VI. Kitap (E)
1025b1. Bölüm
Varlıkların ilkeleri ve sebepleri aranıyor; açıktır ki varlık olmak bakımından. Sağlığın ve iyi bedensel durumun bir sebebi vardır; matematik nesnelerin de ilkeleri, unsurları ve sebepleri vardır; genel olarak düşünceye dayanan ya da düşünceden bir pay alan her epistēmē, ya daha kesin ya da daha basit sebepler ve ilkelerle uğraşır. Ama bütün bu bilimler belirli bir varlığı, belirli bir cinsi sınırlayıp onunla uğraşırlar; mutlak olarak varlıkla ya da varlık olmak bakımından varlıkla uğraşmazlar; şeyin ne olduğu hakkında da hiçbir açıklama yapmazlar, ondan yola çıkarlar: kimileri onu his yoluyla açık kılar, kimileri ne olduğunu bir varsayım olarak alır; böylece uğraştıkları cinse kendiliğinden ait olanları ya daha zorunlu ya da daha gevşek bir şekilde ispat ederler. Bu yüzden böyle bir istikradan ousia'nın ya da ne olduğunun ispatı çıkmadığı, bunu göstermenin başka bir yolu olduğu açıktır. Aynı şekilde uğraştıkları cinsin var olup olmadığı hakkında da hiçbir şey söylemezler; çünkü ne olduğunu açık kılmak ile var olup olmadığını açık kılmak aynı düşüncenin işidir.
Tabiat bilimi de varlığın belirli bir cinsiyle uğraştığına göre (hareketin ve duruşun ilkesini kendinde taşıyan türden bir ousia ile uğraşır), ne pratik ne de yapıcı bir bilim olduğu açıktır. Çünkü yapılan şeylerin ilkesi yapandadır: ya nous ya tekhnē ya da bir kuvve; eylemle yapılan şeylerin ilkesi de eyleyendedir: bu da prohairesis'tir; çünkü eylemle yapılan şey ile tercih edilen şey aynıdır. Dolayısıyla her düşünce ya pratik ya yapıcı ya da kuramsal olduğuna göre, tabiat bilimi kuramsal bir bilim olsa gerektir; ama hareket edebilen türden bir varlıkla ve logosuyla belirlenen ousia ile, çoğunlukla da yalnız maddeden ayrı olmayan ousia ile uğraşan kuramsal bir bilim. "Ne idiyse o olmak"ın ve logosun nasıl olduğu gözden kaçmamalıdır; çünkü bu olmadan araştırmak boşunadır. Tarif edilen şeylerin, yani ne olduğu sorulan şeylerin kimi basık gibidir, kimi içbükey gibi. Bunlar şu bakımdan farklıdır: basık, maddeyle birlikte kavranır (çünkü basık, içbükey burundur); içbükeylik ise hissedilir madde olmadan kavranır.
αἱ ἀρχαὶ καὶ τὰ αἴτια ζητεῖται τῶν ὄντων, δῆλον δὲ ὅτι ᾗ ὄντα. ἔστι γάρ τι αἴτιον ὑγιείας καὶ εὐεξίας, καὶ τῶν μαθηματικῶν εἰσὶν ἀρχαὶ καὶ στοιχεῖα καὶ αἴτια, καὶ ὅλως δὲ πᾶσα ἐπιστήμη διανοητικὴ ἢ μετέχουσά τι διανοίας περὶ αἰτίας καὶ ἀρχάς ἐστιν ἢ ἀκριβεστέρας ἢ ἁπλουστέρας. ἀλλὰ πᾶσαι αὗται περὶ ὄν τι καὶ γένος τι περιγραψάμεναι περὶ τούτου πραγματεύονται, ἀλλʼ οὐχὶ περὶ ὄντος ἁπλῶς οὐδὲ ᾗ ὄν, οὐδὲ τοῦ τί ἐστιν οὐθένα λόγον ποιοῦνται, ἀλλʼ ἐκ τούτου, αἱ μὲν αἰσθήσει ποιήσασαι αὐτὸ δῆλον αἱ δʼ ὑπόθεσιν λαβοῦσαι τὸ τί ἐστιν, οὕτω τὰ καθʼ αὑτὰ ὑπάρχοντα τῷ γένει περὶ ὅ εἰσιν ἀποδεικνύουσιν ἢ ἀναγκαιότερον ἢ μαλακώτερον· διόπερ φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις οὐσίας οὐδὲ τοῦ τί ἐστιν ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπαγωγῆς, ἀλλά τις ἄλλος τρόπος τῆς δηλώσεως. ὁμοίως δὲ οὐδʼ εἰ ἔστιν ἢ μὴ ἔστι τὸ γένος περὶ ὃ πραγματεύονται οὐδὲν λέγουσι, διὰ τὸ τῆς αὐτῆς εἶναι διανοίας τό τε τί ἐστι δῆλον ποιεῖν καὶ εἰ ἔστιν.—ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ φυσικὴ ἐπιστήμη τυγχάνει οὖσα περὶ γένος τι τοῦ ὄντος (περὶ γὰρ τὴν τοιαύτην ἐστὶν οὐσίαν ἐν ᾗ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως καὶ στάσεως ἐν αὐτᾖ, δῆλον ὅτι οὔτε πρακτική ἐστιν οὔτε ποιητική (τῶν μὲν γὰρ ποιητῶν ἐν τῷ ποιοῦντι ἡ ἀρχή, ἢ νοῦς ἢ τέχνη ἢ δύναμίς τις, τῶν δὲ πρακτῶν ἐν τῷ πράττοντι, ἡ προαίρεσις· τὸ αὐτὸ γὰρ τὸ πρακτὸν καὶ προαιρετόν), ὥστε εἰ πᾶσα διάνοια ἢ πρακτικὴ ἢ ποιητικὴ ἢ θεωρητική, ἡ φυσικὴ θεωρητική τις ἂν εἴη, ἀλλὰ θεωρητικὴ περὶ τοιοῦτον ὂν ὅ ἐστι δυνατὸν κινεῖσθαι, καὶ περὶ οὐσίαν τὴν κατὰ τὸν λόγον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὡς οὐ χωριστὴν μόνον. δεῖ δὲ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸν λόγον πῶς ἐστὶ μὴ λανθάνειν, ὡς ἄνευ γε τούτου τὸ ζητεῖν μηδέν ἐστι ποιεῖν. ἔστι δὲ τῶν ὁριζομένων καὶ τῶν τί ἐστι τὰ μὲν ὡς τὸ σιμὸν τὰ δʼ ὡς τὸ κοῖλον. διαφέρει δὲ ταῦτα ὅτι τὸ μὲν σιμὸν συνειλημμένον ἐστὶ μετὰ τῆς ὕλης (ἔστι γὰρ τὸ σιμὸν κοίλη ῥίς), ἡ δὲ κοιλότης ἄνευ ὕλης αἰσθητῆς.
1026aBütün tabiat şeyleri basık gibi söyleniyorsa, sözgelişi burun, göz, yüz, et, kemik, genel olarak canlı; yaprak, kök, kabuk, genel olarak bitki (çünkü bunların hiçbirinin logosu hareketten bağımsız değildir, her zaman maddeyi içerir), tabiat şeylerinde ne olduğunun nasıl aranması ve nasıl tarif edilmesi gerektiği açıktır; psykhē'nin de bir kısmını, maddesiz olmayan kısmını incelemenin neden tabiat bilimcisinin işi olduğu da açıktır. Demek ki tabiat biliminin kuramsal olduğu bunlardan anlaşılıyor. Matematik de kuramsaldır; ama hareketsiz ve ayrı şeylerle uğraşıp uğraşmadığı şimdilik belli değildir; bununla birlikte bazı matematik dallarının nesnelerini hareketsiz ve ayrı şeyler olarak incelediği açıktır. Ezelî, hareketsiz ve ayrı bir şey varsa, onu bilmenin kuramsal bir bilime düştüğü açıktır; ama tabiat bilimine değil (çünkü tabiat bilimi hareket eden bazı şeylerle uğraşır), matematiğe de değil, ikisinden önce gelen bir bilime. Çünkü tabiat bilimi ayrı olan ama hareketsiz olmayan şeylerle uğraşır; matematiğin bazı dalları hareketsiz olan ama belki ayrı olmayan, maddede bulunan şeylerle; ilk bilim ise hem ayrı hem hareketsiz şeylerle. Bütün sebeplerin ezelî olması zorunludur, en çok da bunların; çünkü bunlar, ilahî şeylerden gözümüze görünenlerin sebepleridir. Dolayısıyla üç kuramsal felsefe olsa gerek: matematik, tabiat bilimi ve teoloji. Çünkü ilahî olan bir yerde bulunuyorsa, böyle bir tabiatta bulunduğu açıktır; en değerli bilimin de en değerli cinsle uğraşması gerekir. Kuramsal bilimler öteki bilimlerden daha çok tercih edilir, bu da kuramsal bilimlerden daha çok.
Gerçi biri ilk felsefenin küllî mi olduğu, yoksa belirli bir cinsle ve tek bir tabiatla mı uğraştığı konusunda aporia'ya düşebilir; çünkü matematik bilimlerde de durum hep aynı değildir: geometri ve astronomi belirli bir tabiatla uğraşır, genel matematik ise hepsine ortaktır. Eğer tabiatça oluşmuş ousia'ların dışında başka bir ousia yoksa, tabiat bilimi ilk bilim olur; ama hareketsiz bir ousia varsa, onu inceleyen bilim önce gelir ve ilk felsefedir; ilk olduğu için de bu şekilde küllîdir. Varlık olmak bakımından varlığı, hem ne olduğunu hem de varlık olmak bakımından ona ait olanları incelemek de bu bilimin işi olsa gerek.
εἰ δὴ πάντα τὰ φυσικὰ ὁμοίως τῷ σιμῷ λέγονται, οἷον ῥὶς ὀφθαλμὸς πρόσωπον σὰρξ ὀστοῦν, ὅλως ζῷον, φύλλον ῥίζα φλοιός, ὅλως φυτόν (οὐθενὸς γὰρ ἄνευ κινήσεως ὁ λόγος αὐτῶν, ἀλλʼ ἀεὶ ἔχει ὕλην), δῆλον πῶς δεῖ ἐν τοῖς φυσικοῖς τὸ τί ἐστι ζητεῖν καὶ ὁρίζεσθαι, καὶ διότι καὶ περὶ ψυχῆς ἐνίας θεωρῆσαι τοῦ φυσικοῦ, ὅση μὴ ἄνευ τῆς ὕλης ἐστίν. ὅτι μὲν οὖν ἡ φυσικὴ θεωρητική ἐστι, φανερὸν ἐκ τούτων· ἀλλʼ ἔστι καὶ ἡ μαθηματικὴ θεωρητική· ἀλλʼ εἰ ἀκινήτων καὶ χωριστῶν ἐστί, νῦν ἄδηλον, ὅτι μέντοι ἔνια μαθήματα ᾗ ἀκίνητα καὶ ᾗ χωριστὰ θεωρεῖ, δῆλον. εἰ δέ τί ἐστιν ἀΐδιον καὶ ἀκίνητον καὶ χωριστόν, φανερὸν ὅτι θεωρητικῆς τὸ γνῶναι, οὐ μέντοι φυσικῆς γε (περὶ κινητῶν γάρ τινων ἡ φυσικἤ οὐδὲ μαθηματικῆς, ἀλλὰ προτέρας ἀμφοῖν. ἡ μὲν γὰρ φυσικὴ περὶ χωριστὰ μὲν ἀλλʼ οὐκ ἀκίνητα, τῆς δὲ μαθηματικῆς ἔνια περὶ ἀκίνητα μὲν οὐ χωριστὰ δὲ ἴσως ἀλλʼ ὡς ἐν ὕλῃ· ἡ δὲ πρώτη καὶ περὶ χωριστὰ καὶ ἀκίνητα. ἀνάγκη δὲ πάντα μὲν τὰ αἴτια ἀΐδια εἶναι, μάλιστα δὲ ταῦτα· ταῦτα γὰρ αἴτια τοῖς φανεροῖς τῶν θείων. ὥστε τρεῖς ἂν εἶεν φιλοσοφίαι θεωρητικαί, μαθηματική, φυσική, θεολογική (οὐ γὰρ ἄδηλον ὅτι εἴ που τὸ θεῖον ὑπάρχει, ἐν τῇ τοιαύτῃ φύσει ὑπάρχεἰ, καὶ τὴν τιμιωτάτην δεῖ περὶ τὸ τιμιώτατον γένος εἶναι. αἱ μὲν οὖν θεωρητικαὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν αἱρετώταται, αὕτη δὲ τῶν θεωρητικῶν. ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις πότερόν ποθʼ ἡ πρώτη φιλοσοφία καθόλου ἐστὶν ἢ περί τι γένος καὶ φύσιν τινὰ μίαν (οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς τρόπος οὐδʼ ἐν ταῖς μαθηματικαῖς, ἀλλʼ ἡ μὲν γεωμετρία καὶ ἀστρολογία περί τινα φύσιν εἰσίν, ἡ δὲ καθόλου πασῶν κοινἤ· εἰ μὲν οὖν μὴ ἔστι τις ἑτέρα οὐσία παρὰ τὰς φύσει συνεστηκυίας, ἡ φυσικὴ ἂν εἴη πρώτη ἐπιστήμη· εἰ δʼ ἔστι τις οὐσία ἀκίνητος, αὕτη προτέρα καὶ φιλοσοφία πρώτη, καὶ καθόλου οὕτως ὅτι πρώτη· καὶ περὶ τοῦ ὄντος ᾗ ὂν ταύτης ἂν εἴη θεωρῆσαι, καὶ τί ἐστι καὶ τὰ ὑπάρχοντα ᾗ ὄν.
1026a302. Bölüm
Ama mutlak olarak söylenen varlık birçok anlamda söylenir. Bunlardan biri, gördüğümüz gibi, araz olarak varlıktır; bir başkası doğru olarak varlık, var olmayan da yanlış olarak; bunların dışında kategori biçimleri vardır (sözgelişi ne, keyfiyet, kemiyet, nerede, ne zaman ve bu şekilde bir anlam taşıyan başka ne varsa); bütün bunların dışında da kuvve ve fiil olarak varlık vardır. Varlık bu kadar çok anlamda söylendiğine göre, önce araz olarak varlıktan söz etmeli ve onun hakkında hiçbir inceleme olmadığını söylemeliyiz.
ἀλλʼ ἐπεὶ τὸ ὂν τὸ ἁπλῶς λεγόμενον λέγεται πολλαχῶς, ὧν ἓν μὲν ἦν τὸ κατὰ συμβεβηκός, ἕτερον δὲ τὸ ὡς ἀληθές, καὶ τὸ μὴ ὂν ὡς τὸ ψεῦδος, παρὰ ταῦτα δʼ ἐστὶ τὰ σχήματα τῆς κατηγορίας (οἷον τὸ μὲν τί, τὸ δὲ ποιόν, τὸ δὲ ποσόν, τὸ δὲ πού, τὸ δὲ ποτέ, καὶ εἴ τι ἄλλο σημαίνει τὸν τρόπον τοῦτον),
1026bBunun bir işareti şudur: hiçbir epistēmē, ne pratik ne yapıcı ne de kuramsal olanı, onunla ilgilenmez. Ev yapan kimse, ev meydana gelirken onunla birlikte ortaya çıkan arazları yapmaz; çünkü bunlar sonsuzdur: yapılan evin kimine hoş, kimine zararlı, kimine yararlı olmasına, deyim yerindeyse bütün öteki varlıklardan farklı olmasına hiçbir engel yoktur; ev yapma sanatı bunların hiçbirini yapmaz. Aynı şekilde geometrici de şekillere bu şekilde ait olan arazları incelemez; "üçgen" ile "açılarının toplamı iki dik açıya eşit olan üçgen"in farklı olup olmadığını da incelemez. Bu da makul bir sonuçtur; çünkü araz adeta yalnızca bir addır. Bu yüzden Platon sofistliği var olmayanla ilgili saymakta bir bakıma haksız değildi. Çünkü sofistlerin akıl yürütmeleri, deyim yerindeyse her şeyden çok araz hakkındadır: müzisyen ile dilbilgisi bilen aynı mıdır farklı mı; müzisyen Koriskos ile Koriskos aynı mıdır; var olan ama her zaman var olmayan her şey oluşmuş mudur, öyleyse müzisyen olan biri dilbilgisi bilen, dilbilgisi bilen biri de müzisyen mi olmuştur; ve buna benzer öteki akıl yürütmeler. Çünkü araz var olmayana yakın bir şey gibi görünür. Bu, şu türden akıl yürütmelerden de anlaşılır: başka bir şekilde var olan şeylerin oluşu ve yok oluşu vardır, araz olarak var olanların ise yoktur. Bununla birlikte araz hakkında, mümkün olduğu ölçüde, tabiatının ne olduğunu ve hangi sebeple var olduğunu söylemeliyiz; böylece belki onun neden bir epistēmē'si olmadığı da açık olur.
Varlıklardan kimi her zaman aynı hâlde ve zorunlu olarak vardır; zorlama anlamında söylenen zorunlulukla değil, başka türlü olamama dediğimiz zorunlulukla. Kimi ise zorunlu olarak ve her zaman değil, çoğunlukla vardır. İşte arazın varlığının ilkesi ve sebebi budur; çünkü ne her zaman ne de çoğunlukla olan şeye araz deriz. Sözgelişi Köpek Yıldızı'nın doğduğu yaz ortasında fırtına ve soğuk olursa bunun rastlantıyla olduğunu söyleriz, ama bunaltıcı sıcak olursa söylemeyiz; çünkü bu her zaman ya da çoğunlukla olur, öteki olmaz. İnsanın beyaz olması da bir arazdır (çünkü ne her zaman ne de çoğunlukla öyledir), ama canlı olması araz değildir. Ev yapanın birini iyileştirmesi de bir arazdır; çünkü bunu yapmak tabiatça ev yapanın değil hekimin işidir, ev yapanın hekim olması ise bir rastlantıdır.
ἔτι παρὰ ταῦτα πάντα τὸ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ·—ἐπεὶ δὴ πολλαχῶς λέγεται τὸ ὄν, πρῶτον περὶ τοῦ κατὰ συμβεβηκὸς λεκτέον, ὅτι οὐδεμία ἐστὶ περὶ αὐτὸ θεωρία. σημεῖον δέ· οὐδεμιᾷ γὰρ ἐπιστήμῃ ἐπιμελὲς περὶ αὐτοῦ οὔτε πρακτικῇ οὔτε ποιητικῇ οὔτε θεωρητικῇ. οὔτε γὰρ ὁ ποιῶν οἰκίαν ποιεῖ ὅσα συμβαίνει ἅμα τῇ οἰκίᾳ γιγνομένῃ (ἄπειρα γάρ ἐστιν· τοῖς μὲν γὰρ ἡδεῖαν τοῖς δὲ βλαβερὰν τοῖς δʼ ὠφέλιμον οὐθὲν εἶναι κωλύει τὴν ποιηθεῖσαν, καὶ ἑτέραν ὡς εἰπεῖν πάντων τῶν ὄντων· ὧν οὐθενός ἐστιν ἡ οἰκοδομικὴ ποιητικἤ, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον οὐδʼ ὁ γεωμέτρης θεωρεῖ τὰ οὕτω συμβεβηκότα τοῖς σχήμασιν, οὐδʼ εἰ ἕτερόν ἐστι τρίγωνον καὶ τρίγωνον δύο ὀρθὰς ἔχον. καὶ τοῦτʼ εὐλόγως συμπίπτει· ὥσπερ γὰρ ὄνομά τι μόνον τὸ συμβεβηκός ἐστιν. διὸ Πλάτων τρόπον τινὰ οὐ κακῶς τὴν σοφιστικὴν περὶ τὸ μὴ ὂν ἔταξεν. εἰσὶ γὰρ οἱ τῶν σοφιστῶν λόγοι περὶ τὸ συμβεβηκὸς ὡς εἰπεῖν μάλιστα πάντων, πότερον ἕτερον ἢ ταὐτὸν μουσικὸν καὶ γραμματικόν, καὶ μουσικὸς Κορίσκος καὶ Κορίσκος, καὶ εἰ πᾶν ὃ ἂν ᾖ, μὴ ἀεὶ δέ, γέγονεν, ὥστʼ εἰ μουσικὸς ὢν γραμματικὸς γέγονε, καὶ γραμματικὸς ὢν μουσικός, καὶ ὅσοι δὴ ἄλλοι τοιοῦτοι τῶν λόγων εἰσίν· φαίνεται γὰρ τὸ συμβεβηκὸς ἐγγύς τι τοῦ μὴ ὄντος. δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῶν τοιούτων λόγων· τῶν μὲν γὰρ ἄλλον τρόπον ὄντων ἔστι γένεσις καὶ φθορά, τῶν δὲ κατὰ συμβεβηκὸς οὐκ ἔστιν. ἀλλʼ ὅμως λεκτέον ἔτι περὶ τοῦ συμβεβηκότος ἐφʼ ὅσον ἐνδέχεται, τίς ἡ φύσις αὐτοῦ καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν ἔστιν· ἅμα γὰρ δῆλον ἴσως ἔσται καὶ διὰ τί ἐπιστήμη οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.—ἐπεὶ οὖν ἐστὶν ἐν τοῖς οὖσι τὰ μὲν ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα καὶ ἐξ ἀνάγκης, οὐ τῆς κατὰ τὸ βίαιον λεγομένης ἀλλʼ ἣν λέγομεν τῷ μὴ ἐνδέχεσθαι ἄλλως, τὰ δʼ ἐξ ἀνάγκης μὲν οὐκ ἔστιν οὐδʼ ἀεί, ὡς δʼ ἐπὶ τὸ πολύ, αὕτη ἀρχὴ καὶ αὕτη αἰτία ἐστὶ τοῦ εἶναι τὸ συμβεβηκός· ὃ γὰρ ἂν ᾖ μήτʼ ἀεὶ μήθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τοῦτό φαμεν συμβεβηκὸς εἶναι. οἷον ἐπὶ κυνὶ ἂν χειμὼν γένηται καὶ ψῦχος, τοῦτο συμβῆναί φαμεν, ἀλλʼ οὐκ ἂν πνῖγος καὶ ἀλέα, ὅτι τὸ μὲν ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ δʼ οὔ. καὶ τὸν ἄνθρωπον λευκὸν εἶναι συμβέβηκεν (οὔτε γὰρ ἀεὶ οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὔ, ζῷον δʼ οὐ κατὰ συμβεβηκός. καὶ τὸ ὑγιάζειν δὲ τὸν οἰκοδόμον συμβεβηκός,
1027aBir aşçı da hazzı hedeflerken sağlığa yararlı bir şey yapabilir, ama aşçılık sanatına göre değil; bu yüzden bunun rastlantıyla olduğunu söyleriz: bir bakıma onu yapar, ama mutlak olarak değil. Çünkü öteki şeylerin, onları yapabilen kuvveler vardır; bunlarınsa hiçbir belirli tekhnē'si ya da kuvvesi yoktur; çünkü araz olarak var olan ya da meydana gelen şeylerin sebebi de araz olarak sebeptir. Demek ki her şey zorunlu olarak ve her zaman var olmadığına ya da meydana gelmediğine, çoğu şey çoğunlukla olduğuna göre, araz olarak varlığın bulunması zorunludur. Sözgelişi beyaz olan ne her zaman ne de çoğunlukla müzisyendir; ama bazen müzisyen olduğuna göre, bu araz olarak olacaktır (yoksa her şey zorunlu olurdu). Dolayısıyla arazın sebebi, çoğunlukla olandan başka türlü olabilen maddedir.
Başlangıç olarak şu soruyu ele almalıyız: ne her zaman ne de çoğunlukla olan hiçbir şey yok mudur? Yoksa bu imkânsız mıdır? Öyleyse bunların dışında rastgele iki yönden birine olabilen ve araz olarak olan bir şey vardır. Peki yalnız çoğunlukla olan mı vardır da her zaman olan hiçbir şeye ait değil midir, yoksa ezelî bazı şeyler var mıdır? Bunları ileride incelemeliyiz; ama arazın bir epistēmē'si olmadığı açıktır. Çünkü her epistēmē ya her zaman olanın ya da çoğunlukla olanın epistēmē'sidir. Yoksa insan nasıl öğrenir ya da başkasına öğretir? Bir şey ya her zaman olanla ya da çoğunlukla olanla belirlenmelidir; sözgelişi bal şerbetinin ateşli hastaya çoğunlukla yararlı olması gibi. Bunun dışında kalan durumu ise, yani ne zaman böyle olmadığını, sözgelişi yeni ayda olmadığını söyleyemez; çünkü yeni ayda olan da ya her zaman ya da çoğunlukla olur; araz ise bunların dışındadır. Arazın ne olduğu, hangi sebeple olduğu ve onun bir epistēmē'si olmadığı söylenmiş oldu.
ὅτι οὐ πέφυκε τοῦτο ποιεῖν οἰκοδόμος ἀλλὰ ἰατρός, ἀλλὰ συνέβη ἰατρὸν εἶναι τὸν οἰκοδόμον. καὶ ὀψοποιὸς ἡδονῆς στοχαζόμενος ποιήσειεν ἄν τι ὑγιεινόν, ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν ὀψοποιητικήν· διὸ συνέβη, φαμέν, καὶ ἔστιν ὡς ποιεῖ, ἁπλῶς δʼ οὔ. τῶν μὲν γὰρ ἄλλων [ἐνίοτε] δυνάμεις εἰσὶν αἱ ποιητικαί, τῶν δʼ οὐδεμία τέχνη οὐδὲ δύναμις ὡρισμένη· τῶν γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς ὄντων ἢ γιγνομένων καὶ τὸ αἴτιόν ἐστι κατὰ συμβεβηκός. ὥστʼ ἐπεὶ οὐ πάντα ἐστὶν ἐξ ἀνάγκης καὶ ἀεὶ ἢ ὄντα ἢ γιγνόμενα, ἀλλὰ τὰ πλεῖστα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀνάγκη εἶναι τὸ κατὰ συμβεβηκὸς ὄν· οἷον οὔτʼ ἀεὶ οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὁ λευκὸς μουσικός ἐστιν, ἐπεὶ δὲ γίγνεταί ποτε, κατὰ συμβεβηκὸς ἔσται (εἰ δὲ μή, πάντʼ ἔσται ἐξ ἀνάγκης)· ὥστε ἡ ὕλη ἔσται αἰτία ἡ ἐνδεχομένη παρὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἄλλως τοῦ συμβεβηκότος. ἀρχὴν δὲ τηνδὶ ληπτέον, πότερον οὐδέν ἐστιν οὔτʼ αἰεὶ οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. ἢ τοῦτο ἀδύνατον; ἔστιν ἄρα τι παρὰ ταῦτα τὸ ὁπότερʼ ἔτυχε καὶ κατὰ συμβεβηκός. ἀλλὰ πότερον τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὸ δʼ ἀεὶ οὐθενὶ ὑπάρχει, ἢ ἔστιν ἄττα ἀΐδια; περὶ μὲν οὖν τούτων ὕστερον σκεπτέον, ὅτι δʼ ἐπιστήμη οὐκ ἔστι τοῦ συμβεβηκότος φανερόν· ἐπιστήμη μὲν γὰρ πᾶσα ἢ τοῦ ἀεὶ ἢ τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ—πῶς γὰρ ἢ μαθήσεται ἢ διδάξει ἄλλον; δεῖ γὰρ ὡρίσθαι ἢ τῷ ἀεὶ ἢ τῷ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἷον ὅτι ὠφέλιμον τὸ μελίκρατον τῷ πυρέττοντι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ—τὸ δὲ παρὰ τοῦτο οὐχ ἕξει λέγειν, πότε οὔ, οἷον νουμηνίᾳ· ἢ γὰρ ἀεὶ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ τῇ νουμηνίᾳ· τὸ δὲ συμβεβηκός ἐστι παρὰ ταῦτα. τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ συμβεβηκὸς καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν καὶ ὅτι ἐπιστήμη οὐκ ἔστιν αὐτοῦ, εἴρηται.
1027a253. Bölüm
Oluşmadan ve yok olmadan oluşabilen ve yok olabilen ilkeler ve sebepler bulunduğu açıktır. Böyle olmasaydı, yani oluşan ve yok olanın araz olarak olmayan bir sebebinin bulunması zorunlu olsaydı, her şey zorunlu olurdu. Çünkü şu olacak mı olmayacak mı? Şu meydana gelirse olacak, gelmezse olmayacak; o da başka bir şey meydana gelirse. Böylece sınırlı bir zamandan hep zaman çıkarılarak şimdiye varılacağı açıktır; sözgelişi şu adam dışarı çıkarsa şiddetle ölecek; dışarı çıkması da susarsa olacak; susaması da başka bir şey olursa; böylece şimdi var olan bir şeye ya da olmuş şeylerden birine varılacak.
ὅτι δʼ εἰσὶν ἀρχαὶ καὶ αἴτια γενητὰ καὶ φθαρτὰ ἄνευ τοῦ γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι, φανερόν. εἰ γὰρ μὴ τοῦτʼ, ἐξ ἀνάγκης πάντʼ ἔσται, εἰ τοῦ γιγνομένου καὶ φθειρομένου μὴ κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιόν τι ἀνάγκη εἶναι. πότερον γὰρ ἔσται τοδὶ ἢ οὔ; ἐάν γε τοδὶ γένηται· εἰ δὲ μή, οὔ. τοῦτο δὲ ἐὰν ἄλλο. καὶ οὕτω δῆλον ὅτι ἀεὶ χρόνου ἀφαιρουμένου ἀπὸ πεπερασμένου χρόνου ἥξει ἐπὶ τὸ νῦν,
1027bSözgelişi susarsa; bu da baharatlı yiyecekler yerse olur; bu ise ya vardır ya yoktur; dolayısıyla zorunlu olarak ya ölecek ya da ölmeyecektir. Biri geçmişteki olaylara atlasa da akıl yürütme aynıdır; çünkü bu, yani olmuş olan, zaten bir şeyde vardır. Öyleyse olacak her şey zorunlu olarak olacaktır; sözgelişi yaşayanın ölmesi; çünkü bir şey zaten olmuştur, sözgelişi zıtların aynı bedende bulunması. Ama hastalıkla mı yoksa şiddetle mi öleceği henüz belli değildir; şu şey olursa öyle olacaktır. Demek ki zincirin belli bir ilkeye kadar gittiği, bu ilkenin ise artık başka bir şeye gitmediği açıktır. Öyleyse rastgele iki yönden birine olabilenin ilkesi bu olacak ve onun oluşunun başka hiçbir sebebi olmayacaktır. Ama böyle bir geriye götürmenin nasıl bir ilkeye ve nasıl bir sebebe vardığı, maddeye mi, uğruna olunan şeye mi, yoksa hareket ettirene mi vardığı, özellikle incelenmelidir.
ὥστε ὁδὶ ἀποθανεῖται [νόσῳ ἢ] βίᾳ, ἐάν γε ἐξέλθῃ· τοῦτο δὲ ἐὰν διψήσῃ· τοῦτο δὲ ἐὰν ἄλλο· καὶ οὕτως ἥξει εἰς ὃ νῦν ὑπάρχει, ἢ εἰς τῶν γεγονότων τι. οἷον ἐὰν διψήσῃ· τοῦτο δὲ εἰ ἐσθίει δριμέα· τοῦτο δʼ ἤτοι ὑπάρχει ἢ οὔ· ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης ἀποθανεῖται ἢ οὐκ ἀποθανεῖται. ὁμοίως δὲ κἂν ὑπερπηδήσῃ τις εἰς τὰ γενόμενα, ὁ αὐτὸς λόγος· ἤδη γὰρ ὑπάρχει τοῦτο ἔν τινι, λέγω δὲ τὸ γεγονός· ἐξ ἀνάγκης ἄρα πάντα ἔσται τὰ ἐσόμενα, οἷον τὸ ἀποθανεῖν τὸν ζῶντα· ἤδη γάρ τι γέγονεν, οἷον τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ. ἀλλʼ εἰ νόσῳ ἢ βίᾳ, οὔπω, ἀλλʼ ἐὰν τοδὶ γένηται. δῆλον ἄρα ὅτι μέχρι τινὸς βαδίζει ἀρχῆς, αὕτη δʼ οὐκέτι εἰς ἄλλο. ἔσται οὖν ἡ τοῦ ὁπότερʼ ἔτυχεν αὕτη, καὶ αἴτιον τῆς γενέσεως αὐτῆς ἄλλο οὐθέν. ἀλλʼ εἰς ἀρχὴν ποίαν καὶ αἴτιον ποῖον ἡ ἀναγωγὴ ἡ τοιαύτη, πότερον ὡς εἰς ὕλην ἢ ὡς εἰς τὸ οὗ ἕνεκα ἢ ὡς εἰς τὸ κινῆσαν, μάλιστα σκεπτέον.
1027b154. Bölüm
Araz olarak varlık konusunu bırakalım; çünkü yeterince belirlendi. Doğru olarak varlık ve yanlış olarak var olmayan ise birleştirmeye ve ayırmaya bağlıdır; ikisi birlikte de çelişkinin iki yanının paylaştırılmasıyla ilgilidir. Çünkü doğru, olumlamayı birleşik olan hakkında, olumsuzlamayı ayrık olan hakkında yapar; yanlış ise bu paylaştırmanın tersini yapar. (Birlikte ya da ayrı düşünmenin nasıl gerçekleştiği başka bir konudur; birlikte ve ayrı derken birbiri ardınca değil, bir şey oluşacak şekilde düşünmeyi kastediyorum.) Çünkü yanlış ve doğru şeylerde değildir; sözgelişi iyi doğru, kötü de doğrudan doğruya yanlış değildir; düşüncededir; basit şeyler ve ne oldukları hakkında ise düşüncede bile değildir. Bu şekilde varlık ve var olmayan hakkında incelenmesi gerekenleri sonra ele alacağız. Birleştirme ve ayırma şeylerde değil düşüncede olduğuna, bu şekilde varlık da asıl anlamdaki varlıklardan farklı bir varlık olduğuna göre (çünkü düşünce ya ne olduğunu ya bir keyfiyeti ya bir kemiyeti ya da başka bir şeyi birleştirir veya ayırır), araz olarak varlığı ve doğru olarak varlığı bir kenara bırakmalıyız. Çünkü birinin sebebi belirsizdir, ötekinin sebebi de düşüncenin bir hâlidir; ikisi de varlığın geri kalan cinsiyle ilgilidir ve varlığın dışarıda var olan bir tabiatını göstermez. Bu yüzden bunları bırakalım ve varlığın kendisinin, varlık olmak bakımından sebeplerini ve ilkelerini inceleyelim.
περὶ μὲν οὖν τοῦ κατὰ συμβεβηκὸς ὄντος ἀφείσθω (διώρισται γὰρ ἱκανῶς)· τὸ δὲ ὡς ἀληθὲς ὄν, καὶ μὴ ὂν ὡς ψεῦδος, ἐπειδὴ παρὰ σύνθεσίν ἐστι καὶ διαίρεσιν, τὸ δὲ σύνολον περὶ μερισμὸν ἀντιφάσεως (τὸ μὲν γὰρ ἀληθὲς τὴν κατάφασιν ἐπὶ τῷ συγκειμένῳ ἔχει τὴν δʼ ἀπόφασιν ἐπὶ τῷ διῃρημένῳ, τὸ δὲ ψεῦδος τούτου τοῦ μερισμοῦ τὴν ἀντίφασιν· πῶς δὲ τὸ ἅμα ἢ τὸ χωρὶς νοεῖν συμβαίνει, ἄλλος λόγος, λέγω δὲ τὸ ἅμα καὶ τὸ χωρὶς ὥστε μὴ τὸ ἐφεξῆς ἀλλʼ ἕν τι γίγνεσθαἰ· οὐ γάρ ἐστι τὸ ψεῦδος καὶ τὸ ἀληθὲς ἐν τοῖς πράγμασιν, οἷον τὸ μὲν ἀγαθὸν ἀληθὲς τὸ δὲ κακὸν εὐθὺς ψεῦδος, ἀλλʼ ἐν διανοίᾳ, περὶ δὲ τὰ ἁπλᾶ καὶ τὰ τί ἐστιν οὐδʼ ἐν διανοίᾳ·—ὅσα μὲν οὖν δεῖ θεωρῆσαι περὶ τὸ οὕτως ὂν καὶ μὴ ὄν, ὕστερον ἐπισκεπτέον· ἐπεὶ δὲ ἡ συμπλοκή ἐστιν καὶ ἡ διαίρεσις ἐν διανοίᾳ ἀλλʼ οὐκ ἐν τοῖς πράγμασι, τὸ δʼ οὕτως ὂν ἕτερον ὂν τῶν κυρίως (ἢ γὰρ τὸ τί ἐστιν ἢ ὅτι ποιὸν ἢ ὅτι ποσὸν ἤ τι ἄλλο συνάπτει ἢ ἀφαιρεῖ ἡ διάνοιἀ, τὸ μὲν ὡς συμβεβηκὸς καὶ τὸ ὡς ἀληθὲς ὂν ἀφετέον—τὸ γὰρ αἴτιον τοῦ μὲν ἀόριστον τοῦ δὲ τῆς διανοίας τι πάθος,
1028a[Her şeyin kaç anlamda söylendiğini belirlediğimiz yerde varlığın birçok anlamda söylendiği açıkça görülmüştü.]
καὶ ἀμφότερα περὶ τὸ λοιπὸν γένος τοῦ ὄντος, καὶ οὐκ ἔξω δηλοῦσιν οὖσάν τινα φύσιν τοῦ ὄντος—διὸ ταῦτα μὲν ἀφείσθω, σκεπτέον δὲ τοῦ ὄντος αὐτοῦ τὰ αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς ᾗ ὄν. [φανερὸν δʼ ἐν οἷς διωρισάμεθα περὶ τοῦ ποσαχῶς λέγεται ἕκαστον, ὅτι πολλαχῶς λέγεται τὸ ὄν.]