V. Kitap (Δ)
1012b_21. Bölüm
İlke (arkhē) şu anlamlarda söylenir. Bir anlamda, bir şeyde hareketin ilk başlayabileceği kısımdır; sözgelişi bir uzunluğun ve bir yolun ilkesi, yani başlangıcı, bu uçtan bakınca burası, öbür uçtan bakınca başka bir yerdir.
ἀρχὴ λέγεται ἡ μὲν ὅθεν ἄν τις τοῦ πράγματος κινηθείη πρῶτον, οἷον τοῦ μήκους καὶ ὁδοῦ ἐντεῦθεν μὲν αὕτη ἀρχή, ἐξ ἐναντίας δὲ ἑτέρα·
1013aBir anlamda da her şeyin en iyi meydana gelebileceği başlangıçtır; sözgelişi öğrenmede de bazen ilk olandan, konunun ilkesinden değil, en kolay öğrenilebilecek yerden başlamak gerekir. Bir anlamda da bir şeyin içinde bulunan ve o şeyin ondan ilk meydana geldiği kısımdır; sözgelişi geminin omurgası, evin temeli; canlılarda da kimileri yüreği, kimileri beyni, kimileri de buna benzer başka bir şeyi böyle sayar. Bir anlamda da bir şeyin içinde bulunmayan, ama o şeyin ondan ilk meydana geldiği ve hareketin ve değişmenin tabiatça ilk başladığı şeydir; sözgelişi çocuğun babadan ve anneden, kavganın sövüşmeden çıkması gibi. Bir anlamda da hareket edenlerin onun prohairesis'iyle hareket ettiği, değişenlerin onun prohairesis'iyle değiştiği şeydir; nitekim şehirlerdeki yönetimlere, hanedanlıklara, krallıklara ve tiranlıklara da arkhē denir; tekhnē'lere de, bunlar arasında özellikle yönetici tekhnē'lere. Ayrıca bir şeyin ilk bilindiği nokta da o şeyin ilkesi diye anılır; sözgelişi ispatların öncülleri. Sebepler de aynı sayıda anlamda söylenir, çünkü bütün sebepler ilkedir. Bütün ilkelerde ortak olan, bir şeyin var olduğu, meydana geldiği ya da bilindiği ilk şey olmalarıdır. Bunlardan bazıları şeyin içinde, bazıları dışındadır. Bu yüzden tabiat da ilkedir, unsur da, düşünce de, prohairesis de, ousia da, uğruna olan da; çünkü iyi ve güzel, birçok şeyin hem bilinmesinin hem hareketinin ilkesidir.
ἡ δὲ ὅθεν ἂν κάλλιστα ἕκαστον γένοιτο, οἷον καὶ μαθήσεως οὐκ ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ τῆς τοῦ πράγματος ἀρχῆς ἐνίοτε ἀρκτέον ἀλλʼ ὅθεν ῥᾷστʼ ἂν μάθοι· ἡ δὲ ὅθεν πρῶτον γίγνεται ἐνυπάρχοντος, οἷον ὡς πλοίου τρόπις καὶ οἰκίας θεμέλιος, καὶ τῶν ζῴων οἱ μὲν καρδίαν οἱ δὲ ἐγκέφαλον οἱ δʼ ὅ τι ἂν τύχωσι τοιοῦτον ὑπολαμβάνουσιν· ἡ δὲ ὅθεν γίγνεται πρῶτον μὴ ἐνυπάρχοντος καὶ ὅθεν πρῶτον ἡ κίνησις πέφυκεν ἄρχεσθαι καὶ ἡ μεταβολή, οἷον τὸ τέκνον ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρὸς καὶ ἡ μάχη ἐκ τῆς λοιδορίας· ἡ δὲ οὗ κατὰ προαίρεσιν κινεῖται τὰ κινούμενα καὶ μεταβάλλει τὰ μεταβάλλοντα, ὥσπερ αἵ τε κατὰ πόλεις ἀρχαὶ καὶ αἱ δυναστεῖαι καὶ αἱ βασιλεῖαι καὶ τυραννίδες ἀρχαὶ λέγονται καὶ αἱ τέχναι, καὶ τούτων αἱ ἀρχιτεκτονικαὶ μάλιστα. ἔτι ὅθεν γνωστὸν τὸ πρᾶγμα πρῶτον, καὶ αὕτη ἀρχὴ λέγεται τοῦ πράγματος, οἷον τῶν ἀποδείξεων αἱ ὑποθέσεις. ἰσαχῶς δὲ καὶ τὰ αἴτια λέγεται· πάντα γὰρ τὰ αἴτια ἀρχαί. πασῶν μὲν οὖν κοινὸν τῶν ἀρχῶν τὸ πρῶτον εἶναι ὅθεν ἢ ἔστιν ἢ γίγνεται ἢ γιγνώσκεται· τούτων δὲ αἱ μὲν ἐνυπάρχουσαί εἰσιν αἱ δὲ ἐκτός. διὸ ἥ τε φύσις ἀρχὴ καὶ τὸ στοιχεῖον καὶ ἡ διάνοια καὶ ἡ προαίρεσις καὶ οὐσία καὶ τὸ οὗ ἕνεκα· πολλῶν γὰρ καὶ τοῦ γνῶναι καὶ τῆς κινήσεως ἀρχὴ τἀγαθὸν καὶ τὸ καλόν.
1013a202. Bölüm
Sebep bir anlamda, bir şeyin içinde bulunan ve o şeyin ondan meydana geldiği şeydir; sözgelişi heykelin sebebi tunç, kâsenin sebebi gümüştür, bunların cinsleri de böyledir. Bir anlamda da eidos ve örnektir; bu da "ne idiyse o olmak"ın logosu ve onun cinsleridir (sözgelişi oktavın sebebi ikinin bire oranı ve genel olarak sayıdır) ve logostaki parçalardır. Ayrıca değişmenin ya da durgunluğun ilk ilkesinin geldiği şeydir; sözgelişi öğüt veren sebeptir, baba çocuğun sebebidir ve genel olarak yapan yapılanın, değiştiren değişenin sebebidir. Ayrıca gaye olarak sebeptir; bu da uğruna olandır, sözgelişi yürümenin sebebi sağlıktır. Çünkü "Neden yürüyor?" diye sorulsa "Sağlıklı olmak için" deriz ve böyle söyleyince sebebi verdiğimizi düşünürüz. Başka bir şeyin hareket ettirmesiyle gayeye varılmadan önce aradaki şeyler de böyledir; sözgelişi sağlık için zayıflama, arındırma, ilaçlar ya da aletler. Bunların hepsi gaye içindir; ama birbirlerinden farkları, bir kısmının alet, bir kısmının iş olmasıdır.
αἴτιον λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἐξ οὗ γίγνεταί τι ἐνυπάρχοντος, οἷον ὁ χαλκὸς τοῦ ἀνδριάντος καὶ ὁ ἄργυρος τῆς φιάλης καὶ τὰ τούτων γένη· ἄλλον δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸ παράδειγμα, τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁ λόγος τοῦ τί ἦν εἶναι καὶ τὰ τούτου γένη (οἷον τοῦ διὰ πασῶν τὸ δύο πρὸς ἓν καὶ ὅλως ὁ ἀριθμός) καὶ τὰ μέρη τὰ ἐν τῷ λόγῳ. ἔτι ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἡ πρώτη ἢ τῆς ἠρεμήσεως, οἷον ὁ βουλεύσας αἴτιος, καὶ ὁ πατὴρ τοῦ τέκνου καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν τοῦ ποιουμένου καὶ τὸ μεταβλητικὸν τοῦ μεταβάλλοντος. ἔτι ὡς τὸ τέλος· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα, οἷον τοῦ περιπατεῖν ἡ ὑγίεια. διὰ τί γὰρ περιπατεῖ; φαμέν. ἵνα ὑγιαίνῃ. καὶ εἰπόντες οὕτως οἰόμεθα ἀποδεδωκέναι τὸ αἴτιον. καὶ ὅσα δὴ κινήσαντος ἄλλου μεταξὺ γίγνεται τοῦ τέλους,
1013bSebepler hemen hemen bu kadar anlamda söylenir. Sebepler birçok anlamda söylendiğinden, aynı şeyin araz olarak değil, birçok sebebi olması da sonucu çıkar; sözgelişi heykelin sebebi hem heykeltıraşlık hem de tunçtur, başka bir şey olarak değil, heykel olarak; ama aynı anlamda değil: biri madde olarak, öteki hareketin geldiği yer olarak. Şeyler birbirinin sebebi de olabilir; sözgelişi zahmet çekmek sağlam bünyenin, sağlam bünye de zahmet çekmenin sebebidir; ama aynı anlamda değil: biri gaye olarak, öteki hareketin ilkesi olarak. Ayrıca aynı şey zıtların da sebebidir; çünkü bulunduğunda bir şeyin sebebi olanı, bulunmadığında bazen zıddının sebebi sayarız; sözgelişi geminin alabora olmasının sebebi olarak kaptanın yokluğunu gösteririz, oysa onun varlığı kurtuluşun sebebiydi. İkisi de, hem varlık hem yoksunluk, hareket ettiren olarak sebeptir.
Şimdi sayılan sebeplerin hepsi en açık dört türe girer. Hecelerin harfleri, işlenmiş eşyaların maddesi, cisimlerin ateşi, toprağı ve bunlara benzer her şey, bütünün parçaları ve sonucun öncülleri, "kendisinden olan" olarak sebeptir. Bunlardan bazıları dayanak olarak sebeptir, sözgelişi parçalar; bazıları da "ne idiyse o olmak" olarak: bütün, bileşim ve eidos. Tohum, hekim, öğüt veren ve genel olarak yapan, değişmenin ya da durmanın ilkesinin geldiği yer olarak sebeptir. Ötekiler de, öteki şeylerin gayesi ve iyisi olarak sebeptir; çünkü uğruna olan, öteki şeylerin en iyisi ve gayesi olmak ister; bunun kendisinin iyi mi, yoksa iyi görünen mi olduğu şimdilik fark etmesin.
Sebepler bunlardır ve tür bakımından bu kadardır. Sebeplerin tarzları ise sayıca çoktur, ama bunlar da başlıklar halinde toplanınca azalır. Çünkü sebepler birçok anlamda söylenir; aynı türden sebeplerde de biri ötekinden önce ya da sonra gelir; sözgelişi sağlığın sebebi hekim de tekhnē sahibi de olur, oktavın sebebi iki kat da sayı da olur; genel olarak cüzî bir şeyi kapsayanlar daima sebeptir. Ayrıca araz olarak ve arazların cinsleri olarak sebep vardır; sözgelişi heykelin sebebi bir anlamda Polykleitos, bir anlamda heykeltıraştır, çünkü heykeltıraşın Polykleitos olması bir arazdır.
οἷον τῆς ὑγιείας ἡ ἰσχνασία ἢ ἡ κάθαρσις ἢ τὰ φάρμακα ἢ τὰ ὄργανα· πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ τέλους ἕνεκά ἐστι, διαφέρει δὲ ἀλλήλων ὡς ὄντα τὰ μὲν ὄργανα τὰ δʼ ἔργα. τὰ μὲν οὖν αἴτια σχεδὸν τοσαυταχῶς λέγεται, συμβαίνει δὲ πολλαχῶς λεγομένων τῶν αἰτίων καὶ πολλὰ τοῦ αὐτοῦ αἴτια εἶναι οὐ κατὰ συμβεβηκός (οἷον τοῦ ἀνδριάντος καὶ ἡ ἀνδριαντοποιητικὴ καὶ ὁ χαλκὸς οὐ καθʼ ἕτερόν τι ἀλλʼ ᾗ ἀνδριάς· ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς ὕλη τὸ δʼ ὡς ὅθεν ἡ κίνησις), καὶ ἀλλήλων αἴτια (οἷον τὸ πονεῖν τῆς εὐεξίας καὶ αὕτη τοῦ πονεῖν· ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς τέλος τὸ δʼ ὡς ἀρχὴ κινήσεως). ἔτι δὲ ταὐτὸ τῶν ἐναντίων ἐστίν· ὃ γὰρ παρὸν αἴτιον τουδί, τοῦτʼ ἀπὸν αἰτιώμεθα ἐνίοτε τοῦ ἐναντίου, οἷον τὴν ἀπουσίαν τοῦ κυβερνήτου τῆς ἀνατροπῆς, οὗ ἦν ἡ παρουσία αἰτία τῆς σωτηρίας· ἄμφω δέ, καὶ ἡ παρουσία καὶ ἡ στέρησις, αἴτια ὡς κινοῦντα.—ἅπαντα δὲ τὰ νῦν εἰρημένα αἴτια εἰς τέτταρας τρόπους πίπτει τοὺς φανερωτάτους. τὰ μὲν γὰρ στοιχεῖα τῶν συλλαβῶν καὶ ἡ ὕλη τῶν σκευαστῶν καὶ τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα τῶν σωμάτων καὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου καὶ αἱ ὑποθέσεις τοῦ συμπεράσματος ὡς τὸ ἐξ οὗ αἴτιά ἐστιν· τούτων δὲ τὰ μὲν ὡς τὸ ὑποκείμενον, οἷον τὰ μέρη, τὰ δὲ ὡς τὸ τί ἦν εἶναι, τό τε ὅλον καὶ ἡ σύνθεσις καὶ τὸ εἶδος. τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ βουλεύσας καὶ ὅλως τὸ ποιοῦν, πάντα ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ἢ στάσεως. τὰ δʼ ὡς τὸ τέλος καὶ τἀγαθὸν τῶν ἄλλων· τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα βέλτιστον καὶ τέλος τῶν ἄλλων ἐθέλει εἶναι· διαφερέτω δὲ μηδὲν αὐτὸ εἰπεῖν ἀγαθὸν ἢ φαινόμενον ἀγαθόν.—τὰ μὲν οὖν αἴτια ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστι τῷ εἴδει, τρόποι δὲ τῶν αἰτίων ἀριθμῷ μέν εἰσι πολλοί, κεφαλαιούμενοι δὲ καὶ οὗτοι ἐλάττους. λέγονται γὰρ αἴτια πολλαχῶς, καὶ αὐτῶν τῶν ὁμοειδῶν προτέρως καὶ ὑστέρως ἄλλο ἄλλου, οἷον ὑγιείας ὁ ἰατρὸς καὶ ὁ τεχνίτης, καὶ τοῦ διὰ πασῶν τὸ διπλάσιον καὶ ἀριθμός, καὶ ἀεὶ τὰ περιέχοντα ὁτιοῦν τῶν καθʼ ἕκαστα. ἔτι δʼ ὡς τὸ συμβεβηκὸς καὶ τὰ τούτων γένη, οἷον ἀνδριάντος ἄλλως Πολύκλειτος καὶ ἄλλως ἀνδριαντοποιός, ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνδριαντοποιῷ Πολυκλείτῳ εἶναι·
1014aArazı kapsayanlar da sebeptir; sözgelişi insan, hatta genel olarak canlı heykelin sebebidir, çünkü Polykleitos insandır, insan da canlıdır. Arazların da biri ötekinden daha uzak ya da daha yakındır; sözgelişi yalnız Polykleitos'a ya da insana değil, beyaz olana ve müzisyene de heykelin sebebi dense. Ama ister asıl anlamda ister araz olarak söylensin, bütün bunların yanında kimi sebepler yapabilen olarak, kimileri fiilen yapan olarak söylenir; sözgelişi evin yapılmasının sebebi ya ev yapımcısıdır ya da ev yapmakta olan ev yapımcısı. Sebeplerin sebebi olduğu şeyler için de söylenenler gibi konuşulacaktır; sözgelişi şu heykelin, heykelin ya da genel olarak bir tasvirin sebebi; şu tuncun, tuncun ya da genel olarak maddenin sebebi. Arazlar için de durum aynıdır. Ayrıca bunlar ve onlar birleşik olarak da söylenecektir; sözgelişi ne Polykleitos ne heykeltıraş, ama heykeltıraş Polykleitos. Yine de bunların hepsi sayıca altıdır ve her biri iki şekilde söylenir: cüzî olarak ya da cins olarak, araz olarak ya da arazın cinsi olarak, birleşik olarak ya da basit olarak söylenirler; hepsi de ya fiilen ya da kuvve halinde sebeptir. Aralarındaki fark şudur: fiilen iş gören ve cüzî olan sebepler, sebebi oldukları şeylerle aynı anda vardır ve aynı anda yoktur; sözgelişi şu tedavi eden ile şu tedavi edilen, şu ev yapımcısı ile yapılmakta olan şu ev. Kuvve halindekiler ise her zaman böyle değildir, çünkü ev ile ev yapımcısı aynı anda yok olmaz.
καὶ τὰ περιέχοντα δὲ τὸ συμβεβηκός, οἷον ἄνθρωπος αἴτιος ἀνδριάντος, ἢ καὶ ὅλως ζῷον, ὅτι ὁ Πολύκλειτος ἄνθρωπος ὁ δὲ ἄνθρωπος ζῷον. ἔστι δὲ καὶ τῶν συμβεβηκότων ἄλλα ἄλλων πορρώτερον καὶ ἐγγύτερον, οἷον εἰ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μουσικὸς αἴτιος λέγοιτο τοῦ ἀνδριάντος, ἀλλὰ μὴ μόνον Πολύκλειτος ἢ ἄνθρωπος. παρὰ πάντα δὲ καὶ τὰ οἰκείως λεγόμενα καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκός, τὰ μὲν ὡς δυνάμενα λέγεται τὰ δʼ ὡς ἐνεργοῦντα, οἷον τοῦ οἰκοδομεῖσθαι οἰκοδόμος ἢ οἰκοδομῶν οἰκοδόμος. ὁμοίως δὲ λεχθήσεται καὶ ἐφʼ ὧν αἴτια τὰ αἴτια τοῖς εἰρημένοις, οἷον τοῦδε τοῦ ἀνδριάντος ἢ ἀνδριάντος ἢ ὅλως εἰκόνος, καὶ χαλκοῦ τοῦδε ἢ χαλκοῦ ἢ ὅλως ὕλης· καὶ ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων ὡσαύτως. ἔτι δὲ συμπλεκόμενα καὶ ταῦτα κἀκεῖνα λεχθήσεται, οἷον οὐ Πολύκλειτος οὐδὲ ἀνδριαντοποιὸς ἀλλὰ Πολύκλειτος ἀνδριαντοποιός. ἀλλʼ ὅμως ἅπαντά γε ταῦτʼ ἐστὶ τὸ μὲν πλῆθος ἕξ, λεγόμενα δὲ διχῶς· ἢ γὰρ ὡς τὸ καθʼ ἕκαστον ἢ ὡς τὸ γένος, ἢ ὡς τὸ συμβεβηκὸς ἢ ὡς τὸ γένος τοῦ συμβεβηκότος, ἢ ὡς συμπλεκόμενα ταῦτα ἢ ὡς ἁπλῶς λεγόμενα, πάντα δὲ ἢ ὡς ἐνεργοῦντα ἢ κατὰ δύναμιν. διαφέρει δὲ τοσοῦτον, ὅτι τὰ μὲν ἐνεργοῦντα καὶ τὰ καθʼ ἕκαστον ἅμα ἔστι καὶ οὐκ ἔστι καὶ ὧν αἴτια, οἷον ὅδε ὁ ἰατρεύων τῷδε τῷ ὑγιαζομένῳ καὶ ὅδε ὁ οἰκοδόμος τῷδε τῷ οἰκοδομουμένῳ, τὰ δὲ κατὰ δύναμιν οὐκ ἀεί· φθείρεται γὰρ οὐχ ἅμα ἡ οἰκία καὶ ὁ οἰκοδόμος.
1014a253. Bölüm
Unsur, bir şeyin içinde bulunan ve onu oluşturan, tür bakımından başka bir türe bölünemeyen ilk öğedir. Sözgelişi konuşma sesinin unsurları, sesin oluştuğu ve en sonunda bölündüğü öğelerdir; bunlar artık kendilerinden tür bakımından farklı başka seslere bölünmez; bölünseler bile parçaları aynı türdendir, nasıl ki suyun parçası sudur; ama hecenin parçası hece değildir. Cisimlerin unsurlarından söz edenler de aynı şekilde, cisimlerin en sonunda bölündüğü, ama artık tür bakımından farklı başka şeylere bölünmeyen şeyleri unsur sayarlar; ister bir ister birden çok olsun, bu tür şeylere unsur derler. Geometrik önermelerin ve genel olarak ispatların unsurları da buna benzer şekilde söylenir: ilk olan ve başka birçok ispatın içinde yer alan ispatlara ispatların unsurları denir.
στοιχεῖον λέγεται ἐξ οὗ σύγκειται πρώτου ἐνυπάρχοντος ἀδιαιρέτου τῷ εἴδει εἰς ἕτερον εἶδος, οἷον φωνῆς στοιχεῖα ἐξ ὧν σύγκειται ἡ φωνὴ καὶ εἰς ἃ διαιρεῖται ἔσχατα, ἐκεῖνα δὲ μηκέτʼ εἰς ἄλλας φωνὰς ἑτέρας τῷ εἴδει αὐτῶν, ἀλλὰ κἂν διαιρῆται, τὰ μόρια ὁμοειδῆ, οἷον ὕδατος τὸ μόριον ὕδωρ, ἀλλʼ οὐ τῆς συλλαβῆς. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ τῶν σωμάτων στοιχεῖα λέγουσιν οἱ λέγοντες εἰς ἃ διαιρεῖται τὰ σώματα ἔσχατα, ἐκεῖνα δὲ μηκέτʼ εἰς ἄλλα εἴδει διαφέροντα· καὶ εἴτε ἓν εἴτε πλείω τὰ τοιαῦτα, ταῦτα στοιχεῖα λέγουσιν. παραπλησίως δὲ καὶ τὰ τῶν διαγραμμάτων στοιχεῖα λέγεται, καὶ ὅλως τὰ τῶν ἀποδείξεων· αἱ γὰρ πρῶται ἀποδείξεις καὶ ἐν πλείοσιν ἀποδείξεσιν ἐνυπάρχουσαι,
1014bBunlar, üç terimden tek bir orta terim aracılığıyla kurulan ilk kıyaslardır. Buradan hareketle, mecazen, bir ve küçük olup birçok şeye yarayan şeye de unsur derler; bu yüzden küçük, basit ve bölünmez olana da unsur denir. En küllî olanların unsur olduğu düşüncesi de buradan gelir; çünkü bunların her biri bir ve basit olarak birçok şeyde, ya hepsinde ya da olabildiğince çoğunda bulunur. Bazılarının bir'i ve noktayı ilke sayması da bundandır. Cins denen şeyler küllî ve bölünmez olduğundan (çünkü onların logosu yoktur), bazıları cinsleri unsur sayar, hem de ayırımdan daha çok, çünkü cins daha küllîdir: ayırımın bulunduğu şeyde cins de onunla birlikte bulunur, ama cinsin bulunduğu her şeyde ayırım bulunmaz. Hepsinde ortak olan şudur: her şeyin unsuru, o şeyin içinde bulunan ilk öğedir.
αὗται στοιχεῖα τῶν ἀποδείξεων λέγονται· εἰσὶ δὲ τοιοῦτοι συλλογισμοὶ οἱ πρῶτοι ἐκ τῶν τριῶν διʼ ἑνὸς μέσου. καὶ μεταφέροντες δὲ στοιχεῖον καλοῦσιν ἐντεῦθεν ὃ ἂν ἓν ὂν καὶ μικρὸν ἐπὶ πολλὰ ᾖ χρήσιμον, διὸ καὶ τὸ μικρὸν καὶ ἁπλοῦν καὶ ἀδιαίρετον στοιχεῖον λέγεται. ὅθεν ἐλήλυθε τὰ μάλιστα καθόλου στοιχεῖα εἶναι, ὅτι ἕκαστον αὐτῶν ἓν ὂν καὶ ἁπλοῦν ἐν πολλοῖς ὑπάρχει ἢ πᾶσιν ἢ ὅτι πλείστοις, καὶ τὸ ἓν καὶ τὴν στιγμὴν ἀρχάς τισι δοκεῖν εἶναι. ἐπεὶ οὖν τὰ καλούμενα γένη καθόλου καὶ ἀδιαίρετα (οὐ γὰρ ἔστι λόγος αὐτῶν), στοιχεῖα τὰ γένη λέγουσί τινες, καὶ μᾶλλον ἢ τὴν διαφορὰν ὅτι καθόλου μᾶλλον τὸ γένος· ᾧ μὲν γὰρ ἡ διαφορὰ ὑπάρχει, καὶ τὸ γένος ἀκολουθεῖ, ᾧ δὲ τὸ γένος, οὐ παντὶ ἡ διαφορά. ἁπάντων δὲ κοινὸν τὸ εἶναι στοιχεῖον ἑκάστου τὸ πρῶτον ἐνυπάρχον ἑκάστῳ.
1014b154. Bölüm
Tabiat bir anlamda büyüyen şeylerin oluşudur; biri phýsis kelimesindeki y sesini uzatarak okursa bu anlam çıkar. Bir anlamda da büyüyen şeyin içinde bulunan ve o şeyin ondan ilk büyüdüğü şeydir. Ayrıca tabiatça var olan her şeyde, o şey olarak kendisinde bulunan ilk hareketin kaynağıdır. Başka bir şeye dokunarak ve onunla birlikte büyüyerek ya da ceninler gibi ona yapışarak, başka bir şey yoluyla artan şeylere büyüyor denir. Birlikte büyüme dokunmadan farklıdır: dokunmada dokunmanın yanında başka hiçbir şeyin bulunması zorunlu değildir; birlikte büyüyen şeylerde ise ikisinde de aynı olan tek bir şey bulunur ve bu şey onların yalnız dokunmakla kalmayıp birlikte büyümesini, keyfiyet bakımından değilse de süreklilik ve kemiyet bakımından bir olmasını sağlar. Ayrıca tabiatça var olan bir şeyin var olduğu ya da meydana geldiği, biçimsiz olan ve kendi kuvvesiyle değişmeyen ilk şeye de tabiat denir; sözgelişi heykelin ve tunç eşyaların tabiatı tunç, ahşap eşyalarınki ahşaptır denir; öteki şeylerde de durum aynıdır. Çünkü her biri, ilk madde korunarak bunlardan oluşur. Tabiatça var olan şeylerin unsurlarına da bu anlamda tabiat derler: kimi ateş, kimi toprak, kimi hava, kimi su, kimi de buna benzer başka bir şey der; kimi bunların bir kısmını, kimi de hepsini sayar. Ayrıca başka bir anlamda tabiat, tabiatça var olan şeylerin ousia'sıdır; sözgelişi tabiatın ilk bileşim olduğunu söyleyenler onu böyle anlar.
φύσις λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἡ τῶν φυομένων γένεσις, οἷον εἴ τις ἐπεκτείνας λέγοι τὸ υ, ἕνα δὲ ἐξ οὗ φύεται πρώτου τὸ φυόμενον ἐνυπάρχοντος· ἔτι ὅθεν ἡ κίνησις ἡ πρώτη ἐν ἑκάστῳ τῶν φύσει ὄντων ἐν αὐτῷ ᾗ αὐτὸ ὑπάρχει· φύεσθαι δὲ λέγεται ὅσα αὔξησιν ἔχει διʼ ἑτέρου τῷ ἅπτεσθαι καὶ συμπεφυκέναι ἢ προσπεφυκέναι ὥσπερ τὰ ἔμβρυα· διαφέρει δὲ σύμφυσις ἁφῆς, ἔνθα μὲν γὰρ οὐδὲν παρὰ τὴν ἁφὴν ἕτερον ἀνάγκη εἶναι, ἐν δὲ τοῖς συμπεφυκόσιν ἔστι τι ἓν τὸ αὐτὸ ἐν ἀμφοῖν ὃ ποιεῖ ἀντὶ τοῦ ἅπτεσθαι συμπεφυκέναι καὶ εἶναι ἓν κατὰ τὸ συνεχὲς καὶ ποσόν, ἀλλὰ μὴ κατὰ τὸ ποιόν. ἔτι δὲ φύσις λέγεται ἐξ οὗ πρώτου ἢ ἔστιν ἢ γίγνεταί τι τῶν φύσει ὄντων, ἀρρυθμίστου ὄντος καὶ ἀμεταβλήτου ἐκ τῆς δυνάμεως τῆς αὑτοῦ, οἷον ἀνδριάντος καὶ τῶν σκευῶν τῶν χαλκῶν ὁ χαλκὸς ἡ φύσις λέγεται, τῶν δὲ ξυλίνων ξύλον· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἐκ τούτων γάρ ἐστιν ἕκαστον διασωζομένης τῆς πρώτης ὕλης· τοῦτον γὰρ τὸν τρόπον καὶ τῶν φύσει ὄντων τὰ στοιχεῖά φασιν εἶναι φύσιν, οἱ μὲν πῦρ οἱ δὲ γῆν οἱ δʼ ἀέρα οἱ δʼ ὕδωρ οἱ δʼ ἄλλο τι τοιοῦτον λέγοντες, οἱ δʼ ἔνια τούτων οἱ δὲ πάντα ταῦτα. ἔτι δʼ ἄλλον τρόπον λέγεται ἡ φύσις ἡ τῶν φύσει ὄντων οὐσία, οἷον οἱ λέγοντες τὴν φύσιν εἶναι τὴν πρώτην σύνθεσιν,
1015aYa da Empedokles'in dediği gibi:
Varolanların hiçbirinin tabiatı (physis) yoktur, yalnız karışma ve karışmış olanların değiş tokuşu vardır; tabiat ise insanlar arasında bunlara verilen addır.
Bu yüzden tabiatça var olan ya da meydana gelen şeylerin, tabiatları gereği kendisinden meydana geldikleri ya da var oldukları şey zaten mevcut olsa bile, eidos'ları ve biçimleri yoksa, henüz tabiatlarına sahip olmadıklarını söyleriz. Tabiatça var olan, bu ikisinden oluşandır; sözgelişi canlılar ve onların parçaları. Tabiat ise hem ilk maddedir (bu da iki anlamda söylenir: ya o şeye göre ilk ya da mutlak olarak ilk; sözgelişi tunç eserlerin kendilerine göre ilk maddesi tunçtur, ama mutlak olarak ilk maddesi, eriyebilen her şey su ise, belki sudur), hem de eidos ve ousia'dır; bu da oluşun gayesidir. Mecazen genel olarak her ousia da bu yüzden tabiat diye anılır, çünkü tabiat da bir tür ousia'dır. Söylenenlerden çıkan sonuç şudur: ilk ve asıl anlamda tabiat, hareketin ilkesini kendilerinde, kendileri olarak taşıyan şeylerin ousia'sıdır. Madde bunu alabildiği için tabiat diye anılır; oluşlar ve büyüme de bundan kaynaklanan hareketler oldukları için. Tabiatça var olan şeylerin hareketinin ilkesi de budur; bu ilke onların içinde ya kuvve halinde ya da entelekheia halinde bir şekilde bulunur.
ἢ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς λέγει ὅτι / φύσις οὐδενὸς ἔστιν ἐόντων, / ἀλλὰ μόνον μῖξίς τε διάλλαξίς τε μιγέντων / ἔστι, φύσις δʼ ἐπὶ τοῖς ὀνομάζεται ἀνθρώποισιν. διὸ καὶ ὅσα φύσει ἔστιν ἢ γίγνεται, ἤδη ὑπάρχοντος ἐξ οὗ πέφυκε γίγνεσθαι ἢ εἶναι, οὔπω φαμὲν τὴν φύσιν ἔχειν ἐὰν μὴ ἔχῃ τὸ εἶδος καὶ τὴν μορφήν. φύσει μὲν οὖν τὸ ἐξ ἀμφοτέρων τούτων ἐστίν, οἷον τὰ ζῷα καὶ τὰ μόρια αὐτῶν· φύσις δὲ ἥ τε πρώτη ὕλη (καὶ αὕτη διχῶς, ἢ ἡ πρὸς αὐτὸ πρώτη ἢ ἡ ὅλως πρώτη, οἷον τῶν χαλκῶν ἔργων πρὸς αὐτὰ μὲν πρῶτος ὁ χαλκός, ὅλως δʼ ἴσως ὕδωρ, εἰ πάντα τὰ τηκτὰ ὕδωρ) καὶ τὸ εἶδος καὶ ἡ οὐσία· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ τέλος τῆς γενέσεως. μεταφορᾷ δʼ ἤδη καὶ ὅλως πᾶσα οὐσία φύσις λέγεται διὰ ταύτην, ὅτι καὶ ἡ φύσις οὐσία τίς ἐστιν. ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων ἡ πρώτη φύσις καὶ κυρίως λεγομένη ἐστὶν ἡ οὐσία ἡ τῶν ἐχόντων ἀρχὴν κινήσεως ἐν αὑτοῖς ᾗ αὐτά· ἡ γὰρ ὕλη τῷ ταύτης δεκτικὴ εἶναι λέγεται φύσις, καὶ αἱ γενέσεις καὶ τὸ φύεσθαι τῷ ἀπὸ ταύτης εἶναι κινήσεις. καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως τῶν φύσει ὄντων αὕτη ἐστίν, ἐνυπάρχουσά πως ἢ δυνάμει ἢ ἐντελεχείᾳ.
1015a155. Bölüm
Zorunlu şu anlamlarda söylenir. Bir yardımcı sebep olarak, kendisi olmadan yaşamanın mümkün olmadığı şeye zorunlu denir; sözgelişi soluk almak ve besin canlı için zorunludur, çünkü bunlar olmadan var olamaz. Kendileri olmadan iyinin var olamadığı ya da meydana gelemediği, ya da kötüden kurtulmanın veya ondan uzak kalmanın mümkün olmadığı şeylere de zorunlu denir; sözgelişi hasta olmamak için ilacı içmek, parayı geri almak için Aigina'ya gemiyle gitmek zorunludur. Ayrıca zorlayıcı olana ve zora da zorunlu denir; bu da itkiye ve prohairesis'e karşı engel olan, alıkoyan şeydir. Zorlayıcı olana zorunlu denir, bu yüzden de acı vericidir; Euenos'un dediği gibi: "Zorunlu her iş tabiatça can sıkıcıdır." Zor da bir tür zorunluluktur; Sophokles'in dediği gibi: "Ama zor beni bunları yapmaya zorluyor." Zorunluluğun ikna edilemez bir şey olduğu da düşünülür, hem de haklı olarak; çünkü prohairesis'e ve hesaba göre olan harekete zıttır. Ayrıca başka türlü olması mümkün olmayan şeyin böyle olmasının zorunlu olduğunu söyleriz. Öteki her şeye de bir bakıma bu zorunluya göre zorunlu denir. Çünkü zorlayan şey yüzünden insanın itkisine göre davranması mümkün olmadığında, o şeyi yapmasının ya da ona uğramasının zorunlu olduğu söylenir; zorunluluk da, bir şeyin başka türlü olmasını imkânsız kılan şey sayılır. Yaşamanın ve iyinin yardımcı sebepleri için de durum aynıdır.
ἀναγκαῖον λέγεται οὗ ἄνευ οὐκ ἐνδέχεται ζῆν ὡς συναιτίου (οἷον τὸ ἀναπνεῖν καὶ ἡ τροφὴ τῷ ζῴῳ ἀναγκαῖον, ἀδύνατον γὰρ ἄνευ τούτων εἶναι), καὶ ὧν ἄνευ τὸ ἀγαθὸν μὴ ἐνδέχεται ἢ εἶναι ἢ γενέσθαι, ἢ τὸ κακὸν ἀποβαλεῖν ἢ στερηθῆναι (οἷον τὸ πιεῖν τὸ φάρμακον ἀναγκαῖον ἵνα μὴ κάμνῃ, καὶ τὸ πλεῦσαι εἰς Αἴγιναν ἵνα ἀπολάβῃ τὰ χρήματα). ἔτι τὸ βίαιον καὶ ἡ βία· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ παρὰ τὴν ὁρμὴν καὶ τὴν προαίρεσιν ἐμποδίζον καὶ κωλυτικόν, τὸ γὰρ βίαιον ἀναγκαῖον λέγεται, διὸ καὶ λυπηρόν (ὥσπερ καὶ Εὔηνός φησι πᾶν γὰρ ἀναγκαῖον πρᾶγμʼ ἀνιαρὸν ἔφυ), καὶ ἡ βία ἀνάγκη τις (ὥσπερ καὶ Σοφοκλῆς λέγει ἀλλʼ ἡ βία με ταῦτʼ ἀναγκάζει ποιεῖν), καὶ δοκεῖ ἡ ἀνάγκη ἀμετάπειστόν τι εἶναι, ὀρθῶς· ἐναντίον γὰρ τῇ κατὰ τὴν προαίρεσιν κινήσει καὶ κατὰ τὸν λογισμόν. ἔτι τὸ μὴ ἐνδεχόμενον ἄλλως ἔχειν ἀναγκαῖόν φαμεν οὕτως ἔχειν· καὶ κατὰ τοῦτο τὸ ἀναγκαῖον καὶ τἆλλα λέγεταί πως ἅπαντα ἀναγκαῖα· τό τε γὰρ βίαιον ἀναγκαῖον λέγεται ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν τότε,
1015bÇünkü bir yerde iyi, bir yerde yaşamak ve var olmak bazı şeyler olmadan mümkün olmadığında, bu şeyler zorunludur ve bu sebep bir tür zorunluluktur. Ayrıca ispat da zorunlu şeylerdendir, çünkü bir şey mutlak olarak ispatlanmışsa başka türlü olması mümkün değildir; bunun sebebi de ilk öncüllerdir, eğer kıyasın dayandığı öncüllerin başka türlü olması imkânsızsa. Kimi şeylerin zorunlu olmasının sebebi başka bir şeydir, kimilerininki hiçbir şey değildir; tersine, başka şeyler bunlar yüzünden zorunlu olarak vardır. Dolayısıyla ilk ve asıl anlamda zorunlu olan basit olandır; çünkü bunun birden çok şekilde olması mümkün değildir, dolayısıyla bir öyle bir böyle olması da mümkün değildir; yoksa zaten birden çok şekilde olurdu. O halde ezelî ve hareketsiz bazı şeyler varsa, onlarda zorlayıcı ya da tabiata aykırı hiçbir şey yoktur.
ὅταν μὴ ἐνδέχηται κατὰ τὴν ὁρμὴν διὰ τὸ βιαζόμενον, ὡς ταύτην ἀνάγκην οὖσαν διʼ ἣν μὴ ἐνδέχεται ἄλλως, καὶ ἐπὶ τῶν συναιτίων τοῦ ζῆν καὶ τοῦ ἀγαθοῦ ὡσαύτως· ὅταν γὰρ μὴ ἐνδέχηται ἔνθα μὲν τὸ ἀγαθὸν ἔνθα δὲ τὸ ζῆν καὶ τὸ εἶναι ἄνευ τινῶν, ταῦτα ἀναγκαῖα καὶ ἡ αἰτία ἀνάγκη τίς ἐστιν αὕτη. ἔτι ἡ ἀπόδειξις τῶν ἀναγκαίων, ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν, εἰ ἀποδέδεικται ἁπλῶς· τούτου δʼ αἴτια τὰ πρῶτα, εἰ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός. τῶν μὲν δὴ ἕτερον αἴτιον τοῦ ἀναγκαῖα εἶναι, τῶν δὲ οὐδέν, ἀλλὰ διὰ ταῦτα ἕτερά ἐστιν ἐξ ἀνάγκης. ὥστε τὸ πρῶτον καὶ κυρίως ἀναγκαῖον τὸ ἁπλοῦν ἐστίν· τοῦτο γὰρ οὐκ ἐνδέχεται πλεοναχῶς ἔχειν, ὥστʼ οὐδὲ ἄλλως καὶ ἄλλως· ἤδη γὰρ πλεοναχῶς ἂν ἔχοι. εἰ ἄρα ἔστιν ἄττα ἀΐδια καὶ ἀκίνητα, οὐδὲν ἐκείνοις ἐστὶ βίαιον οὐδὲ παρὰ φύσιν.
1015b156. Bölüm
Bir kimi şeyler için araz olarak, kimileri için kendiliğinden söylenir. Araz olarak söylenene örnekler şunlardır: Koriskos ve müzisyen, ve müzisyen Koriskos (çünkü "Koriskos ve müzisyen" demek ile "müzisyen Koriskos" demek aynıdır); müzisyen ve adil; müzisyen Koriskos ve adil Koriskos. Bunların hepsine araz olarak bir denir: adil ile müzisyene, tek bir ousia'ya araz oldukları için; müzisyen ile Koriskos'a, biri ötekine araz olduğu için. Aynı şekilde bir bakıma müzisyen Koriskos da Koriskos ile birdir, çünkü ifadedeki parçalardan biri ötekine arazdır, yani müzisyen Koriskos'a. Müzisyen Koriskos da adil Koriskos ile birdir, çünkü her birinin bir parçası aynı tek şeye arazdır. Araz bir cins hakkında ya da küllî adlardan biri hakkında söylendiğinde de durum aynıdır; sözgelişi insan ile müzisyen insanın aynı olduğu söylenir. Çünkü ya müzisyenlik tek bir ousia olan insana arazdır, ya da ikisi de cüzî bir şeye, sözgelişi Koriskos'a arazdır. Ama ikisi aynı şekilde ait değildir; biri belki cins olarak ve ousia'nın içinde, öteki ousia'nın melekesi ya da hâli olarak aittir.
Araz olarak bir denen şeyler bu şekilde söylenir. Kendiliğinden bir denenlerden kimileri sürekli oldukları için böyle söylenir; sözgelişi iple bağlanmış bir demet ve tutkalla yapıştırılmış tahtalar.
ἓν λέγεται τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς τὸ δὲ καθʼ αὑτό, κατὰ συμβεβηκὸς μὲν οἷον Κορίσκος καὶ τὸ μουσικόν, καὶ Κορίσκος μουσικός (ταὐτὸ γὰρ εἰπεῖν Κορίσκος καὶ τὸ μουσικόν, καὶ Κορίσκος μουσικός), καὶ τὸ μουσικὸν καὶ τὸ δίκαιον, καὶ μουσικὸς ⟨Κορίσκος⟩ καὶ δίκαιος Κορίσκος· πάντα γὰρ ταῦτα ἓν λέγεται κατὰ συμβεβηκός, τὸ μὲν δίκαιον καὶ τὸ μουσικὸν ὅτι μιᾷ οὐσίᾳ συμβέβηκεν, τὸ δὲ μουσικὸν καὶ Κορίσκος ὅτι θάτερον θατέρῳ συμβέβηκεν· ὁμοίως δὲ τρόπον τινὰ καὶ ὁ μουσικὸς Κορίσκος τῷ Κορίσκῳ ἓν ὅτι θάτερον τῶν μορίων θατέρῳ συμβέβηκε τῶν ἐν τῷ λόγῳ, οἷον τὸ μουσικὸν τῷ Κορίσκῳ· καὶ ὁ μουσικὸς Κορίσκος δικαίῳ Κορίσκῳ ὅτι ἑκατέρου μέρος τῷ αὐτῷ ἑνὶ συμβέβηκεν ἕν. ὡσαύτως δὲ κἂν ἐπὶ γένους κἂν ἐπὶ τῶν καθόλου τινὸς ὀνομάτων λέγηται τὸ συμβεβηκός, οἷον ὅτι ἄνθρωπος τὸ αὐτὸ καὶ μουσικὸς ἄνθρωπος· ἢ γὰρ ὅτι τῷ ἀνθρώπῳ μιᾷ οὔσῃ οὐσίᾳ συμβέβηκε τὸ μουσικόν, ἢ ὅτι ἄμφω τῶν καθʼ ἕκαστόν τινι συμβέβηκεν, οἷον Κορίσκῳ. πλὴν οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον ἄμφω ὑπάρχει, ἀλλὰ τὸ μὲν ἴσως ὡς γένος καὶ ἐν τῇ οὐσίᾳ τὸ δὲ ὡς ἕξις ἢ πάθος τῆς οὐσίας.—ὅσα μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς λέγεται ἕν, τοῦτον τὸν τρόπον λέγεται· τῶν δὲ καθʼ ἑαυτὰ ἓν λεγομένων τὰ μὲν λέγεται τῷ συνεχῆ εἶναι, οἷον φάκελος δεσμῷ καὶ ξύλα κόλλῃ·
1016aBir çizgi de, bükük olsa bile sürekliyse, bir diye anılır; bacak ve kol gibi parçaların her biri de öyle. Bunların arasında da tabiatça sürekli olanlar, tekhnē ile sürekli olanlardan daha çok birdir. Hareketi kendiliğinden bir olan ve başka türlü olamayan şeye sürekli denir; hareket ise bölünmez olduğunda, yani zaman bakımından bölünmez olduğunda birdir. Kendiliğinden sürekli olanlar, yalnız dokunmayla bir olmayan şeylerdir; çünkü birbirine değen tahtaları yan yana koysan, bunların ne bir tahta, ne bir cisim, ne de başka sürekli bir şey olduğunu söylersin. Genel olarak sürekli olanlara, bükük olsalar bile, bir denir; bükük olmayanlara daha da çok; sözgelişi incik ya da uyluk bacaktan daha çok birdir, çünkü bacağın hareketi bir olmayabilir. Düz çizgi de bükük çizgiden daha çok birdir. Bükük ve açılı çizgiye hem bir hem bir değil deriz, çünkü onun parçalarının hareketi aynı anda da olabilir, olmayabilir de; düz çizgininki ise daima aynı andadır ve bükük çizgide olduğu gibi büyüklüğü olan bir parçası dururken öteki hareket etmez.
Ayrıca başka bir anlamda, dayanağı tür bakımından farksız olduğu için bir denir; türü his bakımından bölünemeyen şeyler farksızdır. Dayanak da ya ilk dayanak ya da son duruma göre en son dayanaktır. Nitekim şaraba bir şarap, suya bir su denir, tür bakımından bölünmez oldukları ölçüde; bütün sıvılara da bir denir, sözgelişi zeytinyağına ve şaraba, eriyebilen şeylere de; çünkü hepsinin son dayanağı aynıdır: bunların hepsi su ya da havadır. Cinsi bir olup karşıt ayırımlarla farklılaşan şeylere de bir denir; bunlara bir denmesinin sebebi, ayırımların dayanağı olan cinsin bir olmasıdır (sözgelişi at, insan ve köpek birdir, çünkü hepsi canlıdır); bu da maddenin bir olmasına çok benzer. Bunlara bazen bu anlamda bir denir, bazen de, cinsin son türleri söz konusuysa, onların üstündeki yüksek cinse göre aynı denir; sözgelişi ikizkenar ile eşkenar aynı ve tek bir şekildir, çünkü ikisi de üçgendir; ama aynı üçgenler değildir.
Ayrıca "ne idiyse o olmak"ı söyleyen logosu, şeyi gösteren başka bir logostan ayrılamayan şeylere de bir denir; çünkü her logos kendi başına bölünebilir. Büyüyen ve küçülen şey de bu anlamda birdir, çünkü logosu birdir; nasıl ki düzlem şekillerde de türün logosu birdir.
καὶ γραμμή, κἂν κεκαμμένη ᾖ, συνεχὴς δέ, μία λέγεται, ὥσπερ καὶ τῶν μερῶν ἕκαστον, οἷον σκέλος καὶ βραχίων. αὐτῶν δὲ τούτων μᾶλλον ἓν τὰ φύσει συνεχῆ ἢ τέχνῃ. συνεχὲς δὲ λέγεται οὗ κίνησις μία καθʼ αὑτὸ καὶ μὴ οἷόν τε ἄλλως· μία δʼ οὗ ἀδιαίρετος, ἀδιαίρετος δὲ κατὰ χρόνον. καθʼ αὑτὰ δὲ συνεχῆ ὅσα μὴ ἁφῇ ἕν· εἰ γὰρ θείης ἁπτόμενα ἀλλήλων ξύλα, οὐ φήσεις ταῦτα εἶναι ἓν οὔτε ξύλον οὔτε σῶμα οὔτʼ ἄλλο συνεχὲς οὐδέν. τά τε δὴ ὅλως συνεχῆ ἓν λέγεται κἂν ἔχῃ κάμψιν, καὶ ἔτι μᾶλλον τὰ μὴ ἔχοντα κάμψιν, οἷον κνήμη ἢ μηρὸς σκέλους, ὅτι ἐνδέχεται μὴ μίαν εἶναι τὴν κίνησιν τοῦ σκέλους. καὶ ἡ εὐθεῖα τῆς κεκαμμένης μᾶλλον ἕν· τὴν δὲ κεκαμμένην καὶ ἔχουσαν γωνίαν καὶ μίαν καὶ οὐ μίαν λέγομεν, ὅτι ἐνδέχεται καὶ μὴ ἅμα τὴν κίνησιν αὐτῆς εἶναι καὶ ἅμα· τῆς δʼ εὐθείας ἀεὶ ἅμα, καὶ οὐδὲν μόριον ἔχον μέγεθος τὸ μὲν ἠρεμεῖ τὸ δὲ κινεῖται, ὥσπερ τῆς κεκαμμένης. ἔτι ἄλλον τρόπον ἓν λέγεται τῷ τὸ ὑποκείμενον τῷ εἴδει εἶναι ἀδιάφορον· ἀδιάφορον δʼ ὧν ἀδιαίρετον τὸ εἶδος κατὰ τὴν αἴσθησιν· τὸ δʼ ὑποκείμενον ἢ τὸ πρῶτον ἢ τὸ τελευταῖον πρὸς τὸ τέλος· καὶ γὰρ οἶνος εἷς λέγεται καὶ ὕδωρ ἕν, ᾗ ἀδιαίρετον κατὰ τὸ εἶδος, καὶ οἱ χυμοὶ πάντες λέγονται ἕν (οἷον ἔλαιον οἶνος) καὶ τὰ τηκτά, ὅτι πάντων τὸ ἔσχατον ὑποκείμενον τὸ αὐτό· ὕδωρ γὰρ ἢ ἀὴρ πάντα ταῦτα. λέγεται δʼ ἓν καὶ ὧν τὸ γένος ἓν διαφέρον ταῖς ἀντικειμέναις διαφοραῖς—καὶ ταῦτα λέγεται πάντα ἓν ὅτι τὸ γένος ἓν τὸ ὑποκείμενον ταῖς διαφοραῖς (οἷον ἵππος ἄνθρωπος κύων ἕν τι ὅτι πάντα ζῷα), καὶ τρόπον δὴ παραπλήσιον ὥσπερ ἡ ὕλη μία. ταῦτα δὲ ὁτὲ μὲν οὕτως ἓν λέγεται, ὁτὲ δὲ τὸ ἄνω γένος ταὐτὸν λέγεται —ἂν ᾖ τελευταῖα τοῦ γένους εἴδη—τὸ ἀνωτέρω τούτων, οἷον τὸ ἰσοσκελὲς καὶ τὸ ἰσόπλευρον ταὐτὸ καὶ ἓν σχῆμα ὅτι ἄμφω τρίγωνα· τρίγωνα δʼ οὐ ταὐτά. ἔτι δὲ ἓν λέγεται ὅσων ὁ λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἶναι λέγων ἀδιαίρετος πρὸς ἄλλον τὸν δηλοῦντα [τί ἦν εἶναι] τὸ πρᾶγμα (αὐτὸς γὰρ καθʼ αὑτὸν πᾶς λόγος διαιρετός). οὕτω γὰρ καὶ τὸ ηὐξημένον καὶ φθῖνον ἕν ἐστιν, ὅτι ὁ λόγος εἷς, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἐπιπέδων ὁ τοῦ εἴδους.
1016bGenel olarak "ne idiyse o olmak"ı düşünen düşünmenin bölünemediği ve ne zamanca ne yerce ne de logosça ayırabildiği şeyler en çok birdir; bunlar arasında da ousia olanlar. Çünkü genel olarak bölünmesi olmayan şeyler, bölünmesi olmadığı ölçüde bir diye anılır; sözgelişi insan olarak bölünmesi yoksa bir insandır, canlı olarak bölünmesi yoksa bir canlıdır, büyüklük olarak bölünmesi yoksa bir büyüklüktür. Şeylerin çoğuna, başka bir şey yaptıkları, taşıdıkları, uğradıkları ya da başka bir şeye göre oldukları için bir denir; ilk anlamda bir denen şeyler ise ousia'sı bir olanlardır; ousia da ya süreklilikle ya türle ya da logosla birdir. Nitekim sürekli olmayanları, türü bir olmayanları ya da logosu bir olmayanları birden çok diye sayarız. Ayrıca bir bakıma herhangi bir şeye, kemiyeti olup sürekliyse bir deriz; bir bakıma ise bir bütün değilse, yani türü bir değilse demeyiz. Sözgelişi bir ayakkabının parçalarını gelişigüzel bir araya getirilmiş görsek, süreklilik bakımından olmadıkça ona aynı şekilde bir demeyiz; ancak bir ayakkabı olacak ve artık tek bir türe sahip olacak şekilde bir araya getirilmişse deriz. Bu yüzden çizgiler arasında da en çok bir olan çemberdir, çünkü bütün ve tamdır.
Bir olmak, bir bakıma sayının ilkesi olmaktır; çünkü ilk ölçü ilkedir, zira her cinste bir şeyi ilk tanıdığımız şey o cinsin ilk ölçüsüdür. O halde bir, her konuda bilinebilir olanın ilkesidir. Ama bir bütün cinslerde aynı değildir: bir yerde çeyrek ton, bir yerde ünlü ya da ünsüzdür; ağırlığın biri başka, hareketin biri başkadır. Ama her yerde bir, ya kemiyet ya da tür bakımından bölünmez olandır. Kemiyet bakımından bölünmez olanlardan, her yönden bölünmez ve konumsuz olana birim denir; her yönden bölünmez ve konumu olana nokta; bir yönde bölünebilene çizgi, iki yönde bölünebilene yüzey; kemiyet bakımından her yönde, yani üç yönde bölünebilene cisim. Tersten alınırsa, iki yönde bölünebilen yüzey, bir yönde bölünebilen çizgidir; kemiyet bakımından hiçbir yönde bölünmeyen ise nokta ve birimdir: konumsuz olan birim, konumu olan noktadır.
Ayrıca kimi şeyler sayıca birdir, kimileri türce, kimileri cinsçe, kimileri de analoji yoluyla. Sayıca bir olanlar maddesi bir olanlardır; türce bir olanlar logosu bir olanlar; cinsçe bir olanlar aynı kategori biçimine girenler; analoji yoluyla bir olanlar da, bir şeyin başka bir şeye olan ilişkisi gibi bir ilişki içinde olanlardır. Sonrakiler daima öncekileri izler: sayıca bir olanlar türce de birdir, ama türce bir olanların hepsi sayıca bir değildir.
ὅλως δὲ ὧν ἡ νόησις ἀδιαίρετος ἡ νοοῦσα τὸ τί ἦν εἶναι, καὶ μὴ δύναται χωρίσαι μήτε χρόνῳ μήτε τόπῳ μήτε λόγῳ, μάλιστα ταῦτα ἕν, καὶ τούτων ὅσα οὐσίαι· καθόλου γὰρ ὅσα μὴ ἔχει διαίρεσιν, ᾗ μὴ ἔχει, ταύτῃ ἓν λέγεται, οἷον εἰ ᾗ ἄνθρωπος μὴ ἔχει διαίρεσιν, εἷς ἄνθρωπος, εἰ δʼ ᾗ ζῷον, ἓν ζῷον, εἰ δὲ ᾗ μέγεθος, ἓν μέγεθος. τὰ μὲν οὖν πλεῖστα ἓν λέγεται τῷ ἕτερόν τι ἢ ποιεῖν ἢ ἔχειν ἢ πάσχειν ἢ πρός τι εἶναι ἕν, τὰ δὲ πρώτως λεγόμενα ἓν ὧν ἡ οὐσία μία, μία δὲ ἢ συνεχείᾳ ἢ εἴδει ἢ λόγῳ· καὶ γὰρ ἀριθμοῦμεν ὡς πλείω ἢ τὰ μὴ συνεχῆ ἢ ὧν μὴ ἓν τὸ εἶδος ἢ ὧν ὁ λόγος μὴ εἷς. ἔτι δʼ ἔστι μὲν ὡς ὁτιοῦν ἕν φαμεν εἶναι ἂν ᾖ ποσὸν καὶ συνεχές, ἔστι δʼ ὡς οὔ, ἂν μή τι ὅλον ᾖ, τοῦτο δὲ ἂν μὴ τὸ εἶδος ἔχῃ ἕν· οἷον οὐκ ἂν φαῖμεν ὁμοίως ἓν ἰδόντες ὁπωσοῦν τὰ μέρη συγκείμενα τοῦ ὑποδήματος, ἐὰν μὴ διὰ τὴν συνέχειαν, ἀλλʼ ἐὰν οὕτως ὥστε ὑπόδημα εἶναι καὶ εἶδός τι ἔχειν ἤδη ἕν· διὸ καὶ ἡ τοῦ κύκλου μάλιστα μία τῶν γραμμῶν, ὅτι ὅλη καὶ τέλειός ἐστιν.—τὸ δὲ ἑνὶ εἶναι ἀρχῇ τινί ἐστιν ἀριθμοῦ εἶναι· τὸ γὰρ πρῶτον μέτρον ἀρχή, ᾧ γὰρ πρώτῳ γνωρίζομεν, τοῦτο πρῶτον μέτρον ἑκάστου γένους· ἀρχὴ οὖν τοῦ γνωστοῦ περὶ ἕκαστον τὸ ἕν. οὐ ταὐτὸ δὲ ἐν πᾶσι τοῖς γένεσι τὸ ἕν. ἔνθα μὲν γὰρ δίεσις ἔνθα δὲ τὸ φωνῆεν ἢ ἄφωνον· βάρους δὲ ἕτερον καὶ κινήσεως ἄλλο. πανταχοῦ δὲ τὸ ἓν ἢ τῷ ποσῷ ἢ τῷ εἴδει ἀδιαίρετον. τὸ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποσὸν ἀδιαίρετον, τὸ μὲν πάντῃ καὶ ἄθετον λέγεται μονάς, τὸ δὲ πάντῃ καὶ θέσιν ἔχον στιγμή, τὸ δὲ μοναχῇ γραμμή, τὸ δὲ διχῇ ἐπίπεδον, τὸ δὲ πάντῃ καὶ τριχῇ διαιρετὸν κατὰ τὸ ποσὸν σῶμα· καὶ ἀντιστρέψαντι δὴ τὸ μὲν διχῇ διαιρετὸν ἐπίπεδον, τὸ δὲ μοναχῇ γραμμή, τὸ δὲ μηδαμῇ διαιρετὸν κατὰ τὸ ποσὸν στιγμὴ καὶ μονάς, ἡ μὲν ἄθετος μονὰς ἡ δὲ θετὸς στιγμή. ἔτι δὲ τὰ μὲν κατʼ ἀριθμόν ἐστιν ἕν, τὰ δὲ κατʼ εἶδος, τὰ δὲ κατὰ γένος, τὰ δὲ κατʼ ἀναλογίαν, ἀριθμῷ μὲν ὧν ἡ ὕλη μία, εἴδει δʼ ὧν ὁ λόγος εἷς, γένει δʼ ὧν τὸ αὐτὸ σχῆμα τῆς κατηγορίας, κατʼ ἀναλογίαν δὲ ὅσα ἔχει ὡς ἄλλο πρὸς ἄλλο. ἀεὶ δὲ τὰ ὕστερα τοῖς ἔμπροσθεν ἀκολουθεῖ, οἷον ὅσα ἀριθμῷ καὶ εἴδει ἕν, ὅσα δʼ εἴδει οὐ πάντα ἀριθμῷ·
1017aTürce bir olanların hepsi cinsçe de birdir, ama cinsçe bir olanların hepsi türce değil, analoji yoluyla birdir; analoji yoluyla bir olanların da hepsi cinsçe bir değildir. Çokların da bir'in karşıtı olarak söyleneceği açıktır: kimi şeyler sürekli olmadıkları için, kimileri maddeleri, ister ilk ister son madde olsun, tür bakımından bölünebilir olduğu için, kimileri de "ne idiyse o olmak"ı söyleyen logosları birden çok olduğu için çoktur.
ἀλλὰ γένει πάντα ἓν ὅσαπερ καὶ εἴδει, ὅσα δὲ γένει οὐ πάντα εἴδει ἀλλʼ ἀναλογίᾳ· ὅσα δὲ ἀνολογίᾳ οὐ πάντα γένει. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι τὰ πολλὰ ἀντικειμένως λεχθήσεται τῷ ἑνί· τὰ μὲν γὰρ τῷ μὴ συνεχῆ εἶναι, τὰ δὲ τῷ διαιρετὴν ἔχειν τὴν ὕλην κατὰ τὸ εἶδος, ἢ τὴν πρώτην ἢ τὴν τελευταίαν, τὰ δὲ τῷ τοὺς λόγους πλείους τοὺς τί ἦν εἶναι λέγοντας.
1017a57. Bölüm
Var olan kimi şeyler için araz olarak, kimileri için kendiliğinden söylenir. Araz olarak söylenene örnek: adil olanın müzisyen olduğunu, insanın müzisyen olduğunu ve müzisyenin insan olduğunu söyleriz; bu, müzisyenin ev yaptığını söylememize benzer, çünkü ev yapımcısının müzisyen olması ya da müzisyenin ev yapımcısı olması bir arazdır; "bu şudur" demek, "bu şeye şu arazdır" demek anlamına gelir. Söylediğimiz örneklerde de durum böyledir. İnsanın müzisyen olduğunu, müzisyenin insan olduğunu, beyazın müzisyen olduğunu ya da müzisyenin beyaz olduğunu söylediğimizde, bir durumda ikisi de aynı şeye araz olduğu için, bir durumda araz var olan bir şeye araz olduğu için böyle deriz; "müzisyen insandır" derken de müzisyenlik buna araz olduğu için. Beyaz olmayanın var olduğu da bu anlamda söylenir, çünkü onun araz olduğu şey vardır. Demek ki araz olarak var olduğu söylenen şeyler şu sebeplerle böyle söylenir: ya ikisi de var olan aynı şeye ait olduğu için, ya araz var olan o şeye ait olduğu için, ya da kendisi hakkında yüklendiği şeyin ait olduğu şeyin kendisi var olduğu için. Kendiliğinden var olduğu söylenen şeyler ise kategori biçimlerinin gösterdiği şeylerdir; çünkü bunlar kaç anlamda söyleniyorsa, var olmak da o kadar anlamda bir şey gösterir. Yüklemlerin kimi şeyin ne olduğunu, kimi keyfiyeti, kimi kemiyeti, kimi bağıntıyı, kimi yapmayı ya da uğramayı, kimi yeri, kimi zamanı gösterdiğine göre, var olmak bunların her biriyle aynı şeyi gösterir. Çünkü "insan sağlıklı olandır" ile "insan sağlıklıdır" arasında, "insan yürüyen ya da kesen olandır" ile "insan yürüyor ya da kesiyor" arasında hiçbir fark yoktur; öteki durumlarda da böyledir. Ayrıca "var olmak" ve "-dır" bir şeyin doğru olduğunu, "var olmamak" da doğru olmadığını, yanlış olduğunu gösterir; olumlamada da olumsuzlamada da aynı şekilde. Sözgelişi "Sokrates müzisyendir" sözündeki "-dir" bunun doğru olduğunu, "Sokrates beyaz değildir" sözündeki "-dir" de bunun doğru olduğunu gösterir; "köşegen ölçüdeş değildir" sözündeki "değildir" ise köşegenin ölçüdeş olduğu sözünün yanlış olduğunu gösterir.
τὸ ὂν λέγεται τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς τὸ δὲ καθʼ αὑτό, κατὰ συμβεβηκὸς μέν, οἷον τὸν δίκαιον μουσικὸν εἶναί φαμεν καὶ τὸν ἄνθρωπον μουσικὸν καὶ τὸν μουσικὸν ἄνθρωπον, παραπλησίως λέγοντες ὡσπερεὶ τὸν μουσικὸν οἰκοδομεῖν ὅτι συμβέβηκε τῷ οἰκοδόμῳ μουσικῷ εἶναι ἢ τῷ μουσικῷ οἰκοδόμῳ (τὸ γὰρ τόδε εἶναι τόδε σημαίνει τὸ συμβεβηκέναι τῷδε τόδε),—οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν εἰρημένων· τὸν γὰρ ἄνθρωπον ὅταν μουσικὸν λέγωμεν καὶ τὸν μουσικὸν ἄνθρωπον, ἢ τὸν λευκὸν μουσικὸν ἢ τοῦτον λευκόν, τὸ μὲν ὅτι ἄμφω τῷ αὐτῷ συμβεβήκασι, τὸ δʼ ὅτι τῷ ὄντι συμβέβηκε, τὸ δὲ μουσικὸν ἄνθρωπον ὅτι τούτῳ τὸ μουσικὸν συμβέβηκεν (οὕτω δὲ λέγεται καὶ τὸ μὴ λευκὸν εἶναι, ὅτι ᾧ συμβέβηκεν, ἐκεῖνο ἔστιν)·—τὰ μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς εἶναι λεγόμενα οὕτω λέγεται ἢ διότι τῷ αὐτῷ ὄντι ἄμφω ὑπάρχει, ἢ ὅτι ὄντι ἐκείνῳ ὑπάρχει, ἢ ὅτι αὐτὸ ἔστιν ᾧ ὑπάρχει οὗ αὐτὸ κατηγορεῖται· καθʼ αὑτὰ δὲ εἶναι λέγεται ὅσαπερ σημαίνει τὰ σχήματα τῆς κατηγορίας· ὁσαχῶς γὰρ λέγεται, τοσαυταχῶς τὸ εἶναι σημαίνει. ἐπεὶ οὖν τῶν κατηγορουμένων τὰ μὲν τί ἐστι σημαίνει, τὰ δὲ ποιόν, τὰ δὲ ποσόν, τὰ δὲ πρός τι, τὰ δὲ ποιεῖν ἢ πάσχειν, τὰ δὲ πού, τὰ δὲ ποτέ, ἑκάστῳ τούτων τὸ εἶναι ταὐτὸ σημαίνει· οὐθὲν γὰρ διαφέρει τὸ ἄνθρωπος ὑγιαίνων ἐστὶν ἢ τὸ ἄνθρωπος ὑγιαίνει, οὐδὲ τὸ ἄνθρωπος βαδίζων ἐστὶν ἢ τέμνων τοῦ ἄνθρωπος βαδίζει ἢ τέμνει, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἔτι τὸ εἶναι σημαίνει καὶ τὸ ἔστιν ὅτι ἀληθές, τὸ δὲ μὴ εἶναι ὅτι οὐκ ἀληθὲς ἀλλὰ ψεῦδος, ὁμοίως ἐπὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως, οἷον ὅτι ἔστι Σωκράτης μουσικός, ὅτι ἀληθὲς τοῦτο, ἢ ὅτι ἔστι Σωκράτης οὐ λευκός, ὅτι ἀληθές· τὸ δʼ οὐκ ἔστιν ἡ διάμετρος σύμμετρος, ὅτι ψεῦδος.
1017bAyrıca "var olmak" ve "var olan", söylenen bu şeylerden bir kısmının kuvve halinde, bir kısmının entelekheia halinde söylendiğini de gösterir. Çünkü hem kuvve halinde görene hem de entelekheia halinde görene "görendir" deriz; bilmek için de aynı şey geçerlidir: hem bilgisini kullanabilene hem de kullanana bilen deriz; durgun için de hem durgunluğun kendisinde zaten bulunduğu şeye hem de durabilene durgun deriz. Ousia'lar için de durum aynıdır; çünkü taşın içinde Hermes'in, çizginin içinde yarısının bulunduğunu söyleriz, henüz olgunlaşmamış olana da buğday deriz. Bir şeyin ne zaman kuvve halinde olduğu, ne zaman henüz olmadığı başka bir yerde belirlenmelidir.
ἔτι τὸ εἶναι σημαίνει καὶ τὸ ὂν τὸ μὲν δυνάμει ῥητὸν τὸ δʼ ἐντελεχείᾳ τῶν εἰρημένων τούτων· ὁρῶν τε γὰρ εἶναί φαμεν καὶ τὸ δυνάμει ὁρῶν καὶ τὸ ἐντελεχείᾳ, καὶ [τὸ] ἐπίστασθαι ὡσαύτως καὶ τὸ δυνάμενον χρῆσθαι τῇ ἐπιστήμῃ καὶ τὸ χρώμενον, καὶ ἠρεμοῦν καὶ ᾧ ἤδη ὑπάρχει ἠρεμία καὶ τὸ δυνάμενον ἠρεμεῖν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν οὐσιῶν· καὶ γὰρ Ἑρμῆν ἐν τῷ λίθῳ φαμὲν εἶναι, καὶ τὸ ἥμισυ τῆς γραμμῆς, καὶ σῖτον τὸν μήπω ἁδρόν. πότε δὲ δυνατὸν καὶ πότε οὔπω, ἐν ἄλλοις διοριστέον.
1017b58. Bölüm
Ousia şunlara denir: toprak, ateş, su ve benzerleri gibi basit cisimlere, genel olarak cisimlere ve bunlardan oluşan canlılara, tanrısal varlıklara ve bunların parçalarına. Bunların hepsine ousia denir, çünkü bir dayanak hakkında söylenmezler, öteki şeyler bunlar hakkında söylenir. Başka bir anlamda, bir dayanak hakkında söylenmeyen bu tür şeylerin içinde bulunan ve onların var olmasının sebebi olan şeye ousia denir; sözgelişi psykhē canlının ousia'sıdır. Ayrıca bu tür şeylerin içinde bulunan, onları sınırlayan ve "bu belirli şey"i gösteren, ortadan kalkınca bütünün de ortadan kalktığı parçalara denir; sözgelişi bazılarının dediği gibi yüzey ortadan kalkınca cisim, çizgi ortadan kalkınca yüzey ortadan kalkar. Genel olarak bazıları sayının böyle bir şey olduğunu düşünür, çünkü sayı ortadan kalkınca hiçbir şeyin kalmayacağını ve sayının her şeyi sınırladığını söylerler. Ayrıca logosu tarif olan "ne idiyse o olmak"a da her şeyin ousia'sı denir. Dolayısıyla ousia'nın iki anlamda söylendiği sonucu çıkar: artık başka bir şey hakkında söylenmeyen son dayanak; bir de "bu belirli şey" olan ve ayrı bulunabilen şey. Her şeyin biçimi ve eidos'u böyledir.
οὐσία λέγεται τά τε ἁπλᾶ σώματα, οἷον γῆ καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ὅσα τοιαῦτα, καὶ ὅλως σώματα καὶ τὰ ἐκ τούτων συνεστῶτα ζῷά τε καὶ δαιμόνια καὶ τὰ μόρια τούτων· ἅπαντα δὲ ταῦτα λέγεται οὐσία ὅτι οὐ καθʼ ὑποκειμένου λέγεται ἀλλὰ κατὰ τούτων τὰ ἄλλα. ἄλλον δὲ τρόπον ὃ ἂν ᾖ αἴτιον τοῦ εἶναι, ἐνυπάρχον ἐν τοῖς τοιούτοις ὅσα μὴ λέγεται καθʼ ὑποκειμένου, οἷον ἡ ψυχὴ τῷ ζῴῳ. ἔτι ὅσα μόρια ἐνυπάρχοντά ἐστιν ἐν τοῖς τοιούτοις ὁρίζοντά τε καὶ τόδε τι σημαίνοντα, ὧν ἀναιρουμένων ἀναιρεῖται τὸ ὅλον, οἷον ἐπιπέδου σῶμα, ὥς φασί τινες, καὶ ἐπίπεδον γραμμῆς· καὶ ὅλως ὁ ἀριθμὸς δοκεῖ εἶναί τισι τοιοῦτος (ἀναιρουμένου τε γὰρ οὐδὲν εἶναι, καὶ ὁρίζειν πάντα)· ἔτι τὸ τί ἦν εἶναι, οὗ ὁ λόγος ὁρισμός, καὶ τοῦτο οὐσία λέγεται ἑκάστου. συμβαίνει δὴ κατὰ δύο τρόπους τὴν οὐσίαν λέγεσθαι, τό θʼ ὑποκείμενον ἔσχατον, ὃ μηκέτι κατʼ ἄλλου λέγεται, καὶ ὃ ἂν τόδε τι ὂν καὶ χωριστὸν ᾖ· τοιοῦτον δὲ ἑκάστου ἡ μορφὴ καὶ τὸ εἶδος.
1017b259. Bölüm
Aynı kimi şeyler için araz olarak söylenir; sözgelişi beyaz ile müzisyen aynıdır, çünkü aynı şeye arazdırlar; insan ile müzisyen aynıdır, çünkü biri ötekine arazdır; müzisyen insandır, çünkü insana arazdır. Bu bileşik şey o ikisinin her biriyle, onların her biri de bununla aynıdır; çünkü hem insan hem müzisyen, müzisyen insanla aynı diye anılır, o da bunlarla. Bu yüzden bütün bunlar küllî olarak söylenmez; çünkü her insanın müzisyenle aynı olduğunu söylemek doğru değildir. Küllîler kendiliğinden ait olur, arazlar ise kendiliğinden ait olmaz; cüzî şeyler hakkında ise aynılık mutlak olarak söylenir. Çünkü Sokrates ile müzisyen Sokrates aynı görünür; ama "Sokrates" birçok şey hakkında söylenmez, bu yüzden "her insan" dendiği gibi "her Sokrates" denmez.
ταὐτὰ λέγεται τὰ μὲν κατὰ συμβεβηκός, οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ μουσικὸν τὸ αὐτὸ ὅτι τῷ αὐτῷ συμβέβηκε, καὶ ἄνθρωπος καὶ μουσικὸν ὅτι θάτερον θατέρῳ συμβέβηκεν, τὸ δὲ μουσικὸν ἄνθρωπος ὅτι τῷ ἀνθρώπῳ συμβέβηκεν· ἑκατέρῳ δὲ τοῦτο καὶ τούτῳ ἑκάτερον ἐκείνων, καὶ γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ τῷ μουσικῷ καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ μουσικὸν ταὐτὸ λέγεται, καὶ τούτοις ἐκεῖνο (διὸ καὶ πάντα ταῦτα καθόλου οὐ λέγεται· οὐ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ταὐτὸ καὶ τὸ μουσικόν· τὰ γὰρ καθόλου καθʼ αὑτὰ ὑπάρχει, τὰ δὲ συμβεβηκότα οὐ καθʼ αὑτά·
1018aKimi şeylere bu anlamda aynı denir; kimilerine de kendiliğinden, bir'in söylendiği kadar anlamda. Çünkü maddesi tür ya da sayı bakımından bir olanlara da, ousia'sı bir olanlara da aynı denir. Dolayısıyla açıktır ki aynılık bir tür birliktir: ya birden çok şeyin varlığının birliği, ya da bir şeyi birden çok şey gibi ele aldığımızdaki birlik; sözgelişi bir şeyin kendisiyle aynı olduğunu söylediğimizde onu iki şey gibi ele alırız.
Türleri, maddeleri ya da ousia'larının logosu birden çok olan şeylere başka denir; genel olarak başka, aynının karşıtı olarak söylenir. Belli bir bakımdan aynı olup başka olan şeylere, hem de yalnız sayıca değil, tür, cins ya da analoji bakımından başka olanlara farklı denir; ayrıca cinsi başka olanlara, zıtlara ve başkalığı ousia'larında taşıyanlara da farklı denir. Her bakımdan aynı hâlleri taşıyanlara, başka hâllerden çok aynı hâlleri taşıyanlara ve keyfiyeti bir olanlara benzer denir; değişmenin mümkün olduğu zıtlardan bir başkasıyla daha çoğunu ya da daha önemlilerini paylaşan şeye de o şeye benzer denir. Benzemezler de benzerlerin karşıtı olarak söylenir.
ἀλλʼ ἐπὶ τῶν καθʼ ἕκαστα ἁπλῶς λέγεται· ταὐτὸ γὰρ δοκεῖ Σωκράτης καὶ Σωκράτης εἶναι μουσικός· τὸ δὲ Σωκράτης οὐκ ἐπὶ πολλῶν, διὸ οὐ πᾶς Σωκράτης λέγεται ὥσπερ πᾶς ἄνθρωπος)·—καὶ τὰ μὲν οὕτως λέγεται ταὐτά, τὰ δὲ καθʼ αὑτὰ ὁσαχῶσπερ καὶ τὸ ἕν· καὶ γὰρ ὧν ἡ ὕλη μία ἢ εἴδει ἢ ἀριθμῷ ταὐτὰ λέγεται καὶ ὧν ἡ οὐσία μία, ὥστε φανερὸν ὅτι ἡ ταυτότης ἑνότης τίς ἐστιν ἢ πλειόνων τοῦ εἶναι ἢ ὅταν χρῆται ὡς πλείοσιν, οἷον ὅταν λέγῃ αὐτὸ αὑτῷ ταὐτόν· ὡς δυσὶ γὰρ χρῆται αὐτῷ.—ἕτερα δὲ λέγεται ὧν ἢ τὰ εἴδη πλείω ἢ ἡ ὕλη ἢ ὁ λόγος τῆς οὐσίας· καὶ ὅλως ἀντικειμένως τῷ ταὐτῷ λέγεται τὸ ἕτερον. διάφορα δὲ λέγεται ὅσʼ ἕτερά ἐστι τὸ αὐτό τι ὄντα, μὴ μόνον ἀριθμῷ ἀλλʼ ἢ εἴδει ἢ γένει ἢ ἀναλογίᾳ· ἔτι ὧν ἕτερον τὸ γένος, καὶ τὰ ἐναντία, καὶ ὅσα ἔχει ἐν τῇ οὐσίᾳ τὴν ἑτερότητα. ὅμοια λέγεται τά τε πάντῃ ταὐτὸ πεπονθότα, καὶ τὰ πλείω ταὐτὰ πεπονθότα ἢ ἕτερα, καὶ ὧν ἡ ποιότης μία· καὶ καθʼ ὅσα ἀλλοιοῦσθαι ἐνδέχεται τῶν ἐναντίων, τούτων τὸ πλείω ἔχον ἢ κυριώτερα ὅμοιον τούτῳ. ἀντικειμένως δὲ τοῖς ὁμοίοις τὰ ἀνόμοια.
1018a1510. Bölüm
Karşıt şunlara denir: çelişki, zıtlar, bağıntılılar, yoksunluk ile meleke, oluşların ve yok oluşların çıktığı ve vardığı son noktalar. İkisini de alabilen şeyde aynı anda bulunamayan şeylere de karşıt denir; ya kendilerine ya da oluştukları şeylere. Gri ile beyaz aynı şeye aynı anda ait olmaz; bu yüzden onların oluştuğu şeyler karşıttır. Zıt şunlara denir: cins bakımından farklı olup aynı şeyde aynı anda bulunamayanlara; aynı cinsteki şeylerden birbirinden en çok farklı olanlara; aynı alıcıda bulunan şeylerden birbirinden en çok farklı olanlara; aynı yetinin alanına giren şeylerden birbirinden en çok farklı olanlara; ve farkları ya mutlak olarak ya da cins veya tür bakımından en büyük olanlara. Öteki şeylere de, kimine böyle zıtlara sahip oldukları, kimine bunları alabildikleri, kimine bunları yapabildikleri ya da bunlara uğrayabildikleri, ya da bunları fiilen yaptıkları veya bunlara uğradıkları, ya da bunların yitirilmesi veya kazanılması, melekeleri veya yoksunlukları oldukları için zıt denir. Bir ve varlık birçok anlamda söylendiğine göre, bunlara göre söylenen öteki şeylerin de bu çokluğu izlemesi zorunludur; dolayısıyla aynı, başka ve zıt da her kategoriye göre farklı olur.
Aynı cinsten olup birbirinin altında olmayan şeylere, aynı cinste bulunup bir ayırımı olanlara ve ousia'larında bir zıtlık taşıyanlara tür bakımından başka denir. Zıtlar da birbirinden tür bakımından başkadır, ya hepsi ya da ilk anlamda zıt denenler; cinsin son türünde logosları başka olanlar da öyledir (sözgelişi insan ile at cins bakımından bölünemez, ama logosları başkadır); aynı ousia'da bulunup bir ayırımı olanlar da.
ἀντικείμενα λέγεται ἀντίφασις καὶ τἀναντία καὶ τὰ πρός τι καὶ στέρησις καὶ ἕξις καὶ ἐξ ὧν καὶ εἰς ἃ ἔσχατα αἱ γενέσεις καὶ φθοραί· καὶ ὅσα μὴ ἐνδέχεται ἅμα παρεῖναι τῷ ἀμφοῖν δεκτικῷ, ταῦτα ἀντικεῖσθαι λέγεται ἢ αὐτὰ ἢ ἐξ ὧν ἐστίν. φαιὸν γὰρ καὶ λευκὸν ἅμα τῷ αὐτῷ οὐχ ὑπάρχει· διὸ ἐξ ὧν ἐστὶν ἀντίκειται. ἐναντία λέγεται τά τε μὴ δυνατὰ ἅμα τῷ αὐτῷ παρεῖναι τῶν διαφερόντων κατὰ γένος, καὶ τὰ πλεῖστον διαφέροντα τῶν ἐν τῷ αὐτῷ γένει, καὶ τὰ πλεῖστον διαφέροντα τῶν ἐν ταὐτῷ δεκτικῷ, καὶ τὰ πλεῖστον διαφέροντα τῶν ὑπὸ τὴν αὐτὴν δύναμιν, καὶ ὧν ἡ διαφορὰ μεγίστη ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ γένος ἢ κατʼ εἶδος. τὰ δʼ ἄλλα ἐναντία λέγεται τὰ μὲν τῷ τὰ τοιαῦτα ἔχειν, τὰ δὲ τῷ δεκτικὰ εἶναι τῶν τοιούτων, τὰ δὲ τῷ ποιητικὰ ἢ παθητικὰ εἶναι τῶν τοιούτων, ἢ ποιοῦντα ἢ πάσχοντα, ἢ ἀποβολαὶ ἢ λήψεις, ἢ ἕξεις ἢ στερήσεις εἶναι τῶν τοιούτων. ἐπεὶ δὲ τὸ ἓν καὶ τὸ ὂν πολλαχῶς λέγεται, ἀκολουθεῖν ἀνάγκη καὶ τἆλλα ὅσα κατὰ ταῦτα λέγεται, ὥστε καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον καὶ τὸ ἐναντίον, ὥστʼ εἶναι ἕτερον καθʼ ἑκάστην κατηγορίαν.—ἕτερα δὲ τῷ εἴδει λέγεται ὅσα τε ταὐτοῦ γένους ὄντα μὴ ὑπάλληλά ἐστι,
1018bBunların karşıtı olarak söylenen şeylere de tür bakımından aynı denir.
καὶ ὅσα ἐν τῷ αὐτῷ γένει ὄντα διαφορὰν ἔχει, καὶ ὅσα ἐν τῇ οὐσίᾳ ἐναντίωσιν ἔχει· καὶ τὰ ἐναντία ἕτερα τῷ εἴδει ἀλλήλων ἢ πάντα ἢ τὰ λεγόμενα πρώτως, καὶ ὅσων ἐν τῷ τελευταίῳ τοῦ γένους εἴδει οἱ λόγοι ἕτεροι (οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος ἄτομα τῷ γένει οἱ δὲ λόγοι ἕτεροι αὐτῶν), καὶ ὅσα ἐν τῇ αὐτῇ οὐσίᾳ ὄντα ἔχει διαφοράν. ταὐτὰ δὲ τῷ εἴδει τὰ ἀντικειμένως λεγόμενα τούτοις.
1018b511. Bölüm
Kimi şeylere önce ve sonra şöyle denir: her cinste ilk bir şey ve bir ilke bulunduğunu varsayarak, belirli bir ilkeye daha yakın olduklarına göre; bu ilke ya mutlak olarak ve tabiatça, ya bir şeye göre, ya bir yerde ya da bazı kişilerce belirlenir. Sözgelişi kimi şeyler yer bakımından öncedir, çünkü tabiatça belirli bir yere (sözgelişi ortaya ya da uca) ya da rastgele bir yere daha yakındırlar; daha uzak olan ise sonradır. Kimileri zaman bakımından öncedir. Kimileri şimdiden daha uzak oldukları için öncedir, sözgelişi olup bitmiş şeylerde: Truva Savaşı Pers Savaşları'ndan öncedir, çünkü şimdiden daha uzaktır. Kimileri de şimdiye daha yakın oldukları için öncedir, sözgelişi gelecekteki şeylerde: Nemea oyunları Pythia oyunlarından öncedir, çünkü şimdiyi ilke ve ilk olarak aldığımızda şimdiye daha yakındır. Kimileri hareket bakımından öncedir: ilk hareket ettirene daha yakın olan öncedir, sözgelişi çocuk adamdan öncedir; bu da mutlak anlamda bir tür ilkedir. Kimileri kuvve bakımından öncedir: kuvvece üstün olan, daha güçlü olan öncedir. Böyle olan, ötekinin, yani sonrakinin onun prohairesis'ine uymak zorunda olduğu şeydir; öyle ki o hareket ettirmezse öteki hareket etmez, o hareket ettirirse öteki hareket eder; burada prohairesis ilkedir. Kimileri de sıra bakımından öncedir: bunlar, belirli tek bir şeye göre belli bir orana göre aralıklı duran şeylerdir; sözgelişi koroda ikinci sıradaki üçüncü sıradakinden, lirde paranētē de nētē'den öncedir; birinde koro başı, ötekinde mesē ilkedir.
Bunlara bu anlamda önce denir. Başka bir anlamda, bilgi bakımından önce olan, mutlak olarak da önce sayılır. Bunlar arasında da logos bakımından önce olanlar ile his bakımından önce olanlar ayrıdır. Logos bakımından küllîler, his bakımından cüzîler öncedir. Logos bakımından araz da bütünden öncedir; sözgelişi müzisyen, müzisyen insandan öncedir, çünkü parça olmadan logos bütün olmaz; gerçi müzisyen olan biri olmadan müzisyenin var olması da mümkün değildir. Ayrıca önce olan şeylerin hâllerine de önce denir; sözgelişi düzlük pürüzsüzlükten öncedir, çünkü biri kendiliğinden çizginin hâlidir, öteki yüzeyin.
πρότερα καὶ ὕστερα λέγεται ἔνια μέν, ὡς ὄντος τινὸς πρώτου καὶ ἀρχῆς ἐν ἑκάστῳ γένει, τῷ ἐγγύτερον ⟨εἶναι⟩ ἀρχῆς τινὸς ὡρισμένης ἢ ἁπλῶς καὶ τῇ φύσει ἢ πρός τι ἢ ποὺ ἢ ὑπό τινων, οἷον τὰ μὲν κατὰ τόπον τῷ εἶναι ἐγγύτερον ἢ φύσει τινὸς τόπου ὡρισμένου (οἷον τοῦ μέσου ἢ τοῦ ἐσχάτου) ἢ πρὸς τὸ τυχόν, τὸ δὲ πορρώτερον ὕστερον· τὰ δὲ κατὰ χρόνον (τὰ μὲν γὰρ τῷ πορρώτερον τοῦ νῦν, οἷον ἐπὶ τῶν γενομένων, πρότερον γὰρ τὰ Τρωϊκὰ τῶν Μηδικῶν ὅτι πορρώτερον ἀπέχει τοῦ νῦν· τὰ δὲ τῷ ἐγγύτερον τοῦ νῦν, οἷον ἐπὶ τῶν μελλόντων, πρότερον γὰρ Νέμεα Πυθίων ὅτι ἐγγύτερον τοῦ νῦν τῷ νῦν ὡς ἀρχῇ καὶ πρώτῳ χρησαμένων)· τὰ δὲ κατὰ κίνησιν (τὸ γὰρ ἐγγύτερον τοῦ πρώτου κινήσαντος πρότερον, οἷον παῖς ἀνδρός· ἀρχὴ δὲ καὶ αὕτη τις ἁπλῶς)· τὰ δὲ κατὰ δύναμιν (τὸ γὰρ ὑπερέχον τῇ δυνάμει πρότερον, καὶ τὸ δυνατώτερον· τοιοῦτον δʼ ἐστὶν οὗ κατὰ τὴν προαίρεσιν ἀνάγκη ἀκολουθεῖν θάτερον καὶ τὸ ὕστερον, ὥστε μὴ κινοῦντός τε ἐκείνου μὴ κινεῖσθαι καὶ κινοῦντος κινεῖσθαι· ἡ δὲ προαίρεσις ἀρχή)· τὰ δὲ κατὰ τάξιν (ταῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα πρός τι ἓν ὡρισμένον διέστηκε κατά τινα λόγον, οἷον παραστάτης τριτοστάτου πρότερον καὶ παρανήτη νήτης· ἔνθα μὲν γὰρ ὁ κορυφαῖος ἔνθα δὲ ἡ μέση ἀρχή)·—ταῦτα μὲν οὖν πρότερα τοῦτον λέγεται τὸν τρόπον, ἄλλον δὲ τρόπον τὸ τῇ γνώσει πρότερον ὡς καὶ ἁπλῶς πρότερον. τούτων δὲ ἄλλως τὰ κατὰ τὸν λόγον καὶ τὰ κατὰ τὴν αἴσθησιν. κατὰ μὲν γὰρ τὸν λόγον τὰ καθόλου πρότερα κατὰ δὲ τὴν αἴσθησιν τὰ καθʼ ἕκαστα· καὶ κατὰ τὸν λόγον δὲ τὸ συμβεβηκὸς τοῦ ὅλου πρότερον, οἷον τὸ μουσικὸν τοῦ μουσικοῦ ἀνθρώπου· οὐ γὰρ ἔσται ὁ λόγος ὅλος ἄνευ τοῦ μέρους· καίτοι οὐκ ἐνδέχεται μουσικὸν εἶναι μὴ ὄντος μουσικοῦ τινός. ἔτι πρότερα λέγεται τὰ τῶν προτέρων πάθη, οἷον εὐθύτης λειότητος· τὸ μὲν γὰρ γραμμῆς καθʼ αὑτὴν πάθος τὸ δὲ ἐπιφανείας.
1019aKimi şeylere önce ve sonra bu anlamda denir; kimilerine de tabiat ve ousia bakımından: başkaları olmadan var olabilen, ama başkalarının onlar olmadan var olamadığı şeyler önce gelir. Platon bu ayırımı kullanmıştır. (Var olmak birçok anlamda söylendiğine göre, önce dayanak öncedir, bu yüzden ousia öncedir; sonra kuvve ve entelekheia bakımından olanlar başka bir şekilde öncedir. Çünkü kimi şeyler kuvve bakımından, kimileri entelekheia bakımından öncedir; sözgelişi kuvve bakımından yarım çizgi bütün çizgiden, parça bütünden, madde ousia'dan öncedir, ama entelekheia bakımından sonradır; çünkü ancak bütün çözülünce entelekheia halinde var olur.) Bir bakıma önce ve sonra denen her şey bu anlama göre söylenir; çünkü kimi şeyler oluş bakımından ötekiler olmadan var olabilir, sözgelişi bütün parçalar olmadan; kimileri de yok oluş bakımından, sözgelişi parça bütün olmadan. Öteki durumlarda da böyledir.
τὰ μὲν δὴ οὕτω λέγεται πρότερα καὶ ὕστερα, τὰ δὲ κατὰ φύσιν καὶ οὐσίαν, ὅσα ἐνδέχεται εἶναι ἄνευ ἄλλων, ἐκεῖνα δὲ ἄνευ ἐκείνων μή· ᾗ διαιρέσει ἐχρήσατο Πλάτων. (ἐπεὶ δὲ τὸ εἶναι πολλαχῶς, πρῶτον μὲν τὸ ὑποκείμενον πρότερον, διὸ ἡ οὐσία πρότερον, ἔπειτα ἄλλως τὰ κατὰ δύναμιν καὶ κατʼ ἐντελέχειαν· τὰ μὲν γὰρ κατὰ δύναμιν πρότερά ἐστι τὰ δὲ κατὰ ἐντελέχειαν, οἷον κατὰ δύναμιν μὲν ἡ ἡμίσεια τῆς ὅλης καὶ τὸ μόριον τοῦ ὅλου καὶ ἡ ὕλη τῆς οὐσίας, κατʼ ἐντελέχειαν δʼ ὕστερον· διαλυθέντος γὰρ κατʼ ἐντελέχειαν ἔσται.) τρόπον δή τινα πάντα τὰ πρότερον καὶ ὕστερον λεγόμενα κατὰ ταῦτα λέγεται· τὰ μὲν γὰρ κατὰ γένεσιν ἐνδέχεται ἄνευ τῶν ἑτέρων εἶναι, οἷον τὸ ὅλον τῶν μορίων, τὰ δὲ κατὰ φθοράν, οἷον τὸ μόριον τοῦ ὅλου. ὁμοίως δὲ καὶ τἆλλα.
1019a1012. Bölüm
Kuvve (dynamis), yani yeti, bir anlamda hareketin ya da değişmenin başka bir şeyde ya da aynı şeyde ama başka bir şey olarak bulunan ilkesidir; sözgelişi ev yapma kuvvesi, yapılan evde bulunmayan bir kuvvedir; hekimlik ise bir kuvve olarak tedavi edilende bulunabilir, ama tedavi edilen olarak değil. Genel olarak değişmenin ya da hareketin başka bir şeyde ya da başka bir şey olarak bulunan ilkesine kuvve denir; bir anlamda da başka bir şeyden ya da başka bir şey olarak kendisinden gelen değişmeye uğrama ilkesine. Çünkü uğrayan bir şey, ona göre bir şeye uğradığı bu ilke yüzünden ona uğrayabilir deriz; bazen neye uğrarsa uğrasın, bazen de her hâle değil, yalnız daha iyiye doğru olana uğrayabiliyorsa. Ayrıca bir şeyi iyi bir şekilde ya da prohairesis'e göre yapabilme kuvvesine de kuvve denir; çünkü bazen yalnız yürüyebilen ya da konuşabilen, ama bunları iyi bir şekilde ya da istediği gibi yapamayan kimselere yürüyebilir ya da konuşabilir demeyiz; uğramada da durum aynıdır. Ayrıca bir şeyin hiç etkilenmemesini, değişmemesini ya da kötüye doğru kolay kolay değiştirilememesini sağlayan melekelere de kuvve denir. Çünkü bir şey kırılırsa, ezilirse, bükülürse ve genel olarak yok olursa, bu bir şey yapabildiği için değil, yapamadığı ve bir şeyden yoksun olduğu için olur; bu tür şeylerden güç ve az etkilenenler ise bir kuvveleri olduğu, bir şey yapabildikleri ve belli bir durumda oldukları için etkilenmez. Kuvve bu kadar anlamda söylendiğine göre, yapabilen de bir anlamda, hareketin ya da değişmenin ilkesini başka bir şeyde ya da başka bir şey olarak taşıyan şeye denecektir (çünkü durdurabilen de bir şey yapabilendir); bir anlamda da, başka bir şeyin onun üzerinde böyle bir kuvvesi varsa, ona yapabilen denir.
δύναμις λέγεται ἡ μὲν ἀρχὴ κινήσεως ἢ μεταβολῆς ἡ ἐν ἑτέρῳ ἢ ᾗ ἕτερον, οἷον ἡ οἰκοδομικὴ δύναμίς ἐστιν ἣ οὐχ ὑπάρχει ἐν τῷ οἰκοδομουμένῳ, ἀλλʼ ἡ ἰατρικὴ δύναμις οὖσα ὑπάρχοι ἂν ἐν τῷ ἰατρευομένῳ, ἀλλʼ οὐχ ᾗ ἰατρευόμενος. ἡ μὲν οὖν ὅλως ἀρχὴ μεταβολῆς ἢ κινήσεως λέγεται δύναμις ἐν ἑτέρῳ ἢ ᾗ ἕτερον, ἡ δʼ ὑφʼ ἑτέρου ἢ ᾗ ἕτερον (καθʼ ἣν γὰρ τὸ πάσχον πάσχει τι, ὁτὲ μὲν ἐὰν ὁτιοῦν, δυνατὸν αὐτό φαμεν εἶναι παθεῖν, ὁτὲ δʼ οὐ κατὰ πᾶν πάθος ἀλλʼ ἂν ἐπὶ τὸ βέλτιον)· ἔτι ἡ τοῦ καλῶς τοῦτʼ ἐπιτελεῖν ἢ κατὰ προαίρεσιν· ἐνίοτε γὰρ τοὺς μόνον ἂν πορευθέντας ἢ εἰπόντας, μὴ καλῶς δὲ ἢ μὴ ὡς προείλοντο, οὔ φαμεν δύνασθαι λέγειν ἢ βαδίζειν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ πάσχειν. ἔτι ὅσαι ἕξεις καθʼ ἃς ἀπαθῆ ὅλως ἢ ἀμετάβλητα ἢ μὴ ῥᾳδίως ἐπὶ τὸ χεῖρον εὐμετακίνητα, δυνάμεις λέγονται· κλᾶται μὲν γὰρ καὶ συντρίβεται καὶ κάμπτεται καὶ ὅλως φθείρεται οὐ τῷ δύνασθαι ἀλλὰ τῷ μὴ δύνασθαι καὶ ἐλλείπειν τινός· ἀπαθῆ δὲ τῶν τοιούτων ἃ μόλις καὶ ἠρέμα πάσχει διὰ δύναμιν καὶ τῷ δύνασθαι καὶ τῷ ἔχειν πώς. λεγομένης δὲ τῆς δυνάμεως τοσαυταχῶς, καὶ τὸ δυνατὸν ἕνα μὲν τρόπον λεχθήσεται τὸ ἔχον κινήσεως ἀρχὴν ἢ μεταβολῆς (καὶ γὰρ τὸ στατικὸν δυνατόν τι) ἐν ἑτέρῳ ἢ ᾗ ἕτερον, ἕνα δʼ ἐὰν ἔχῃ τι αὐτοῦ ἄλλο δύναμιν τοιαύτην,
1019bBir anlamda da, kötüye ya da iyiye doğru, herhangi bir yöne değişme kuvvesine sahipse yapabilen denir. Çünkü yok olan şeyin de yok olabilir olduğu düşünülür; imkânsız olsaydı yok olmazdı; oysa şimdi böyle bir hâle yatkınlığı, sebebi ve ilkesi vardır. Kimi zaman bir şeye sahip olduğu için, kimi zaman bir şeyden yoksun olduğu için böyle olduğu düşünülür. Yoksunluk bir bakıma bir melekeyse, her şey bir şeye sahip olduğu için böyle olur; dolayısıyla bir şey hem bir melekeye ve ilkeye sahip olduğu için, hem de bunun yoksunluğuna sahip olduğu için yapabilendir, eğer yoksunluğa sahip olmak mümkünse; mümkün değilse, eşsesli olarak yapabilen denir. Bir anlamda da, başka bir şeyde ya da başka bir şey olarak, onu yok edecek bir kuvve ya da ilke bulunmadığı için yapabilen denir. Ayrıca bütün bunlar ya yalnız bir şeyin meydana gelip gelmeyebileceği için, ya da iyi bir şekilde meydana gelebileceği için söylenir. Nitekim böyle bir kuvve cansız şeylerde, sözgelişi çalgılarda da bulunur: bir lir için ses verebilir derler, ötekinin ise sesi güzel değilse hiç ses veremeyeceğini söylerler.
Kuvvesizlik ise kuvvenin, yani söylediğimiz türden bir ilkenin yoksunluğudur; ya genel olarak, ya tabiatça ona sahip olması gereken şeyde, ya da tabiatça artık sahip olması gereken zamanda. Nitekim bir çocuğun, bir yetişkinin ve bir hadımın çocuk sahibi olamayacağını aynı anlamda söylemeyiz. Ayrıca iki kuvvenin her birinin, yani yalnız hareket ettirebilenin de iyi hareket ettirebilenin de karşıtı bir kuvvesizlik vardır. Kimi şeylere bu kuvvesizliğe göre "yapamaz" (adynaton) denir, kimilerine başka bir anlamda: mümkün ve imkânsız anlamında. İmkânsız, zıddı zorunlu olarak doğru olandır; sözgelişi köşegenin ölçüdeş olması imkânsızdır, çünkü böyle bir şey yanlıştır ve zıddı yalnız doğru değil, zorunludur da; o halde ölçüdeş olması yalnız yanlış değil, zorunlu olarak yanlıştır. Bunun zıddı olan mümkün ise, zıddının zorunlu olarak yanlış olmadığı durumdur; sözgelişi bir insanın oturması mümkündür, çünkü oturmamasının yanlış olması zorunlu değildir. Demek ki mümkün bir anlamda, dediğimiz gibi, zorunlu olarak yanlış olmayanı, bir anlamda doğru olanı, bir anlamda da doğru olabilecek olanı gösterir. Geometride kuvvet denen şeye de mecazen dynamis denir. Bu mümkünler kuvveye göre söylenmez; kuvveye göre söylenenlerin hepsi ise ilk kuvveye göre söylenir.
ἕνα δʼ ἐὰν ἔχῃ μεταβάλλειν ἐφʼ ὁτιοῦν δύναμιν, εἴτʼ ἐπὶ τὸ χεῖρον εἴτʼ ἐπὶ τὸ βέλτιον (καὶ γὰρ τὸ φθειρόμενον δοκεῖ δυνατὸν εἶναι φθείρεσθαι, ἢ οὐκ ἂν φθαρῆναι εἰ ἦν ἀδύνατον· νῦν δὲ ἔχει τινὰ διάθεσιν καὶ αἰτίαν καὶ ἀρχὴν τοῦ τοιούτου πάθους· ὁτὲ μὲν δὴ τῷ ἔχειν τι δοκεῖ, ὁτὲ δὲ τῷ ἐστερῆσθαι τοιοῦτον εἶναι· εἰ δʼ ἡ στέρησίς ἐστιν ἕξις πως, πάντα τῷ ἔχειν ἂν εἴη τι, [εἰ δὲ μὴ] ὥστε τῷ τε ἔχειν ἕξιν τινὰ καὶ ἀρχήν ἐστι δυνατὸν [ὁμωνύμως] καὶ τῷ ἔχειν τὴν τούτου στέρησιν, εἰ ἐνδέχεται ἔχειν στέρησιν· ⟨εἰ δὲ μή, ὁμωνύμως⟩)· ἕνα δὲ τῷ μὴ ἔχειν αὐτοῦ δύναμιν ἢ ἀρχὴν ἄλλο ἢ ᾗ ἄλλο φθαρτικήν. ἔτι δὲ ταῦτα πάντα ἢ τῷ μόνον ἂν συμβῆναι γενέσθαι ἢ μὴ γενέσθαι, ἢ τῷ καλῶς. καὶ γὰρ ἐν τοῖς ἀψύχοις ἔνεστιν ἡ τοιαύτη δύναμις, οἷον ἐν τοῖς ὀργάνοις· τὴν μὲν γὰρ δύνασθαί φασι φθέγγεσθαι λύραν, τὴν δʼ οὐδέν, ἂν ᾖ μὴ εὔφωνος. ἀδυναμία δὲ ἐστὶ στέρησις δυνάμεως καὶ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς οἵα εἴρηται, ἢ ὅλως ἢ τῷ πεφυκότι ἔχειν, ἢ καὶ ὅτε πέφυκεν ἤδη ἔχειν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἂν φαῖεν ἀδύνατον εἶναι γεννᾶν παῖδα καὶ ἄνδρα καὶ εὐνοῦχον. ἔτι δὲ καθʼ ἑκατέραν δύναμιν ἔστιν ἀδυναμία ἀντικειμένη, τῇ τε μόνον κινητικῇ καὶ τῇ καλῶς κινητικῇ. καὶ ἀδύνατα δὴ τὰ μὲν κατὰ τὴν ἀδυναμίαν ταύτην λέγεται, τὰ δὲ ἄλλον τρόπον, οἷον δυνατόν τε καὶ ἀδύνατον, ἀδύνατον μὲν οὗ τὸ ἐναντίον ἐξ ἀνάγκης ἀληθές (οἷον τὸ τὴν διάμετρον σύμμετρον εἶναι ἀδύνατον ὅτι ψεῦδος τὸ τοιοῦτον οὗ τὸ ἐναντίον οὐ μόνον ἀληθὲς ἀλλὰ καὶ ἀνάγκη [ἀσύμμετρον εἶναι]· τὸ ἄρα σύμμετρον οὐ μόνον ψεῦδος ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνάγκης ψεῦδος)· τὸ δʼ ἐναντίον τούτῳ, τὸ δυνατόν, ὅταν μὴ ἀναγκαῖον ᾖ τὸ ἐναντίον ψεῦδος εἶναι, οἷον τὸ καθῆσθαι ἄνθρωπον δυνατόν· οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης τὸ μὴ καθῆσθαι ψεῦδος. τὸ μὲν οὖν δυνατὸν ἕνα μὲν τρόπον, ὥσπερ εἴρηται, τὸ μὴ ἐξ ἀνάγκης ψεῦδος σημαίνει, ἕνα δὲ τὸ ἀληθές [εἶναι], ἕνα δὲ τὸ ἐνδεχόμενον ἀληθὲς εἶναι. κατὰ μεταφορὰν δὲ ἡ ἐν γεωμετρίᾳ λέγεται δύναμις. ταῦτα μὲν οὖν τὰ δυνατὰ οὐ κατὰ δύναμιν· τὰ δὲ λεγόμενα κατὰ δύναμιν πάντα λέγεται πρὸς τὴν πρώτην [μίαν]·
1020aBu ilk kuvve de başka bir şeyde ya da başka bir şey olarak bulunan değişme ilkesidir. Çünkü öteki şeylere, kimilerinin üzerinde başka bir şeyin böyle bir kuvvesi olduğu, kimilerinin üzerinde olmadığı, kimilerinin üzerinde de belli bir şekilde olduğu için yapabilen denir. Yapamayanlar için de durum aynıdır. Dolayısıyla ilk kuvvenin asıl tarifi şu olsa gerek: başka bir şeyde ya da başka bir şey olarak bulunan değiştirme ilkesi.
αὕτη δʼ ἐστὶν ἀρχὴ μεταβολῆς ἐν ἄλλῳ ἢ ᾗ ἄλλο. τὰ γὰρ ἄλλα λέγεται δυνατὰ τῷ τὰ μὲν ἔχειν αὐτῶν ἄλλο τι τοιαύτην δύναμιν τὰ δὲ μὴ ἔχειν τὰ δὲ ὡδὶ ἔχειν. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἀδύνατα. ὥστε ὁ κύριος ὅρος τῆς πρώτης δυνάμεως ἂν εἴη ἀρχὴ μεταβλητικὴ ἐν ἄλλῳ ἢ ᾗ ἄλλο.
1020a513. Bölüm
Kemiyet, içinde bulunan parçalara bölünebilen ve bu parçaların ikisinin ya da her birinin tabiatça bir şey ve "bu belirli şey" olduğu şeydir. Çokluk sayılabiliyorsa, büyüklük ölçülebiliyorsa bir kemiyettir. Kuvve halinde sürekli olmayan parçalara bölünebilene çokluk, sürekli parçalara bölünebilene büyüklük denir. Büyüklüklerden bir yönde sürekli olana uzunluk, iki yönde sürekli olana genişlik, üç yönde sürekli olana derinlik denir. Bunlardan sınırlı çokluk sayı, uzunluk çizgi, genişlik yüzey, derinlik cisimdir. Ayrıca kimi şeylere kendiliğinden, kimilerine araz olarak kemiyet denir; sözgelişi çizgi kendiliğinden bir kemiyettir, müzisyen ise araz olarak. Kendiliğinden olanların kimi ousia bakımından kemiyettir, sözgelişi çizgi bir kemiyettir (çünkü onun ne olduğunu söyleyen logosta kemiyet bulunur); kimileri de böyle bir ousia'nın hâlleri ve melekeleridir, sözgelişi çok ve az, uzun ve kısa, geniş ve dar, derin ve sığ, ağır ve hafif ve buna benzer ötekiler. Büyük ve küçük, daha büyük ve daha küçük de, ister kendi başlarına ister birbirine göre söylensinler, kemiyetin kendiliğinden hâlleridir; gerçi bu adlar mecazen başka şeylere de aktarılır. Araz olarak kemiyet denenlerin kimine, dediğimiz gibi müzisyene ve beyaza, ait oldukları şey bir kemiyet olduğu için böyle denir; kimine de hareket ve zaman gibi. Çünkü bunlara da, hâlleri oldukları şeyler bölünebilir olduğu için birer kemiyet ve sürekli denir. Kastettiğim hareket eden şey değil, hareketin kat ettiği mesafedir; çünkü o bir kemiyet olduğu için hareket de bir kemiyettir, hareket bir kemiyet olduğu için de zaman.
ποσὸν λέγεται τὸ διαιρετὸν εἰς ἐνυπάρχοντα ὧν ἑκάτερον ἢ ἕκαστον ἕν τι καὶ τόδε τι πέφυκεν εἶναι. πλῆθος μὲν οὖν ποσόν τι ἐὰν ἀριθμητὸν ᾖ, μέγεθος δὲ ἂν μετρητὸν ᾖ. λέγεται δὲ πλῆθος μὲν τὸ διαιρετὸν δυνάμει εἰς μὴ συνεχῆ, μέγεθος δὲ τὸ εἰς συνεχῆ· μεγέθους δὲ τὸ μὲν ἐφʼ ἓν συνεχὲς μῆκος τὸ δʼ ἐπὶ δύο πλάτος τὸ δʼ ἐπὶ τρία βάθος. τούτων δὲ πλῆθος μὲν τὸ πεπερασμένον ἀριθμὸς μῆκος δὲ γραμμὴ πλάτος δὲ ἐπιφάνεια βάθος δὲ σῶμα. ἔτι τὰ μὲν λέγεται καθʼ αὑτὰ ποσά, τὰ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἡ μὲν γραμμὴ ποσόν τι καθʼ ἑαυτό, τὸ δὲ μουσικὸν κατὰ συμβεβηκός. τῶν δὲ καθʼ αὑτὰ τὰ μὲν κατʼ οὐσίαν ἐστίν, οἷον ἡ γραμμὴ ποσόν τι (ἐν γὰρ τῷ λόγῳ τῷ τί ἐστι λέγοντι τὸ ποσόν τι ὑπάρχει), τὰ δὲ πάθη καὶ ἕξεις τῆς τοιαύτης ἐστὶν οὐσίας, οἷον τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον, καὶ μακρὸν καὶ βραχύ, καὶ πλατὺ καὶ στενόν, καὶ βαθὺ καὶ ταπεινόν, καὶ βαρὺ καὶ κοῦφον, καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα. ἔστι δὲ καὶ τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καὶ μεῖζον καὶ ἔλαττον, καὶ καθʼ αὑτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα λεγόμενα, τοῦ ποσοῦ πάθη καθʼ αὑτά· μεταφέρονται μέντοι καὶ ἐπʼ ἄλλα ταῦτα τὰ ὀνόματα. τῶν δὲ κατὰ συμβεβηκὸς λεγομένων ποσῶν τὰ μὲν οὕτως λέγεται ὥσπερ ἐλέχθη ὅτι τὸ μουσικὸν ποσὸν καὶ τὸ λευκὸν τῷ εἶναι ποσόν τι ᾧ ὑπάρχουσι, τὰ δὲ ὡς κίνησις καὶ χρόνος· καὶ γὰρ ταῦτα πόσʼ ἄττα λέγεται καὶ συνεχῆ τῷ ἐκεῖνα διαιρετὰ εἶναι ὧν ἐστὶ ταῦτα πάθη. λέγω δὲ οὐ τὸ κινούμενον ἀλλʼ ὃ ἐκινήθη· τῷ γὰρ ποσὸν εἶναι ἐκεῖνο καὶ ἡ κίνησις ποσή, ὁ δὲ χρόνος τῷ ταύτην.
1020a3014. Bölüm
Keyfiyet (poion) bir anlamda ousia'nın ayrımına denir. Sözgelişi insan belli bir keyfiyette bir canlıdır, çünkü iki ayaklıdır; at da dört ayaklı olduğu için öyledir; daire de açısız olduğu için belli bir keyfiyette bir şekildir. Demek ki ousia bakımından ayrım bir keyfiyettir.
[τὸ] ποιὸν λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἡ διαφορὰ τῆς οὐσίας, οἷον ποιόν τι ἄνθρωπος ζῷον ὅτι δίπουν, ἵππος δὲ τετράπουν, καὶ κύκλος ποιόν τι σχῆμα ὅτι ἀγώνιον, ὡς τῆς διαφορᾶς τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ποιότητος οὔσης·
1020bKeyfiyete bir anlamda böylece ousia'nın ayrımı denir. Bir anlamda da hareketsiz şeyler ve matematik nesneler için kullanıldığı anlamda: sayılara belli bir keyfiyettedir denir; sözgelişi bileşik olan, yalnız tek boyutta kalmayıp düzlem ve katı cisimle temsil edilen sayılar (bunlar iki çarpanın ya da üç çarpanın çarpımı olan sayılardır). Genel olarak da ousia'da kemiyetin dışında bulunan şeye keyfiyet denir. Çünkü her sayının ousia'sı onun bir kez olduğu şeydir; sözgelişi altının ousia'sı iki kez ya da üç kez olduğu şey değil, bir kez olduğu şeydir; çünkü altı, bir kez altıdır. Ayrıca hareket eden ousia'ların hâllerine de keyfiyet denir: sıcaklık ve soğukluk, beyazlık ve siyahlık, ağırlık ve hafiflik ve bu türden ne varsa; cisimler değiştiklerinde başkalaşmaya uğradıkları da bunlara göre söylenir. Ayrıca aretē ve kötülük bakımından, genel olarak da kötü ve iyi bakımından keyfiyet söylenir.
Demek ki keyfiyetin aşağı yukarı iki anlamı vardır ve bunlardan biri en asıl olanıdır. İlk keyfiyet ousia'nın ayrımıdır (sayılardaki keyfiyet de bunun bir parçasıdır; çünkü o da ousia'ların bir ayrımıdır, ama ya hareket etmeyen ousia'ların ya da hareket eden olmak bakımından ele alınmayanların). Öteki ise hareket eden şeylerin hareket eden olmak bakımından hâlleri ve hareketlerin ayrımlarıdır. Aretē ve kötülük bu hâllerin bir kısmıdır; çünkü hareket hâlindeki şeylerin iyi ya da kötü yapmalarına, iyi ya da kötü etkilenmelerine yol açan hareket ve fiil farklarını gösterirler: şu şekilde hareket edebilen ya da fiilde bulunabilen iyidir, başka ve zıt şekilde yapabilen kötüdür. İyi ve kötü, keyfiyeti en çok canlılarda, canlılar arasında da en çok prohairesis sahibi olanlarda gösterir.
—ἕνα μὲν δὴ τρόπον τοῦτον λέγεται ἡ ποιότης διαφορὰ οὐσίας, ἕνα δὲ ὡς τὰ ἀκίνητα καὶ τὰ μαθηματικά, ὥσπερ οἱ ἀριθμοὶ ποιοί τινες, οἷον οἱ σύνθετοι καὶ μὴ μόνον ἐφʼ ἓν ὄντες ἀλλʼ ὧν μίμημα τὸ ἐπίπεδον καὶ τὸ στερεόν (οὗτοι δʼ εἰσὶν οἱ ποσάκις ποσοὶ ἢ ποσάκις ποσάκις ποσοί), καὶ ὅλως ὃ παρὰ τὸ ποσὸν ὑπάρχει ἐν τῇ οὐσίᾳ· οὐσία γὰρ ἑκάστου ὃ ἅπαξ, οἷον τῶν ἓξ οὐχ ὃ δὶς ἢ τρὶς εἰσὶν ἀλλʼ ὃ ἅπαξ· ἓξ γὰρ ἅπαξ ἕξ. ἔτι ὅσα πάθη τῶν κινουμένων οὐσιῶν, οἷον θερμότης καὶ ψυχρότης, καὶ λευκότης καὶ μελανία, καὶ βαρύτης καὶ κουφότης, καὶ ὅσα τοιαῦτα, καθʼ ἃ λέγονται καὶ ἀλλοιοῦσθαι τὰ σώματα μεταβαλλόντων. ἔτι κατʼ ἀρετὴν καὶ κακίαν καὶ ὅλως τὸ κακὸν καὶ ἀγαθόν. σχεδὸν δὴ κατὰ δύο τρόπους λέγοιτʼ ἂν τὸ ποιόν, καὶ τούτων ἕνα τὸν κυριώτατον· πρώτη μὲν γὰρ ποιότης ἡ τῆς οὐσίας διαφορά (ταύτης δέ τι καὶ ἡ ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ποιότης μέρος· διαφορὰ γάρ τις οὐσιῶν, ἀλλʼ ἢ οὐ κινουμένων ἢ οὐχ ᾗ κινούμενα), τὰ δὲ πάθη τῶν κινουμένων ᾗ κινούμενα, καὶ αἱ τῶν κινήσεων διαφοραί. ἀρετὴ δὲ καὶ κακία τῶν παθημάτων μέρος τι· διαφορὰς γὰρ δηλοῦσι τῆς κινήσεως καὶ τῆς ἐνεργείας, καθʼ ἃς ποιοῦσιν ἢ πάσχουσι καλῶς ἢ φαύλως τὰ ἐν κινήσει ὄντα· τὸ μὲν γὰρ ὡδὶ δυνάμενον κινεῖσθαι ἢ ἐνεργεῖν ἀγαθὸν τὸ δʼ ὡδὶ καὶ ἐναντίως μοχθηρόν. μάλιστα δὲ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν σημαίνει τὸ ποιὸν ἐπὶ τῶν ἐμψύχων, καὶ τούτων μάλιστα ἐπὶ τοῖς ἔχουσι προαίρεσιν.
1020b2515. Bölüm
Bağıntılı (pros ti) denen şeylerin kimi, iki katın yarıma, üç katın üçte bire, genel olarak katın kesre, aşanın aşılana göre olması gibidir; kimi, ısıtabilenin ısınabilene, kesebilenin kesilebilene, genel olarak etkin olanın edilgin olana göre olması gibi; kimi de ölçülebilirin ölçüye, bilinebilirin epistēmē'ye, hissedilebilirin hisse göre olması gibi. İlk türdekiler sayı bakımından bağıntılıdır: ya belirsiz olarak ya belirli olarak, ya da sayıların kendilerine veya bire göre. Sözgelişi iki kat, bire göre belirli bir sayıdır; kat ise sayı bakımından bire göredir ama belirli bir sayıya göre değildir, şu ya da bu sayıya göre değildir; bir buçuk kat ile onun karşılığı olan üçte iki, belirli bir sayıya göre sayı bakımından bağıntılıdır; bir tam bir pay fazlası (epimorion) ile karşılığı ise, katın bire göre olması gibi, belirsiz bir sayıya göre bağıntılıdır; aşan ile aşılan ise sayı bakımından tamamen belirsizdir. Çünkü sayı ölçüdeştir ve ölçüdeş olmayan şey hakkında sayı söylenmez; aşan ise aşılana göre şu kadar ve biraz daha fazlasıdır, bu fazlası da belirsizdir; çünkü rastgele neyse odur, eşit de olabilir eşit olmayan da.
πρός τι λέγεται τὰ μὲν ὡς διπλάσιον πρὸς ἥμισυ καὶ τριπλάσιον πρὸς τριτημόριον, καὶ ὅλως πολλαπλάσιον πρὸς πολλοστημόριον καὶ ὑπερέχον πρὸς ὑπερεχόμενον· τὰ δʼ ὡς τὸ θερμαντικὸν πρὸς τὸ θερμαντὸν καὶ τὸ τμητικὸν πρὸς τὸ τμητόν, καὶ ὅλως τὸ ποιητικὸν πρὸς τὸ παθητικόν· τὰ δʼ ὡς τὸ μετρητὸν πρὸς τὸ μέτρον καὶ ἐπιστητὸν πρὸς ἐπιστήμην καὶ αἰσθητὸν πρὸς αἴσθησιν. λέγεται δὲ τὰ μὲν πρῶτα κατʼ ἀριθμὸν ἢ ἁπλῶς ἢ ὡρισμένως, πρὸς αὐτοὺς ἢ πρὸς ἕν (οἷον τὸ μὲν διπλάσιον πρὸς ἓν ἀριθμὸς ὡρισμένος, τὸ δὲ πολλαπλάσιον κατʼ ἀριθμὸν πρὸς ἕν, οὐχ ὡρισμένον δέ, οἷον τόνδε ἢ τόνδε·
1021aBütün bu bağıntılılar sayı bakımından söylenir ve sayının hâlleridir. Eşit, benzer ve aynı da başka bir şekilde böyledir; çünkü hepsi bire göre söylenir: ousia'sı bir olanlar aynı, keyfiyeti bir olanlar benzer, kemiyeti bir olanlar eşittir; bir ise sayının ilkesi ve ölçüsüdür. Dolayısıyla bunların hepsi sayı bakımından bağıntılı denir, ama aynı şekilde değil. Etkin ve edilgin olanlar ise etkin ve edilgin kuvveye ve bu kuvvelerin fiillerine göre bağıntılıdır; sözgelişi ısıtabilen ısınabilene göre bağıntılıdır, çünkü ısıtabilir; ısıtan da ısınana, kesen de kesilene göre bağıntılıdır, çünkü fiilde bulunurlar. Sayıya göre olanların ise, başka yerde söylenen anlam dışında fiilleri yoktur; hareket anlamındaki fiiller onlarda bulunmaz. Kuvveye göre olanların bazıları da zamanlara göre bağıntılı denir; sözgelişi yapmış olan yapılmış olana, yapacak olan yapılacak olana göre. Babaya da oğlun babası denmesi bu anlamdadır; çünkü biri yapmış olan, öteki etkilenmiş olandır. Ayrıca bazı şeyler bir kuvvenin yoksunluğuna göre bağıntılıdır; sözgelişi yapamayan ve böyle söylenen öteki şeyler, sözgelişi görünmez.
Sayı ve kuvve bakımından bağıntılı denen şeylerin hepsi, kendileri ne iseler bir başka şeyin o oldukları söylendiği için bağıntılıdır; başka bir şey onlara göre söylendiği için değil. Ölçülebilir, bilinebilir ve düşünülebilir ise başka bir şey onlara göre söylendiği için bağıntılı denir. Düşünülebilir, kendisine dair bir düşünce bulunduğunu gösterir; ama düşünce, düşüncesi olduğu şeye göre bağıntılı değildir (yoksa aynı şey iki kez söylenmiş olurdu). Aynı şekilde görme de bir şeyin görmesidir; ama görmesi olduğu şeye göre değil (gerçi bunu söylemek de doğrudur), renge ya da bu türden başka bir şeye göre. Öbür türlü aynı şey iki kez söylenmiş olur: görme, görmesi olduğu şeyin görmesidir.
τὸ δὲ ἡμιόλιον πρὸς τὸ ὑφημιόλιον κατʼ ἀριθμὸν πρὸς ἀριθμὸν ὡρισμένον· τὸ δʼ ἐπιμόριον πρὸς τὸ ὑπεπιμόριον κατὰ ἀόριστον, ὥσπερ τὸ πολλαπλάσιον πρὸς τὸ ἕν· τὸ δʼ ὑπερέχον πρὸς τὸ ὑπερεχόμενον ὅλως ἀόριστον κατʼ ἀριθμόν· ὁ γὰρ ἀριθμὸς σύμμετρος, κατὰ μὴ συμμέτρου δὲ ἀριθμὸς οὐ λέγεται, τὸ δὲ ὑπερέχον πρὸς τὸ ὑπερεχόμενον τοσοῦτόν τέ ἐστι καὶ ἔτι, τοῦτο δʼ ἀόριστον· ὁπότερον γὰρ ἔτυχέν ἐστιν, ἢ ἴσον ἢ οὐκ ἴσον)· ταῦτά τε οὖν τὰ πρός τι πάντα κατʼ ἀριθμὸν λέγεται καὶ ἀριθμοῦ πάθη, καὶ ἔτι τὸ ἴσον καὶ ὅμοιον καὶ ταὐτὸ κατʼ ἄλλον τρόπον (κατὰ γὰρ τὸ ἓν λέγεται πάντα, ταὐτὰ μὲν γὰρ ὧν μία ἡ οὐσία, ὅμοια δʼ ὧν ἡ ποιότης μία, ἴσα δὲ ὧν τὸ ποσὸν ἕν· τὸ δʼ ἓν τοῦ ἀριθμοῦ ἀρχὴ καὶ μέτρον, ὥστε ταῦτα πάντα πρός τι λέγεται κατʼ ἀριθμὸν μέν, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον)· τὰ δὲ ποιητικὰ καὶ παθητικὰ κατὰ δύναμιν ποιητικὴν καὶ παθητικὴν καὶ ἐνεργείας τὰς τῶν δυνάμεων, οἷον τὸ θερμαντικὸν πρὸς τὸ θερμαντὸν ὅτι δύναται, καὶ πάλιν τὸ θερμαῖνον πρὸς τὸ θερμαινόμενον καὶ τὸ τέμνον πρὸς τὸ τεμνόμενον ὡς ἐνεργοῦντα. τῶν δὲ κατʼ ἀριθμὸν οὐκ εἰσὶν ἐνέργειαι ἀλλʼ ἢ ὃν τρόπον ἐν ἑτέροις εἴρηται· αἱ δὲ κατὰ κίνησιν ἐνέργειαι οὐχ ὑπάρχουσιν. τῶν δὲ κατὰ δύναμιν καὶ κατὰ χρόνους ἤδη λέγονται πρός τι οἷον τὸ πεποιηκὸς πρὸς τὸ πεποιημένον καὶ τὸ ποιῆσον πρὸς τὸ ποιησόμενον. οὕτω γὰρ καὶ πατὴρ υἱοῦ λέγεται πατήρ· τὸ μὲν γὰρ πεποιηκὸς τὸ δὲ πεπονθός τί ἐστιν. ἔτι ἔνια κατὰ στέρησιν δυνάμεως, ὥσπερ τὸ ἀδύνατον καὶ ὅσα οὕτω λέγεται, οἷον τὸ ἀόρατον. τὰ μὲν οὖν κατʼ ἀριθμὸν καὶ δύναμιν λεγόμενα πρός τι πάντα ἐστὶ πρός τι τῷ ὅπερ ἐστὶν ἄλλου λέγεσθαι αὐτὸ ὅ ἐστιν, ἀλλὰ μὴ τῷ ἄλλο πρὸς ἐκεῖνο· τὸ δὲ μετρητὸν καὶ τὸ ἐπιστητὸν καὶ τὸ διανοητὸν τῷ ἄλλο πρὸς αὐτὸ λέγεσθαι πρός τι λέγονται. τό τε γὰρ διανοητὸν σημαίνει ὅτι ἔστιν αὐτοῦ διάνοια, οὐκ ἔστι δʼ ἡ διάνοια πρὸς τοῦτο οὗ ἐστὶ διάνοια (δὶς γὰρ ταὐτὸν εἰρημένον ἂν εἴη), ὁμοίως δὲ καὶ τινός ἐστιν ἡ ὄψις ὄψις, οὐχ οὗ ἐστὶν ὄψις (καίτοι γʼ ἀληθὲς τοῦτο εἰπεῖν) ἀλλὰ πρὸς χρῶμα ἢ πρὸς ἄλλο τι τοιοῦτον. ἐκείνως δὲ δὶς τὸ αὐτὸ λεχθήσεται, ὅτι ἐστὶν οὗ ἐστὶν ἡ ὄψις.
1021bKendiliğinden bağıntılı denen şeylerin kimi bu anlamlarda söylenir; kimi de cinsleri böyle olduğu için: sözgelişi hekimlik bağıntılılardandır, çünkü cinsi olan epistēmē bağıntılı sayılır. Ayrıca sahip olan şeylerin kendileri yüzünden bağıntılı dendiği şeyler de öyledir: eşit bağıntılı olduğu için eşitlik, benzer bağıntılı olduğu için benzerlik. Kimileri de araz olarak bağıntılıdır: sözgelişi insan bağıntılıdır, çünkü iki kat olmak ona araz olmuştur ve iki kat bağıntılılardandır; ya da beyaz, eğer aynı şeye hem iki kat hem beyaz olmak araz olmuşsa.
τὰ μὲν οὖν καθʼ ἑαυτὰ λεγόμενα πρός τι τὰ μὲν οὕτω λέγεται, τὰ δὲ ἂν τὰ γένη αὐτῶν ᾖ τοιαῦτα, οἷον ἡ ἰατρικὴ τῶν πρός τι ὅτι τὸ γένος αὐτῆς ἡ ἐπιστήμη δοκεῖ εἶναι πρός τι· ἔτι καθʼ ὅσα τὰ ἔχοντα λέγεται πρός τι, οἷον ἰσότης ὅτι τὸ ἴσον καὶ ὁμοιότης ὅτι τὸ ὅμοιον· τὰ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἅνθρωπος πρός τι ὅτι συμβέβηκεν αὐτῷ διπλασίῳ εἶναι, τοῦτο δʼ ἐστὶ τῶν πρός τι· ἢ τὸ λευκόν, εἰ τῷ αὐτῷ συμβέβηκε διπλασίῳ καὶ λευκῷ εἶναι.
1021b1016. Bölüm
Tam (teleion) bir anlamda, dışında tek bir parçasının bile bulunamayacağı şeye denir; sözgelişi her şeyin tam zamanı, dışında bu zamanın parçası olan hiçbir zaman bulunamayan zamandır. Bir anlamda da aretē ve iyilik bakımından kendi cinsinde aşılamayan şeye denir: sözgelişi kendine has aretē'sinin türü bakımından hiçbir eksiği olmadığında bir hekime tam hekim, bir flütçüye tam flütçü denir. Bu sözü mecazen kötü şeylere de aktarıp tam bir müfteri, tam bir hırsız deriz; çünkü onlara iyi de deriz, iyi bir hırsız, iyi bir müfteri gibi. Aretē de bir tamamlanmadır; çünkü her şey ve her ousia, kendine has aretē'sinin türü bakımından tabiatça sahip olacağı büyüklüğün hiçbir parçası eksik olmadığında tamdır. Ayrıca iyi bir gaye'ye ulaşmış şeylere tam denir; çünkü gayeye sahip oldukları için tamdırlar. Gaye bir son nokta olduğundan, bu sözü kötü şeylere de aktarıp bir şey için tamamen mahvoldu, tamamen yok oldu deriz; yok oluştan ve kötülükten hiçbir şey eksik kalmayıp en son noktaya varıldığında. Bu yüzden ölüme de mecazen telos denir, çünkü ikisi de son noktadır; uğruna bir şey yapılan nihai şey de gayedir. Kendiliğinden tam denen şeylere bu kadar anlamda tam denir: kimine, iyilik bakımından hiçbir eksikleri olmadığı, aşılamadıkları ve dışlarında hiçbir şey bulunamadığı için; kimine de genel olarak kendi cinslerinde aşılamadıkları ve dışlarında hiçbir şey bulunmadığı için.
τέλειον λέγεται ἓν μὲν οὗ μὴ ἔστιν ἔξω τι λαβεῖν μηδὲ ἓν μόριον (οἷον χρόνος τέλειος ἑκάστου οὗτος οὗ μὴ ἔστιν ἔξω λαβεῖν χρόνον τινὰ ὃς τούτου μέρος ἐστὶ τοῦ χρόνου), καὶ τὸ κατʼ ἀρετὴν καὶ τὸ εὖ μὴ ἔχον ὑπερβολὴν πρὸς τὸ γένος, οἷον τέλειος ἰατρὸς καὶ τέλειος αὐλητὴς ὅταν κατὰ τὸ εἶδος τῆς οἰκείας ἀρετῆς μηθὲν ἐλλείπωσιν (οὕτω δὲ μεταφέροντες καὶ ἐπὶ τῶν κακῶν λέγομεν συκοφάντην τέλειον καὶ κλέπτην τέλειον, ἐπειδὴ καὶ ἀγαθοὺς λέγομεν αὐτούς, οἷον κλέπτην ἀγαθὸν καὶ συκοφάντην ἀγαθόν· καὶ ἡ ἀρετὴ τελείωσίς τις· ἕκαστον γὰρ τότε τέλειον καὶ οὐσία πᾶσα τότε τελεία, ὅταν κατὰ τὸ εἶδος τῆς οἰκείας ἀρετῆς μηδὲν ἐλλείπῃ μόριον τοῦ κατὰ φύσιν μεγέθους)· ἔτι οἷς ὑπάρχει τὸ τέλος, σπουδαῖον ⟨ὄν⟩, ταῦτα λέγεται τέλεια· κατὰ γὰρ τὸ ἔχειν τὸ τέλος τέλεια, ὥστʼ ἐπεὶ τὸ τέλος τῶν ἐσχάτων τί ἐστι, καὶ ἐπὶ τὰ φαῦλα μεταφέροντες λέγομεν τελείως ἀπολωλέναι καὶ τελείως ἐφθάρθαι, ὅταν μηδὲν ἐλλείπῃ τῆς φθορᾶς καὶ τοῦ κακοῦ ἀλλʼ ἐπὶ τῷ ἐσχάτῳ ᾖ· διὸ καὶ ἡ τελευτὴ κατὰ μεταφορὰν λέγεται τέλος, ὅτι ἄμφω ἔσχατα· τέλος δὲ καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἔσχατον. τὰ μὲν οὖν καθʼ αὑτὰ λεγόμενα τέλεια τοσαυταχῶς λέγεται, τὰ μὲν τῷ κατὰ τὸ εὖ μηδὲν ἐλλείπειν μηδʼ ἔχειν ὑπερβολὴν μηδὲ ἔξω τι λαβεῖν, τὰ δʼ ὅλως κατὰ τὸ μὴ ἔχειν ὑπερβολὴν ἐν ἑκάστῳ γένει μηδʼ εἶναί τι ἔξω·
1022aÖteki şeylere ise bunlara göre tam denir: böyle bir şey yaptıkları, böyle bir şeye sahip oldukları, buna uygun düştükleri ya da herhangi bir şekilde ilk anlamda tam denen şeylerle ilişkili olarak söylendikleri için.
τὰ δὲ ἄλλα ἤδη κατὰ ταῦτα τῷ ἢ ποιεῖν τι τοιοῦτον ἢ ἔχειν ἢ ἁρμόττειν τούτῳ ἢ ἁμῶς γέ πως λέγεσθαι πρὸς τὰ πρώτως λεγόμενα τέλεια.
1022a117. Bölüm
Sınır (peras) her şeyin son noktasına denir; yani dışında, ilk olarak, hiçbir şeyin bulunamadığı ve içinde, ilk olarak, her şeyin bulunduğu şeye. Bir büyüklüğün ya da büyüklüğü olan bir şeyin eidos'una da sınır denir; her şeyin gayesine de (bu, hareketin ve eylemin vardığı noktadır, çıktığı nokta değil; ama bazen ikisine birden, hem çıkış hem varış noktasına, bir de uğruna olunan şeye sınır denir); her şeyin ousia'sına ve her şeyin "ne idiyse o olmak"ına da. Çünkü bu, bilginin sınırıdır; bilginin sınırıysa şeyin de sınırıdır. Demek ki ilke kaç anlamda söyleniyorsa, sınırın da o kadar, hatta daha çok anlamda söylendiği açıktır; çünkü ilke bir sınırdır, ama her sınır ilke değildir.
πέρας λέγεται τό τε ἔσχατον ἑκάστου καὶ οὗ ἔξω μηδὲν ἔστι λαβεῖν πρώτου καὶ οὗ ἔσω πάντα πρώτου, καὶ ὃ ἂν ᾖ εἶδος μεγέθους ἢ ἔχοντος μέγεθος, καὶ τὸ τέλος ἑκάστου (τοιοῦτον δʼ ἐφʼ ὃ ἡ κίνησις καὶ ἡ πρᾶξις, καὶ οὐκ ἀφʼ οὗ—ὁτὲ δὲ ἄμφω, καὶ ἀφʼ οὗ καὶ ἐφʼ ὃ καὶ τὸ οὗ ἕνεκα), καὶ ἡ οὐσία ἡ ἑκάστου καὶ τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστῳ· τῆς γνώσεως γὰρ τοῦτο πέρας· εἰ δὲ τῆς γνώσεως, καὶ τοῦ πράγματος. ὥστε φανερὸν ὅτι ὁσαχῶς τε ἡ ἀρχὴ λέγεται, τοσαυταχῶς καὶ τὸ πέρας, καὶ ἔτι πλεοναχῶς· ἡ μὲν γὰρ ἀρχὴ πέρας τι, τὸ δὲ πέρας οὐ πᾶν ἀρχή.
1022a1018. Bölüm
"Kendisine göre" (kath' ho) çok anlamda söylenir. Bir anlamda her şeyin eidos'u ve ousia'sıdır; sözgelişi bir kimsenin kendisine göre iyi olduğu şey, iyinin kendisidir. Bir anlamda da bir şeyin tabiatça ilk olarak içinde meydana geldiği şeydir; sözgelişi renk yüzeyde meydana gelir. İlk anlamda "kendisine göre" denen şey eidos'tur; ikinci anlamda her şeyin maddesi ve her şeyin ilk dayanağı. Genel olarak "kendisine göre" sebep kadar anlamda söylenecektir; çünkü "neye göre geldi?" ile "ne için geldi?" aynı şekilde sorulur; "neye göre yanlış kıyas ya da kıyas yaptı?" sorusu da kıyasın ya da yanlış kıyasın sebebinin ne olduğunu sorar. Ayrıca konuma göre de "kendisine göre" denir: bir kimsenin kendisine göre durduğu ya da kendisine göre yürüdüğü şey; bunların hepsi yer ve konum gösterir.
Dolayısıyla "kendiliğinden" (kath' hauto) de zorunlu olarak çok anlamda söylenir. Bir anlamda her şeyin "ne idiyse o olmak"ı kendiliğindendir; sözgelişi Kallias kendiliğinden Kallias'tır, Kallias için "ne idiyse o olmak"tır. Bir anlamda da bir şeyin ne olduğunda bulunan her şey; sözgelişi Kallias kendiliğinden canlıdır, çünkü canlı onun logosunda bulunur: Kallias bir canlıdır. Ayrıca bir şey bir niteliği ilk olarak kendinde ya da kendi parçalarından birinde almışsa; sözgelişi yüzey kendiliğinden beyazdır, insan kendiliğinden yaşar; çünkü psykhē insanın bir parçasıdır ve yaşamak ilk olarak onda bulunur. Ayrıca başka bir sebebi olmayan şey: insanın birçok sebebi vardır, canlı ve iki ayaklı; ama yine de insan kendiliğinden insandır. Ayrıca yalnız bir şeye ait olan ve ona yalnız kendisi olarak ait olan şeyler; bu yüzden kendi başına ayrı olan şey kendiliğindendir.
τὸ καθʼ ὃ λέγεται πολλαχῶς, ἕνα μὲν τρόπον τὸ εἶδος καὶ ἡ οὐσία ἑκάστου πράγματος, οἷον καθʼ ὃ ἀγαθός, αὐτὸ ἀγαθόν, ἕνα δὲ ἐν ᾧ πρώτῳ πέφυκε γίγνεσθαι, οἷον τὸ χρῶμα ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ. τὸ μὲν οὖν πρώτως λεγόμενον καθʼ ὃ τὸ εἶδός ἐστι, δευτέρως δὲ ὡς ἡ ὕλη ἑκάστου καὶ τὸ ὑποκείμενον ἑκάστῳ πρῶτον. ὅλως δὲ τὸ καθʼ ὃ ἰσαχῶς καὶ τὸ αἴτιον ὑπάρξει· κατὰ τί γὰρ ἐλήλυθεν ἢ οὗ ἕνεκα ἐλήλυθε λέγεται, καὶ κατὰ τί παραλελόγισται ἢ συλλελόγισται, ἢ τί τὸ αἴτιον τοῦ συλλογισμοῦ ἢ παραλογισμοῦ. ἔτι δὲ τὸ καθʼ ὃ τὸ κατὰ θέσιν λέγεται, καθʼ ὃ ἕστηκεν ἢ καθʼ ὃ βαδίζει· πάντα γὰρ ταῦτα τόπον σημαίνει καὶ θέσιν. ὥστε καὶ τὸ καθʼ αὑτὸ πολλαχῶς ἀνάγκη λέγεσθαι. ἓν μὲν γὰρ καθʼ αὑτὸ τὸ τί ἦν εἶναι ἑκάστῳ, οἷον ὁ Καλλίας καθʼ αὑτὸν Καλλίας καὶ τὸ τί ἦν εἶναι Καλλίᾳ· ἓν δὲ ὅσα ἐν τῷ τί ἐστιν ὑπάρχει, οἷον ζῷον ὁ Καλλίας καθʼ αὑτόν· ἐν γὰρ τῷ λόγῳ ἐνυπάρχει τὸ ζῷον· ζῷον γάρ τι ὁ Καλλίας. ἔτι δὲ εἰ ἐν αὑτῷ δέδεκται πρώτῳ ἢ τῶν αὑτοῦ τινί, οἷον ἡ ἐπιφάνεια λευκὴ καθʼ ἑαυτήν, καὶ ζῇ ὁ ἄνθρωπος καθʼ αὑτόν· ἡ γὰρ ψυχὴ μέρος τι τοῦ ἀνθρώπου, ἐν ᾗ πρώτῃ τὸ ζῆν. ἔτι οὗ μὴ ἔστιν ἄλλο αἴτιον· τοῦ γὰρ ἀνθρώπου πολλὰ αἴτια, τὸ ζῷον, τὸ δίπουν, ἀλλʼ ὅμως καθʼ αὑτὸν ἄνθρωπος ὁ ἄνθρωπός ἐστιν. ἔτι ὅσα μόνῳ ὑπάρχει καὶ ᾗ μόνον διʼ αὐτὸ κεχωρισμένον καθʼ αὑτό.
1022b19. Bölüm
Düzeniş (diathesis), parçaları olan bir şeyin yer, kuvve ya da eidos bakımından düzenidir; çünkü adından da anlaşılacağı gibi, bir konumlanma (thesis) bulunmalıdır.
διάθεσις λέγεται τοῦ ἔχοντος μέρη τάξις ἢ κατὰ τόπον ἢ κατὰ δύναμιν ἢ κατʼ εἶδος· θέσιν γὰρ δεῖ τινὰ εἶναι, ὥσπερ καὶ τοὔνομα δηλοῖ ἡ διάθεσις.
1022b120. Bölüm
Meleke (hexis) bir anlamda sahip olan ile sahip olunan arasındaki bir tür fiildir, bir tür eylem ya da hareket gibi. Çünkü biri yaptığında öteki yapıldığında arada bir yapma vardır; böylece giysiye sahip olan ile sahip olunan giysi arasında da bir sahip olma (hexis) vardır. Bu anlamdaki sahip olmaya sahip olunamayacağı açıktır; çünkü sahip olunan şeyin sahip olmasına sahip olunabilseydi sonsuza gidilirdi. Başka bir anlamda meleke, düzenlenmiş olan şeyin, ister kendi başına ister bir başka şeye göre, iyi ya da kötü düzenlenmiş olduğu düzeniştir; sözgelişi sağlık bir melekedir, çünkü böyle bir düzeniştir. Ayrıca böyle bir düzenişin parçası olan şeye de meleke denir; bu yüzden parçaların aretē'si de bir melekedir.
ἕξις δὲ λέγεται ἕνα μὲν τρόπον οἷον ἐνέργειά τις τοῦ ἔχοντος καὶ ἐχομένου, ὥσπερ πρᾶξίς τις ἢ κίνησις (ὅταν γὰρ τὸ μὲν ποιῇ τὸ δὲ ποιῆται, ἔστι ποίησις μεταξύ· οὕτω καὶ τοῦ ἔχοντος ἐσθῆτα καὶ τῆς ἐχομένης ἐσθῆτος ἔστι μεταξὺ ἕξις)·—ταύτην μὲν οὖν φανερὸν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ἔχειν ἕξιν (εἰς ἄπειρον γὰρ βαδιεῖται, εἰ τοῦ ἐχομένου ἔσται ἔχειν τὴν ἕξιν), ἄλλον δὲ τρόπον ἕξις λέγεται διάθεσις καθʼ ἣν ἢ εὖ ἢ κακῶς διάκειται τὸ διακείμενον, καὶ ἢ καθʼ αὑτὸ ἢ πρὸς ἄλλο, οἷον ἡ ὑγίεια ἕξις τις· διάθεσις γάρ ἐστι τοιαύτη. ἔτι ἕξις λέγεται ἂν ᾖ μόριον διαθέσεως τοιαύτης· διὸ καὶ ἡ τῶν μερῶν ἀρετὴ ἕξις τίς ἐστιν.
1022b1021. Bölüm
Hâl (pathos) bir anlamda, bir şeyin başkalaşmasını mümkün kılan keyfiyettir; sözgelişi beyaz ve siyah, tatlı ve acı, ağırlık ve hafiflik ve bu türden ne varsa. Bir anlamda da bunların fiilleri, yani artık gerçekleşen başkalaşmalardır. Ayrıca bunlardan daha çok zararlı başkalaşmalara ve hareketlere, en çok da acı veren zararlara hâl denir. Ayrıca büyük felaketlere ve acılara da pathos denir.
πάθος λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ποιότης καθʼ ἣν ἀλλοιοῦσθαι ἐνδέχεται, οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, καὶ γλυκὺ καὶ πικρόν, καὶ βαρύτης καὶ κουφότης, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· ἕνα δὲ αἱ τούτων ἐνέργειαι καὶ ἀλλοιώσεις ἤδη. ἔτι τούτων μᾶλλον αἱ βλαβεραὶ ἀλλοιώσεις καὶ κινήσεις, καὶ μάλιστα αἱ λυπηραὶ βλάβαι. ἔτι τὰ μεγέθη τῶν συμφορῶν καὶ λυπηρῶν πάθη λέγεται.
1022b2022. Bölüm
Yoksunluk (sterēsis) bir anlamda, bir şeyin, kendisi tabiatça ona sahip olacak bir şey olmasa bile, tabiatça sahip olunan şeylerden birine sahip olmamasıdır; sözgelişi bir bitkinin gözlerden yoksun olduğu söylenir. Bir anlamda da bir şeyin, kendisi ya da cinsi tabiatça ona sahip olacakken ona sahip olmamasıdır; sözgelişi kör insan ile köstebek görmeden farklı şekillerde yoksundur: köstebek cinsi bakımından, insan kendisi bakımından. Ayrıca tabiatça sahip olacak bir şeyin, tabiatça sahip olacağı zamanda ona sahip olmaması; çünkü körlük bir yoksunluktur, ama bir varlık her yaşta değil, tabiatça göreceği yaşta görmüyorsa kördür. Aynı şekilde, tabiatça sahip olacağı yerde, bakımdan, ilişkide ve şekilde ona sahip değilse de yoksundur. Ayrıca bir şeyin zorla elinden alınmasına da yoksunluk denir. Olumsuzluk ön ekiyle yapılan olumsuzlamalar kaç anlamda söyleniyorsa, yoksunluklar da o kadar anlamda söylenir: bir şeye, tabiatça sahip olacağı eşitliğe sahip olmadığı için eşitsiz denir; hem hiç rengi olmadığı hem de rengi kötü olduğu için görünmez denir; hem hiç ayağı olmadığı hem de ayakları kötü olduğu için ayaksız denir. Ayrıca bir şeye az sahip olduğu için de böyle denir, sözgelişi çekirdeksiz meyveye; bu da bir bakıma kötü bir şekilde sahip olmaktır.
στέρησις λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἂν μὴ ἔχῃ τι τῶν πεφυκότων ἔχεσθαι, κἂν μὴ αὐτὸ ᾖ πεφυκὸς ἔχειν, οἷον φυτὸν ὀμμάτων ἐστερῆσθαι λέγεται· ἕνα δὲ ἂν πεφυκὸς ἔχειν, ἢ αὐτὸ ἢ τὸ γένος, μὴ ἔχῃ, οἷον ἄλλως ἄνθρωπος ὁ τυφλὸς ὄψεως ἐστέρηται καὶ ἀσπάλαξ, τὸ μὲν κατὰ τὸ γένος τὸ δὲ καθʼ αὑτό. ἔτι ἂν πεφυκὸς καὶ ὅτε πέφυκεν ἔχειν μὴ ἔχῃ· ἡ γὰρ τυφλότης στέρησίς τις, τυφλὸς δʼ οὐ κατὰ πᾶσαν ἡλικίαν, ἀλλʼ ἐν ᾗ πέφυκεν ἔχειν, ἂν μὴ ἔχῃ. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ᾧ ἂν ᾖ ⟨πεφυκὸς⟩ καὶ καθʼ ὃ καὶ πρὸς ὃ καὶ ὥς, ἂν μὴ ἔχῃ [πεφυκός]. ἔτι ἡ βιαία ἑκάστου ἀφαίρεσις στέρησις λέγεται. καὶ ὁσαχῶς δὲ αἱ ἀπὸ τοῦ ⟨α⟩ ἀποφάσεις λέγονται, τοσαυταχῶς καὶ αἱ στερήσεις λέγονται· ἄνισον μὲν γὰρ τῷ μὴ ἔχειν ἰσότητα πεφυκὸς λέγεται, ἀόρατον δὲ καὶ τῷ ὅλως μὴ ἔχειν χρῶμα καὶ τῷ φαύλως, καὶ ἄπουν καὶ τῷ μὴ ἔχειν ὅλως πόδας καὶ τῷ φαύλους. ἔτι καὶ τῷ μικρὸν ἔχειν, οἷον τὸ ἀπύρηνον·
1023aAyrıca bir şeye, bir işe kolayca ya da iyi gelmediği için de böyle denir: sözgelişi bir şeye kesilemez, yalnız kesilmediği için değil, kolayca ya da iyi kesilmediği için de denir. Ayrıca bütünüyle sahip olmadığı için: tek gözlüye kör denmez, iki gözünde de görme olmayana denir. Bu yüzden herkes ya iyi ya kötü, ya adil ya adaletsiz değildir; arada olan da vardır.
τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ φαύλως πως ἔχειν. ἔτι τῷ μὴ ῥᾳδίως ἢ τῷ μὴ καλῶς, οἷον τὸ ἄτμητον οὐ μόνον τῷ μὴ τέμνεσθαι ἀλλὰ καὶ τῷ μὴ ῥᾳδίως ἢ μὴ καλῶς. ἔτι τῷ πάντῃ μὴ ἔχειν· τυφλὸς γὰρ οὐ λέγεται ὁ ἑτερόφθαλμος ἀλλʼ ὁ ἐν ἀμφοῖν μὴ ἔχων ὄψιν· διὸ οὐ πᾶς ἀγαθὸς ἢ κακός, ἢ δίκαιος ἢ ἄδικος, ἀλλὰ καὶ τὸ μεταξύ.
1023a523. Bölüm
Sahip olmak ya da tutmak (ekhein) çok anlamda söylenir. Bir anlamda, bir şeyi kendi tabiatına ya da kendi dürtüsüne göre yönetmektir; bu yüzden ateşin insanı tuttuğu, tiranların şehirleri ele geçirdiği, giyinenlerin giysiye büründüğü söylenir. Bir anlamda da bir şeyin, onu alabilen bir şey olarak içinde bulunduğu şeye denir; sözgelişi tunç heykelin eidos'una, beden de hastalığa sahiptir. Bir anlamda da kuşatanın kuşatılanlara sahip olması gibidir; çünkü bir şey kuşatan bir şeyin içindeyse onun tarafından tutulduğu söylenir; sözgelişi kabın sıvıyı, şehrin insanları, geminin tayfaları tuttuğunu söyleriz; bütünün parçalara sahip olduğunu da bu anlamda söyleriz. Ayrıca bir şeyin kendi dürtüsüne göre hareket etmesini ya da bir şey yapmasını engelleyen şeyin onu tuttuğu söylenir; sözgelişi sütunlar üzerlerindeki yükleri tutar; şairler de Atlas'ı, gök yoksa yere düşecekmiş gibi, göğü tutan biri olarak anlatırlar; bazı tabiat filozofları da bunu söyler. Bu anlamda bir arada tutan şeyin de bir arada tuttuğu şeyleri tuttuğu söylenir; çünkü onlar, yoksa, her biri kendi dürtüsüyle dağılırdı. "Bir şeyin içinde olmak" da "sahip olmak"a benzer şekilde ve ona bağlı olarak söylenir.
τὸ ἔχειν λέγεται πολλαχῶς, ἕνα μὲν τρόπον τὸ ἄγειν κατὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν ἢ κατὰ τὴν αὑτοῦ ὁρμήν, διὸ λέγεται πυρετός τε ἔχειν τὸν ἄνθρωπον καὶ οἱ τύραννοι τὰς πόλεις καὶ τὴν ἐσθῆτα οἱ ἀμπεχόμενοι· ἕνα δʼ ἐν ᾧ ἄν τι ὑπάρχῃ ὡς δεκτικῷ, οἷον ὁ χαλκὸς ἔχει τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος καὶ τὴν νόσον τὸ σῶμα· ἕνα δὲ ὡς τὸ περιέχον τὰ περιεχόμενα· ἐν ᾧ γάρ ἐστι περιέχοντι, ἔχεσθαι ὑπὸ τούτου λέγεται, οἷον τὸ ἀγγεῖον ἔχειν τὸ ὑγρόν φαμεν καὶ τὴν πόλιν ἀνθρώπους καὶ τὴν ναῦν ναύτας, οὕτω δὲ καὶ τὸ ὅλον ἔχειν τὰ μέρη. ἔτι τὸ κωλῦον κατὰ τὴν αὑτοῦ ὁρμήν τι κινεῖσθαι ἢ πράττειν ἔχειν λέγεται τοῦτο αὐτό, οἷον καὶ οἱ κίονες τὰ ἐπικείμενα βάρη, καὶ ὡς οἱ ποιηταὶ τὸν Ἄτλαντα ποιοῦσι τὸν οὐρανὸν ἔχειν ὡς συμπεσόντʼ ἂν ἐπὶ τὴν γῆν, ὥσπερ καὶ τῶν φυσιολόγων τινές φασιν· τοῦτον δὲ τὸν τρόπον καὶ τὸ συνέχον λέγεται ἃ συνέχει ἔχειν, ὡς διαχωρισθέντα ἂν κατὰ τὴν αὑτοῦ ὁρμὴν ἕκαστον. καὶ τὸ ἔν τινι δὲ εἶναι ὁμοτρόπως λέγεται καὶ ἑπομένως τῷ ἔχειν.
1023a2524. Bölüm
Bir şeyden olmak bir anlamda, bir şeyin madde olarak kendisinden olduğu şeyden olmaktır; bu da iki türlüdür: ya ilk cinse ya da son türe göre. Sözgelişi bir bakıma eriyebilen her şey sudandır, bir bakıma da heykel tunçtandır. Bir anlamda hareketi başlatan ilk ilkeden olmaktır: sözgelişi kavga neden çıktı? Hakaretten; çünkü hakaret kavganın ilkesidir. Bir anlamda madde ile biçimden oluşan bileşikten olmaktır; parçaların bütünden, dizenin İlyada'dan, taşların evden olması gibi; çünkü biçim gayedir, tam olan da gayesine sahip olandır. Kimi şeyler de, eidos'un kendi parçasından olması anlamında bir şeyden olur; sözgelişi insan iki ayaklıdan, hece harften olur; bu, heykelin tunçtan olmasından farklı bir anlamdır.
τὸ ἔκ τινος εἶναι λέγεται ἕνα μὲν τρόπον ἐξ οὗ ἐστὶν ὡς ὕλης, καὶ τοῦτο διχῶς, ἢ κατὰ τὸ πρῶτον γένος ἢ κατὰ τὸ ὕστατον εἶδος, οἷον ἔστι μὲν ὡς ἅπαντα τὰ τηκτὰ ἐξ ὕδατος, ἔστι δʼ ὡς ἐκ χαλκοῦ ὁ ἀνδριάς· ἕνα δʼ ὡς ἐκ τῆς πρώτης κινησάσης ἀρχῆς (οἷον ἐκ τίνος ἡ μάχη; ἐκ λοιδορίας, ὅτι αὕτη ἀρχὴ τῆς μάχης)· ἕνα δʼ ἐκ τοῦ συνθέτου ἐκ τῆς ὕλης καὶ τῆς μορφῆς, ὥσπερ ἐκ τοῦ ὅλου τὰ μέρη καὶ ἐκ τῆς Ἰλιάδος τὸ ἔπος καὶ ἐκ τῆς οἰκίας οἱ λίθοι· τέλος μὲν γάρ ἐστιν ἡ μορφή, τέλειον δὲ τὸ ἔχον τέλος. τὰ δὲ ὡς ἐκ τοῦ μέρους τὸ εἶδος, οἷον ἅνθρωπος ἐκ τοῦ δίποδος καὶ ἡ συλλαβὴ ἐκ τοῦ στοιχείου· ἄλλως γὰρ τοῦτο καὶ ὁ ἀνδριὰς ἐκ χαλκοῦ·
1023bÇünkü bileşik ousia hissedilir maddedendir; eidos ise eidos'un maddesindendir. Kimi şeylere bu anlamlarda bir şeyden denir; kimilerine de bu anlamlardan biri bir parça bakımından geçerliyse: sözgelişi çocuk babadan ve anneden, bitkiler topraktandır, çünkü onların bir parçasındandır. Bir anlamda da zamanca ardından gelinen şeyden olmaktır; sözgelişi gündüzden gece, güzel havadan fırtına olur, çünkü biri ötekinin ardından gelir. Bunların kimine birbirine dönüştükleri için böyle denir, az önce söylenenler gibi; kimine de yalnız zamanca birbiri ardınca geldikleri için: sözgelişi "gece-gündüz eşitliğinden yola çıkıldı" denir, çünkü gece-gündüz eşitliğinden sonra yola çıkılmıştır; "Dionysia'dan Thargelia gelir" denir, çünkü Thargelia Dionysia'dan sonradır.
ἐκ τῆς αἰσθητῆς γὰρ ὕλης ἡ συνθετὴ οὐσία, ἀλλὰ καὶ τὸ εἶδος ἐκ τῆς τοῦ εἴδους ὕλης. τὰ μὲν οὖν οὕτω λέγεται, τὰ δʼ ἐὰν κατὰ μέρος τι τούτων τις ὑπάρχῃ τῶν τρόπων, οἷον ἐκ πατρὸς καὶ μητρὸς τὸ τέκνον καὶ ἐκ γῆς τὰ φυτά, ὅτι ἔκ τινος μέρους αὐτῶν. ἕνα δὲ μεθʼ ὃ τῷ χρόνῳ, οἷον ἐξ ἡμέρας νὺξ καὶ ἐξ εὐδίας χειμών, ὅτι τοῦτο μετὰ τοῦτο· τούτων δὲ τὰ μὲν τῷ ἔχειν μεταβολὴν εἰς ἄλληλα οὕτω λέγεται, ὥσπερ καὶ τὰ νῦν εἰρημένα, τὰ δὲ τῷ κατὰ τὸν χρόνον ἐφεξῆς μόνον, οἷον ἐξ ἰσημερίας ἐγένετο ὁ πλοῦς ὅτι μετʼ ἰσημερίαν ἐγένετο, καὶ ἐκ Διονυσίων Θαργήλια ὅτι μετὰ τὰ Διονύσια.
1023b1025. Bölüm
Parça bir anlamda, bir kemiyetin herhangi bir şekilde bölünebileceği şeydir; çünkü kemiyetten kemiyet olarak çıkarılan her şeye onun parçası denir; sözgelişi iki bir bakıma üçün parçası sayılır. Başka bir anlamda yalnız bunlardan bütünü tam ölçenlere parça denir; bu yüzden iki, bir bakıma üçün parçasıdır, bir bakıma değildir. Ayrıca türün kemiyete başvurmadan bölünebileceği şeylere de onun parçaları denir; bu yüzden türlerin cinsin parçaları olduğu söylenir. Ayrıca bütünün, ister eidos ister eidos'a sahip olan olsun, bölündüğü ya da oluştuğu şeylere de parça denir: sözgelişi tunç kürenin ya da tunç küpün hem tuncu bir parçadır (bu, eidos'un içinde bulunduğu maddedir), hem de açısı. Ayrıca her şeyi açıklayan logosta bulunan öğeler de bütünün parçalarıdır; bu yüzden cins türün parçası da sayılır; başka bir anlamda ise tür cinsin parçasıdır.
μέρος λέγεται ἕνα μὲν τρόπον εἰς ὃ διαιρεθείη ἂν τὸ ποσὸν ὁπωσοῦν (ἀεὶ γὰρ τὸ ἀφαιρούμενον τοῦ ποσοῦ ᾗ ποσὸν μέρος λέγεται ἐκείνου, οἷον τῶν τριῶν τὰ δύο μέρος λέγεταί πως), ἄλλον δὲ τρόπον τὰ καταμετροῦντα τῶν τοιούτων μόνον· διὸ τὰ δύο τῶν τριῶν ἔστι μὲν ὡς λέγεται μέρος, ἔστι δʼ ὡς οὔ. ἔτι εἰς ἃ τὸ εἶδος διαιρεθείη ἂν ἄνευ τοῦ ποσοῦ, καὶ ταῦτα μόρια λέγεται τούτου· διὸ τὰ εἴδη τοῦ γένους φασὶν εἶναι μόρια. ἔτι εἰς ἃ διαιρεῖται ἢ ἐξ ὧν σύγκειται τὸ ὅλον, ἢ τὸ εἶδος ἢ τὸ ἔχον τὸ εἶδος, οἷον τῆς σφαίρας τῆς χαλκῆς ἢ τοῦ κύβου τοῦ χαλκοῦ καὶ ὁ χαλκὸς μέρος (τοῦτο δʼ ἐστὶν ἡ ὕλη ἐν ᾗ τὸ εἶδος) καὶ ἡ γωνία μέρος. ἔτι τὰ ἐν τῷ λόγῳ τῷ δηλοῦντι ἕκαστον, καὶ ταῦτα μόρια τοῦ ὅλου· διὸ τὸ γένος τοῦ εἴδους καὶ μέρος λέγεται, ἄλλως δὲ τὸ εἶδος τοῦ γένους μέρος.
1023b2526. Bölüm
Bütün (holon), tabiatça bütün denen şeyin parçalarından hiçbiri eksik olmayan şeye denir; bir de kuşattığı şeyleri, onlar bir şey olacak şekilde kuşatan şeye. Bu da iki türlüdür: ya her biri bir olacak şekilde ya da onlardan bir şey oluşacak şekilde. Küllî, yani bütün olarak var olan bir şey diye genel olarak söylenen şey, birçok şeyi kuşattığı için küllîdir: her birinin hakkında söylenir ve hepsi, tek tek, birdir; sözgelişi insan, at, tanrı; çünkü hepsi canlıdır. Sürekli ve sınırlı olan ise birçok şeyden bir şey oluştuğunda bütündür; bu şeyler en çok kuvve hâlinde, değilse fiil hâlinde onda bulunur. Bunların arasında da tabiatça böyle olanlar, tekhnē ile böyle olanlardan daha çok bütündür; bir için de böyle söylemiştik, çünkü bütünlük bir tür birliktir.
ὅλον λέγεται οὗ τε μηθὲν ἄπεστι μέρος ἐξ ὧν λέγεται ὅλον φύσει, καὶ τὸ περιέχον τὰ περιεχόμενα ὥστε ἕν τι εἶναι ἐκεῖνα· τοῦτο δὲ διχῶς· ἢ γὰρ ὡς ἕκαστον ἓν ἢ ὡς ἐκ τούτων τὸ ἕν. τὸ μὲν γὰρ καθόλου, καὶ τὸ ὅλως λεγόμενον ὡς ὅλον τι ὄν, οὕτως ἐστὶ καθόλου ὡς πολλὰ περιέχον τῷ κατηγορεῖσθαι καθʼ ἑκάστου καὶ ἓν ἅπαντα εἶναι ὡς ἕκαστον, οἷον ἄνθρωπον ἵππον θεόν, διότι ἅπαντα ζῷα· τὸ δὲ συνεχὲς καὶ πεπερασμένον, ὅταν ἕν τι ἐκ πλειόνων ᾖ, ἐνυπαρχόντων μάλιστα μὲν δυνάμει, εἰ δὲ μή, ἐνεργείᾳ. τούτων δʼ αὐτῶν μᾶλλον τὰ φύσει ἢ τέχνῃ τοιαῦτα, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς ἐλέγομεν, ὡς οὔσης τῆς ὁλότητος ἑνότητός τινος.
1024aAyrıca başı, ortası ve sonu olan kemiyetlerden, konumun fark yaratmadığı şeylere "tüm" (pan), fark yarattığı şeylere "bütün" denir. İkisini de kabul edebilenler hem bütün hem tümdür; bunlar, yer değiştirmeyle tabiatı aynı kalan ama biçimi değişen şeylerdir, sözgelişi balmumu ve giysi; bunlara hem bütün hem tüm denir, çünkü ikisinin de özelliğine sahiptir. Suya, sıvılara ve sayıya ise tüm denir, ama mecaz dışında "bütün sayı" ya da "bütün su" denmez. Tek bir şey olarak "tüm" denen şeylere, bölünmüş olarak ele alındıklarında "hepsi" (panta) denir: "bu sayının tümü", "bu birimlerin hepsi".
ἔτι τοῦ ποσοῦ ἔχοντος δὲ ἀρχὴν καὶ μέσον καὶ ἔσχατον, ὅσων μὲν μὴ ποιεῖ ἡ θέσις διαφοράν, πᾶν λέγεται, ὅσων δὲ ποιεῖ, ὅλον. ὅσα δὲ ἄμφω ἐνδέχεται, καὶ ὅλα καὶ πάντα· ἔστι δὲ ταῦτα ὅσων ἡ μὲν φύσις ἡ αὐτὴ μένει τῇ μεταθέσει, ἡ δὲ μορφὴ οὔ, οἷον κηρὸς καὶ ἱμάτιον· καὶ γὰρ ὅλον καὶ πᾶν λέγεται· ἔχει γὰρ ἄμφω. ὕδωρ δὲ καὶ ὅσα ὑγρὰ καὶ ἀριθμὸς πᾶν μὲν λέγεται, ὅλος δʼ ἀριθμὸς καὶ ὅλον ὕδωρ οὐ λέγεται, ἂν μὴ μεταφορᾷ. πάντα δὲ λέγεται ἐφʼ οἷς τὸ πᾶν ὡς ἐφʼ ἑνί, ἐπὶ τούτοις τὸ πάντα ὡς ἐπὶ διῃρημένοις· πᾶς οὗτος ὁ ἀριθμός, πᾶσαι αὗται αἱ μονάδες.
1024a1027. Bölüm
Sakat (kolobon) denen şey, kemiyetlerden rastgele biri değildir; hem bölünebilir hem de bütün olmalıdır. İki, birlerinden biri çıkarıldığında sakat olmaz (çünkü sakatlıkta kesilen parça ile kalan hiçbir zaman eşit değildir); genel olarak hiçbir sayı sakat olmaz, çünkü ousia'nın da kalması gerekir: bir kâse sakatsa hâlâ kâse olmalıdır; sayı ise artık aynı sayı değildir. Bunlara ek olarak, parçaları benzer olmayan şeyler de hepsi sakat olmaz (çünkü sayının da bir bakıma benzemeyen parçaları vardır, sözgelişi ikilik ve üçlük); genel olarak konumun fark yaratmadığı şeylerin hiçbiri, sözgelişi su ya da ateş, sakat olmaz; sakat olacak şeylerin ousia'ları gereği bir konuma sahip olması gerekir. Ayrıca sürekli olmaları gerekir; çünkü armoni benzemeyen parçalardan oluşur ve konumu vardır, ama sakat olmaz. Bunlara ek olarak, bütün olan şeyler de herhangi bir parçalarından yoksun kalmakla sakat olmaz. Eksilen parçalar ne ousia'nın asıl parçaları ne de herhangi bir yerdeki parçalar olmalıdır: kâse delinirse sakat olmaz, kulpu ya da bir ucu kırılırsa olur; insan da eti ya da dalağı eksilirse değil, bir uzvu eksilirse sakat olur; bu da her uzuv değil, bütünüyle kesildiğinde yeniden oluşmayan uzuvdur. Bu yüzden keller sakat değildir.
κολοβὸν δὲ λέγεται τῶν ποσῶν οὐ τὸ τυχόν, ἀλλὰ μεριστόν τε δεῖ αὐτὸ εἶναι καὶ ὅλον. τά τε γὰρ δύο οὐ κολοβὰ θατέρου ἀφαιρουμένου ἑνός (οὐ γὰρ ἴσον τὸ καλόβωμα καὶ τὸ λοιπὸν οὐδέποτʼ ἐστίν) οὐδʼ ὅλως ἀριθμὸς οὐδείς· καὶ γὰρ τὴν οὐσίαν δεῖ μένειν· εἰ κύλιξ κολοβός, ἔτι εἶναι κύλικα· ὁ δὲ ἀριθμὸς οὐκέτι ὁ αὐτός. πρὸς δὲ τούτοις κἂν ἀνομοιομερῆ ᾖ, οὐδὲ ταῦτα πάντα (ὁ γὰρ ἀριθμὸς ἔστιν ὡς καὶ ἀνόμοια ἔχει μέρη, οἷον δυάδα τριάδα), ἀλλʼ ὅλως ὧν μὴ ποιεῖ ἡ θέσις διαφορὰν οὐδὲν κολοβόν, οἷον ὕδωρ ἢ πῦρ, ἀλλὰ δεῖ τοιαῦτα εἶναι ἃ κατὰ τὴν οὐσίαν θέσιν ἔχει. ἔτι συνεχῆ· ἡ γὰρ ἁρμονία ἐξ ἀνομοίων μὲν καὶ θέσιν ἔχει, κολοβὸς δὲ οὐ γίγνεται. πρὸς δὲ τούτοις οὐδʼ ὅσα ὅλα, οὐδὲ ταῦτα ὁτουοῦν μορίου στερήσει κολοβά. οὐ γὰρ δεῖ οὔτε τὰ κύρια τῆς οὐσίας οὔτε τὰ ὁπουοῦν ὄντα· οἷον ἂν τρυπηθῇ ἡ κύλιξ, οὐ κολοβός, ἀλλʼ ἂν τὸ οὖς ἢ ἀκρωτήριόν τι, καὶ ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἐὰν σάρκα ἢ τὸν σπλῆνα, ἀλλʼ ἐὰν ἀκρωτήριόν τι, καὶ τοῦτο οὐ πᾶν ἀλλʼ ὃ μὴ ἔχει γένεσιν ἀφαιρεθὲν ὅλον. διὰ τοῦτο οἱ φαλακροὶ οὐ κολοβοί.
1024a2528. Bölüm
Cins ya da soy (genos), aynı eidos'a sahip olanların türeyişi kesintisiz sürdüğünde söylenir; sözgelişi "insan cinsi var oldukça" denir, yani insanların türeyişi kesintisiz sürdükçe. Bir anlamda da onları varlığa getiren ilk hareket ettiren kimse ona göre söylenir; böylece kimilerine soyca Hellen, kimilerine İon denir, çünkü kimileri ilk atası olan Hellen'den, kimileri İon'dan gelir. Bu ad daha çok doğurandan alınır, maddeden değil; gerçi soy dişiden de adlandırılır, sözgelişi Pyrrha'nın soyundan gelenler.
γένος λέγεται τὸ μὲν ἐὰν ᾖ ἡ γένεσις συνεχὴς τῶν τὸ εἶδος ἐχόντων τὸ αὐτό, οἷον λέγεται ἕως ἂν ἀνθρώπων γένος ᾖ, ὅτι ἕως ἂν ᾖ ἡ γένεσις συνεχὴς αὐτῶν· τὸ δὲ ἀφʼ οὗ ἂν ὦσι πρώτου κινήσαντος εἰς τὸ εἶναι· οὕτω γὰρ λέγονται Ἕλληνες τὸ γένος οἱ δὲ Ἴωνες, τῷ οἱ μὲν ἀπὸ Ἕλληνος οἱ δὲ ἀπὸ Ἴωνος εἶναι πρώτου γεννήσαντος· καὶ μᾶλλον οἱ ἀπὸ τοῦ γεννήσαντος ἢ τῆς ὕλης (λέγονται γὰρ καὶ ἀπὸ τοῦ θήλεος τὸ γένος, οἷον οἱ ἀπὸ Πύρρας).
1024bAyrıca düzlemin düzlem şekillerin, katının katı şekillerin cinsi olması anlamında da cins denir; çünkü şekillerin her biri ya şu türden bir düzlem ya da şu türden bir katıdır; bu da ayrımların dayanağıdır. Ayrıca logoslarda ilk olarak bulunan ve "ne olduğu" içinde söylenen şey cinstir; keyfiyetler onun ayrımları sayılır. Demek ki cins bu kadar anlamda söylenir: bir anlamda aynı eidos'un kesintisiz türeyişine göre, bir anlamda aynı türden ilk hareket ettirene göre, bir anlamda da madde olarak; çünkü ayrımın ve keyfiyetin ait olduğu şey, madde dediğimiz dayanaktır. İlk dayanakları başka olup biri ötekine ya da ikisi aynı şeye indirgenemeyen şeylere cinsçe başka denir; sözgelişi eidos ve madde cinsçe başkadır; varlığın ayrı bir kategori biçimine göre söylenen şeyler de öyledir (çünkü varlıkların kimi ne olduğunu, kimi bir keyfiyeti, kimi de daha önce ayırdığımız ötekileri gösterir); bunlar da ne birbirine ne de tek bir şeye indirgenir.
ἔτι δὲ ὡς τὸ ἐπίπεδον τῶν σχημάτων γένος τῶν ἐπιπέδων καὶ τὸ στερεὸν τῶν στερεῶν· ἕκαστον γὰρ τῶν σχημάτων τὸ μὲν ἐπίπεδον τοιονδὶ τὸ δὲ στερεόν ἐστι τοιονδί· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ ὑποκείμενον ταῖς διαφοραῖς. ἔτι ὡς ἐν τοῖς λόγοις τὸ πρῶτον ἐνυπάρχον, ὃ λέγεται ἐν τῷ τί ἐστι, τοῦτο γένος, οὗ διαφοραὶ λέγονται αἱ ποιότητες. τὸ μὲν οὖν γένος τοσαυταχῶς λέγεται, τὸ μὲν κατὰ γένεσιν συνεχῆ τοῦ αὐτοῦ εἴδους, τὸ δὲ κατὰ τὸ πρῶτον κινῆσαν ὁμοειδές, τὸ δʼ ὡς ὕλη· οὗ γὰρ ἡ διαφορὰ καὶ ἡ ποιότης ἐστί, τοῦτʼ ἔστι τὸ ὑποκείμενον, ὃ λέγομεν ὕλην. ἕτερα δὲ τῷ γένει λέγεται ὧν ἕτερον τὸ πρῶτον ὑποκείμενον καὶ μὴ ἀναλύεται θάτερον εἰς θάτερον μηδʼ ἄμφω εἰς ταὐτόν, οἷον τὸ εἶδος καὶ ἡ ὕλη ἕτερον τῷ γένει, καὶ ὅσα καθʼ ἕτερον σχῆμα κατηγορίας τοῦ ὄντος λέγεται (τὰ μὲν γὰρ τί ἐστι σημαίνει τῶν ὄντων τὰ δὲ ποιόν τι τὰ δʼ ὡς διῄρηται πρότερον)· οὐδὲ γὰρ ταῦτα ἀναλύεται οὔτʼ εἰς ἄλληλα οὔτʼ εἰς ἕν τι.
1024b1529. Bölüm
Yanlış bir anlamda yanlış bir şey olarak söylenir. Bunun da kimi, bir araya gelmediği ya da bir araya getirilmesi imkânsız olduğu için yanlıştır; sözgelişi köşegenin ölçüdeş olduğu ya da senin oturduğun söylendiğinde; bunlardan biri her zaman, öteki bazen yanlıştır; çünkü bu anlamda bunlar var olmayan şeylerdir. Kimi de var olan, ama tabiatları gereği olmadıkları gibi ya da var olmayan şeyler gibi görünen şeylerdir; sözgelişi gölgeli resim ve rüyalar: bunlar bir şeydir, ama zihinde uyandırdıkları görüntünün ait olduğu şey değildir. Demek ki şeylere ya kendileri var olmadığı için ya da onlardan doğan görüntü var olmayan bir şeyin görüntüsü olduğu için yanlış denir. Yanlış logos ise, yanlış olduğu ölçüde var olmayan şeylerin logosudur; bu yüzden her logos, doğru olduğu şeyden başka bir şeye uygulandığında yanlıştır; sözgelişi dairenin logosu üçgen için yanlıştır. Her şeyin logosu bir bakıma tektir, "ne idiyse o olmak"ın logosu; bir bakıma da çoktur, çünkü şeyin kendisi ile bir hâl almış olarak kendisi bir bakıma aynıdır; sözgelişi Sokrates ve müzisyen Sokrates (yanlış logos ise mutlak olarak hiçbir şeyin logosu değildir). Bu yüzden Antisthenes, bir şeyin kendi logosundan başka bir şeyle söylenmesini kabul etmeyip bir şeye bir logos diyerek saflık ediyordu; buradan da çelişmenin, hatta neredeyse yanlış söylemenin imkânsız olduğu sonucu çıkıyordu. Oysa her şeyi yalnız kendi logosuyla değil, başka bir şeyin logosuyla da söylemek mümkündür; bu tamamen yanlış olabilir, ama bir bakıma doğru da olabilir; sözgelişi sekiz, ikinin logosuyla iki kattır.
τὸ ψεῦδος λέγεται ἄλλον μὲν τρόπον ὡς πρᾶγμα ψεῦδος, καὶ τούτου τὸ μὲν τῷ μὴ συγκεῖσθαι ἢ ἀδύνατον εἶναι συντεθῆναι (ὥσπερ λέγεται τὸ τὴν διάμετρον εἶναι σύμμετρον ἢ τὸ σὲ καθῆσθαι· τούτων γὰρ ψεῦδος τὸ μὲν ἀεὶ τὸ δὲ ποτέ· οὕτω γὰρ οὐκ ὄντα ταῦτἀ, τὰ δὲ ὅσα ἔστι μὲν ὄντα, πέφυκε μέντοι φαίνεσθαι ἢ μὴ οἷα) ἐστιν ἢ ἃ μὴ ἔστιν (οἷον ἡ σκιαγραφία καὶ τὰ ἐνύπνια· ταῦτα γὰρ ἔστι μέν τι, ἀλλʼ οὐχ ὧν ἐμποιεῖ τὴν φαντασίαν)·—πράγματα μὲν οὖν ψευδῆ οὕτω λέγεται, ἢ τῷ μὴ εἶναι αὐτὰ ἢ τῷ τὴν ἀπʼ αὐτῶν φαντασίαν μὴ ὄντος εἶναι· λόγος δὲ ψευδὴς ὁ τῶν μὴ ὄντων, ᾗ ψευδής, διὸ πᾶς λόγος ψευδὴς ἑτέρου ἢ οὗ ἐστὶν ἀληθής, οἷον ὁ τοῦ κύκλου ψευδὴς τριγώνου. ἑκάστου δὲ λόγος ἔστι μὲν ὡς εἷς, ὁ τοῦ τί ἦν εἶναι, ἔστι δʼ ὡς πολλοί, ἐπεὶ ταὐτό πως αὐτὸ καὶ αὐτὸ πεπονθός, οἷον Σωκράτης καὶ Σωκράτης μουσικός (ὁ δὲ ψευδὴς λόγος οὐθενός ἐστιν ἁπλῶς λόγος)· διὸ Ἀντισθένης ᾤετο εὐήθως μηθὲν ἀξιῶν λέγεσθαι πλὴν τῷ οἰκείῳ λόγῳ, ἓν ἐφʼ ἑνός· ἐξ ὧν συνέβαινε μὴ εἶναι ἀντιλέγειν, σχεδὸν δὲ μηδὲ ψεύδεσθαι. ἔστι δʼ ἕκαστον λέγειν οὐ μόνον τῷ αὐτοῦ λόγῳ ἀλλὰ καὶ τῷ ἑτέρου, ψευδῶς μὲν καὶ παντελῶς, ἔστι δʼ ὡς καὶ ἀληθῶς, ὥσπερ τὰ ὀκτὼ διπλάσια τῷ τῆς δυάδος λόγῳ.
1025aŞeylere bu anlamlarda yanlış denir. Yalancı insan ise bu tür logosları kolayca ve tercih ederek kullanan, başka bir şey için değil onların kendisi için kullanan, başkalarında da bu tür logoslar uyandıran kimsedir; nitekim yanlış görüntü uyandıran şeylere de yanlış şeyler deriz. Bu yüzden Hippias'taki akıl yürütme, aynı kişinin hem yalancı hem doğru sözlü olduğunu söylerken yanıltır. Çünkü yalan söyleyebilen kimseyi yalancı kabul eder; bu da bilen ve phronēsis sahibi olandır. Ayrıca isteyerek kötü olanı daha iyi kabul eder. Bu yanlış sonucu istikra yoluyla alır (isteyerek topallayan, istemeyerek topallayandan daha iyidir), ama topallamaktan topallıyormuş gibi yapmayı kasteder; çünkü biri gerçekten isteyerek topalsa, belki daha kötüdür, tıpkı huyda olduğu gibi.
τὰ μὲν οὖν οὕτω λέγεται ψευδῆ, ἄνθρωπος δὲ ψευδὴς ὁ εὐχερὴς καὶ προαιρετικὸς τῶν τοιούτων λόγων, μὴ διʼ ἕτερόν τι ἀλλὰ διʼ αὐτό, καὶ ὁ ἄλλοις ἐμποιητικὸς τῶν τοιούτων λόγων, ὥσπερ καὶ τὰ πράγματά φαμεν ψευδῆ εἶναι ὅσα ἐμποιεῖ φαντασίαν ψευδῆ. διὸ ὁ ἐν τῷ Ἱππίᾳ λόγος παρακρούεται ὡς ὁ αὐτὸς ψευδὴς καὶ ἀληθής. τὸν δυνάμενον γὰρ ψεύσασθαι λαμβάνει ψευδῆ (οὗτος δʼ ὁ εἰδὼς καὶ ὁ φρόνιμος)· ἔτι τὸν ἑκόντα φαῦλον βελτίω. τοῦτο δὲ ψεῦδος λαμβάνει διὰ τῆς ἐπαγωγῆς—ὁ γὰρ ἑκὼν χωλαίνων τοῦ ἄκοντος κρείττων—τὸ χωλαίνειν τὸ μιμεῖσθαι λέγων, ἐπεὶ εἴ γε χωλὸς ἑκών, χείρων ἴσως, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἤθους, καὶ οὗτος.
1025a1030. Bölüm
Araz, bir şeye ait olan ve hakkında doğru olarak söylenebilen, ama ne zorunlu olarak ne de çoğunlukla ait olan şeydir; sözgelişi biri bir fidan için çukur kazarken bir hazine bulursa. Hazine bulmak, çukuru kazan için bir arazdır; çünkü ne biri ötekinden ya da ötekinin ardından zorunlu olarak gelir, ne de fidan diken çoğunlukla hazine bulur. Bir müzisyen de beyaz olabilir; ama bu ne zorunlu olarak ne de çoğunlukla olduğu için ona araz deriz. Demek ki bir şeye ait olan bir şey bulunduğuna ve bunların bazıları belli bir yerde ve belli bir zamanda ait olduğuna göre, bir şeye ait olan, ama o şey bu belirli şey olduğu ya da zaman bu zaman, yer bu yer olduğu için ait olmayan her şey araz olacaktır. Arazın belirli bir sebebi de yoktur; sebebi rastlantıdır, bu da belirsizdir. Biri Aigina'ya gitmiştir; ama oraya varmak için gitmediyse, fırtınayla sürüklendiyse ya da korsanlarca kaçırıldıysa, bu ona araz olarak olmuştur. Araz meydana gelmiştir ya da vardır, ama kendisi olarak değil, başka bir şey olarak; çünkü fırtına, gemiyle gidilmek istenen yere değil başka bir yere varılmasının sebebidir; bu yer de Aigina'dır. Başka bir anlamda da araz denir: her şeye kendiliğinden ait olan ama ousia'sında bulunmayan şeyler; sözgelişi üçgenin açılarının toplamının iki dik açıya eşit olması. Bunlar ezelî olabilir; ötekilerin hiçbiri olamaz. Bunun açıklaması başka yerdedir.
συμβεβηκὸς λέγεται ὃ ὑπάρχει μέν τινι καὶ ἀληθὲς εἰπεῖν, οὐ μέντοι οὔτʼ ἐξ ἀνάγκης οὔτε ⟨ὡς⟩ ἐπὶ τὸ πολύ, οἷον εἴ τις ὀρύττων φυτῷ βόθρον εὗρε θησαυρόν. τοῦτο τοίνυν συμβεβηκὸς τῷ ὀρύττοντι τὸν βόθρον, τὸ εὑρεῖν θησαυρόν· οὔτε γὰρ ἐξ ἀνάγκης τοῦτο ἐκ τούτου ἢ μετὰ τοῦτο, οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἄν τις φυτεύῃ θησαυρὸν εὑρίσκει. καὶ μουσικός γʼ ἄν τις εἴη λευκός· ἀλλʼ ἐπεὶ οὔτε ἐξ ἀνάγκης οὔθʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦτο γίγνεται, συμβεβηκὸς αὐτὸ λέγομεν. ὥστʼ ἐπεὶ ἔστιν ὑπάρχον τι καὶ τινί, καὶ ἔνια τούτων καὶ ποὺ καὶ ποτέ, ὅ τι ἂν ὑπάρχῃ μέν, ἀλλὰ μὴ διότι τοδὶ ἦν ἢ νῦν ἢ ἐνταῦθα, συμβεβηκὸς ἔσται. οὐδὲ δὴ αἴτιον ὡρισμένον οὐδὲν τοῦ συμβεβηκότος ἀλλὰ τὸ τυχόν· τοῦτο δʼ ἀόριστον. συνέβη τῳ εἰς Αἴγιναν ἐλθεῖν, εἰ μὴ διὰ τοῦτο ἀφίκετο ὅπως ἐκεῖ ἔλθῃ, ἀλλʼ ὑπὸ χειμῶνος ἐξωσθεὶς ἢ ὑπὸ λῃστῶν ληφθείς. γέγονε μὲν δὴ ἢ ἔστι τὸ συμβεβηκός, ἀλλʼ οὐχ ᾗ αὐτὸ ἀλλʼ ᾗ ἕτερον· ὁ γὰρ χειμὼν αἴτιος τοῦ μὴ ὅπου ἔπλει ἐλθεῖν, τοῦτο δʼ ἦν Αἴγινα. λέγεται δὲ καὶ ἄλλως συμβεβηκός, οἷον ὅσα ὑπάρχει ἑκάστῳ καθʼ αὑτὸ μὴ ἐν τῇ οὐσίᾳ ὄντα, οἷον τῷ τριγώνῳ τὸ δύο ὀρθὰς ἔχειν. καὶ ταῦτα μὲν ἐνδέχεται ἀΐδια εἶναι, ἐκείνων δὲ οὐδέν. λόγος δὲ τούτου ἐν ἑτέροις.