II. Kitap (α)
993a_21. Bölüm
Hakikat üzerine inceleme bir bakıma zor, bir bakıma kolaydır. Bunun işareti şudur: hiç kimse ona layıkıyla erişemez, ama herkes de büsbütün ıskalamaz; her biri tabiat hakkında bir şey söyler. Teker teker alındıklarında hakikate ya hiç ya da pek az katkıda bulunurlar, ama hepsi bir araya getirilince ortaya kayda değer bir şey çıkar.
ἡ περὶ τῆς ἀληθείας θεωρία τῇ μὲν χαλεπὴ τῇ δὲ ῥᾳδία. σημεῖον δὲ τὸ μήτʼ ἀξίως μηδένα δύνασθαι θιγεῖν αὐτῆς μήτε πάντας ἀποτυγχάνειν,
993bÖyleyse durum, atasözünde dediğimiz gibi "Kapıyı kim ıskalar?" ise, hakikat bu bakımdan kolay olsa gerek; ama bir bütünü kavrayıp da belli bir parçasını kavrayamamamız işin zor yanını gösterir. Belki de zorluk iki türlü olduğundan, sebebi şeylerde değil bizdedir: yarasaların gözleri gün ışığı karşısında nasılsa, bizim psykhē'mizdeki nous da tabiatça her şeyden daha açık olan şeyler karşısında öyledir. Görüşlerine katılabileceğimiz kimselere minnet borçlu olmak adildir, ama yalnız onlara değil, daha yüzeysel açıklamalar yapmış olanlara da; çünkü onlar da bir katkıda bulundular: melekemizi önceden çalıştırdılar. Timotheos olmasaydı, elimizde bu kadar çok lirik şiir olmazdı; Phrynis olmasaydı da Timotheos olmazdı. Hakikat üzerine görüş bildirenler için de durum aynıdır: bazılarından birtakım kanaatler devraldık, başkaları da bunların yetişmesine sebep oldu. Felsefeye hakikatin epistēmē'si denmesi de yerindedir. Çünkü teorik bilginin gayesi hakikat, pratik bilgininki ise eylemdir; pratik insanlar bir şeyin nasıl olduğunu inceledikleri zaman bile ezelî olana değil, bir şeye göre olana ve şimdi olana bakarlar. Hakikati ise sebebini bilmeden bilmeyiz. Bir şey, öteki şeylere aynı adla ait olan bir niteliği onlara kendisi sağlıyorsa, o nitelik bakımından onların hepsinden üstündür; sözgelişi ateş en sıcak olandır, çünkü öteki şeylerdeki sıcaklığın sebebi de odur. Dolayısıyla kendisinden sonra gelenlerin doğru olmasının sebebi olan şey de en doğru olandır. Bu yüzden daima var olan şeylerin ilkelerinin daima en doğru olması zorunludur; çünkü onlar yalnız bazen doğru değildir, var olmalarının sebebi de başka bir şey değildir; tersine, öteki şeylerin sebebi onlardır. Böylece her şey varlık bakımından nasılsa, hakikat bakımından da öyledir.
ἀλλʼ ἕκαστον λέγειν τι περὶ τῆς φύσεως, καὶ καθʼ ἕνα μὲν ἢ μηθὲν ἢ μικρὸν ἐπιβάλλειν αὐτῇ, ἐκ πάντων δὲ συναθροιζομένων γίγνεσθαί τι μέγεθος· ὥστʼ εἴπερ ἔοικεν ἔχειν καθάπερ τυγχάνομεν παροιμιαζόμενοι, τίς ἂν θύρας ἁμάρτοι; ταύτῃ μὲν ἂν εἴη ῥᾳδία, τὸ δʼ ὅλον τι ἔχειν καὶ μέρος μὴ δύνασθαι δηλοῖ τὸ χαλεπὸν αὐτῆς. ἴσως δὲ καὶ τῆς χαλεπότητος οὔσης κατὰ δύο τρόπους, οὐκ ἐν τοῖς πράγμασιν ἀλλʼ ἐν ἡμῖν τὸ αἴτιον αὐτῆς· ὥσπερ γὰρ τὰ τῶν νυκτερίδων ὄμματα πρὸς τὸ φέγγος ἔχει τὸ μεθʼ ἡμέραν, οὕτω καὶ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς ὁ νοῦς πρὸς τὰ τῇ φύσει φανερώτατα πάντων. οὐ μόνον δὲ χάριν ἔχειν δίκαιον τούτοις ὧν ἄν τις κοινώσαιτο ταῖς δόξαις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐπιπολαιότερον ἀποφηναμένοις· καὶ γὰρ οὗτοι συνεβάλοντό τι· τὴν γὰρ ἕξιν προήσκησαν ἡμῶν· εἰ μὲν γὰρ Τιμόθεος μὴ ἐγένετο, πολλὴν ἂν μελοποιίαν οὐκ εἴχομεν· εἰ δὲ μὴ Φρῦνις, Τιμόθεος οὐκ ἂν ἐγένετο. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν περὶ τῆς ἀληθείας ἀποφηναμένων· παρὰ μὲν γὰρ ἐνίων παρειλήφαμέν τινας δόξας, οἱ δὲ τοῦ γενέσθαι τούτους αἴτιοι γεγόνασιν. ὀρθῶς δʼ ἔχει καὶ τὸ καλεῖσθαι τὴν φιλοσοφίαν ἐπιστήμην τῆς ἀληθείας. θεωρητικῆς μὲν γὰρ τέλος ἀλήθεια πρακτικῆς δʼ ἔργον· καὶ γὰρ ἂν τὸ πῶς ἔχει σκοπῶσιν, οὐ τὸ ἀΐδιον ἀλλʼ ὃ πρός τι καὶ νῦν θεωροῦσιν οἱ πρακτικοί. οὐκ ἴσμεν δὲ τὸ ἀληθὲς ἄνευ τῆς αἰτίας· ἕκαστον δὲ μάλιστα αὐτὸ τῶν ἄλλων καθʼ ὃ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει τὸ συνώνυμον (οἷον τὸ πῦρ θερμότατον· καὶ γὰρ τοῖς ἄλλοις τὸ αἴτιον τοῦτο τῆς θερμότητος)· ὥστε καὶ ἀληθέστατον τὸ τοῖς ὑστέροις αἴτιον τοῦ ἀληθέσιν εἶναι. διὸ τὰς τῶν ἀεὶ ὄντων ἀρχὰς ἀναγκαῖον ἀεὶ εἶναι ἀληθεστάτας (οὐ γάρ ποτε ἀληθεῖς, οὐδʼ ἐκείναις αἴτιόν τί ἐστι τοῦ εἶναι, ἀλλʼ ἐκεῖναι τοῖς ἄλλοις) , ὥσθʼ ἕκαστον ὡς ἔχει τοῦ εἶναι, οὕτω καὶ τῆς ἀληθείας.
994a2. Bölüm
Bununla birlikte bir ilke bulunduğu ve var olanların sebeplerinin düz bir dizi halinde de tür bakımından da sonsuz olmadığı açıktır. Çünkü madde olarak bir şeyin bir şeyden çıkmasında sonsuza gidilemez; sözgelişi etin topraktan, toprağın havadan, havanın ateşten çıkması ve bunun hiç durmaması mümkün değildir. Hareketin ilkesinin geldiği yerde de sonsuza gidilemez; sözgelişi insanın hava tarafından, havanın güneş tarafından, güneşin neikos tarafından hareket ettirilmesi ve bunun hiçbir sonu olmaması mümkün değildir. Aynı şekilde "uğruna olan"da da sonsuza gidilemez: yürüyüş sağlık için, sağlık saadet için, saadet de başka bir şey için olsa ve böylece her şey hep bir başkası için olsa, bu mümkün olmazdı. "Ne idiyse o olmak"ta da durum aynıdır. Çünkü bir son terimi ve bir öncesi bulunan ara terimlerde, önce gelenin kendisinden sonrakilerin sebebi olması zorunludur. Üç terimden hangisinin sebep olduğunu söylememiz gerekse, ilkini söyleriz; son terim değildir, çünkü sonuncu hiçbir şeyin sebebi değildir; ortadaki de değildir, çünkü o yalnız tek bir şeyin sebebidir. Ortadakinin bir ya da birden çok olması, sonsuz ya da sonlu olması da hiçbir şey değiştirmez. Bu şekilde sonsuz olan dizilerde ve genel olarak sonsuzda ise, şu ana kadarki bütün parçalar aynı şekilde ara terimdir; dolayısıyla hiçbir ilk yoksa, hiçbir sebep de yoktur.
Öte yandan, yukarı doğru bir ilke varken aşağı doğru da sonsuza gidilemez; yani ateşten su, sudan toprak çıksa ve böylece hep başka bir cins meydana gelse, bu da mümkün olmazdı. Çünkü bir şeyin bir şeyden meydana gelmesi iki anlamda söylenir. Burada, "İsthmia'dan Olympia'ya" denirken olduğu gibi birinin ötekinin ardından gelmesi kastedilmiyor; ya çocuğun değişip adam olması gibi, ya da sudan havanın meydana gelmesi gibi bir oluş kastediliyor. Çocuktan adam olduğunu söylediğimizde, bu oluşmakta olandan oluşmuş olanın, tamamlanmakta olandan tamamlanmış olanın meydana gelmesine benzer. Çünkü daima bir ara vardır: oluş nasıl varlıkla yokluk arasındaysa, oluşmakta olan da var olanla var olmayan arasındadır; öğrenen kişi bilgili olmaktadır, "öğrenenden bilgili olur" denmesinin anlamı da budur. Havadan suyun meydana gelmesi ise birinin yok olmasıyla olur. Bu yüzden birinci türdekiler birbirine geri dönmez, adamdan çocuk olmaz; çünkü meydana gelen şey oluşun kendisinden değil, oluştan sonra var olandan meydana gelir; gün de sabahtan bu anlamda, yani sabahtan sonra geldiği için meydana gelir, bu yüzden sabah da günden meydana gelmez. Öteki türdekiler ise birbirine geri döner.
ἀλλὰ μὴν ὅτι γʼ ἔστιν ἀρχή τις καὶ οὐκ ἄπειρα τὰ αἴτια τῶν ὄντων οὔτʼ εἰς εὐθυωρίαν οὔτε κατʼ εἶδος, δῆλον. οὔτε γὰρ ὡς ἐξ ὕλης τόδʼ ἐκ τοῦδε δυνατὸν ἰέναι εἰς ἄπειρον (οἷον σάρκα μὲν ἐκ γῆς, γῆν δʼ ἐξ ἀέρος, ἀέρα δʼ ἐκ πυρός, καὶ τοῦτο μὴ ἵστασθαι), οὔτε ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως (οἷον τὸν μὲν ἄνθρωπον ὑπὸ τοῦ ἀέρος κινηθῆναι, τοῦτον δʼ ὑπὸ τοῦ ἡλίου, τὸν δὲ ἥλιον ὑπὸ τοῦ νείκους, καὶ τούτου μηδὲν εἶναι πέρας)· ὁμοίως δὲ οὐδὲ τὸ οὗ ἕνεκα εἰς ἄπειρον οἷόν τε ἰέναι, βάδισιν μὲν ὑγιείας ἕνεκα, ταύτην δʼ εὐδαιμονίας, τὴν δʼ εὐδαιμονίαν ἄλλου, καὶ οὕτως ἀεὶ ἄλλο ἄλλου ἕνεκεν εἶναι· καὶ ἐπὶ τοῦ τί ἦν εἶναι δʼ ὡσαύτως. τῶν γὰρ μέσων, ὧν ἐστί τι ἔσχατον καὶ πρότερον, ἀναγκαῖον εἶναι τὸ πρότερον αἴτιον τῶν μετʼ αὐτό. εἰ γὰρ εἰπεῖν ἡμᾶς δέοι τί τῶν τριῶν αἴτιον, τὸ πρῶτον ἐροῦμεν· οὐ γὰρ δὴ τό γʼ ἔσχατον, οὐδενὸς γὰρ τὸ τελευταῖον· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ μέσον, ἑνὸς γάρ (οὐθὲν δὲ διαφέρει ἓν ἢ πλείω εἶναι, οὐδʼ ἄπειρα ἢ πεπερασμένα). τῶν δʼ ἀπείρων τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ὅλως τοῦ ἀπείρου πάντα τὰ μόρια μέσα ὁμοίως μέχρι τοῦ νῦν· ὥστʼ εἴπερ μηδέν ἐστι πρῶτον, ὅλως αἴτιον οὐδέν ἐστιν.—ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐπὶ τὸ κάτω οἷόν τε εἰς ἄπειρον ἰέναι, τοῦ ἄνω ἔχοντος ἀρχήν, ὥστʼ ἐκ πυρὸς μὲν ὕδωρ, ἐκ δὲ τούτου γῆν, καὶ οὕτως ἀεὶ ἄλλο τι γίγνεσθαι γένος. διχῶς γὰρ γίγνεται τόδε ἐκ τοῦδε—μὴ ὡς τόδε λέγεται μετὰ τόδε, οἷον ἐξ Ἰσθμίων Ὀλύμπια, ἀλλʼ ἢ ὡς ἐκ παιδὸς ἀνὴρ μεταβάλλοντος ἢ ὡς ἐξ ὕδατος ἀήρ. ὡς μὲν οὖν ἐκ παιδὸς ἄνδρα γίγνεσθαί φαμεν, ὡς ἐκ τοῦ γιγνομένου τὸ γεγονὸς ἢ ἐκ τοῦ ἐπιτελουμένου τὸ τετελεσμένον (ἀεὶ γάρ ἐστι μεταξύ, ὥσπερ τοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι γένεσις, οὕτω καὶ τὸ γιγνόμενον τοῦ ὄντος καὶ μὴ ὄντος· ἔστι γὰρ ὁ μανθάνων γιγνόμενος ἐπιστήμων, καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ὃ λέγεται, ὅτι γίγνεται ἐκ μανθάνοντος ἐπιστήμων)· τὸ δʼ ὡς ἐξ ἀέρος ὕδωρ, φθειρομένου θατέρου. διὸ ἐκεῖνα μὲν οὐκ ἀνακάμπτει εἰς ἄλληλα,
994bHer iki durumda da sonsuza gitmek imkânsızdır: ara terimlerin bir sonu olması zorunludur, ötekiler ise birbirine geri döner, çünkü birinin yok oluşu ötekinin oluşudur. Aynı zamanda ezelî olan ilk şeyin yok olması da imkânsızdır. Çünkü oluş yukarı doğru sonsuz olmadığına göre, kendisi yok olarak ilk kez bir şeyin ondan meydana geldiği şeyin ezelî olmaması zorunludur.
Ayrıca "uğruna olan" bir gayedir; gaye ise başka bir şey için olmayan, tersine başka şeylerin kendisi için olduğu şeydir. Dolayısıyla böyle bir son terim varsa sonsuzluk olmaz; böyle bir şey yoksa, "uğruna olan" da olmaz. Sonsuzu ileri sürenler, farkına varmadan iyinin tabiatını ortadan kaldırırlar; oysa bir sona varmayacağını bilen hiç kimse bir işe girişmez. Var olanlar arasında nous da bulunmazdı; çünkü nous sahibi olan, daima bir şey için iş görür, bu da bir sınırdır, zira gaye bir sınırdır.
"Ne idiyse o olmak" da, daha uzun bir ifadeye sahip başka bir tarife geri götürülemez. Çünkü önceki tarif daima daha çok tariftir, sonraki ise değildir; ilki olmayanın ardından geleni de olmaz. Ayrıca böyle konuşanlar bilmeyi ortadan kaldırırlar, çünkü bölünemeyenlere varmadan bilmek mümkün değildir. Tanımak da imkânsız olur; zira bu şekilde sonsuz olan şeyler nasıl düşünülebilir? Çizgide durum aynı değildir: çizgi bölünmeler bakımından hiçbir yerde durmaz, ama bir yerde durmadan onu düşünmek mümkün değildir; bu yüzden sonsuz bir çizgiyi baştan sona kat eden kimse kesim noktalarını sayamaz. Hareket eden şeydeki maddeyi de [ancak bu şekilde, bir yerde durarak] düşünebiliriz. Hiçbir şeyin sonsuz olarak var olması da mümkün değildir; mümkün olsa bile, sonsuz olmanın kendisi sonsuz değildir.
Öte yandan sebeplerin türleri sayıca sonsuz olsaydı, o zaman da tanımak mümkün olmazdı; çünkü sebepleri tanıdığımız zaman bildiğimizi düşünürüz, eklemeyle sonsuz olanı ise sonlu bir sürede baştan sona kat etmek mümkün değildir.
οὐδὲ γίγνεται ἐξ ἀνδρὸς παῖς (οὐ γὰρ γίγνεται ἐκ τῆς γενέσεως τὸ γιγνόμενον ἀλλʼ ⟨ὃ⟩ ἔστι μετὰ τὴν γένεσιν· οὕτω γὰρ καὶ ἡμέρα ἐκ τοῦ πρωΐ, ὅτι μετὰ τοῦτο· διὸ οὐδὲ τὸ πρωῒ ἐξ ἡμέρας)· θάτερα δὲ ἀνακάμπτει. ἀμφοτέρως δὲ ἀδύνατον εἰς ἄπειρον ἰέναι· τῶν μὲν γὰρ ὄντων μεταξὺ ἀνάγκη τέλος εἶναι, τὰ δʼ εἰς ἄλληλα ἀνακάμπτει· ἡ γὰρ θατέρου φθορὰ θατέρου ἐστὶ γένεσις.—ἅμα δὲ καὶ ἀδύνατον τὸ πρῶτον ἀΐδιον ὂν φθαρῆναι· ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἄπειρος ἡ γένεσις ἐπὶ τὸ ἄνω, ἀνάγκη ἐξ οὗ φθαρέντος πρώτου τι ἐγένετο μὴ ἀΐδιον εἶναι. ἔτι δὲ τὸ οὗ ἕνεκα τέλος, τοιοῦτον δὲ ὃ μὴ ἄλλου ἕνεκα ἀλλὰ τἆλλα ἐκείνου, ὥστʼ εἰ μὲν ἔσται τοιοῦτόν τι ἔσχατον, οὐκ ἔσται ἄπειρον, εἰ δὲ μηθὲν τοιοῦτον, οὐκ ἔσται τὸ οὗ ἕνεκα, ἀλλʼ οἱ τὸ ἄπειρον ποιοῦντες λανθάνουσιν ἐξαιροῦντες τὴν τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν (καίτοι οὐθεὶς ἂν ἐγχειρήσειεν οὐδὲν πράττειν μὴ μέλλων ἐπὶ πέρας ἥξειν)· οὐδʼ ἂν εἴη νοῦς ἐν τοῖς οὖσιν· ἕνεκα γάρ τινος ἀεὶ πράττει ὅ γε νοῦν ἔχων, τοῦτο δέ ἐστι πέρας· τὸ γὰρ τέλος πέρας ἐστίν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι ἐνδέχεται ἀνάγεσθαι εἰς ἄλλον ὁρισμὸν πλεονάζοντα τῷ λόγῳ· ἀεί τε γὰρ ἔστιν ὁ ἔμπροσθεν μᾶλλον, ὁ δʼ ὕστερος οὐκ ἔστιν, οὗ δὲ τὸ πρῶτον μὴ ἔστιν, οὐδὲ τὸ ἐχόμενον· ἔτι τὸ ἐπίστασθαι ἀναιροῦσιν οἱ οὕτως λέγοντες, οὐ γὰρ οἷόν τε εἰδέναι πρὶν εἰς τὰ ἄτομα ἐλθεῖν· καὶ τὸ γιγνώσκειν οὐκ ἔστιν, τὰ γὰρ οὕτως ἄπειρα πῶς ἐνδέχεται νοεῖν; οὐ γὰρ ὅμοιον ἐπὶ τῆς γραμμῆς, ἣ κατὰ τὰς διαιρέσεις μὲν οὐχ ἵσταται, νοῆσαι δʼ οὐκ ἔστι μὴ στήσαντα (διόπερ οὐκ ἀριθμήσει τὰς τομὰς ὁ τὴν ἄπειρον διεξιών), ἀλλὰ καὶ τὴν ὅλην οὐ κινουμένῳ νοεῖν ἀνάγκη. καὶ ἀπείρῳ οὐδενὶ ἔστιν εἶναι· εἰ δὲ μή, οὐκ ἄπειρόν γʼ ἐστὶ τὸ ἀπείρῳ εἶναι.—ἀλλὰ μὴν καὶ εἰ ἄπειρά γʼ ἦσαν πλήθει τὰ εἴδη τῶν αἰτίων, οὐκ ἂν ἦν οὐδʼ οὕτω τὸ γιγνώσκειν· τότε γὰρ εἰδέναι οἰόμεθα ὅταν τὰ αἴτια γνωρίσωμεν· τὸ δʼ ἄπειρον κατὰ τὴν πρόσθεσιν οὐκ ἔστιν ἐν πεπερασμένῳ διεξελθεῖν.
994b303. Bölüm
Derslerin dinleyici üzerindeki etkisi alışkanlıklarına bağlıdır. Nasıl alışmışsak öyle konuşulmasını isteriz; bunun dışındaki şeyler bize aynı görünmez, alışık olmadığımız için daha anlaşılmaz ve daha yabancı gelir; çünkü alışılmış olan bilinir olandır.
αἱ δʼ ἀκροάσεις κατὰ τὰ ἔθη συμβαίνουσιν· ὡς γὰρ εἰώθαμεν οὕτως ἀξιοῦμεν λέγεσθαι,
995aAlışkanlığın ne kadar güçlü olduğunu kanunlar gösterir: kanunlarda masalımsı ve çocukça şeyler, alışkanlık yüzünden, onlar hakkında doğruyu bilmekten daha ağır basar. Kimileri, biri matematik diliyle konuşmazsa onu dinlemez; kimileri örneklerle konuşulmasını ister; kimileri de bir şairin tanık gösterilmesini bekler. Kimileri her şeyin titizlikle söylenmesini ister, kimilerini ise titizlik rahatsız eder; ya düşünceleri birbirine bağlayamadıkları için ya da bunu kılı kırk yarmak saydıkları için. Çünkü titizlikte öyle bir şey vardır ki, alışverişte olduğu gibi akıl yürütmelerde de bazılarına hür bir insana yakışmayan bir darlık gibi görünür. Bu yüzden her şeyin nasıl kabul edilmesi gerektiği konusunda terbiye görmüş olmak gerekir; çünkü bir epistēmē'yi ve o epistēmē'nin yöntemini aynı anda aramak saçmadır, oysa bunlardan birini edinmek bile kolay değildir. Matematiğin titizliğini her konuda değil, yalnız maddesi olmayan şeylerde istemek gerekir. Bu yüzden bu yöntem tabiat bilimine uygun değildir, çünkü belki bütün tabiatın maddesi vardır. O halde önce tabiatın ne olduğunu incelemek gerekir; böylece tabiat biliminin neyle uğraştığı da açık olacaktır [ve sebepleri ve ilkeleri incelemenin tek bir bilime mi, yoksa birden çok bilime mi ait olduğu].
καὶ τὰ παρὰ ταῦτα οὐχ ὅμοια φαίνεται ἀλλὰ διὰ τὴν ἀσυνήθειαν ἀγνωστότερα καὶ ξενικώτερα· τὸ γὰρ σύνηθες γνώριμον. ἡλίκην δὲ ἰσχὺν ἔχει τὸ σύνηθες οἱ νόμοι δηλοῦσιν, ἐν οἷς τὰ μυθώδη καὶ παιδαριώδη μεῖζον ἰσχύει τοῦ γινώσκειν περὶ αὐτῶν διὰ τὸ ἔθος. οἱ μὲν οὖν ἐὰν μὴ μαθηματικῶς λέγῃ τις οὐκ ἀποδέχονται τῶν λεγόντων, οἱ δʼ ἂν μὴ παραδειγματικῶς, οἱ δὲ μάρτυρα ἀξιοῦσιν ἐπάγεσθαι ποιητήν. καὶ οἱ μὲν πάντα ἀκριβῶς, τοὺς δὲ λυπεῖ τὸ ἀκριβὲς ἢ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι συνείρειν ἢ διὰ τὴν μικρολογίαν· ἔχει γάρ τι τὸ ἀκριβὲς τοιοῦτον, ὥστε, καθάπερ ἐπὶ τῶν συμβολαίων, καὶ ἐπὶ τῶν λόγων ἀνελεύθερον εἶναί τισι δοκεῖ. διὸ δεῖ πεπαιδεῦσθαι πῶς ἕκαστα ἀποδεκτέον, ὡς ἄτοπον ἅμα ζητεῖν ἐπιστήμην καὶ τρόπον ἐπιστήμης· ἔστι δʼ οὐδὲ θάτερον ῥᾴδιον λαβεῖν. τὴν δʼ ἀκριβολογίαν τὴν μαθηματικὴν οὐκ ἐν ἅπασιν ἀπαιτητέον, ἀλλʼ ἐν τοῖς μὴ ἔχουσιν ὕλην. διόπερ οὐ φυσικὸς ὁ τρόπος· ἅπασα γὰρ ἴσως ἡ φύσις ἔχει ὕλην. διὸ σκεπτέον πρῶτον τί ἐστιν ἡ φύσις· οὕτω γὰρ καὶ περὶ τίνων ἡ φυσικὴ δῆλον ἔσται [καὶ εἰ μιᾶς ἐπιστήμης ἢ πλειόνων τὰ αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς θεωρῆσαί ἐστιν].