Kavram
Hexis (ἕξις)
- Yunanca
- ἕξις (hexis)
- Latince
- habitus
- Almanca
- Haltung, Zustand, Habe
- Fransızca
- disposition, état, possession
- İngilizce
- state, disposition
- Türkçe
- hâl (hexis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "sahip olma, tutma, bedenin ya da ruhun hâli". Aristoteles'te: bir şeyin kendine göre iyi ya da kötü bir biçimde bulunduğu kalıcı hâl; epistēmē'ye sahip olup onu kullanmayan bilgin örneğinde (Ruh Üzerine II.5) dynamis ile energeia arasındaki ara kademe: "ilk entelekheia".
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Gündelik "hâl", "sahip olma" (Kratylos 414b, Theaitetos 153b, 197b kuşhane örneği: ktēsis – hexis) | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Kalıcı nitelik; yoksunluğun karşıtı; ilk entelekheia | Aristoteles, Ruh Üzerine II.5, II.7 |
| MÖ 3. yy | Stoa | Cansız cisimleri bir arada tutan pneuma derecesi (hexis – physis – psykhē) | |
| 13. yy | Thomas Aquinas | habitus: erdem ve bilginin kalıcı yatkınlığı |
Dönüşüm: "sahip olma"dan "kalıcı hâl"e, oradan Stoa'da bir varlık katmanına ve Latince'de "alışkanlık"a.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἕξις (hexis); διάθεσις; στέρησις | ekhein "sahip olmak, bir hâlde bulunmak" fiilinden. Platon'da gündelik "hâl, sahip olma" (Kratylos 414b, 415d; Theaitetos 153b); Aristoteles'te teknik: Kategoriler 8'de kalıcı nitelik (diathesis'e karşı), Kategoriler 10'da yoksunluğun (sterēsis) karşıtı "sahiplik"; Ruh Üzerine II.5'te ilk ve ikinci dynamis arasındaki ara basamak. |
| Latince | habitus | Ortaçağ skolastiğinin habitus'u; "alışkanlık" anlamına kaymasının kaynağı. |
| Almanca / Fransızca | Haltung, Zustand / disposition, état | "Haltung" etik, "Zustand" fizik ağırlıklıdır. |
| İngilizce | state, disposition |
Türkçe karşılığı
hâl (hexis). meleke: Arapça felsefe geleneğinin karşılığı, ama kazanılmış beceriye daralır. huy / yatkınlık: etik bağlamda (Nikomakhos'a Etik) uygun, sağlık, bilgi ve renk bağlamlarında dar. sahiplik: Kategoriler 10'daki karşıtlık için. Tercih: Fizik IV'ten beri "hâl (hexis)"; Kategoriler'deki "huy" ve "sahiplik" bağlama göre korunur.
"Meleke" ya da "alışkanlık" demek, hexis'i tekrarla kazanılmış bir beceriye indirger; Aristoteles'te ise karanlık, saydamın böyle bir hexis'inin yoksunluğudur (Ruh Üzerine II.7), yani hexis canlı olmayan şeylerin de durumudur. "Hâl" bu genişliği korur ama diathesis (durum) ile sınırı bulanıklaştırır; ayrım translitle tutulur.
Atıf ve kaynak notu
Teknik kullanım Aristoteles'indir; "alışkanlık" anlamı Latince habitus ve modern dillerin geriye yansıtmasıdır.
İlgili kavramlar
- habitus (Latince karşılığı)
- dynamis
- entelekheia
- steresis
- arete
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: meleke, melekeleri, melekesi, melekesidir, melekesinin, melekelerin
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 8 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.