔτι τῷ Σωκράτει ἐνυπάρξει οὐσία οὐσίᾳ, ὥστε δυοῖν ἔσται οὐσία. ὅλως δὲ συμβαίνει, εἰ ἔστιν οὐσία ὁ ἄνθρωπος καὶ ὅσα οὕτω λέγεται, μηθὲν τῶν ἐν τῷ λόγῳ εἶναι μηδενὸς οὐσίαν μηδὲ χωρὶς ὑπάρχειν αὐτῶν μηδʼ ἐν ἄλλῳ, λέγω δʼ οἷον οὐκ εἶναί τι ζῷον παρὰ τὰ τινά, οὐδʼ ἄλλο τῶν ἐν τοῖς λόγοις οὐδέν. ἔκ τε δὴ τούτων θεωροῦσι φανερὸν ὅτι οὐδὲν τῶν καθόλου ὑπαρχόντων οὐσία ἐστί, καὶ ὅτι οὐδὲν σημαίνει τῶν κοινῇ κατηγορουμένων τόδε τι,

1039aYoksa başka birçok saçma sonuçla birlikte üçüncü insan da ortaya çıkar. Bu, şöyle de açıktır: bir ousia'nın, içinde entelekheia hâlinde bulunan ousia'lardan oluşması imkânsızdır; çünkü entelekheia hâlinde iki olan şeyler hiçbir zaman entelekheia hâlinde bir olmaz; ama kuvve hâlinde iki iseler bir olur (sözgelişi iki kat, kuvve hâlinde iki yarımdan oluşur; çünkü entelekheia ayırır). Dolayısıyla ousia birse, içinde bulunan ousia'lardan oluşmayacaktır; Demokritos da bu anlamda doğru söyler: ikiden bir ya da birden iki oluşmasının imkânsız olduğunu söyler; çünkü onun için ousia'ları bölünemez büyüklükler oluşturur. Sayı için de durumun aynı olacağı açıktır, eğer bazılarının dediği gibi sayı birimlerin bir araya gelmesiyse; çünkü ya ikilik bir değildir ya da onda entelekheia hâlinde birim yoktur.

Bu sonuç bir aporia doğurur. Çünkü hiçbir ousia, küllîler "bu belirli şey"i değil "şu türden"i gösterdiği için onlardan oluşamıyorsa, hiçbir bileşik ousia da entelekheia hâlindeki ousia'lardan oluşamıyorsa, her ousia bileşimsiz olur; dolayısıyla hiçbir ousia'nın logosu da olmaz. Oysa herkes tarifin ya yalnız ya da en çok ousia'nın tarifi olduğunu düşünür ve bu daha önce de söylendi; şimdi ise onun bile tarifi yok. Öyleyse hiçbir şeyin tarifi olmayacak; yoksa bir bakıma olacak, bir bakıma olmayacak mı? Söylenen, sonra söyleyeceklerimizden daha açık anlaşılacaktır.

1039a

ἀλλὰ τοιόνδε. εἰ δὲ μή, ἄλλα τε πολλὰ συμβαίνει καὶ ὁ τρίτος ἄνθρωπος. ἔτι δὲ καὶ ὧδε δῆλον. ἀδύνατον γὰρ οὐσίαν ἐξ οὐσιῶν εἶναι ἐνυπαρχουσῶν ὡς ἐντελεχείᾳ· τὰ γὰρ δύο οὕτως ἐντελεχείᾳ οὐδέποτε ἓν ἐντελεχείᾳ, ἀλλʼ ἐὰν δυνάμει δύο ᾖ, ἔσται ἕν (οἷον ἡ διπλασία ἐκ δύο ἡμίσεων δυνάμει γε· ἡ γὰρ ἐντελέχεια χωρίζει), ὥστʼ εἰ ἡ οὐσία ἕν, οὐκ ἔσται ἐξ οὐσιῶν ἐνυπαρχουσῶν καὶ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, ὃν λέγει Δημόκριτος ὀρθῶς· ἀδύνατον γὰρ εἶναί φησιν ἐκ δύο ἓν ἢ ἐξ ἑνὸς δύο γενέσθαι· τὰ γὰρ μεγέθη τὰ ἄτομα τὰς οὐσίας ποιεῖ. ὁμοίως τοίνυν δῆλον ὅτι καὶ ἐπʼ ἀριθμοῦ ἕξει, εἴπερ ἐστὶν ὁ ἀριθμὸς σύνθεσις μονάδων, ὥσπερ λέγεται ὑπό τινων· ἢ γὰρ οὐχ ἓν ἡ δυὰς ἢ οὐκ ἔστι μονὰς ἐν αὐτῇ ἐντελεχείᾳ.—ἔχει δὲ τὸ συμβαῖνον ἀπορίαν. εἰ γὰρ μήτε ἐκ τῶν καθόλου οἷόν τʼ εἶναι μηδεμίαν οὐσίαν διὰ τὸ τοιόνδε ἀλλὰ μὴ τόδε τι σημαίνειν, μήτʼ ἐξ οὐσιῶν ἐνδέχεται ἐντελεχείᾳ εἶναι μηδεμίαν οὐσίαν σύνθετον, ἀσύνθετον ἂν εἴη οὐσία πᾶσα, ὥστʼ οὐδὲ λόγος ἂν εἴη οὐδεμιᾶς οὐσίας. ἀλλὰ μὴν δοκεῖ γε πᾶσι καὶ ἐλέχθη πάλαι ἢ μόνον οὐσίας εἶναι ὅρον ἢ μάλιστα· νῦν δʼ οὐδὲ ταύτης. οὐδενὸς ἄρʼ ἔσται ὁρισμός· ἢ τρόπον μέν τινα ἔσται τρόπον δέ τινα οὔ. δῆλον δʼ ἔσται τὸ λεγόμενον ἐκ τῶν ὕστερον μᾶλλον.

1039a2014. Bölüm

Bu söylenenlerden, idea'ların ayrı ousia'lar olduğunu söyleyen ve aynı zamanda türü cinsten ve ayrımlardan oluşturanların vardığı sonuç da açıktır. Eidos'lar varsa ve canlı hem insanda hem atta bulunuyorsa, ya sayıca bir ve aynıdır ya da farklıdır; logosça bir olduğu açıktır, çünkü onu söyleyen her ikisinde de aynı logosu açıklar. Kendi başına bir insan, "bu belirli şey" ve ayrı bir şey olarak varsa, onu oluşturan şeylerin de, sözgelişi canlının ve iki ayaklının, "bu belirli şey"i göstermesi, ayrı ve ousia olması zorunludur; dolayısıyla canlının da. Atta ve insanda bulunan canlı, senin kendinle aynı olman gibi aynı ve bir ise, ayrı olarak var olan şeylerde bulunan bir şey nasıl bir olacak ve bu canlı neden kendisinden de ayrı olmayacak?

1039a20

φανερὸν δʼ ἐξ αὐτῶν τούτων τὸ συμβαῖνον καὶ τοῖς τὰς ἰδέας λέγουσιν οὐσίας τε χωριστὰς εἶναι καὶ ἅμα τὸ εἶδος ἐκ τοῦ γένους ποιοῦσι καὶ τῶν διαφορῶν. εἰ γὰρ ἔστι τὰ εἴδη, καὶ τὸ ζῷον ἐν τῷ ἀνθρώπῳ καὶ ἵππῳ, ἤτοι ἓν καὶ ταὐτὸν τῷ ἀριθμῷ ἐστὶν ἢ ἕτερον· τῷ μὲν γὰρ λόγῳ δῆλον ὅτι ἕν· τὸν γὰρ αὐτὸν διέξεισι λόγον ὁ λέγων ἐν ἑκατέρῳ. εἰ οὖν ἐστί τις ἄνθρωπος αὐτὸς καθʼ αὑτὸν τόδε τι καὶ κεχωρισμένον, ἀνάγκη καὶ ἐξ ὧν, οἷον τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν, τόδε τι σημαίνειν καὶ εἶναι χωριστὰ καὶ οὐσίας· ὥστε καὶ τὸ ζῷον. εἰ μὲν οὖν τὸ αὐτὸ καὶ ἓν τὸ ἐν τῷ ἵππῳ καὶ τῷ ἀνθρώπῳ, ὥσπερ σὺ σαυτῷ, πῶς τὸ ἓν ἐν τοῖς οὖσι χωρὶς ἓν ἔσται,

1039bSonra canlı iki ayaklıdan ve çok ayaklıdan pay alacaksa, imkânsız bir sonuç çıkar; çünkü bir ve "bu belirli şey" olan ona aynı anda zıtlar ait olacaktır. Pay almayacaksa, biri canlının iki ayaklı ya da karada yürüyen olduğunu söylediğinde bu ne şekilde olur? Belki bir araya konmuştur, birbirine değiyordur ya da karışmıştır; ama bunların hepsi saçmadır. Yoksa her birinde farklı bir canlı mı var? O zaman ousia'sı canlı olan şeyler, deyim yerindeyse, sonsuz olacaktır; çünkü insan canlıdan araz olarak oluşmaz. Ayrıca kendinde canlı çok olacaktır; çünkü her birindeki canlı bir ousia'dır (başka bir şeye göre söylenmez; söylenseydi insan o şeyden oluşur ve o şey insanın cinsi olurdu); ayrıca insanı oluşturan her şey idea'dır. O hâlde bir şeyin idea'sı başka bir şeyin ousia'sı olmayacaktır (bu imkânsızdır); öyleyse canlılarda bulunan canlıların her biri kendinde canlı olacaktır. Ayrıca bu canlı neden oluşur, kendinde canlıdan nasıl oluşur? Ya da ousia'sı tam olarak canlı olan canlı, kendinde canlının dışında nasıl var olabilir? Hissedilir şeylerde de bu sonuçlar, hatta bunlardan daha saçmaları çıkar. Bu şekilde olması imkânsızsa, bazılarının söylediği anlamda bunların eidos'larının olmadığı açıktır.

1039b

καὶ διὰ τί οὐ καὶ χωρὶς αὑτοῦ ἔσται τὸ ζῷον τοῦτο; ἔπειτα εἰ μὲν μεθέξει τοῦ δίποδος καὶ τοῦ πολύποδος, ἀδύνατόν τι συμβαίνει, τἀναντία γὰρ ἅμα ὑπάρξει αὐτῷ ἑνὶ καὶ τῷδέ τινι ὄντι· εἰ δὲ μή, τίς ὁ τρόπος ὅταν εἴπῃ τις τὸ ζῷον εἶναι δίπουν ἢ πεζόν; ἀλλʼ ἴσως σύγκειται καὶ ἅπτεται ἢ μέμικται· ἀλλὰ πάντα ἄτοπα. ἀλλʼ ἕτερον ἐν ἑκάστῳ· οὐκοῦν ἄπειρα ὡς ἔπος εἰπεῖν ἔσται ὧν ἡ οὐσία ζῷον· οὐ γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς ἐκ ζῴου ἅνθρωπος. ἔτι πολλὰ ἔσται αὐτὸ τὸ ζῷον· οὐσία τε γὰρ τὸ ἐν ἑκάστῳ ζῷον (οὐ γὰρ κατʼ ἄλλο λέγεται· εἰ δὲ μή, ἐξ ἐκείνου ἔσται ὁ ἄνθρωπος καὶ γένος αὐτοῦ ἐκεῖνο), καὶ ἔτι ἰδέαι ἅπαντα ἐξ ὧν ὁ ἄνθρωπος· οὐκοῦν οὐκ ἄλλου μὲν ἰδέα ἔσται ἄλλου δʼ οὐσία (ἀδύνατον γάρ)· αὐτὸ ἄρα ζῷον ἓν ἕκαστον ἔσται τῶν ἐν τοῖς ζῴοις. ἔτι ἐκ τίνος τοῦτο, καὶ πῶς ἐξ αὐτοῦ ζῴου; ἢ πῶς οἷόν τε εἶναι τὸ ζῷον, ᾧ οὐσία τοῦτο αὐτό, παρʼ αὐτὸ τὸ ζῷον; ἔτι δʼ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ταῦτά τε συμβαίνει καὶ τούτων ἀτοπώτερα. εἰ δὴ ἀδύνατον οὕτως ἔχειν, δῆλον ὅτι οὐκ ἔστιν εἴδη αὐτῶν οὕτως ὥς τινές φασιν.

1039b1515. Bölüm

Bileşik bütün ile logos farklı ousia'lar olduğuna göre (demek istediğim, biri maddeyle birleşmiş logos olarak ousia'dır, öteki mutlak olarak logostur), birinci anlamda ousia denenlerin yok oluşu vardır (çünkü oluşları da vardır); logosun ise yok olacak şekilde yok oluşu yoktur (oluşu da yoktur; çünkü oluşan ev olmak değil, şu ev olmaktır); logoslar oluşmadan ve yok olmadan vardır ve yoktur; çünkü kimsenin bunları doğurmadığı ya da yapmadığı gösterilmiştir. Bu yüzden cüzî hissedilir ousia'ların ne tarifi ne de ispatı vardır; çünkü onların hem var olabilen hem olmayabilen türden bir maddesi vardır; bu yüzden cüzî olanların hepsi yok olabilir. İspat zorunlu şeylerin ispatıysa ve tarif epistēmē'ye aitse, epistēmē nasıl bazen epistēmē bazen bilgisizlik olamıyorsa (böyle olan şey kanaattir), ispat ve tarif de böyle olamaz; başka türlü olabilen şeyle ilgili olan kanaattir; dolayısıyla cüzîlerin ne tarifi ne de ispatı olabileceği açıktır.

1039b15

ἐπεὶ δʼ ἡ οὐσία ἑτέρα, τό τε σύνολον καὶ ὁ λόγος (λέγω δʼ ὅτι ἡ μὲν οὕτως ἐστὶν οὐσία, σὺν τῇ ὕλῃ συνειλημμένος ὁ λόγος, ἡ δʼ ὁ λόγος ὅλως), ὅσαι μὲν οὖν οὕτω λέγονται, τούτων μὲν ἔστι φθορά (καὶ γὰρ γένεσις), τοῦ δὲ λόγου οὐκ ἔστιν οὕτως ὥστε φθείρεσθαι (οὐδὲ γὰρ γένεσις, οὐ γὰρ γίγνεται τὸ οἰκίᾳ εἶναι ἀλλὰ τὸ τῇδε τῇ οἰκίᾳ), ἀλλʼ ἄνευ γενέσεως καὶ φθορᾶς εἰσὶ καὶ οὐκ εἰσίν· δέδεικται γὰρ ὅτι οὐδεὶς ταῦτα γεννᾷ οὐδὲ ποιεῖ. διὰ τοῦτο δὲ καὶ τῶν οὐσιῶν τῶν αἰσθητῶν τῶν καθʼ ἕκαστα οὔτε ὁρισμὸς οὔτε ἀπόδειξις ἔστιν, ὅτι ἔχουσιν ὕλην ἧς ἡ φύσις τοιαύτη ὥστʼ ἐνδέχεσθαι καὶ εἶναι καὶ μή· διὸ φθαρτὰ πάντα τὰ καθʼ ἕκαστα αὐτῶν. εἰ οὖν ἥ τʼ ἀπόδειξις τῶν ἀναγκαίων καὶ ὁ ὁρισμὸς ἐπιστημονικόν, καὶ οὐκ ἐνδέχεται, ὥσπερ οὐδʼ ἐπιστήμην ὁτὲ μὲν ἐπιστήμην ὁτὲ δʼ ἄγνοιαν εἶναι, ἀλλὰ δόξα τὸ τοιοῦτόν ἐστιν, οὕτως οὐδʼ ἀπόδειξιν οὐδʼ ὁρισμόν, ἀλλὰ δόξα ἐστὶ τοῦ ἐνδεχομένου ἄλλως ἔχειν,

1040aÇünkü yok olan şeyler, his alanından çıktıklarında epistēmē sahiplerine belirsiz olur; logoslar psykhē'de aynı kalsa bile onların artık ne tarifi ne de ispatı olacaktır. Bu yüzden tariflerle uğraşanlardan biri cüzî bir şeyi tarif ettiğinde, tarifin her zaman çürütülebileceğini bilmelidir; çünkü cüzîyi tarif etmek mümkün değildir. Hiçbir idea'yı tarif etmek de mümkün değildir. Çünkü idea, dedikleri gibi, cüzîdir ve ayrıdır; logosun adlardan oluşması zorunludur; tarif eden de bir ad uyduramaz (çünkü anlaşılmaz olur); yerleşik adlar ise hepsine ortaktır; dolayısıyla bunların başka bir şeye de ait olması zorunludur; sözgelişi biri seni tarif etse, zayıf ya da beyaz canlı ya da başka birine de ait olabilecek bir şey söyler. Biri hepsinin ayrı ayrı birçok şeye, ama hep birlikte yalnız buna ait olmasına bir engel olmadığını söylerse, önce şunu söylemeliyiz: bunlar ikisine de aittir, sözgelişi iki ayaklı canlı hem canlıya hem iki ayaklıya aittir (ezelî şeylerde bunun böyle olması zorunludur da, çünkü bunlar bileşikten öncedir ve onun parçalarıdır; insan ayrıysa bunlar da ayrıdır; çünkü ya hiçbiri ayrı değildir ya ikisi de ayrıdır; hiçbiri ayrı değilse cins türlerin dışında olmayacak; olacaksa ayrım da olacaktır). Sonra bunlar varlıkça öncedir; öncekiler ise sonrakilerle birlikte ortadan kalkmaz. Ayrıca idea'lar idea'lardan oluşuyorsa (çünkü kendilerinden oluşulan şeyler daha az bileşiktir), idea'yı oluşturan şeylerin de, sözgelişi canlının ve iki ayaklının, birçok şey hakkında yüklenmesi gerekecektir. Yoksa nasıl bilinecek? Çünkü birden çok şey hakkında yüklenmesi imkânsız olan bir idea olacaktır. Ama böyle olmadığı, her idea'dan pay alınabildiği düşünülür.

Söylendiği gibi, ezelî şeylerde, en çok da tek olanlarda, sözgelişi güneşte ya da ayda, tarif etmenin imkânsız olduğu gözden kaçar. Çünkü yalnız, ortadan kaldırılsalar bile güneşin yine güneş olacağı şeyleri ekleyerek yanılmazlar; sözgelişi "yerin çevresinde dolanan" ya da "gece gizlenen" gibi (bu tarife göre durursa ya da hep görünürse artık güneş olmayacaktır; ama olmaması saçmadır; çünkü "güneş" belirli bir ousia'yı gösterir); başka bir şeye de ait olabilecek şeyleri ekleyerek de yanılırlar: sözgelişi böyle başka bir şey oluşsa, onun da güneş olacağı açıktır; demek ki logos ortaktır.

1040a

δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη αὐτῶν οὔτε ὁρισμὸς οὔτε ἀπόδειξις. ἄδηλά τε γὰρ τὰ φθειρόμενα τοῖς ἔχουσι τὴν ἐπιστήμην, ὅταν ἐκ τῆς αἰσθήσεως ἀπέλθῃ, καὶ σωζομένων τῶν λόγων ἐν τῇ ψυχῇ τῶν αὐτῶν οὐκ ἔσται οὔτε ὁρισμὸς ἔτι οὔτε ἀπόδειξις. διὸ δεῖ, τῶν πρὸς ὅρον ὅταν τις ὁρίζηταί τι τῶν καθʼ ἕκαστον, μὴ ἀγνοεῖν ὅτι ἀεὶ ἀναιρεῖν ἔστιν· οὐ γὰρ ἐνδέχεται ὁρίσασθαι. οὐδὲ δὴ ἰδέαν οὐδεμίαν ἔστιν ὁρίσασθαι. τῶν γὰρ καθʼ ἕκαστον ἡ ἰδέα, ὡς φασί, καὶ χωριστή· ἀναγκαῖον δὲ ἐξ ὀνομάτων εἶναι τὸν λόγον, ὄνομα δʼ οὐ ποιήσει ὁ ὁριζόμενος (ἄγνωστον γὰρ ἔσται), τὰ δὲ κείμενα κοινὰ πᾶσιν· ἀνάγκη ἄρα ὑπάρχειν καὶ ἄλλῳ ταῦτα· οἷον εἴ τις σὲ ὁρίσαιτο, ζῷον ἐρεῖ ἰσχνὸν ἢ λευκὸν ἢ ἕτερόν τι ὃ καὶ ἄλλῳ ὑπάρξει. εἰ δέ τις φαίη μηδὲν κωλύειν χωρὶς μὲν πάντα πολλοῖς ἅμα δὲ μόνῳ τούτῳ ὑπάρχειν, λεκτέον πρῶτον μὲν ὅτι καὶ ἀμφοῖν, οἷον τὸ ζῷον δίπουν τῷ ζῴῳ καὶ τῷ δίποδι (καὶ τοῦτο ἐπὶ μὲν τῶν ἀϊδίων καὶ ἀνάγκη εἶναι, πρότερά γʼ ὄντα καὶ μέρη τοῦ συνθέτου· ἀλλὰ μὴν καὶ χωριστά, εἴπερ τὸ ἄνθρωπος χωριστόν· ἢ γὰρ οὐθὲν ἢ ἄμφω· εἰ μὲν οὖν μηθέν, οὐκ ἔσται τὸ γένος παρὰ τὰ εἴδη, εἰ δʼ ἔσται, καὶ ἡ διαφορά)· εἶθʼ ὅτι πρότερα τῷ εἶναι· ταῦτα δὲ οὐκ ἀνταναιρεῖται. ἔπειτα εἰ ἐξ ἰδεῶν αἱ ἰδέαι (ἁσυνθετώτερα γὰρ τὰ ἐξ ὧν), ἔτι ἐπὶ πολλῶν δεήσει κἀκεῖνα κατηγορεῖσθαι ἐξ ὧν ἡ ἰδέα, οἷον τὸ ζῷον καὶ τὸ δίπουν. εἰ δὲ μή, πῶς γνωρισθήσεται; ἔσται γὰρ ἰδέα τις ἣν ἀδύνατον ἐπὶ πλειόνων κατηγορῆσαι ἢ ἑνός. οὐ δοκεῖ δέ, ἀλλὰ πᾶσα ἰδέα εἶναι μεθεκτή. ὥσπερ οὖν εἴρηται, λανθάνει ὅτι ἀδύνατον ὁρίσασθαι ἐν τοῖς ἀϊδίοις, μάλιστα δὲ ὅσα μοναχά, οἷον ἥλιος ἢ σελήνη. οὐ μόνον γὰρ διαμαρτάνουσι τῷ προστιθέναι τοιαῦτα ὧν ἀφαιρουμένων ἔτι ἔσται ἥλιος, ὥσπερ τὸ περὶ γῆν ἰὸν ἢ νυκτικρυφές (ἂν γὰρ στῇ ἢ φανῇ, οὐκέτι ἔσται ἥλιος· ἀλλʼ ἄτοπον εἰ μή· ὁ γὰρ ἥλιος οὐσίαν τινὰ σημαίνεi)· ἔτι ὅσα ἐπʼ ἄλλου ἐνδέχεται, οἷον ἐὰν ἕτερος γένηται τοιοῦτος, δῆλον ὅτι ἥλιος ἔσται· κοινὸς ἄρα ὁ λόγος·

1040bAma güneş, Kleon ya da Sokrates gibi cüzîlerden biriydi. Yoksa neden idea'yı savunanlardan hiçbiri idea'nın tarifini ortaya koymuyor? Deneselerdi, şimdi söylenenin doğru olduğu açıkça görülürdü.

1040b

ἀλλʼ ἦν τῶν καθʼ ἕκαστα ὁ ἥλιος, ὥσπερ Κλέων ἢ Σωκράτης· ἐπεὶ διὰ τί οὐδεὶς ὅρον ἐκφέρει αὐτῶν ἰδέας; γένοιτο γὰρ ἂν δῆλον πειρωμένων ὅτι ἀληθὲς τὸ νῦν εἰρημένον.

1040b116. Bölüm

Ousia sayılan şeylerin çoğunun kuvveler olduğu da açıktır: canlıların parçaları (çünkü bunların hiçbiri ayrı değildir; ayrıldıklarında da hepsi madde olarak var olur), toprak, ateş ve hava; çünkü bunların hiçbiri bir değildir, pişip onlardan bir şey oluşana kadar bir yığın gibidir. Canlı varlıkların parçalarının ve psykhē'nin parçalarının, hem entelekheia hem kuvve hâlinde var olarak, ousia olmaya çok yaklaştığı en çok düşünülebilir; çünkü eklem yerlerinde bir yerden gelen hareket ilkeleri vardır; bu yüzden bazı canlılar bölündüklerinde de yaşar. Yine de tabiatça bir ve sürekli olduklarında, zorla ya da kaynaşmayla değil, hepsi kuvve hâlinde var olacaktır; çünkü zorla ya da kaynaşmayla olan şey sakatlıktır.

Bir de varlık gibi söylendiğine, birin ousia'sı bir olduğuna, ousia'sı sayıca bir olan şeyler de sayıca bir olduğuna göre, ne birin ne de varlığın şeylerin ousia'sı olabileceği açıktır; tıpkı unsur olmanın ya da ilke olmanın da olamayacağı gibi. Ama ilkenin ne olduğunu, şeyi daha bilinir bir şeye indirgemek için soruyoruz. Bunlar arasında varlık ve bir, ilkeden, unsurdan ve sebepten daha çok ousia'dır; ama bunlar da henüz ousia değildir, eğer ortak olan başka hiçbir şey ousia değilse; çünkü ousia ancak kendisine ve ona sahip olana, yani ousia'sı olduğu şeye aittir. Ayrıca bir olan şey aynı anda birçok yerde bulunamaz, ortak olan ise aynı anda birçok yerde bulunur; dolayısıyla küllîlerden hiçbirinin cüzîlerin dışında ayrı olarak bulunmadığı açıktır. Eidos'ları savunanlar, eidos'lar ousia ise onları ayırmakta bir bakıma haklıdır, bir bakıma haksızdır; çünkü birçok şeyin üzerindeki biri eidos sayarlar. Bunun sebebi, cüzî ve hissedilir ousia'ların dışındaki bu tür yok olmaz ousia'ların ne olduğunu gösterememeleridir; bu yüzden onları türce yok olan şeylerle aynı yaparlar (çünkü bunları biliyoruz): hissedilir şeylere "kendinde" sözcüğünü ekleyerek kendinde insan, kendinde at derler. Oysa yıldızları hiç görmemiş olsaydık bile, sanırım bildiğimiz ousia'ların dışında yine ezelî ousia'lar olurdu; dolayısıyla şimdi de bunların ne olduğunu bilmesek bile, bazılarının var olması belki zorunludur.

1040b1

φανερὸν δὲ ὅτι καὶ τῶν δοκουσῶν εἶναι οὐσιῶν αἱ πλεῖσται δυνάμεις εἰσί, τά τε μόρια τῶν ζῴων (οὐθὲν γὰρ κεχωρισμένον αὐτῶν ἐστίν· ὅταν δὲ χωρισθῇ, καὶ τότε ὄντα ὡς ὕλη πάντα) καὶ γῆ καὶ πῦρ καὶ ἀήρ· οὐδὲν γὰρ αὐτῶν ἕν ἐστιν, ἀλλʼ οἷον σωρός, πρὶν ἢ πεφθῇ καὶ γένηταί τι ἐξ αὐτῶν ἕν. μάλιστα δʼ ἄν τις τὰ τῶν ἐμψύχων ὑπολάβοι μόρια καὶ τὰ τῆς ψυχῆς πάρεγγυς ἄμφω γίγνεσθαι, ὄντα καὶ ἐντελεχείᾳ καὶ δυνάμει, τῷ ἀρχὰς ἔχειν κινήσεως ἀπό τινος ἐν ταῖς καμπαῖς· διὸ ἔνια ζῷα διαιρούμενα ζῇ. ἀλλʼ ὅμως δυνάμει πάντʼ ἔσται, ὅταν ᾖ ἓν καὶ συνεχὲς φύσει, ἀλλὰ μὴ βίᾳ ἢ συμφύσει· τὸ γὰρ τοιοῦτον πήρωσις. ἐπεὶ δὲ τὸ ἓν λέγεται ὥσπερ καὶ τὸ ὄν, καὶ ἡ οὐσία ἡ τοῦ ἑνὸς μία, καὶ ὧν μία ἀριθμῷ ἓν ἀριθμῷ, φανερὸν ὅτι οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ὂν ἐνδέχεται οὐσίαν εἶναι τῶν πραγμάτων, ὥσπερ οὐδὲ τὸ στοιχείῳ εἶναι ἢ ἀρχῇ· ἀλλὰ ζητοῦμεν τίς οὖν ἡ ἀρχή, ἵνα εἰς γνωριμώτερον ἀναγάγωμεν. μᾶλλον μὲν οὖν τούτων οὐσία τὸ ὂν καὶ ἓν ἢ ἥ τε ἀρχὴ καὶ τὸ στοιχεῖον καὶ τὸ αἴτιον, οὔπω δὲ οὐδὲ ταῦτα, εἴπερ μηδʼ ἄλλο κοινὸν μηδὲν οὐσία· οὐδενὶ γὰρ ὑπάρχει ἡ οὐσία ἀλλʼ ἢ αὑτῇ τε καὶ τῷ ἔχοντι αὐτήν, οὗ ἐστὶν οὐσία. ἔτι τὸ ἓν πολλαχῇ οὐκ ἂν εἴη ἅμα, τὸ δὲ κοινὸν ἅμα πολλαχῇ ὑπάρχει· ὥστε δῆλον ὅτι οὐδὲν τῶν καθόλου ὑπάρχει παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα χωρίς. ἀλλʼ οἱ τὰ εἴδη λέγοντες τῇ μὲν ὀρθῶς λέγουσι χωρίζοντες αὐτά, εἴπερ οὐσίαι εἰσί, τῇ δʼ οὐκ ὀρθῶς, ὅτι τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν εἶδος λέγουσιν. αἴτιον δʼ ὅτι οὐκ ἔχουσιν ἀποδοῦναι τίνες αἱ τοιαῦται οὐσίαι αἱ ἄφθαρτοι παρὰ τὰς καθʼ ἕκαστα καὶ αἰσθητάς· ποιοῦσιν οὖν τὰς αὐτὰς τῷ εἴδει τοῖς φθαρτοῖς (ταύτας γὰρ ἴσμεν), αὐτοάνθρωπον καὶ αὐτόϊππον, προστιθέντες τοῖς αἰσθητοῖς τὸ ῥῆμα τὸ αὐτό. καίτοι κἂν εἰ μὴ ἑωράκειμεν τὰ ἄστρα,

1041aDemek ki küllî olarak söylenen şeylerden hiçbirinin ousia olmadığı ve hiçbir ousia'nın ousia'lardan oluşmadığı açıktır.

1041a

οὐδὲν ἂν ἧττον, οἶμαι, ἦσαν οὐσίαι ἀΐδιοι παρʼ ἃς ἡμεῖς ᾔδειμεν· ὥστε καὶ νῦν εἰ μὴ ἔχομεν τίνες εἰσίν, ἀλλʼ εἶναί γέ τινας ἴσως ἀναγκαῖον. ὅτι μὲν οὖν οὔτε τῶν καθόλου λεγομένων οὐδὲν οὐσία οὔτʼ ἐστὶν οὐσία οὐδεμία ἐξ οὐσιῶν, δῆλον.

1041a517. Bölüm

Ousia'nın ne olduğunu ve ne türden bir şey olduğunu söylemek gerektiğini, yeniden başka bir başlangıç yapar gibi söyleyelim; çünkü belki bunlardan, hissedilir ousia'lardan ayrı olan o ousia hakkında da açıklık doğar. Ousia bir ilke ve bir tür sebep olduğuna göre, buradan yola çıkmalıyız. "Neden" her zaman şöyle aranır: bir şey neden başka bir şeye aittir? Müzisyen insanın neden müzisyen insan olduğunu aramak, ya söylendiği gibi insanın neden müzisyen olduğunu aramaktır ya da başka bir şeydir. Bir şeyin neden kendisi olduğunu aramak ise hiçbir şey aramamaktır. Çünkü olgunun ve varlığın önceden açık olması gerekir; sözgelişi ayın tutulduğunun. Bir şeyin kendisi olması ise, insanın neden insan ya da müzisyenin neden müzisyen olduğu sorularının hepsi için tek bir açıklama ve tek bir sebeptir; meğer ki biri her şeyin kendisinden bölünemez olduğunu söylesin; bu da bir olmak demekti; ama bu, her şey için ortak ve kestirme bir cevaptır. Oysa biri insanın neden şu türden bir canlı olduğunu sorabilir. Bu durumda, insan olanın neden insan olduğunu sormadığı açıktır; bir şeyin bir başka şeye neden ait olduğunu sorar (ait olduğunun açık olması gerekir; yoksa hiçbir şey sormuyordur): sözgelişi neden gök gürlüyor? Bulutlarda neden ses oluyor? Çünkü aranan böylece bir şeyin başka bir şey hakkında olmasıdır. Ya da şunlar, sözgelişi tuğlalar ve taşlar, neden evdir? Demek ki sebebi aradığı açıktır; bu da, mantıkî olarak söylersek, "ne idiyse o olmak"tır; bu bazı şeylerde uğruna olunan şeydir, sözgelişi belki evde ya da yatakta; bazılarında ise ilk hareket ettirendir; çünkü bu da bir sebeptir. Ama bu tür sebep oluşta ve yok oluşta aranır, öteki varlıkta da. Aranan şey en çok birbiri hakkında söylenmeyen şeylerde gözden kaçar; sözgelişi insanın ne olduğu aranır, çünkü "şunlar şudur" diye belirlenmeden mutlak olarak söylenir.

1041a5

τί δὲ χρὴ λέγειν καὶ ὁποῖόν τι τὴν οὐσίαν, πάλιν ἄλλην οἷον ἀρχὴν ποιησάμενοι λέγωμεν· ἴσως γὰρ ἐκ τούτων ἔσται δῆλον καὶ περὶ ἐκείνης τῆς οὐσίας ἥτις ἐστὶ κεχωρισμένη τῶν αἰσθητῶν οὐσιῶν. ἐπεὶ οὖν ἡ οὐσία ἀρχὴ καὶ αἰτία τις ἐστίν, ἐντεῦθεν μετιτέον. ζητεῖται δὲ τὸ διὰ τί ἀεὶ οὕτως, διὰ τί ἄλλο ἄλλῳ τινὶ ὑπάρχει. τὸ γὰρ ζητεῖν διὰ τί ὁ μουσικὸς ἄνθρωπος μουσικὸς ἄνθρωπός ἐστιν, ἤτοι ἐστὶ τὸ εἰρημένον ζητεῖν, διὰ τί ὁ ἄνθρωπος μουσικός ἐστιν, ἢ ἄλλο. τὸ μὲν οὖν διὰ τί αὐτό ἐστιν αὐτό, οὐδέν ἐστι ζητεῖν (δεῖ γὰρ τὸ ὅτι καὶ τὸ εἶναι ὑπάρχειν δῆλα ὄντα—λέγω δʼ οἷον ὅτι ἡ σελήνη ἐκλείπει—, αὐτὸ δὲ ὅτι αὐτό, εἷς λόγος καὶ μία αἰτία ἐπὶ πάντων, διὰ τί ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπος ἢ ὁ μουσικὸς μουσικός, πλὴν εἴ τις λέγοι ὅτι ἀδιαίρετον πρὸς αὑτὸ ἕκαστον, τοῦτο δʼ ἦν τὸ ἑνὶ εἶναι· ἀλλὰ τοῦτο κοινόν γε κατὰ πάντων καὶ σύντομον)· ζητήσειε δʼ ἄν τις διὰ τί ἅνθρωπός ἐστι ζῷον τοιονδί. τοῦτο μὲν τοίνυν δῆλον, ὅτι οὐ ζητεῖ διὰ τί ὅς ἐστιν ἄνθρωπος ἄνθρωπός ἐστιν· τὶ ἄρα κατά τινος ζητεῖ διὰ τί ὑπάρχει (ὅτι δʼ ὑπάρχει, δεῖ δῆλον εἶναι· εἰ γὰρ μὴ οὕτως, οὐδὲν ζητεῖ), οἷον διὰ τί βροντᾷ; διὰ τί ψόφος γίγνεται ἐν τοῖς νέφεσιν; ἄλλο γὰρ οὕτω κατʼ ἄλλου ἐστὶ τὸ ζητούμενον. καὶ διὰ τί ταδί, οἷον πλίνθοι καὶ λίθοι, οἰκία ἐστίν; φανερὸν τοίνυν ὅτι ζητεῖ τὸ αἴτιον· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ τί ἦν εἶναι, ὡς εἰπεῖν λογικῶς, ὃ ἐπʼ ἐνίων μέν ἐστι τίνος ἕνεκα, οἷον ἴσως ἐπʼ οἰκίας ἢ κλίνης, ἐπʼ ἐνίων δὲ τί ἐκίνησε πρῶτον· αἴτιον γὰρ καὶ τοῦτο. ἀλλὰ τὸ μὲν τοιοῦτον αἴτιον ἐπὶ τοῦ γίγνεσθαι ζητεῖται καὶ φθείρεσθαι, θάτερον δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ εἶναι. λανθάνει δὲ μάλιστα τὸ ζητούμενον ἐν τοῖς μὴ κατʼ ἀλλήλων λεγομένοις,

1041bOysa ayrıntılarına ayırarak aramak gerekir; yoksa hiçbir şey aramamak ile bir şey aramak arasındaki fark kaybolur. Şeyin varlığının verili ve mevcut olması gerektiğine göre, maddenin neden şu şey olduğunun arandığı açıktır; sözgelişi şunlar neden evdir? Çünkü ev olmak neyse o onlara aittir. Ya da bu beden, şu hâlde olduğu için neden insandır? Dolayısıyla aranan, maddenin bir şey olmasını sağlayan sebeptir (bu da eidos'tur); bu da ousia'dır. Demek ki basit şeyler hakkında ne arama ne de öğretme olduğu açıktır; bu tür şeyleri araştırmanın başka bir yolu vardır.

Bir şeyden oluşan bir bileşik, bütünü bir olacak şekilde, yığın gibi değil hece gibi bileşiktir. Hece harfler değildir; ba ile b ve a aynı değildir; et de ateş ve toprak değildir; çünkü çözüldüklerinde et ve hece artık yoktur, ama harfler, ateş ve toprak vardır. Demek ki hece bir şeydir; yalnız ünlü ve ünsüz harfler değil, başka bir şeydir de; et de yalnız ateş ve toprak ya da sıcak ve soğuk değil, başka bir şeydir de. O başka şeyin de ya bir unsur ya da unsurlardan oluşan bir şey olması zorunluysa, unsursa aynı akıl yürütme yeniden geçerli olacaktır (çünkü et bundan, ateşten, topraktan ve yine başka bir şeyden oluşacak, böylece sonsuza gidilecektir); unsurlardan oluşuyorsa, açıktır ki tek bir unsurdan değil birçok unsurdan oluşacaktır (yoksa o unsurun kendisi olurdu); dolayısıyla onun için de etteki ya da hecedeki akıl yürütmenin aynısını söyleyeceğiz. Bunun bir şey olduğu, ama unsur olmadığı, şunun et, şunun hece olmasının sebebi olduğu düşünülebilir; öteki şeylerde de durum aynıdır. Bu da her şeyin ousia'sıdır; çünkü varlığın ilk sebebi budur. Şeylerin bazıları ousia olmadığına, ousia olanlar da tabiata göre ve tabiat yoluyla oluştuğuna göre, bu tabiatın kendisi de ousia gibi görünebilir; bu tabiat unsur değil ilkedir. Unsur ise bir şeyin bölündüğü ve onda madde olarak bulunan şeydir; sözgelişi hecenin a'sı ve b'si.

1041b

οἷον ἄνθρωπος τί ἐστι ζητεῖται διὰ τὸ ἁπλῶς λέγεσθαι ἀλλὰ μὴ διορίζειν ὅτι τάδε τόδε. ἀλλὰ δεῖ διαρθρώσαντας ζητεῖν· εἰ δὲ μή, κοινὸν τοῦ μηθὲν ζητεῖν καὶ τοῦ ζητεῖν τι γίγνεται. ἐπεὶ δὲ δεῖ ἔχειν τε καὶ ὑπάρχειν τὸ εἶναι, δῆλον δὴ ὅτι τὴν ὕλην ζητεῖ διὰ τί ⟨τί⟩ ἐστιν· οἷον οἰκία ταδὶ διὰ τί; ὅτι ὑπάρχει ὃ ἦν οἰκίᾳ εἶναι. καὶ ἄνθρωπος τοδί, ἢ τὸ σῶμα τοῦτο τοδὶ ἔχον. ὥστε τὸ αἴτιον ζητεῖται τῆς ὕλης (τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ εἶδος) ᾧ τί ἐστιν· τοῦτο δʼ ἡ οὐσία. φανερὸν τοίνυν ὅτι ἐπὶ τῶν ἁπλῶν οὐκ ἔστι ζήτησις οὐδὲ δίδαξις, ἀλλʼ ἕτερος τρόπος τῆς ζητήσεως τῶν τοιούτων.—ἐπεὶ δὲ τὸ ἔκ τινος σύνθετον οὕτως ὥστε ἓν εἶναι τὸ πᾶν, [ἂν] μὴ ὡς σωρὸς ἀλλʼ ὡς ἡ συλλαβή—ἡ δὲ συλλαβὴ οὐκ ἔστι τὰ στοιχεῖα, οὐδὲ τῷ ⟨βα⟩ ταὐτὸ τὸ ⟨β⟩ καὶ ⟨α⟩, οὐδʼ ἡ σὰρξ πῦρ καὶ γῆ (διαλυθέντων γὰρ τὰ μὲν οὐκέτι ἔστιν, οἷον ἡ σὰρξ καὶ ἡ συλλαβή, τὰ δὲ στοιχεῖα ἔστι, καὶ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ)· ἔστιν ἄρα τι ἡ συλλαβή, οὐ μόνον τὰ στοιχεῖα τὸ φωνῆεν καὶ ἄφωνον ἀλλὰ καὶ ἕτερόν τι, καὶ ἡ σὰρξ οὐ μόνον πῦρ καὶ γῆ ἢ τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἀλλὰ καὶ ἕτερόν τι—εἰ τοίνυν ἀνάγκη κἀκεῖνο ἢ στοιχεῖον ἢ ἐκ στοιχείων εἶναι, εἰ μὲν στοιχεῖον, πάλιν ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος (ἐκ τούτου γὰρ καὶ πυρὸς καὶ γῆς ἔσται ἡ σὰρξ καὶ ἔτι ἄλλου, ὥστʼ εἰς ἄπειρον βαδιεῖταi)· εἰ δὲ ἐκ στοιχείου, δῆλον ὅτι οὐχ ἑνὸς ἀλλὰ πλειόνων, ἢ ἐκεῖνο αὐτὸ ἔσται, ὥστε πάλιν ἐπὶ τούτου τὸν αὐτὸν ἐροῦμεν λόγον καὶ ἐπὶ τῆς σαρκὸς ἢ συλλαβῆς. δόξειε δʼ ἂν εἶναι τὶ τοῦτο καὶ οὐ στοιχεῖον, καὶ αἴτιόν γε τοῦ εἶναι τοδὶ μὲν σάρκα τοδὶ δὲ συλλαβήν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. οὐσία δὲ ἑκάστου μὲν τοῦτο (τοῦτο γὰρ αἴτιον πρῶτον τοῦ εἶναι)—ἐπεὶ δʼ ἔνια οὐκ οὐσίαι τῶν πραγμάτων, ἀλλʼ ὅσαι οὐσίαι, κατὰ φύσιν καὶ φύσει συνεστήκασι, φανείη ἂν [καὶ] αὕτη ἡ φύσις οὐσία, ἥ ἐστιν οὐ στοιχεῖον ἀλλʼ ἀρχή—· στοιχεῖον δʼ ἐστὶν εἰς ὃ διαιρεῖται ἐνυπάρχον ὡς ὕλην, οἷον τῆς συλλαβῆς τὸ ⟨α⟩ καὶ τὸ ⟨β⟩.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…