VIII. Kitap (H)
1042a1. Bölüm
Söylenenlerden sonuç çıkarmalı, ana noktaları toplayıp sonuca bağlamalıyız. Ousia'ların sebeplerinin, ilkelerinin ve unsurlarının arandığı söylendi. Ousia'ların bazıları herkesçe kabul edilir, bazıları hakkında ise kimileri kendilerine özgü görüşler ortaya koymuştur. Kabul edilenler tabiî ousia'lardır: ateş, toprak, su, hava ve öteki basit cisimler; sonra bitkiler ve parçaları, canlılar ve canlıların parçaları, son olarak da gök ve göğün parçaları. Kimileri ise kendilerine özgü olarak eidos'ların ve matematik nesnelerin ousia olduğunu söyler. Akıl yürütmelerden başka ousia'lar olduğu sonucu da çıkar: "ne idiyse o olmak" ve dayanak. Başka bir yoldan da cinsin türlerden, küllînin de cüzîlerden daha çok ousia olduğu sonucu çıkar; idea'lar da küllîye ve cinse bağlanır, çünkü aynı akıl yürütmeyle ousia sayılırlar. "Ne idiyse o olmak" ousia olduğuna ve onun logosu tarif olduğuna göre, tarif ve kendiliğinden olan hakkında belirlemeler yapıldı. Tarif bir logos, logosun da parçaları olduğuna göre, parça hakkında da, hangilerinin ousia'nın parçası olduğunu, hangilerinin olmadığını ve bunların tarifin de parçası olup olmadığını görmek gerekiyordu. Ayrıca ne küllînin ne de cinsin ousia olduğu görüldü; idea'ları ve matematik nesneleri ise sonra incelemeliyiz, çünkü kimileri bunların hissedilir ousia'ların dışında var olduğunu söyler.
Şimdi kabul edilen ousia'ları ele alalım. Bunlar hissedilir ousia'lardır; hissedilir ousia'ların hepsinin de maddesi vardır. Ousia dayanaktır: bir anlamda madde (madde derken fiil hâlinde "bu belirli şey" olmayan, kuvve hâlinde "bu belirli şey" olanı kastediyorum), bir anlamda logos ve biçim, yani "bu belirli şey" olup logosça ayrı olan; üçüncü olarak da bunlardan oluşan; oluşu ve yok oluşu olan yalnız budur ve mutlak olarak ayrı olan da budur; logosa göre ousia'ların ise kimi ayrıdır, kimi değildir. Maddenin de ousia olduğu açıktır; çünkü karşıt değişmelerin hepsinde değişmelere dayanak olan bir şey vardır: yer bakımından şimdi burada, sonra başka yerde olan; büyüme bakımından şimdi şu büyüklükte, sonra daha küçük ya da daha büyük olan; başkalaşma bakımından şimdi sağlıklı, sonra hasta olan; ousia bakımından da aynı şekilde şimdi oluşta, sonra yok oluşta olan, şimdi "bu belirli şey" olarak dayanak, sonra yoksunluğa göre dayanak olan.
ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων συλλογίσασθαι δεῖ καὶ συναγαγόντας τὸ κεφάλαιον τέλος ἐπιθεῖναι. εἴρηται δὴ ὅτι τῶν οὐσιῶν ζητεῖται τὰ αἴτια καὶ αἱ ἀρχαὶ καὶ τὰ στοιχεῖα. οὐσίαι δὲ αἱ μὲν ὁμολογούμεναί εἰσιν ὑπὸ πάντων, περὶ δὲ ἐνίων ἰδίᾳ τινὲς ἀπεφήναντο· ὁμολογούμεναι μὲν αἱ φυσικαί, οἷον πῦρ γῆ ὕδωρ ἀὴρ καὶ τἆλλα τὰ ἁπλᾶ σώματα, ἔπειτα τὰ φυτὰ καὶ τὰ μόρια αὐτῶν, καὶ τὰ ζῷα καὶ τὰ μόρια τῶν ζῴων, καὶ τέλος ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ μόρια τοῦ οὐρανοῦ· ἰδίᾳ δέ τινες οὐσίας λέγουσιν εἶναι τά τʼ εἴδη καὶ τὰ μαθηματικά. ἄλλας δὲ δὴ συμβαίνει ἐκ τῶν λόγων οὐσίας εἶναι, τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸ ὑποκείμενον· ἔτι ἄλλως τὸ γένος μᾶλλον τῶν εἰδῶν καὶ τὸ καθόλου τῶν καθʼ ἕκαστα· τῷ δὲ καθόλου καὶ τῷ γένει καὶ αἱ ἰδέαι συνάπτουσιν (κατὰ τὸν αὐτὸν γὰρ λόγον οὐσίαι δοκοῦσιν εἶναι). ἐπεὶ δὲ τὸ τί ἦν εἶναι οὐσία, τούτου δὲ λόγος ὁ ὁρισμός, διὰ τοῦτο περὶ ὁρισμοῦ καὶ περὶ τοῦ καθʼ αὑτὸ διώρισται· ἐπεὶ δὲ ὁ ὁρισμὸς λόγος, ὁ δὲ λόγος μέρη ἔχει, ἀναγκαῖον καὶ περὶ μέρους ἦν ἰδεῖν, ποῖα τῆς οὐσίας μέρη καὶ ποῖα οὔ, καὶ εἰ ταῦτα καὶ τοῦ ὁρισμοῦ. ἔτι τοίνυν οὔτε τὸ καθόλου οὐσία οὔτε τὸ γένος· περὶ δὲ τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν μαθηματικῶν ὕστερον σκεπτέον· παρὰ γὰρ τὰς αἰσθητὰς οὐσίας ταύτας λέγουσί τινες εἶναι.—νῦν δὲ περὶ τῶν ὁμολογουμένων οὐσιῶν ἐπέλθωμεν. αὗται δʼ εἰσὶν αἱ αἰσθηταί· αἱ δʼ αἰσθηταὶ οὐσίαι πᾶσαι ὕλην ἔχουσιν. ἔστι δʼ οὐσία τὸ ὑποκείμενον, ἄλλως μὲν ἡ ὕλη (ὕλην δὲ λέγω ἣ μὴ τόδε τι οὖσα ἐνεργείᾳ δυνάμει ἐστὶ τόδε τι), ἄλλως δʼ ὁ λόγος καὶ ἡ μορφή, ὃ τόδε τι ὂν τῷ λόγῳ χωριστόν ἐστιν· τρίτον δὲ τὸ ἐκ τούτων, οὗ γένεσις μόνου καὶ φθορά ἐστι, καὶ χωριστὸν ἁπλῶς· τῶν γὰρ κατὰ τὸν λόγον οὐσιῶν αἱ μὲν αἱ δʼ οὔ. ὅτι δʼ ἐστὶν οὐσία καὶ ἡ ὕλη, δῆλον· ἐν πάσαις γὰρ ταῖς ἀντικειμέναις μεταβολαῖς ἐστί τι τὸ ὑποκείμενον ταῖς μεταβολαῖς, οἷον κατὰ τόπον τὸ νῦν μὲν ἐνταῦθα πάλιν δʼ ἄλλοθι, καὶ κατʼ αὔξησιν ὃ νῦν μὲν τηλικόνδε πάλιν δʼ ἔλαττον ἢ μεῖζον, καὶ κατʼ ἀλλοίωσιν ὃ νῦν μὲν ὑγιὲς πάλιν δὲ κάμνον·
1042bÖteki değişmeler bu değişmeyi izler; ama bu değişme ötekilerin birini ya da ikisini izlemez; çünkü bir şeyin yer değiştirmeye elverişli bir maddesi varsa, oluşa ve yok oluşa elverişli bir maddesi olması zorunlu değildir. Mutlak olarak oluş ile mutlak olmayan oluş arasındaki farkın ne olduğu tabiata dair eserlerde söylendi.
ὁμοίως δὲ καὶ κατʼ οὐσίαν ὃ νῦν μὲν ἐν γενέσει πάλιν δʼ ἐν φθορᾷ, καὶ νῦν μὲν ὑποκείμενον ὡς τόδε τι πάλιν δʼ ὑποκείμενον ὡς κατὰ στέρησιν. καὶ ἀκολουθοῦσι δὴ ταύτῃ αἱ ἄλλαι μεταβολαί, τῶν δʼ ἄλλων ἢ μιᾷ ἢ δυοῖν αὕτη οὐκ ἀκολουθεῖ· οὐ γὰρ ἀνάγκη, εἴ τι ὕλην ἔχει τοπικήν, τοῦτο καὶ γεννητὴν καὶ φθαρτὴν ἔχειν. τίς μὲν οὖν διαφορὰ τοῦ ἁπλῶς γίγνεσθαι καὶ μὴ ἁπλῶς, ἐν τοῖς φυσικοῖς εἴρηται.
1042b52. Bölüm
Dayanak ve madde olarak ousia kabul edildiğine, bu da kuvve hâlindeki ousia olduğuna göre, geriye hissedilir şeylerin fiil olarak ousia'sının ne olduğunu söylemek kalıyor. Demokritos üç ayrım olduğunu düşünüyor gibidir: dayanak olan cismin, yani maddenin bir ve aynı olduğunu, ama ya rhysmos ile, yani şekille, ya tropē ile, yani konumla, ya da diathigē ile, yani düzenle farklılaştığını söyler. Oysa birçok ayrım olduğu görülür. Kimi şeyler maddenin bir araya getirilişiyle söylenir, sözgelişi bal şerbeti gibi karışımla olanlar; kimileri bağla, sözgelişi demet; kimileri tutkalla, sözgelişi kitap; kimileri çiviyle, sözgelişi sandık; kimileri bunların birden çoğuyla; kimileri konumla, sözgelişi eşik ve lento (çünkü bunlar belli bir şekilde konmuş olmalarıyla farklıdır); kimileri zamanla, sözgelişi akşam yemeği ve kahvaltı; kimileri yerle, sözgelişi rüzgârlar; kimileri de hissedilir şeylerin hâlleriyle, sözgelişi sertlik ve yumuşaklık, yoğunluk ve seyreklik, kuruluk ve ıslaklık ile; bunların kimi bu hâllerin bazılarıyla, kimi hepsiyle; genel olarak da kimi aşırılıkla, kimi eksiklikle farklıdır. Dolayısıyla "vardır"ın da bu kadar anlamda söylendiği açıktır: eşik, böyle konduğu için eşiktir; onun var olması böyle konmuş olması demektir; buzun var olması da böyle katılaşmış olmasıdır. Bazı şeylerin varlığı bunların hepsiyle tarif edilecektir: kimi kısımları karışmış, kimi harmanlanmış, kimi bağlanmış, kimi katılaşmış, kimi de öteki ayrımlara sahip olduğu için; sözgelişi el ya da ayak. O hâlde ayrımların cinslerini almalıyız (çünkü bunlar varlığın ilkeleri olacaktır); sözgelişi daha çok ve daha az ile, yoğun ve seyrek ile ve bu türden ötekilerle ayrılanlar; çünkü bunların hepsi aşırılık ve eksikliktir. Bir şey şekille, ya da düzlük ve pürüzlülükle ayrılıyorsa, hepsi doğru ve eğri ile ayrılır. Bazı şeylerin var olması karışmış olmak olacak, var olmaması da bunun karşıtı.
ἐπεὶ δʼ ἡ μὲν ὡς ὑποκειμένη καὶ ὡς ὕλη οὐσία ὁμολογεῖται, αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ δυνάμει, λοιπὸν τὴν ὡς ἐνέργειαν οὐσίαν τῶν αἰσθητῶν εἰπεῖν τίς ἐστιν. Δημόκριτος μὲν οὖν τρεῖς διαφορὰς ἔοικεν οἰομένῳ εἶναι (τὸ μὲν γὰρ ὑποκείμενον σῶμα, τὴν ὕλην, ἓν καὶ ταὐτόν, διαφέρειν δὲ ἢ ῥυσμῷ, ὅ ἐστι σχῆμα, ἢ τροπῇ, ὅ ἐστι θέσις, ἢ διαθιγῇ, ὅ ἐστι τάξις)· φαίνονται δὲ πολλαὶ διαφοραὶ οὖσαι, οἷον τὰ μὲν συνθέσει λέγεται τῆς ὕλης, ὥσπερ ὅσα κράσει καθάπερ μελίκρατον, τὰ δὲ δεσμῷ οἷον φάκελος, τὰ δὲ κόλλῃ οἷον βιβλίον, τὰ δὲ γόμφῳ οἷον κιβώτιον, τὰ δὲ πλείοσι τούτων, τὰ δὲ θέσει οἷον οὐδὸς καὶ ὑπέρθυρον (ταῦτα γὰρ τῷ κεῖσθαί πως διαφέρει), τὰ δὲ χρόνῳ οἷον δεῖπνον καὶ ἄριστον, τὰ δὲ τόπῳ οἷον τὰ πνεύματα· τὰ δὲ τοῖς τῶν αἰσθητῶν πάθεσιν οἷον σκληρότητι καὶ μαλακότητι, καὶ πυκνότητι καὶ ἀραιότητι, καὶ ξηρότητι καὶ ὑγρότητι, καὶ τὰ μὲν ἐνίοις τούτων τὰ δὲ πᾶσι τούτοις, καὶ ὅλως τὰ μὲν ὑπεροχῇ τὰ δὲ ἐλλείψει. ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἔστι τοσαυταχῶς λέγεται· οὐδὸς γὰρ ἔστιν ὅτι οὕτως κεῖται, καὶ τὸ εἶναι τὸ οὕτως αὐτὸ κεῖσθαι σημαίνει, καὶ τὸ κρύσταλλον εἶναι τὸ οὕτω πεπυκνῶσθαι. ἐνίων δὲ τὸ εἶναι καὶ πᾶσι τούτοις ὁρισθήσεται, τῷ τὰ μὲν μεμῖχθαι, τὰ δὲ κεκρᾶσθαι, τὰ δὲ δεδέσθαι, τὰ δὲ πεπυκνῶσθαι, τὰ δὲ ταῖς ἄλλαις διαφοραῖς κεχρῆσθαι, ὥσπερ χεὶρ ἢ πούς. ληπτέα οὖν τὰ γένη τῶν διαφορῶν (αὗται γὰρ ἀρχαὶ ἔσονται τοῦ εἶναι), οἷον τὰ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον ἢ πυκνῷ καὶ μανῷ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις· πάντα γὰρ ταῦτα ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψίς ἐστιν. εἰ δέ τι σχήματι ἢ λειότητι καὶ τραχύτητι, πάντα εὐθεῖ καὶ καμπύλῳ. τοῖς δὲ τὸ εἶναι τὸ μεμῖχθαι ἔσται, ἀντικειμένως δὲ τὸ μὴ εἶναι.
1043aBunlardan açıktır ki, ousia her şeyin varlığının sebebi ise, bunların her birinin varlığının sebebinin ne olduğunu bunlarda aramalıyız. Bunların hiçbiri, maddeyle birleşmiş olarak bile, ousia değildir; ama yine de her birinde ousia'ya karşılık gelen bir şey vardır. Ousia'larda maddeye yüklenen şey fiilin kendisi olduğu gibi, öteki tariflerde de en çok fiil yüklenir. Sözgelişi eşiği tarif etmek gerekse, şu şekilde konmuş tahta ya da taş deriz; evi, şu şekilde konmuş tuğlalar ve kereste (bazı şeylerde bir de uğruna olunan şey eklenir); buzu tarif edersek, şu şekilde donmuş ya da katılaşmış su; uyumu, tiz ile pesin şu türden karışımı; öteki şeylerde de aynı şekilde. Bunlardan, farklı maddenin fiilinin de logosunun da farklı olduğu açıktır; kiminin fiili bir araya getirilme, kiminin karışım, kiminin de söylenenlerden başka biridir. Bu yüzden tarif edenlerden, evin ne olduğunu söylerken taşlar, tuğlalar, kereste diyenler kuvve hâlindeki evi söylüyorlar, çünkü bunlar maddedir; malları ve bedenleri koruyan bir barınak ya da bu türden başka bir şey diyenler fiili söylüyor; ikisini birleştirenler ise üçüncü ousia'yı, bunlardan oluşan ousia'yı söylüyor. Çünkü ayrımlardan kurulan logos eidos'un ve fiilin logosu, içinde bulunan öğelerden kurulan logos ise daha çok maddenin logosu gibi görünür. Arkhytas'ın kabul ettiği tarifler de böyledir; çünkü bunlar ikisinden oluşanın tarifleridir. Sözgelişi rüzgârsızlık nedir? Hava kütlesinde durgunluk; hava madde, durgunluk ise fiil ve ousia'dır. Deniz durgunluğu nedir? Denizin düzlüğü; madde olarak dayanak deniz, fiil ve biçim de düzlüktür. Söylenenlerden hissedilir ousia'nın ne olduğu ve nasıl olduğu açıktır: biri madde olarak, öteki biçim ve fiil olarak, üçüncüsü de bunlardan oluşan olarak ousia'dır.
φανερὸν δὴ ἐκ τούτων ὅτι εἴπερ ἡ οὐσία αἰτία τοῦ εἶναι ἕκαστον, ὅτι ἐν τούτοις ζητητέον τί τὸ αἴτιον τοῦ εἶναι τούτων ἕκαστον. οὐσία μὲν οὖν οὐδὲν τούτων οὐδὲ συνδυαζόμενον, ὅμως δὲ τὸ ἀνάλογον ἐν ἑκάστῳ· καὶ ὡς ἐν ταῖς οὐσίαις τὸ τῆς ὕλης κατηγορούμενον αὐτὴ ἡ ἐνέργεια, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁρισμοῖς μάλιστα. οἷον εἰ οὐδὸν δέοι ὁρίσασθαι, ξύλον ἢ λίθον ὡδὶ κείμενον ἐροῦμεν, καὶ οἰκίαν πλίνθους καὶ ξύλα ὡδὶ κείμενα (ἢ ἔτι καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἐπʼ ἐνίων ἔστιν), εἰ δὲ κρύσταλλον, ὕδωρ πεπηγὸς ἢ πεπυκνωμένον ὡδί· συμφωνία δὲ ὀξέος καὶ βαρέος μῖξις τοιαδί· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. φανερὸν δὴ ἐκ τούτων ὅτι ἡ ἐνέργεια ἄλλη ἄλλης ὕλης καὶ ὁ λόγος· τῶν μὲν γὰρ ἡ σύνθεσις τῶν δʼ ἡ μῖξις τῶν δὲ ἄλλο τι τῶν εἰρημένων. διὸ τῶν ὁριζομένων οἱ μὲν λέγοντες τί ἐστιν οἰκία, ὅτι λίθοι πλίνθοι ξύλα, τὴν δυνάμει οἰκίαν λέγουσιν, ὕλη γὰρ ταῦτα· οἱ δὲ ἀγγεῖον σκεπαστικὸν χρημάτων καὶ σωμάτων ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον προτιθέντες, τὴν ἐνέργειαν λέγουσιν· οἱ δʼ ἄμφω ταῦτα συντιθέντες τὴν τρίτην καὶ τὴν ἐκ τούτων οὐσίαν (ἔοικε γὰρ ὁ μὲν διὰ τῶν διαφορῶν λόγος τοῦ εἴδους καὶ τῆς ἐνεργείας εἶναι, ὁ δʼ ἐκ τῶν ἐνυπαρχόντων τῆς ὕλης μᾶλλον)· ὁμοίως δὲ καὶ οἵους Ἀρχύτας ἀπεδέχετο ὅρους· τοῦ συνάμφω γάρ εἰσιν. οἷον τί ἐστι νηνεμία; ἠρεμία ἐν πλήθει ἀέρος· ὕλη μὲν γὰρ ὁ ἀήρ, ἐνέργεια δὲ καὶ οὐσία ἡ ἠρεμία. τί ἐστι γαλήνη; ὁμαλότης θαλάττης· τὸ μὲν ὑποκείμενον ὡς ὕλη ἡ θάλαττα, ἡ δὲ ἐνέργεια καὶ ἡ μορφὴ ἡ ὁμαλότης. φανερὸν δὴ ἐκ τῶν εἰρημένων τίς ἡ αἰσθητὴ οὐσία ἐστὶ καὶ πῶς· ἡ μὲν γὰρ ὡς ὕλη, ἡ δʼ ὡς μορφὴ καὶ ἐνέργεια, ἡ δὲ τρίτη ἡ ἐκ τούτων.
1043a253. Bölüm
Şunu da bilmeliyiz: bir adın bileşik ousia'yı mı yoksa fiili ve biçimi mi gösterdiği bazen gözden kaçar. Sözgelişi "ev", ortak olanın, yani şu şekilde konmuş tuğlalardan ve taşlardan bir barınağın mı, yoksa fiilin ve eidos'un, yani barınağın mı işaretidir? "Çizgi", uzunlukta ikilik midir yoksa ikilik mi? "Canlı", bedendeki psykhē midir yoksa psykhē mi? Çünkü psykhē belli bir bedenin ousia'sı ve fiilidir. "Canlı" her ikisi için de kullanılabilir; tek bir logosla söylenen bir şey olarak değil, bir şeye ilişkili olarak. Ama bunlar başka bir bakımdan fark eder, hissedilir ousia araştırması bakımından hiçbir fark yaratmaz; çünkü "ne idiyse o olmak" eidos'a ve fiile aittir.
δεῖ δὲ μὴ ἀγνοεῖν ὅτι ἐνίοτε λανθάνει πότερον σημαίνει τὸ ὄνομα τὴν σύνθετον οὐσίαν ἢ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν μορφήν, οἷον ἡ οἰκία πότερον σημεῖον τοῦ κοινοῦ ὅτι σκέπασμα ἐκ πλίνθων καὶ λίθων ὡδὶ κειμένων, ἢ τῆς ἐνεργείας καὶ τοῦ εἴδους ὅτι σκέπασμα, καὶ γραμμὴ πότερον δυὰς ἐν μήκει ἢ [ὅτι] δυάς, καὶ ζῷον πότερον ψυχὴ ἐν σώματι ἢ ψυχή· αὕτη γὰρ οὐσία καὶ ἐνέργεια σώματός τινος. εἴη δʼ ἂν καὶ ἐπʼ ἀμφοτέροις τὸ ζῷον, οὐχ ὡς ἑνὶ λόγῳ λεγόμενον ἀλλʼ ὡς πρὸς ἕν. ἀλλὰ ταῦτα πρὸς μέν τι ἄλλο διαφέρει, πρὸς δὲ τὴν ζήτησιν τῆς οὐσίας τῆς αἰσθητῆς οὐδέν·
1043bPsykhē ile psykhē olmak aynıdır, ama insan ile insan olmak aynı değildir; meğer ki psykhē de insan diye adlandırılsın; o zaman bir anlamda aynıdır, bir anlamda aynı değildir.
Araştırınca hecenin harflerden ve bir araya gelişten, evin de tuğlalardan ve bir araya gelişten oluştuğu görülmez. Bu da doğrudur; çünkü bir araya geliş ya da karışım, bir araya geldiği ya da karıştığı şeylerden oluşmaz. Öteki şeylerin hiçbirinde de böyle değildir; sözgelişi eşik konumuyla eşikse, konum eşikten oluşmaz, daha çok eşik konumdan oluşur. İnsan da canlı ve iki ayaklı değildir; bunlar madde ise, bunların dışında olan bir şey olmalıdır; bu ne unsurdur ne de unsurdan oluşan bir şeydir; ousia'dır; ama onlar bunu çıkarıp yalnız maddeyi söylüyorlar. Bu varlığın sebebiyse ve ousia buysa, ousia'nın kendisini söylemiyorlar demektir. (Bunun ya ezelî olması ya da yok olmadan yok olabilir ve oluşmadan oluşmuş olması zorunludur. Başka yerde, kimsenin eidos'u yapmadığı ya da doğurmadığı, yapılanın "bu belirli şey" olduğu, oluşanın da bunlardan oluşan olduğu ispat edilmiş ve gösterilmiştir. Yok olabilen şeylerin ousia'larının ayrı olup olmadığı henüz hiç açık değildir; ancak bazılarında bunun mümkün olmadığı açıktır: belirli şeylerin dışında var olamayanlarda, sözgelişi ev ya da kapta. Belki bunlar da, tabiatça oluşmamış öteki şeyler de ousia değildir; çünkü yok olabilen şeylerde ousia olarak yalnız tabiat kabul edilebilir.)
Dolayısıyla Antisthenes'in izleyicilerinin ve onlar gibi eğitimsiz olanların düştüğü aporia'nın bir yerindeliği vardır: bir şeyin ne olduğunu tarif etmek mümkün değildir (çünkü tarif uzun bir logostur), ama nasıl bir şey olduğunu öğretmek mümkündür; sözgelişi gümüşün ne olduğunu değil, kalay gibi bir şey olduğunu. Dolayısıyla bir tür ousia'nın tarifi ve logosu olabilir, sözgelişi hissedilir ya da düşünülür bileşik ousia'nın; ama onu oluşturan ilk öğelerin olamaz; çünkü tarif edici logos bir şeyin bir şey hakkında olduğunu gösterir ve birinin madde gibi, ötekinin biçim gibi olması gerekir.
Ousia'lar bir bakıma sayılarsa, neden bu şekilde sayı oldukları ve bazılarının dediği gibi birimlerden oluşan sayılar olmadıkları da açıktır. Çünkü tarif bir tür sayıdır: bölünebilir, hem de bölünemez öğelere bölünür (çünkü logoslar sonsuz değildir); sayı da böyledir. Bir sayıdan, onu oluşturan öğelerden biri çıkarılır ya da eklenirse, en küçüğü bile çıkarılsa ya da eklense, artık aynı sayı değil başka bir sayı olduğu gibi, tarif de "ne idiyse o olmak" da bir şey çıkarılır ya da eklenirse artık aynı olmayacaktır.
τὸ γὰρ τί ἦν εἶναι τῷ εἴδει καὶ τῇ ἐνεργείᾳ ὑπάρχει. ψυχὴ μὲν γὰρ καὶ ψυχῇ εἶναι ταὐτόν, ἀνθρώπῳ δὲ καὶ ἄνθρωπος οὐ ταὐτόν, εἰ μὴ καὶ ἡ ψυχὴ ἄνθρωπος λεχθήσεται· οὕτω δὲ τινὶ μὲν τινὶ δʼ οὔ.—οὐ φαίνεται δὴ ζητοῦσιν ἡ συλλαβὴ ἐκ τῶν στοιχείων οὖσα καὶ συνθέσεως, οὐδʼ ἡ οἰκία πλίνθοι τε καὶ σύνθεσις. καὶ τοῦτο ὀρθῶς· οὐ γάρ ἐστιν ἡ σύνθεσις οὐδʼ ἡ μῖξις ἐκ τούτων ὧν ἐστὶ σύνθεσις ἢ μῖξις. ὁμοίως δὲ οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐθέν, οἷον εἰ ὁ οὐδὸς θέσει, οὐκ ἐκ τοῦ οὐδοῦ ἡ θέσις ἀλλὰ μᾶλλον οὗτος ἐξ ἐκείνης. οὐδὲ δὴ ὁ ἄνθρωπός ἐστι τὸ ζῷον καὶ δίπουν, ἀλλά τι δεῖ εἶναι ὃ παρὰ ταῦτά ἐστιν, εἰ ταῦθʼ ὕλη, οὔτε δὲ στοιχεῖον οὔτʼ ἐκ στοιχείου, ἀλλʼ ἡ οὐσία· ὃ ἐξαιροῦντες τὴν ὕλην λέγουσιν. εἰ οὖν τοῦτʼ αἴτιον τοῦ εἶναι, καὶ οὐσία τοῦτο, αὐτὴν ἂν τὴν οὐσίαν οὐ λέγοιεν. (ἀνάγκη δὴ ταύτην ἢ ἀΐδιον εἶναι ἢ φθαρτὴν ἄνευ τοῦ φθείρεσθαι καὶ γεγονέναι ἄνευ τοῦ γίγνεσθαι. δέδεικται δὲ καὶ δεδήλωται ἐν ἄλλοις ὅτι τὸ εἶδος οὐθεὶς ποιεῖ οὐδὲ γεννᾷ, ἀλλὰ ποιεῖται τόδε, γίγνεται δὲ τὸ ἐκ τούτων. εἰ δʼ εἰσὶ τῶν φθαρτῶν αἱ οὐσίαι χωρισταί, οὐδέν πω δῆλον· πλὴν ὅτι γʼ ἐνίων οὐκ ἐνδέχεται δῆλον, ὅσα μὴ οἷόν τε παρὰ τὰ τινὰ εἶναι, οἷον οἰκίαν ἢ σκεῦος. ἴσως μὲν οὖν οὐδʼ οὐσίαι εἰσὶν οὔτʼ αὐτὰ ταῦτα οὔτε τι τῶν ἄλλων ὅσα μὴ φύσει συνέστηκεν· τὴν γὰρ φύσιν μόνην ἄν τις θείη τὴν ἐν τοῖς φθαρτοῖς οὐσίαν.) ὥστε ἡ ἀπορία ἣν οἱ Ἀντισθένειοι καὶ οἱ οὕτως ἀπαίδευτοι ἠπόρουν ἔχει τινὰ καιρόν, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ τί ἔστιν ὁρίσασθαι (τὸν γὰρ ὅρον λόγον εἶναι μακρόν), ἀλλὰ ποῖον μέν τί ἐστιν ἐνδέχεται καὶ διδάξαι, ὥσπερ ἄργυρον, τί μέν ἐστιν οὔ, ὅτι δʼ οἷον καττίτερος· ὥστʼ οὐσίας ἔστι μὲν ἧς ἐνδέχεται εἶναι ὅρον καὶ λόγον, οἷον τῆς συνθέτου, ἐάν τε αἰσθητὴ ἐάν τε νοητὴ ᾖ· ἐξ ὧν δʼ αὕτη πρώτων, οὐκέτι, εἴπερ τὶ κατὰ τινὸς σημαίνει ὁ λόγος ὁ ὁριστικὸς καὶ δεῖ τὸ μὲν ὥσπερ ὕλην εἶναι τὸ δὲ ὡς μορφήν.—φανερὸν δὲ καὶ διότι, εἴπερ εἰσί πως ἀριθμοὶ αἱ οὐσίαι, οὕτως εἰσὶ καὶ οὐχ ὥς τινες λέγουσι μονάδων· ὅ τε γὰρ ὁρισμὸς ἀριθμός τις· διαιρετός τε γὰρ καὶ εἰς ἀδιαίρετα (οὐ γὰρ ἄπειροι οἱ λόγοι), καὶ ὁ ἀριθμὸς δὲ τοιοῦτον. καὶ ὥσπερ οὐδʼ ἀπʼ ἀριθμοῦ ἀφαιρεθέντος τινὸς ἢ προστεθέντος ἐξ ὧν ὁ ἀριθμός ἐστιν, οὐκέτι ὁ αὐτὸς ἀριθμός ἐστιν ἀλλʼ ἕτερος, κἂν τοὐλάχιστον ἀφαιρεθῇ ἢ προστεθῇ,
1044aSayının da kendisiyle bir olduğu bir şey olmalıdır; oysa onlar, sayı birse neyle bir olduğunu söyleyemiyorlar (çünkü ya bir değildir de bir yığın gibidir, ya da birse, çoktan bir yapanın ne olduğu söylenmelidir). Tarif de birdir; ama onlar bunu da söyleyemiyorlar. Bu da doğal bir sonuçtur; çünkü aynı açıklama geçerlidir: ousia da bu şekilde birdir; bazılarının dediği gibi bir birim ya da nokta olduğu için değil, her biri bir entelekheia ve bir tabiat olduğu için. Sayı nasıl daha çok ve daha az kabul etmiyorsa, eidos'a göre ousia da kabul etmez; kabul eden varsa, maddeyle birlikte olan ousia'dır. Ousia denen şeylerin oluşu ve yok oluşu, bunun nasıl mümkün nasıl imkânsız olduğu ve sayıya indirgeme hakkında bu kadar belirleme yapılmış olsun.
οὕτως οὐδὲ ὁ ὁρισμὸς οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι οὐκέτι ἔσται ἀφαιρεθέντος τινὸς ἢ προστεθέντος. καὶ τὸν ἀριθμὸν δεῖ εἶναί τι ᾧ εἷς, ὃ νῦν οὐκ ἔχουσι λέγειν τίνι εἷς, εἴπερ ἐστὶν εἷς (ἢ γὰρ οὐκ ἔστιν ἀλλʼ οἷον σωρός, ἢ εἴπερ ἐστί, λεκτέον τί τὸ ποιοῦν ἓν ἐκ πολλῶν)· καὶ ὁ ὁρισμὸς εἷς ἐστίν, ὁμοίως δὲ οὐδὲ τοῦτον ἔχουσι λέγειν. καὶ τοῦτο εἰκότως συμβαίνει· τοῦ αὐτοῦ γὰρ λόγου, καὶ ἡ οὐσία ἓν οὕτως, ἀλλʼ οὐχ ὡς λέγουσί τινες οἷον μονάς τις οὖσα ἢ στιγμή, ἀλλʼ ἐντελέχεια καὶ φύσις τις ἑκάστη. καὶ ὥσπερ οὐδὲ ὁ ἀριθμὸς ἔχει τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδʼ ἡ κατὰ τὸ εἶδος οὐσία, ἀλλʼ εἴπερ, ἡ μετὰ τῆς ὕλης. περὶ μὲν οὖν γενέσεως καὶ φθορᾶς τῶν λεγομένων οὐσιῶν, πῶς τʼ ἐνδέχεται καὶ πῶς ἀδύνατον, καὶ περὶ τῆς εἰς τὸν ἀριθμὸν ἀναγωγῆς, ἔστω μέχρι τούτων διωρισμένον.
1044a104. Bölüm
Maddi ousia hakkında şunu gözden kaçırmamalıyız: her şey aynı ilk şeyden ya da ilk şeyler olarak aynı şeylerden oluşsa ve oluşan şeyler için ilke olarak aynı madde bulunsa da, her şeyin kendine has bir maddesi vardır; sözgelişi balgamın maddesi tatlı ya da yağlı şeyler, safranınki acı ya da başka bazı şeylerdir; ama belki bunlar da aynı şeyden oluşur. Aynı şeyin birden çok maddesi, biri ötekinden oluştuğunda ortaya çıkar; sözgelişi yağlı tatlıdan oluşuyorsa, balgam yağlıdan ve tatlıdan oluşur; safranın ilk maddesine çözülmesiyle de safradan oluşur. Çünkü bir şey bir şeyden iki şekilde oluşur: ya onun ilerlemiş bir aşaması olduğu için ya da o şey ilkesine çözüldüğü için. Madde bir olduğu hâlde, hareket ettiren sebep yüzünden farklı şeyler oluşabilir; sözgelişi tahtadan hem sandık hem yatak oluşur. Bazı şeylerde ise, şeyler farklı olduğu için maddenin de zorunlu olarak farklı olması gerekir: sözgelişi testere tahtadan olmaz ve bu hareket ettiren sebebe bağlı değildir; çünkü yünden ya da tahtadan testere yapamaz. Aynı şey başka bir maddeden yapılabiliyorsa, tekhnē'nin, yani hareket ettiren ilkenin aynı olduğu açıktır; çünkü madde de hareket ettiren de farklıysa, oluşan şey de farklıdır.
Biri sebebi araştırdığında, sebepler birçok anlamda söylendiğine göre, mümkün olan bütün sebepleri söylemelidir. Sözgelişi insanın madde olarak sebebi nedir? Âdet kanı mı? Hareket ettiren olarak sebebi nedir? Tohum mu? Eidos olarak sebebi nedir? "Ne idiyse o olmak." Uğruna olunan şey olarak sebebi nedir? Gaye.
περὶ δὲ τῆς ὑλικῆς οὐσίας δεῖ μὴ λανθάνειν ὅτι εἰ καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ πάντα πρώτου ἢ τῶν αὐτῶν ὡς πρώτων καὶ ἡ αὐτὴ ὕλη ὡς ἀρχὴ τοῖς γιγνομένοις, ὅμως ἔστι τις οἰκεία ἑκάστου, οἷον φλέγματος [ἐστι πρώτη ὕλη] τὰ γλυκέα ἢ λιπαρά, χολῆς δὲ τὰ πικρὰ ἢ ἄλλʼ ἄττα· ἴσως δὲ ταῦτα ἐκ τοῦ αὐτοῦ. γίγνονται δὲ πλείους ὗλαι τοῦ αὐτοῦ ὅταν θατέρου ἡ ἑτέρα ᾖ, οἷον φλέγμα ἐκ λιπαροῦ καὶ γλυκέος εἰ τὸ λιπαρὸν ἐκ τοῦ γλυκέος, ἐκ δὲ χολῆς τῷ ἀναλύεσθαι εἰς τὴν πρώτην ὕλην τὴν χολήν. διχῶς γὰρ τόδʼ ἐκ τοῦδε, ἢ ὅτι πρὸ ὁδοῦ ἔσται ἢ ὅτι ἀναλυθέντος εἰς τὴν ἀρχήν. ἐνδέχεται δὲ μιᾶς τῆς ὕλης οὔσης ἕτερα γίγνεσθαι διὰ τὴν κινοῦσαν αἰτίαν, οἷον ἐκ ξύλου καὶ κιβωτὸς καὶ κλίνη. ἐνίων δʼ ἑτέρα ἡ ὕλη ἐξ ἀνάγκης ἑτέρων ὄντων, οἷον πρίων οὐκ ἂν γένοιτο ἐκ ξύλου, οὐδʼ ἐπὶ τῇ κινούσῃ αἰτίᾳ τοῦτο· οὐ γὰρ ποιήσει πρίονα ἐξ ἐρίου ἢ ξύλου. εἰ δʼ ἄρα τὸ αὐτὸ ἐνδέχεται ἐξ ἄλλης ὕλης ποιῆσαι, δῆλον ὅτι ἡ τέχνη καὶ ἡ ἀρχὴ ἡ ὡς κινοῦσα ἡ αὐτή· εἰ γὰρ καὶ ἡ ὕλη ἑτέρα καὶ τὸ κινοῦν, καὶ τὸ γεγονός.—ὅταν δή τις ζητῇ τὸ αἴτιον, ἐπεὶ πλεοναχῶς τὰ αἴτια λέγεται, πάσας δεῖ λέγειν τὰς ἐνδεχομένας αἰτίας. οἷον ἀνθρώπου τίς αἰτία ὡς ὕλη; ἆρα τὰ καταμήνια; τί δʼ ὡς κινοῦν; ἆρα τὸ σπέρμα; τί δʼ ὡς τὸ εἶδος; τὸ τί ἦν εἶναι. τί δʼ ὡς οὗ ἕνεκα; τὸ τέλος.
1044bBelki bu son ikisi aynıdır. En yakın sebepleri söylemek gerekir. Maddesi nedir? Ateş ya da toprak değil, ona has madde. Tabiî ve oluşa tabi ousia'lar hakkında, doğru ilerleyecekse, böyle ilerlemek zorunludur; eğer sebepler bunlarsa, bu kadarsa ve sebepleri bilmek gerekiyorsa. Tabiî ama ezelî ousia'lar için ise açıklama başkadır. Çünkü belki bazılarının maddesi yoktur, ya da böyle bir maddesi değil, yalnız yer bakımından hareket edebilen bir maddesi vardır. Tabiatça olup ousia olmayan şeylerin de maddesi yoktur; onların dayanağı ousia'dır. Sözgelişi tutulmanın sebebi nedir, maddesi nedir? Maddesi yoktur; etkilenen aydır. Hareket ettiren ve ışığı yok eden sebep nedir? Yer. Uğruna olunan şey belki yoktur. Eidos olarak sebep ise logostur; ama logos sebeple birlikte verilmezse belirsizdir. Sözgelişi tutulma nedir? Işığın yoksunluğu. Buna "arada yer bulunması yüzünden" eklenirse, sebeple birlikte verilen logos budur. Uykuda ise ilk etkilenenin ne olduğu belli değildir. Canlı mı? Evet, ama canlının neyi, ilk olarak hangi parçası? Kalp mi, başka bir şey mi? Sonra neyin etkisiyle? Sonra bütünün değil de o parçanın hâli olan bu etki nedir? Şu türden bir hareketsizlik mi? Evet, ama bu, ilk etkilenen şey neye uğradığı için olur?
ἴσως δὲ ταῦτα ἄμφω τὸ αὐτό. δεῖ δὲ τὰ ἐγγύτατα αἴτια λέγειν. τίς ἡ ὕλη; μὴ πῦρ ἢ γῆν ἀλλὰ τὴν ἴδιον. περὶ μὲν οὖν τὰς φυσικὰς οὐσίας καὶ γενητὰς ἀνάγκη οὕτω μετιέναι εἴ τις μέτεισιν ὀρθῶς, εἴπερ ἄρα αἴτιά τε ταῦτα καὶ τοσαῦτα καὶ δεῖ τὰ αἴτια γνωρίζειν· ἐπὶ δὲ τῶν φυσικῶν μὲν ἀϊδίων δὲ οὐσιῶν ἄλλος λόγος. ἴσως γὰρ ἔνια οὐκ ἔχει ὕλην, ἢ οὐ τοιαύτην ἀλλὰ μόνον κατὰ τόπον κινητήν. οὐδʼ ὅσα δὴ φύσει μέν, μὴ οὐσίαι δέ, οὐκ ἔστι τούτοις ὕλη, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον ἡ οὐσία. οἷον τί αἴτιον ἐκλείψεως, τίς ὕλη; οὐ γὰρ ἔστιν, ἀλλʼ ἡ σελήνη τὸ πάσχον. τί δʼ αἴτιον ὡς κινῆσαν καὶ φθεῖραν τὸ φῶς; ἡ γῆ. τὸ δʼ οὗ ἕνεκα ἴσως οὐκ ἔστιν. τὸ δʼ ὡς εἶδος ὁ λόγος, ἀλλὰ ἄδηλος ἐὰν μὴ μετὰ τῆς αἰτίας ᾖ ὁ λόγος. οἷον τί ἔκλειψις; στέρησις φωτός. ἐὰν δὲ προστεθῇ τὸ ὑπὸ γῆς ἐν μέσῳ γιγνομένης, ὁ σὺν τῷ αἰτίῳ λόγος οὗτος. ὕπνου δʼ ἄδηλον τί τὸ πρῶτον πάσχον. ἀλλʼ ὅτι τὸ ζῷον; ναί, ἀλλὰ τοῦτο κατὰ τί, καὶ τί πρῶτον; καρδία ἢ ἄλλο τι. εἶτα ὑπὸ τίνος; εἶτα τί τὸ πάθος, τὸ ἐκείνου καὶ μὴ τοῦ ὅλου; ὅτι ἀκινησία τοιαδί; ναί, ἀλλʼ αὕτη τῷ τί πάσχειν τὸ πρῶτον;
1044b205. Bölüm
Bazı şeyler oluşmadan ve yok olmadan var olduğuna ve olmadığına göre, sözgelişi noktalar, eğer varsa, ve genel olarak eidos'lar (çünkü oluşan beyaz değil, beyaz tahtadır; oluşan her şey bir şeyden bir şey oluyorsa), zıtların hepsi birbirinden oluşmaz; beyaz insanın siyah insandan oluşması ile beyazın siyahtan oluşması farklı anlamdadır. Her şeyin maddesi de yoktur; yalnız oluşu olan ve birbirine dönüşen şeylerin maddesi vardır; değişmeden var olan ya da olmayan şeylerin maddesi yoktur.
Her şeyin maddesinin zıtlarla nasıl bir ilişkisi olduğu konusunda bir aporia vardır. Sözgelişi beden kuvve hâlinde sağlıklıysa ve hastalık da sağlığın zıddıysa, beden kuvve hâlinde ikisi birden midir? Su da kuvve hâlinde hem şarap hem sirke midir? Yoksa madde birinin melekeye ve eidos'a göre, ötekinin ise yoksunluğa ve tabiata aykırı yok oluşa göre maddesi midir? Şarabın neden sirkenin maddesi ve kuvve hâlinde sirke olmadığı (oysa ondan sirke oluşur), canlının da neden kuvve hâlinde ölü olmadığı da bir aporia'dır. Yoksa öyle değil midir de yok oluşlar araz olarak mı olur, canlının maddesinin kendisi ise yok oluş bakımından ölünün kuvvesi ve maddesi midir, su da sirkenin? Çünkü bunlar, gündüzden gece oluştuğu gibi, bunlardan oluşur.
ἐπεὶ δʼ ἔνια ἄνευ γενέσεως καὶ φθορᾶς ἔστι καὶ οὐκ ἔστιν, οἷον αἱ στιγμαί, εἴπερ εἰσί, καὶ ὅλως τὰ εἴδη (οὐ γὰρ τὸ λευκὸν γίγνεται ἀλλὰ τὸ ξύλον λευκόν, εἰ ἔκ τινος καὶ τὶ πᾶν τὸ γιγνόμενον γίγνεται), οὐ πάντα ἂν τἀναντία γίγνοιτο ἐξ ἀλλήλων, ἀλλʼ ἑτέρως λευκὸς ἄνθρωπος ἐκ μέλανος ἀνθρώπου καὶ λευκὸν ἐκ μέλανος· οὐδὲ παντὸς ὕλη ἔστιν ἀλλʼ ὅσων γένεσις ἔστι καὶ μεταβολὴ εἰς ἄλληλα· ὅσα δʼ ἄνευ τοῦ μεταβάλλειν ἔστιν ἢ μή, οὐκ ἔστι τούτων ὕλη.—ἔχει δʼ ἀπορίαν πῶς πρὸς τἀναντία ἡ ὕλη ἡ ἑκάστου ἔχει. οἷον εἰ τὸ σῶμα δυνάμει ὑγιεινόν, ἐναντίον δὲ νόσος ὑγιείᾳ, ἆρα ἄμφω δυνάμει; καὶ τὸ ὕδωρ δυνάμει οἶνος καὶ ὄξος; ἢ τοῦ μὲν καθʼ ἕξιν καὶ κατὰ τὸ εἶδος ὕλη, τοῦ δὲ κατὰ στέρησιν καὶ φθορὰν τὴν παρὰ φύσιν; ἀπορία δέ τις ἔστι καὶ διὰ τί ὁ οἶνος οὐχ ὕλη τοῦ ὄξους οὐδὲ δυνάμει ὄξος (καίτοι γίγνεται ἐξ αὐτοῦ ὄξος) καὶ ὁ ζῶν δυνάμει νεκρός. ἢ οὔ, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς αἱ φθοραί,
1045aBu şekilde birbirine dönüşen şeylerde maddeye geri dönmek gerekir; sözgelişi ölüden canlı oluşacaksa, önce maddeye dönülür, sonra canlı oluşur; sirke de önce suya döner, sonra şarap olur.
ἡ δὲ τοῦ ζῴου ὕλη αὐτὴ κατὰ φθορὰν νεκροῦ δύναμις καὶ ὕλη, καὶ τὸ ὕδωρ ὄξους· γίγνεται γὰρ ἐκ τούτων ὥσπερ ἐξ ἡμέρας νύξ. καὶ ὅσα δὴ οὕτω μεταβάλλει εἰς ἄλληλα, εἰς τὴν ὕλην δεῖ ἐπανελθεῖν, οἷον εἰ ἐκ νεκροῦ ζῷον, εἰς τὴν ὕλην πρῶτον, εἶθʼ οὕτω ζῷον· καὶ τὸ ὄξος εἰς ὕδωρ, εἶθʼ οὕτως οἶνος.
1045a56. Bölüm
Tarifler ve sayılar hakkında söylenen aporia'ya gelince: bunların bir olmasının sebebi nedir? Birden çok parçası olan ve bütünü bir yığın gibi olmayıp parçalarının dışında bir bütün olan her şeyin bir sebebi vardır; çünkü cisimlerde de kimilerinin bir olmasının sebebi temas, kimilerininki yapışkanlık ya da bu türden başka bir hâldir. Tarif ise, İlyada gibi bağlaçla değil, tek bir şeyin tarifi olduğu için bir olan logostur. O hâlde insanı bir yapan nedir; neden çok değil de birdir, sözgelişi canlı ve iki ayaklı; hele bazılarının dediği gibi kendinde canlı ve kendinde iki ayaklı varsa? Çünkü insan neden onların kendileri değildir; insanlar neden insandan, yani tek bir şeyden değil, iki şeyden, canlıdan ve iki ayaklıdan pay alarak var olmayacaktır; genel olarak insan bir değil, çok, yani canlı ve iki ayaklı olmayacak mıdır? Tarif edip konuşmaya alıştıkları şekilde ilerleyenlerin bu aporia'yı açıklayıp çözemeyecekleri açıktır. Ama dediğimiz gibi biri madde, öteki biçim, biri kuvve hâlinde, öteki fiil hâlindeyse, aranan şey artık bir aporia gibi görünmeyecektir. Bu aporia, "giysi"nin tarifi yuvarlak tunç olsaydı ortaya çıkacak aporia'nın aynısıdır; çünkü bu ad o logosun işareti olurdu; dolayısıyla aranan, yuvarlak ile tuncun bir olmasının sebebi olurdu. Biri madde, öteki biçim olduğu için artık bir aporia görünmez. Oluşun olduğu şeylerde, yapan dışında, kuvve hâlinde olanın fiil hâlinde olmasının sebebi nedir? Kuvve hâlindeki kürenin fiil hâlinde küre olmasının başka hiçbir sebebi yoktur; bu, her birinin "ne idiyse o olmak"ıydı. Maddenin kimi düşünülür, kimi hissedilirdir; logosun da her zaman bir kısmı madde, bir kısmı fiildir; sözgelişi "daire düzlem şekildir." Ne düşünülür ne de hissedilir maddesi olan şeylerin her biri ise, doğrudan doğruya bir varlık olduğu gibi doğrudan doğruya bir şeydir: "bu belirli şey", keyfiyet, kemiyet (bu yüzden tariflerde ne varlık ne de bir bulunur); "ne idiyse o olmak" da, bir varlık olduğu gibi, doğrudan doğruya bir şeydir. Bu yüzden bunların hiçbirinin bir olmasının ya da bir varlık olmasının başka bir sebebi yoktur; çünkü her biri doğrudan doğruya bir varlık ve bir şeydir; varlık ve bir'i bir cins gibi içerdikleri için değil, varlık ve bir cüzîlerin dışında ayrı olarak var oldukları için de değil.
περὶ δὲ τῆς ἀπορίας τῆς εἰρημένης περί τε τοὺς ὁρισμοὺς καὶ περὶ τοὺς ἀριθμούς, τί αἴτιον τοῦ ἓν εἶναι; πάντων γὰρ ὅσα πλείω μέρη ἔχει καὶ μὴ ἔστιν οἷον σωρὸς τὸ πᾶν ἀλλʼ ἔστι τι τὸ ὅλον παρὰ τὰ μόρια, ἔστι τι αἴτιον, ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς σώμασι τοῖς μὲν ἁφὴ αἰτία τοῦ ἓν εἶναι τοῖς δὲ γλισχρότης ἤ τι πάθος ἕτερον τοιοῦτον. ὁ δʼ ὁρισμὸς λόγος ἐστὶν εἷς οὐ συνδέσμῳ καθάπερ ἡ Ἰλιὰς ἀλλὰ τῷ ἑνὸς εἶναι. τί οὖν ἐστὶν ὃ ποιεῖ ἓν τὸν ἄνθρωπον, καὶ διὰ τί ἓν ἀλλʼ οὐ πολλά, οἷον τό τε ζῷον καὶ τὸ δίπουν, ἄλλως τε δὴ καὶ εἰ ἔστιν, ὥσπερ φασί τινες, αὐτό τι ζῷον καὶ αὐτὸ δίπουν; διὰ τί γὰρ οὐκ ἐκεῖνα αὐτὰ ὁ ἄνθρωπός ἐστι, καὶ ἔσονται κατὰ μέθεξιν οἱ ἄνθρωποι οὐκ ἀνθρώπου οὐδʼ ἑνὸς ἀλλὰ δυοῖν, ζῴου καὶ δίποδος, καὶ ὅλως δὴ οὐκ ἂν εἴη ὁ ἄνθρωπος ἓν ἀλλὰ πλείω, ζῷον καὶ δίπουν; φανερὸν δὴ ὅτι οὕτω μὲν μετιοῦσιν ὡς εἰώθασιν ὁρίζεσθαι καὶ λέγειν, οὐκ ἐνδέχεται ἀποδοῦναι καὶ λῦσαι τὴν ἀπορίαν· εἰ δʼ ἐστίν, ὥσπερ λέγομεν, τὸ μὲν ὕλη τὸ δὲ μορφή, καὶ τὸ μὲν δυνάμει τὸ δὲ ἐνεργείᾳ, οὐκέτι ἀπορία δόξειεν ἂν εἶναι τὸ ζητούμενον. ἔστι γὰρ αὕτη ἡ ἀπορία ἡ αὐτὴ κἂν εἰ ὁ ὅρος εἴη ἱματίου στρογγύλος χαλκός· εἴη γὰρ ἂν σημεῖον τοὔνομα τοῦτο τοῦ λόγου, ὥστε τὸ ζητούμενόν ἐστι τί αἴτιον τοῦ ἓν εἶναι τὸ στρογγύλον καὶ τὸν χαλκόν. οὐκέτι δὴ ἀπορία φαίνεται, ὅτι τὸ μὲν ὕλη τὸ δὲ μορφή. τί οὖν τούτου αἴτιον, τοῦ τὸ δυνάμει ὂν ἐνεργείᾳ εἶναι, παρὰ τὸ ποιῆσαν, ἐν ὅσοις ἔστι γένεσις; οὐθὲν γάρ ἐστιν αἴτιον ἕτερον τοῦ τὴν δυνάμει σφαῖραν ἐνεργείᾳ εἶναι σφαῖραν, ἀλλὰ τοῦτʼ ἦν τὸ τί ἦν εἶναι ἑκατέρῳ. ἔστι δὲ τῆς ὕλης ἡ μὲν νοητὴ ἡ δʼ αἰσθητή, καὶ ἀεὶ τοῦ λόγου τὸ μὲν ὕλη τὸ δὲ ἐνέργειά ἐστιν, οἷον ὁ κύκλος σχῆμα ἐπίπεδον. ὅσα δὲ μὴ ἔχει ὕλην μήτε νοητὴν μήτε αἰσθητήν, εὐθὺς ὅπερ ἕν τί [εἶναί] ἐστιν ἕκαστον,
1045bBu aporia yüzünden kimileri pay almadan söz eder, ama pay almanın sebebinin ne olduğu ve pay almanın ne olduğu konusunda aporia'ya düşerler; kimileri birliktelikten söz eder, sözgelişi Lykophron epistēmē'nin bilmenin ve psykhē'nin birlikteliği olduğunu söyler; kimileri de yaşamanın psykhē'nin bedenle bir araya gelmesi ya da bağlanması olduğunu söyler. Oysa aynı açıklama her şey için geçerlidir; çünkü sağlıklı olmak da psykhē'nin ve sağlığın birlikteliği, bağlanması ya da bir araya gelmesi olacaktır; tuncun üçgen olması tunç ile üçgenin bir araya gelmesi, beyaz olmak da yüzey ile beyazlığın bir araya gelmesi olacaktır. Bunun sebebi, kuvve ile entelekheia'yı birleştiren bir logos ve aralarında bir fark aramalarıdır. Oysa söylendiği gibi, son madde ile biçim aynı ve bir şeydir; biri kuvve hâlinde, öteki fiil hâlinde. Dolayısıyla birin sebebini aramak ile bir olmanın sebebini aramak benzerdir; çünkü her şey bir şeydir, kuvve hâlindeki ile fiil hâlindeki de bir bakıma birdir. Dolayısıyla kuvveden fiile hareket ettiren bir şey dışında başka bir sebep yoktur. Maddesi olmayan her şey ise mutlak olarak tam bir şeydir.
ὥσπερ καὶ ὅπερ ὄν τι, τὸ τόδε, τὸ ποιόν, τὸ ποσόν—διὸ καὶ οὐκ ἔνεστιν ἐν τοῖς ὁρισμοῖς οὔτε τὸ ὂν οὔτε τὸ ἕν—, καὶ τὸ τί ἦν εἶναι εὐθὺς ἕν τί ἐστιν ὥσπερ καὶ ὄν τι—διὸ καὶ οὐκ ἔστιν ἕτερόν τι αἴτιον τοῦ ἓν εἶναι οὐθενὶ τούτων οὐδὲ τοῦ ὄν τι εἶναι· εὐθὺς γὰρ ἕκαστόν ἐστιν ὄν τι καὶ ἕν τι, οὐχ ὡς ἐν γένει τῷ ὄντι καὶ τῷ ἑνί, οὐδʼ ὡς χωριστῶν ὄντων παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα. διὰ ταύτην δὲ τὴν ἀπορίαν οἱ μὲν μέθεξιν λέγουσι, καὶ αἴτιον τί τῆς μεθέξεως καὶ τί τὸ μετέχειν ἀποροῦσιν· οἱ δὲ συνουσίαν [ψυχῆς], ὥσπερ Λυκόφρων φησὶν εἶναι τὴν ἐπιστήμην τοῦ ἐπίστασθαι καὶ ψυχῆς· οἱ δὲ σύνθεσιν ἢ σύνδεσμον ψυχῆς σώματι τὸ ζῆν. καίτοι ὁ αὐτὸς λόγος ἐπὶ πάντων· καὶ γὰρ τὸ ὑγιαίνειν ἔσται ἢ συνουσία ἢ σύνδεσμος ἢ σύνθεσις ψυχῆς καὶ ὑγιείας, καὶ τὸ τὸν χαλκὸν εἶναι τρίγωνον σύνθεσις χαλκοῦ καὶ τριγώνου, καὶ τὸ λευκὸν εἶναι σύνθεσις ἐπιφανείας καὶ λευκότητος. αἴτιον δʼ ὅτι δυνάμεως καὶ ἐντελεχείας ζητοῦσι λόγον ἑνοποιὸν καὶ διαφοράν. ἔστι δʼ, ὥσπερ εἴρηται, ἡ ἐσχάτη ὕλη καὶ ἡ μορφὴ ταὐτὸ καὶ ἕν, δυνάμει, τὸ δὲ ἐνεργείᾳ, ὥστε ὅμοιον τὸ ζητεῖν τοῦ ἑνὸς τί αἴτιον καὶ τοῦ ἓν εἶναι· ἓν γάρ τι ἕκαστον, καὶ τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ἕν πώς ἐστιν, ὥστε αἴτιον οὐθὲν ἄλλο πλὴν εἴ τι ὡς κινῆσαν ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν. ὅσα δὲ μὴ ἔχει ὕλην, πάντα ἁπλῶς ὅπερ ἕν τι.