İçeriğe geç

Kavram

Hexis (ἕξις)

Yunanca
ἕξις (hexis)
Latince
habitus
Almanca
Haltung, Zustand, Habe
Fransızca
disposition, état, possession
İngilizce
state, disposition
Türkçe
hâl (hexis)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "sahip olma, tutma, bedenin ya da ruhun hâli". Aristoteles'te: bir şeyin kendine göre iyi ya da kötü bir biçimde bulunduğu kalıcı hâl; epistēmē'ye sahip olup onu kullanmayan bilgin örneğinde (Ruh Üzerine II.5) dynamis ile energeia arasındaki ara kademe: "ilk entelekheia".

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Platon Gündelik "hâl", "sahip olma" (Kratylos 414b, Theaitetos 153b, 197b kuşhane örneği: ktēsis – hexis)
MÖ 4. yy Aristoteles Kalıcı nitelik; yoksunluğun karşıtı; ilk entelekheia Aristoteles, Ruh Üzerine II.5, II.7
MÖ 3. yy Stoa Cansız cisimleri bir arada tutan pneuma derecesi (hexis – physis – psykhē)
13. yy Thomas Aquinas habitus: erdem ve bilginin kalıcı yatkınlığı

Dönüşüm: "sahip olma"dan "kalıcı hâl"e, oradan Stoa'da bir varlık katmanına ve Latince'de "alışkanlık"a.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἕξις (hexis); διάθεσις; στέρησις ekhein "sahip olmak, bir hâlde bulunmak" fiilinden. Platon'da gündelik "hâl, sahip olma" (Kratylos 414b, 415d; Theaitetos 153b); Aristoteles'te teknik: Kategoriler 8'de kalıcı nitelik (diathesis'e karşı), Kategoriler 10'da yoksunluğun (sterēsis) karşıtı "sahiplik"; Ruh Üzerine II.5'te ilk ve ikinci dynamis arasındaki ara basamak.
Latince habitus Ortaçağ skolastiğinin habitus'u; "alışkanlık" anlamına kaymasının kaynağı.
Almanca / Fransızca Haltung, Zustand / disposition, état "Haltung" etik, "Zustand" fizik ağırlıklıdır.
İngilizce state, disposition

Türkçe karşılığı

hâl (hexis). meleke: Arapça felsefe geleneğinin karşılığı, ama kazanılmış beceriye daralır. huy / yatkınlık: etik bağlamda (Nikomakhos'a Etik) uygun, sağlık, bilgi ve renk bağlamlarında dar. sahiplik: Kategoriler 10'daki karşıtlık için. Tercih: Fizik IV'ten beri "hâl (hexis)"; Kategoriler'deki "huy" ve "sahiplik" bağlama göre korunur.

"Meleke" ya da "alışkanlık" demek, hexis'i tekrarla kazanılmış bir beceriye indirger; Aristoteles'te ise karanlık, saydamın böyle bir hexis'inin yoksunluğudur (Ruh Üzerine II.7), yani hexis canlı olmayan şeylerin de durumudur. "Hâl" bu genişliği korur ama diathesis (durum) ile sınırı bulanıklaştırır; ayrım translitle tutulur.

Atıf ve kaynak notu

Teknik kullanım Aristoteles'indir; "alışkanlık" anlamı Latince habitus ve modern dillerin geriye yansıtmasıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: meleke, melekeleri, melekesi, melekesidir, melekesinin, melekelerin

Metinlerde işaretlendiği yerler

10 yer · 8 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.