İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

III. Kitap (B)

995a_21. Bölüm

Aradığımız bilime yönelirken önce, ilk olarak hakkında aporia'ya düşmemiz gereken konuları ele almamız gerekir. Bunlar, bazılarının bu konularda farklı düşündüğü şeylerle, bunlardan ayrı olarak gözden kaçmış bir şey varsa odur. Bir çıkış yolu bulmak isteyenlerin işine yarar ki aporia'ları iyice ele alsınlar; çünkü sonradan bulunan çıkış yolu, önceden düşülen aporia'ların çözümüdür ve düğümü bilmeyen onu çözemez. Düşüncenin aporia'sı ise konuda böyle bir düğüm bulunduğunu gösterir: düşünce aporia'ya düştüğü ölçüde bağlanmış kimselerin durumuna düşer, çünkü ikisi de ileriye gidemez. Bu yüzden bütün güçlükleri önceden gözden geçirmiş olmak gerekir. Hem bu sebeplerle, hem de önce aporia'ları ele almadan araştıranlar nereye gideceklerini bilmeyen kimselere benzediği için; üstelik böyle biri aradığını bulup bulmadığını bile bilemez, çünkü gaye ona açık değildir, oysa aporia'ları önceden ele almış olana açıktır.

995a_2

ἀνάγκη πρὸς τὴν ἐπιζητουμένην ἐπιστήμην ἐπελθεῖν ἡμᾶς πρῶτον περὶ ὧν ἀπορῆσαι δεῖ πρῶτον· ταῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα τε περὶ αὐτῶν ἄλλως ὑπειλήφασί τινες, κἂν εἴ τι χωρὶς τούτων τυγχάνει παρεωραμένον. ἔστι δὲ τοῖς εὐπορῆσαι βουλομένοις προὔργου τὸ διαπορῆσαι καλῶς· ἡ γὰρ ὕστερον εὐπορία λύσις τῶν πρότερον ἀπορουμένων ἐστί, λύειν δʼ οὐκ ἔστιν ἀγνοοῦντας τὸν δεσμόν, ἀλλʼ ἡ τῆς διανοίας ἀπορία δηλοῖ τοῦτο περὶ τοῦ πράγματος· ᾗ γὰρ ἀπορεῖ, ταύτῃ παραπλήσιον πέπονθε τοῖς δεδεμένοις· ἀδύνατον γὰρ ἀμφοτέρως προελθεῖν εἰς τὸ πρόσθεν. διὸ δεῖ τὰς δυσχερείας τεθεωρηκέναι πάσας πρότερον, τούτων τε χάριν καὶ διὰ τὸ τοὺς ζητοῦντας ἄνευ τοῦ διαπορῆσαι πρῶτον ὁμοίους εἶναι τοῖς ποῖ δεῖ βαδίζειν ἀγνοοῦσι, καὶ πρὸς τούτοις οὐδʼ εἴ ποτε τὸ ζητούμενον εὕρηκεν ἢ μὴ γιγνώσκειν·

995bAyrıca davadaki hasımlar gibi birbiriyle çekişen bütün görüşleri dinlemiş olan kişi, hüküm vermek için zorunlu olarak daha iyi durumdadır.

İlk aporia, giriş bölümünde üzerinde durduğumuz konudadır: sebepleri incelemek tek bir bilime mi, yoksa birçok bilime mi aittir? Ve bu bilim yalnız ousia'nın ilk ilkelerini mi görür, yoksa herkesin ispatlarında dayandığı ilkeleri de mi inceler; sözgelişi aynı şeyi aynı anda hem olumlamanın hem olumsuzlamanın mümkün olup olmadığını ve buna benzer öteki ilkeleri? Eğer ousia ile ilgiliyse, bütün ousia'larla tek bir bilim mi ilgilenir, yoksa birden çok bilim mi vardır; birden çoksa, hepsi akraba mıdır, yoksa bunların bir kısmına bilgelik, bir kısmına başka bir ad mı vermek gerekir? Araştırılması zorunlu olan şeylerden biri de şudur: yalnız duyulur ousia'ların var olduğunu mu söylemeliyiz, yoksa bunların yanında başkalarının da var olduğunu mu? Ve ousia'ların tek bir cinsi mi vardır, yoksa birden çok cinsi mi? Sözgelişi eidos'ları ve bunlarla duyulur şeyler arasında matematik nesneleri öne sürenler birden çok cins kabul ederler. Dediğimiz gibi, bunları incelememiz gerekir. Ayrıca incelemenin yalnız ousia'larla mı ilgili olduğunu, yoksa ousia'ların kendiliğinden arazlarını da mı kapsadığını incelemeliyiz. Bunlara ek olarak aynı ve başka, benzer ve benzemez, zıtlık, önce ve sonra ve diyalektikçilerin yalnız yaygın kanaatlerden yola çıkarak incelemeye çalıştıkları buna benzer bütün öteki kavramlar hakkında, bütün bunları incelemenin hangi bilime ait olduğunu da araştırmalıyız. Ayrıca bunların kendiliğinden arazlarını da incelemeliyiz; yalnız her birinin ne olduğunu değil, bir şeyin tek bir zıddı olup olmadığını da. İlkeler ve unsurlar cinsler midir, yoksa her şeyin içinde bulunan ve onun bölündüğü parçalar mı? Cinslerse, bölünemeyenlere en son yüklenen cinsler mi, yoksa ilk cinsler mi; sözgelişi canlı mı, yoksa insan mı ilkedir ve cüzî olanın yanında daha çok var olan hangisidir? Özellikle araştırılması ve üzerinde çalışılması gereken şudur: maddenin yanında kendiliğinden bir sebep var mıdır, yok mudur; varsa ayrı mıdır, değil midir; sayıca bir midir, birden çok mu? Ve bileşik bütünün yanında bir şey var mıdır, yok mudur, yoksa bazılarında vardır da bazılarında yok mudur; varsa var olanlardan hangileri böyledir? (Bileşik bütün derken maddeye bir şey yüklendiği zamanki bütünü kastediyorum.)

995b

τὸ γὰρ τέλος τούτῳ μὲν οὐ δῆλον τῷ δὲ προηπορηκότι δῆλον. ἔτι δὲ βέλτιον ἀνάγκη ἔχειν πρὸς τὸ κρῖναι τὸν ὥσπερ ἀντιδίκων καὶ τῶν ἀμφισβητούντων λόγων ἀκηκοότα πάντων.—ἔστι δʼ ἀπορία πρώτη μὲν περὶ ὧν ἐν τοῖς πεφροιμιασμένοις διηπορήσαμεν, πότερον μιᾶς ἢ πολλῶν ἐπιστημῶν θεωρῆσαι τὰς αἰτίας· καὶ πότερον τὰς τῆς οὐσίας ἀρχὰς τὰς πρώτας ἐστὶ τῆς ἐπιστήμης ἰδεῖν μόνον ἢ καὶ περὶ τῶν ἀρχῶν ἐξ ὧν δεικνύουσι πάντες, οἷον πότερον ἐνδέχεται ταὐτὸ καὶ ἓν ἅμα φάναι καὶ ἀποφάναι ἢ οὔ, καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων· εἴ τʼ ἐστι περὶ τὴν οὐσίαν, πότερον μία περὶ πάσας ἢ πλείονές εἰσι, κἂν εἰ πλείονες πότερον ἅπασαι συγγενεῖς ἢ τὰς μὲν σοφίας τὰς δὲ ἄλλο τι λεκτέον αὐτῶν. καὶ τοῦτο δʼ αὐτὸ τῶν ἀναγκαίων ἐστὶ ζητῆσαι, πότερον τὰς αἰσθητὰς οὐσίας εἶναι μόνον φατέον ἢ καὶ παρὰ ταύτας ἄλλας, καὶ πότερον μοναχῶς ἢ πλείονα γένη τῶν οὐσιῶν, οἷον οἱ ποιοῦντες τά τε εἴδη καὶ τὰ μαθηματικὰ μεταξὺ τούτων τε καὶ τῶν αἰσθητῶν. περί τε τούτων οὖν, καθάπερ φαμέν, ἐπισκεπτέον, καὶ πότερον περὶ τὰς οὐσίας ἡ θεωρία μόνον ἐστὶν ἢ καὶ περὶ τὰ συμβεβηκότα καθʼ αὑτὰ ταῖς οὐσίαις, πρὸς δὲ τούτοις περὶ ταὐτοῦ καὶ ἑτέρου καὶ ὁμοίου καὶ ἀνομοίου καὶ ἐναντιότητος, καὶ περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν τοιούτων περὶ ὅσων οἱ διαλεκτικοὶ πειρῶνται σκοπεῖν ἐκ τῶν ἐνδόξων μόνων ποιούμενοι τὴν σκέψιν, τίνος ἐστὶ θεωρῆσαι περὶ πάντων· ἔτι δὲ τούτοις αὐτοῖς ὅσα καθʼ αὑτὰ συμβέβηκεν, καὶ μὴ μόνον τί ἐστι τούτων ἕκαστον ἀλλὰ καὶ ἆρα ἓν ἑνὶ ἐναντίον· καὶ πότερον αἱ ἀρχαὶ καὶ τὰ στοιχεῖα τὰ γένη ἐστὶν ἢ εἰς ἃ διαιρεῖται ἐνυπάρχοντα ἕκαστον· καὶ εἰ τὰ γένη, πότερον ὅσα ἐπὶ τοῖς ἀτόμοις λέγεται τελευταῖα ἢ τὰ πρῶτα, οἷον πότερον ζῷον ἢ ἄνθρωπος ἀρχή τε καὶ μᾶλλον ἔστι παρὰ τὸ καθʼ ἕκαστον. μάλιστα δὲ ζητητέον καὶ πραγματευτέον πότερον ἔστι τι παρὰ τὴν ὕλην αἴτιον καθʼ αὑτὸ ἢ οὔ, καὶ τοῦτο χωριστὸν ἢ οὔ, καὶ πότερον ἓν ἢ πλείω τὸν ἀριθμόν, καὶ πότερον ἔστι τι παρὰ τὸ σύνολον (λέγω δὲ τὸ σύνολον, ὅταν κατηγορηθῇ τι τῆς ὕλης) ἢ οὐθέν, ἢ τῶν μὲν τῶν δʼ οὔ, καὶ ποῖα τοιαῦτα τῶν ὄντων.

996aAyrıca ilkeler, hem logoslardaki hem de dayanaktaki ilkeler, sayıca mı yoksa tür bakımından mı belirlidir? Yok olan şeylerle yok olmayan şeylerin ilkeleri aynı mıdır, farklı mı; hepsi yok olmaz mı, yoksa yok olan şeylerin ilkeleri yok olur mu? Bir de hepsinin en zoru ve en çok aporia barındıranı: Pythagorasçıların ve Platon'un dediği gibi bir ve varlık başka bir şey değil de var olanların ousia'sı mıdır? Yoksa öyle değil de dayanak başka bir şey midir; Empedokles'in sevgi, bir başkasının ateş, bir başkasının da su ya da hava dediği gibi? İlkeler küllî midir, yoksa cüzî şeyler gibi midir; kuvve halinde mi bulunurlar, fiil halinde mi? Ayrıca hareket bakımından mı, yoksa başka bir şekilde mi? Çünkü bunlar da çok aporia doğurabilir. Bunlara ek olarak sayılar, uzunluklar, şekiller ve noktalar birer ousia mıdır, değil midir; ousia iseler duyulur şeylerden ayrı mıdırlar, yoksa onların içinde mi bulunurlar? Bütün bu konularda hakikate ulaşmanın yolunu bulmak zor olduğu gibi, aporia'ları akıl yürüterek iyice ortaya koymak bile kolay değildir.

996a

ἔτι αἱ ἀρχαὶ πότερον ἀριθμῷ ἢ εἴδει ὡρισμέναι, καὶ αἱ ἐν τοῖς λόγοις καὶ αἱ ἐν τῷ ὑποκειμένῳ; καὶ πότερον τῶν φθαρτῶν καὶ ἀφθάρτων αἱ αὐταὶ ἢ ἕτεραι, καὶ πότερον ἄφθαρτοι πᾶσαι ἢ τῶν φθαρτῶν φθαρταί; ἔτι δὲ τὸ πάντων χαλεπώτατον καὶ πλείστην ἀπορίαν ἔχον, πότερον τὸ ἓν καὶ τὸ ὄν, καθάπερ οἱ Πυθαγόρειοι καὶ Πλάτων ἔλεγεν, οὐχ ἕτερόν τί ἐστιν ἀλλʼ οὐσία τῶν ὄντων; ἢ οὔ, ἀλλʼ ἕτερόν τι τὸ ὑποκείμενον, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς φησὶ φιλίαν ἄλλος δέ τις πῦρ ὁ δὲ ὕδωρ ἢ ἀέρα· καὶ πότερον αἱ ἀρχαὶ καθόλου εἰσὶν ἢ ὡς τὰ καθʼ ἕκαστα τῶν πραγμάτων, καὶ δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ· ἔτι πότερον ἄλλως ἢ κατὰ κίνησιν· καὶ γὰρ ταῦτα ἀπορίαν ἂν παράσχοι πολλήν. πρὸς δὲ τούτοις πότερον οἱ ἀριθμοὶ καὶ τὰ μήκη καὶ τὰ σχήματα καὶ αἱ στιγμαὶ οὐσίαι τινές εἰσιν ἢ οὔ, κἂν εἰ οὐσίαι πότερον κεχωρισμέναι τῶν αἰσθητῶν ἢ ἐνυπάρχουσαι ἐν τούτοις; περὶ γὰρ τούτων ἁπάντων οὐ μόνον χαλεπὸν τὸ εὐπορῆσαι τῆς ἀληθείας ἀλλʼ οὐδὲ τὸ διαπορῆσαι τῷ λόγῳ ῥᾴδιον καλῶς.

996a152. Bölüm

Önce ilk sözünü ettiğimiz konudan başlayalım: sebeplerin bütün cinslerini incelemek tek bir bilime mi, yoksa birden çok bilime mi aittir? İlkeler birbirine zıt olmadığına göre, onları tanımak nasıl tek bir bilime ait olabilir? Ayrıca var olanların birçoğunda bu ilkelerin hepsi bulunmaz. Hareketsiz şeylerde bir hareket ilkesi ya da iyinin tabiatı nasıl bulunabilir? Çünkü kendiliğinden ve kendi tabiatı gereği iyi olan her şey bir gayedir ve öteki şeyler onun için meydana gelip var olduğundan bu anlamda bir sebeptir; gaye ve uğruna olan ise bir eylemin gayesidir, eylemlerin hepsi de hareketle birliktedir. Dolayısıyla hareketsiz şeylerde bu ilke bulunamaz, kendinde bir iyi de bulunamaz. Bu yüzden matematikte hiçbir şey bu sebeple ispatlanmaz; bir şeyin daha iyi ya da daha kötü olduğu için öyle olduğunu gösteren hiçbir ispat yoktur. Hatta hiç kimse bu tür şeylerin hiçbirinden söz etmez. Bu yüzden sofistlerden bazıları, sözgelişi Aristippos, matematiği küçümsüyordu: öteki tekhnē'lerde, hatta marangozluk ve kunduracılık gibi el sanatlarında bile her şey daha iyi ya da daha kötü olduğu gerekçesiyle söylenir, ama matematik iyi ve kötü şeylerden hiç söz etmez.

996a15

πρῶτον μὲν οὖν περὶ ὧν πρῶτον εἴπομεν, πότερον μιᾶς ἢ πλειόνων ἐστὶν ἐπιστημῶν θεωρῆσαι πάντα τὰ γένη τῶν αἰτίων. μιᾶς μὲν γὰρ ἐπιστήμης πῶς ἂν εἴη μὴ ἐναντίας οὔσας τὰς ἀρχὰς γνωρίζειν; ἔτι δὲ πολλοῖς τῶν ὄντων οὐχ ὑπάρχουσι πᾶσαι· τίνα γὰρ τρόπον οἷόν τε κινήσεως ἀρχὴν εἶναι τοῖς ἀκινήτοις ἢ τὴν τἀγαθοῦ φύσιν, εἴπερ ἅπαν ὃ ἂν ᾖ ἀγαθὸν καθʼ αὑτὸ καὶ διὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν τέλος ἐστὶν καὶ οὕτως αἴτιον ὅτι ἐκείνου ἕνεκα καὶ γίγνεται καὶ ἔστι τἆλλα, τὸ δὲ τέλος καὶ τὸ οὗ ἕνεκα πράξεώς τινός ἐστι τέλος, αἱ δὲ πράξεις πᾶσαι μετὰ κινήσεως; ὥστʼ ἐν τοῖς ἀκινήτοις οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο ταύτην εἶναι τὴν ἀρχὴν οὐδʼ εἶναί τι αὐτοαγαθόν. διὸ καὶ ἐν τοῖς μαθήμασιν οὐθὲν δείκνυται διὰ ταύτης τῆς αἰτίας, οὐδʼ ἔστιν ἀπόδειξις οὐδεμία διότι βέλτιον ἢ χεῖρον, ἀλλʼ οὐδὲ τὸ παράπαν μέμνηται οὐθεὶς οὐθενὸς τῶν τοιούτων, ὥστε διὰ ταῦτα τῶν σοφιστῶν τινὲς οἷον Ἀρίστιππος προεπηλάκιζεν αὐτάς· ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἄλλαις τέχναις, καὶ ταῖς βαναύσοις, οἷον ἐν τεκτονικῇ καὶ σκυτικῇ, διότι βέλτιον ἢ χεῖρον λέγεσθαι πάντα, τὰς δὲ μαθηματικὰς οὐθένα ποιεῖσθαι λόγον περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν.

996bÖte yandan sebeplerin birden çok bilimi varsa ve her biri ayrı bir ilkeyle ilgiliyse, bunlardan hangisini aradığımız bilim saymalıyız, ya da bu bilimlere sahip olanlardan hangisi aranan konuyu en iyi bilendir? Çünkü sebeplerin bütün türleri aynı şeyde bulunabilir. Sözgelişi bir evde hareketin geldiği yer tekhnē ve mimardır, uğruna olan yapının gördüğü iştir, madde toprak ve taşlardır, eidos ise logostur. Bilimlerden hangisine bilgelik denmesi gerektiği konusunda daha önce yaptığımız belirlemelere bakılırsa, bu adı her birine vermenin bir gerekçesi vardır. En buyurucu ve en yönetici olduğu, öteki bilimlerin köle gibi ona karşı tek söz söylemesinin bile doğru olmadığı bakımından, gayenin ve iyinin bilimi böyledir, çünkü öteki şeyler onun için vardır. İlk sebeplerin ve en çok bilinebilir olanın bilimi olarak tarif edildiği bakımından ise ousia'nın bilimi böyle olsa gerek. Çünkü aynı şeyi birçok şekilde bilenler arasında, şeyi ne olduğuyla tanıyanın ne olmadığıyla tanıyandan daha çok bildiğini söyleriz; bunların arasında da biri ötekinden daha çok bilir. En çok bilen ise şeyin ne olduğunu bilendir; ne kadar olduğunu, nasıl olduğunu, tabiatı gereği ne yaptığını ya da neye uğradığını bilen değil. Ayrıca başka şeylerde de, ispatı olan şeylerde de, her birini ancak ne olduğunu bildiğimizde bildiğimizi düşünürüz; sözgelişi kareye çevirmenin ne olduğunu, bunun bir orta orantılıyı bulmak olduğunu bildiğimizde. Öteki durumlarda da böyledir. Oluşlarda, eylemlerde ve her türlü değişmede ise hareketin ilkesini bildiğimizde bildiğimizi düşünürüz. Bu ilke gayeden farklıdır, onun karşıtıdır; dolayısıyla bu sebeplerin her birini incelemek ayrı bir bilime ait gibi görünebilir.

İspat ilkeleri konusunda da bunların tek bir bilime mi, yoksa birden çok bilime mi ait olduğu tartışmalıdır. İspat ilkeleri derken herkesin ispatlarında dayandığı ortak kanaatleri kastediyorum; sözgelişi her şeyin ya olumlanmasının ya da olumsuzlanmasının zorunlu olduğu, bir şeyin aynı anda hem olup hem olmamasının imkânsız olduğu ve bunun gibi öteki öncüller. Bunların bilimi ile ousia'nın bilimi bir midir, yoksa farklı mıdır; bir değilse, şimdi aradığımız bilime hangisini demeliyiz? Bunların tek bir bilime ait olması makul değildir; çünkü bunları anlamak neden geometriye ya da herhangi başka bir bilime daha çok özgü olsun? Bu iş herhangi bir bilime eşit derecede aitse, ama hepsine birden ait olamıyorsa, öteki bilimlere özgü olmadığı gibi ousia'ları tanıyan bilime de bunları bilmek özgü değildir.

996b

—ἀλλὰ μὴν εἴ γε πλείους ἐπιστῆμαι τῶν αἰτίων εἰσὶ καὶ ἑτέρα ἑτέρας ἀρχῆς, τίνα τούτων φατέον εἶναι τὴν ζητουμένην, ἢ τίνα μάλιστα τοῦ πράγματος τοῦ ζητουμένου ἐπιστήμονα τῶν ἐχόντων αὐτάς; ἐνδέχεται γὰρ τῷ αὐτῷ πάντας τοὺς τρόπους τοὺς τῶν αἰτίων ὑπάρχειν, οἷον οἰκίας ὅθεν μὲν ἡ κίνησις ἡ τέχνη καὶ ὁ οἰκοδόμος, οὗ δʼ ἕνεκα τὸ ἔργον, ὕλη δὲ γῆ καὶ λίθοι, τὸ δʼ εἶδος ὁ λόγος. ἐκ μὲν οὖν τῶν πάλαι διωρισμένων τίνα χρὴ καλεῖν τῶν ἐπιστημῶν σοφίαν ἔχει λόγον ἑκάστην προσαγορεύειν· ᾗ μὲν γὰρ ἀρχικωτάτη καὶ ἡγεμονικωτάτη καὶ ᾗ ὥσπερ δούλας οὐδʼ ἀντειπεῖν τὰς ἄλλας ἐπιστήμας δίκαιον, ἡ τοῦ τέλους καὶ τἀγαθοῦ τοιαύτη (τούτου γὰρ ἕνεκα τἆλλα), ᾗ δὲ τῶν πρώτων αἰτίων καὶ τοῦ μάλιστα ἐπιστητοῦ διωρίσθη εἶναι, ἡ τῆς οὐσίας ἂν εἴη τοιαύτη· πολλαχῶς γὰρ ἐπισταμένων τὸ αὐτὸ μᾶλλον μὲν εἰδέναι φαμὲν τὸν τῷ εἶναι γνωρίζοντα τί τὸ πρᾶγμα ἢ τῷ μὴ εἶναι, αὐτῶν δὲ τούτων ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον, καὶ μάλιστα τὸν τί ἐστιν ἀλλʼ οὐ τὸν πόσον ἢ ποῖον ἢ τί ποιεῖν ἢ πάσχειν πέφυκεν. ἔτι δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ εἰδέναι ἕκαστον καὶ ὧν ἀποδείξεις εἰσί, τότʼ οἰόμεθα ὑπάρχειν ὅταν εἰδῶμεν τί ἐστιν (οἷον τί ἐστι τὸ τετραγωνίζειν, ὅτι μέσης εὕρεσις· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων), περὶ δὲ τὰς γενέσεις καὶ τὰς πράξεις καὶ περὶ πᾶσαν μεταβολὴν ὅταν εἰδῶμεν τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως· τοῦτο δʼ ἕτερον καὶ ἀντικείμενον τῷ τέλει, ὥστʼ ἄλλης ἂν δόξειεν ἐπιστήμης εἶναι τὸ θεωρῆσαι τῶν αἰτίων τούτων ἕκαστον.—ἀλλὰ μὴν καὶ περὶ τῶν ἀποδεικτικῶν ἀρχῶν, πότερον μιᾶς ἐστὶν ἐπιστήμης ἢ πλειόνων, ἀμφισβητήσιμόν ἐστιν (λέγω δὲ ἀποδεικτικὰς τὰς κοινὰς δόξας ἐξ ὧν ἅπαντες δεικνύουσιν) οἷον ὅτι πᾶν ἀναγκαῖον ἢ φάναι ἢ ἀποφάναι, καὶ ἀδύνατον ἅμα εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καὶ ὅσαι ἄλλαι τοιαῦται προτάσεις, πότερον μία τούτων ἐπιστήμη καὶ τῆς οὐσίας ἢ ἑτέρα, κἂν εἰ μὴ μία, ποτέραν χρὴ προσαγορεύειν τὴν ζητουμένην νῦν. μιᾶς μὲν οὖν οὐκ εὔλογον εἶναι· τί γὰρ μᾶλλον γεωμετρίας ἢ ὁποιασοῦν περὶ τούτων ἐστὶν ἴδιον τὸ ἐπαΐειν; εἴπερ οὖν ὁμοίως μὲν ὁποιασοῦν ἐστίν, ἁπασῶν δὲ μὴ ἐνδέχεται,

997aBir de bunların bilimi nasıl olacak? Her birinin ne olduğunu şimdi de biliyoruz; nitekim başka tekhnē'ler de bunları bilinen şeyler olarak kullanır. Ama bunlar hakkında ispata dayanan bir bilim varsa, dayanak olan bir cins bulunması, bunların bir kısmının o cinsin hâlleri, bir kısmının da aksiyomlar olması gerekecektir; çünkü her şeyin ispatı olamaz, zira ispatın bir şeylerden yola çıkması, bir şeyle ilgili olması ve bir şeyleri ispatlaması zorunludur. Böylece ispatlanan bütün şeylerin tek bir cinsi olur, çünkü ispata dayanan bütün bilimler aksiyomları kullanır.

Öte yandan ousia'nın bilimi ile bunlarla ilgilenen bilim farklıysa, hangisi tabiatça daha üstün ve öncedir? Çünkü aksiyomlar en küllî olanlardır ve her şeyin ilkeleridir; bunları incelemek filozofa düşmüyorsa, bunlar hakkında doğruyu ve yanlışı incelemek başka kime düşecek?

Genel olarak, bütün ousia'ların tek bir bilimi mi vardır, yoksa birden çok bilim mi? Tek değilse, bu bilimi hangi ousia'nın bilimi saymalıyız? Hepsinin tek bir bilimi olması ise makul değildir; çünkü o zaman bütün arazlar hakkında da tek bir ispat bilimi olurdu, zira her ispat bilimi bir dayanağa ait kendiliğinden arazları ortak kanaatlerden yola çıkarak inceler. O halde aynı cinse ait kendiliğinden arazları aynı kanaatlerden yola çıkarak incelemek aynı bilimin işidir. Çünkü konuyu inceleyen bilim tektir, dayanılan kanaatleri inceleyen bilim de tektir, ister aynı bilim olsun ister başka; dolayısıyla arazları da ya bu bilimler inceler ya da bunlardan oluşan tek bir bilim.

Ayrıca inceleme yalnız ousia'larla mı ilgilidir, yoksa onların arazlarıyla da mı? Demek istediğim şu: cisim bir ousia ise, çizgiler ve yüzeyler de öyleyse, bunları tanımak ile matematik bilimlerinin ispatladığı, her cinse ait arazları tanımak aynı bilime mi düşer, yoksa başka bir bilime mi? Aynı bilime düşerse, ousia'nın bilimi de bir ispat bilimi olurdu; oysa bir şeyin ne olduğunun ispatı olmadığı kabul edilir. Başka bir bilime düşerse, ousia'nın arazlarını inceleyen bilim hangisi olacak? Buna cevap vermek çok zordur.

Ayrıca yalnız duyulur ousia'ların var olduğunu mu söylemeliyiz, yoksa bunların yanında başkalarının da var olduğunu mu? Ve ousia'ların tek bir cinsi mi vardır, yoksa birden çok cinsi mi; sözgelişi eidos'ları ve matematik bilimlerinin konusu olduğunu söyledikleri ara şeyleri öne sürenlerin dediği gibi?

997a

ὥσπερ οὐδὲ τῶν ἄλλων οὕτως οὐδὲ τῆς γνωριζούσης τὰς οὐσίας ἴδιόν ἐστι τὸ γιγνώσκειν περὶ αὐτῶν. ἅμα δὲ καὶ τίνα τρόπον ἔσται αὐτῶν ἐπιστήμη; τί μὲν γὰρ ἕκαστον τούτων τυγχάνει ὂν καὶ νῦν γνωρίζομεν (χρῶνται γοῦν ὡς γιγνωσκομένοις αὐτοῖς καὶ ἄλλαι τέχναι)· εἰ δὲ ἀποδεικτικὴ περὶ αὐτῶν ἐστί, δεήσει τι γένος εἶναι ὑποκείμενον καὶ τὰ μὲν πάθη τὰ δʼ ἀξιώματʼ αὐτῶν (περὶ πάντων γὰρ ἀδύνατον ἀπόδειξιν εἶναι), ἀνάγκη γὰρ ἔκ τινων εἶναι καὶ περί τι καὶ τινῶν τὴν ἀπόδειξιν· ὥστε συμβαίνει πάντων εἶναι γένος ἕν τι τῶν δεικνυμένων, πᾶσαι γὰρ αἱ ἀποδεικτικαὶ χρῶνται τοῖς ἀξιώμασιν.—ἀλλὰ μὴν εἰ ἑτέρα ἡ τῆς οὐσίας καὶ ἡ περὶ τούτων, ποτέρα κυριωτέρα καὶ προτέρα πέφυκεν αὐτῶν; καθόλου γὰρ μάλιστα καὶ πάντων ἀρχαὶ τὰ ἀξιώματά ἐστιν, εἴ τʼ ἐστὶ μὴ τοῦ φιλοσόφου, τίνος ἔσται περὶ αὐτῶν ἄλλου τὸ θεωρῆσαι τὸ ἀληθὲς καὶ ψεῦδος;—ὅλως τε τῶν οὐσιῶν πότερον μία πασῶν ἐστὶν ἢ πλείους ἐπιστῆμαι; εἰ μὲν οὖν μὴ μία, ποίας οὐσίας θετέον τὴν ἐπιστήμην ταύτην; τὸ δὲ μίαν πασῶν οὐκ εὔλογον· καὶ γὰρ ἂν ἀποδεικτικὴ μία περὶ πάντων εἴη τῶν συμβεβηκότων, εἴπερ πᾶσα ἀποδεικτικὴ περί τι ὑποκείμενον θεωρεῖ τὰ καθʼ αὑτὰ συμβεβηκότα ἐκ τῶν κοινῶν δοξῶν. περὶ οὖν τὸ αὐτὸ γένος τὰ συμβεβηκότα καθʼ αὑτὰ τῆς αὐτῆς ἐστὶ θεωρῆσαι ἐκ τῶν αὐτῶν δοξῶν. περί τε γὰρ ὃ μιᾶς καὶ ἐξ ὧν μιᾶς, εἴτε τῆς αὐτῆς εἴτε ἄλλης, ὥστε καὶ τὰ συμβεβηκότα, εἴθʼ αὗται θεωροῦσιν εἴτʼ ἐκ τούτων μία.—ἔτι δὲ πότερον περὶ τὰς οὐσίας μόνον ἡ θεωρία ἐστὶν ἢ καὶ περὶ τὰ συμβεβηκότα ταύταις; λέγω δʼ οἷον, εἰ τὸ στερεὸν οὐσία τίς ἐστι καὶ γραμμαὶ καὶ ἐπίπεδα, πότερον τῆς αὐτῆς ταῦτα γνωρίζειν ἐστὶν ἐπιστήμης καὶ τὰ συμβεβηκότα περὶ ἕκαστον γένος περὶ ὧν αἱ μαθηματικαὶ δεικνύουσιν, ἢ ἄλλης. εἰ μὲν γὰρ τῆς αὐτῆς, ἀποδεικτική τις ἂν εἴη καὶ ἡ τῆς οὐσίας, οὐ δοκεῖ δὲ τοῦ τί ἐστιν ἀπόδειξις εἶναι· εἰ δʼ ἑτέρας, τίς ἔσται ἡ θεωροῦσα περὶ τὴν οὐσίαν τὰ συμβεβηκότα; τοῦτο γὰρ ἀποδοῦναι παγχάλεπον.—ἔτι δὲ πότερον τὰς αἰσθητὰς οὐσίας μόνας εἶναι φατέον ἢ καὶ παρὰ ταύτας ἄλλας, καὶ πότερον μοναχῶς ἢ πλείω γένη τετύχηκεν ὄντα τῶν οὐσιῶν,

997bEidos'ların hangi anlamda sebep ve kendi başlarına ousia olduğunun söylendiğini, onlar hakkındaki ilk konuşmalarımızda anlattık. Bu görüş birçok bakımdan güçlük taşısa da en saçma yanı şudur: gökteki şeylerin yanında birtakım tabiatlar bulunduğunu söylemek, ama bunların duyulur şeylerle aynı olduğunu, yalnız birinin ezelî, ötekinin yok olucu olduğunu söylemek. Çünkü kendinde insan, kendinde at ve kendinde sağlık bulunduğunu söylerler, başka hiçbir şey eklemeden. Bu da tanrıların var olduğunu, ama insan biçiminde olduğunu söyleyenlerin yaptığına benzer: onlar ezelî insanlardan başka bir şey ortaya koymadılar, bunlar da eidos'ları ezelî duyulur şeylerden başka bir şey yapmıyor.

Ayrıca biri eidos'larla duyulur şeylerin yanında ara şeyleri de öne sürerse birçok aporia'yla karşılaşacaktır. Çünkü açıktır ki o zaman kendinde çizgilerin ve duyulur çizgilerin yanında başka çizgiler de olacaktır, öteki cinslerin her biri için de durum böyledir. Dolayısıyla astronomi de bu bilimlerden biri olduğuna göre, duyulur göğün yanında bir gök, bir güneş, bir ay ve gökteki öteki şeyler de olacaktır. Oysa buna nasıl inanmalı? Böyle bir göğün hareketsiz olması makul değildir, hareketli olması ise büsbütün imkânsızdır. Optiğin ve matematik bilimleri arasındaki harmoniğin konuları için de durum aynıdır; aynı sebeplerle bunların da duyulur şeylerin yanında var olması imkânsızdır. Çünkü ara duyulur şeyler ve ara hisler varsa, açıktır ki kendinde canlılarla yok olucu canlılar arasında ara canlılar da olacaktır.

Bu bilimlerin var olanlardan hangilerini konu edindiğini aramak gerektiği konusunda da aporia'ya düşülebilir. Eğer geometri yer ölçümünden yalnız şu bakımdan ayrılıyorsa: biri hissettiğimiz şeylerle, öteki hissedilmeyen şeylerle ilgiliyse, açıktır ki tıbbın ve öteki bilimlerin her birinin yanında da kendinde tıp ile bu tıp arasında bir ara bilim olacaktır. Oysa bu nasıl mümkün olabilir? Çünkü o zaman duyulur sağlık verici şeylerin ve kendinde sağlık verici olanın yanında başka sağlık verici şeyler de olurdu. Aynı zamanda yer ölçümünün duyulur ve yok olucu büyüklüklerle ilgili olduğu da doğru değildir, çünkü o zaman bu büyüklükler yok olunca o da yok olurdu.

Öte yandan astronomi de duyulur büyüklüklerle ya da bu gökle ilgili olamaz.

997b

οἷον οἱ λέγοντες τά τε εἴδη καὶ τὰ μεταξύ, περὶ ἃ τὰς μαθηματικὰς εἶναί φασιν ἐπιστήμας; ὡς μὲν οὖν λέγομεν τὰ εἴδη αἴτιά τε καὶ οὐσίας εἶναι καθʼ ἑαυτὰς εἴρηται ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις περὶ αὐτῶν· πολλαχῇ δὲ ἐχόντων δυσκολίαν, οὐθενὸς ἧττον ἄτοπον τὸ φάναι μὲν εἶναί τινας φύσεις παρὰ τὰς ἐν τῷ οὐρανῷ, ταύτας δὲ τὰς αὐτὰς φάναι τοῖς αἰσθητοῖς πλὴν ὅτι τὰ μὲν ἀΐδια τὰ δὲ φθαρτά. αὐτὸ γὰρ ἄνθρωπόν φασιν εἶναι καὶ ἵππον καὶ ὑγίειαν, ἄλλο δʼ οὐδέν, παραπλήσιον ποιοῦντες τοῖς θεοὺς μὲν εἶναι φάσκουσιν ἀνθρωποειδεῖς δέ· οὔτε γὰρ ἐκεῖνοι οὐδὲν ἄλλο ἐποίουν ἢ ἀνθρώπους ἀϊδίους, οὔθʼ οὗτοι τὰ εἴδη ἄλλʼ ἢ αἰσθητὰ ἀΐδια. ἔτι δὲ εἴ τις παρὰ τὰ εἴδη καὶ τὰ αἰσθητὰ τὰ μεταξὺ θήσεται, πολλὰς ἀπορίας ἕξει· δῆλον γὰρ ὡς ὁμοίως γραμμαί τε παρά τʼ αὐτὰς καὶ τὰς αἰσθητὰς ἔσονται καὶ ἕκαστον τῶν ἄλλων γενῶν· ὥστʼ ἐπείπερ ἡ ἀστρολογία μία τούτων ἐστίν, ἔσται τις καὶ οὐρανὸς παρὰ τὸν αἰσθητὸν οὐρανὸν καὶ ἥλιός τε καὶ σελήνη καὶ τἆλλα ὁμοίως τὰ κατὰ τὸν οὐρανόν. καίτοι πῶς δεῖ πιστεῦσαι τούτοις; οὐδὲ γὰρ ἀκίνητον εὔλογον εἶναι, κινούμενον δὲ καὶ παντελῶς ἀδύνατον· ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ὧν ἡ ὀπτικὴ πραγματεύεται καὶ ἡ ἐν τοῖς μαθήμασιν ἁρμονική· καὶ γὰρ ταῦτα ἀδύνατον εἶναι παρὰ τὰ αἰσθητὰ διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας· εἰ γὰρ ἔστιν αἰσθητὰ μεταξὺ καὶ αἰσθήσεις, δῆλον ὅτι καὶ ζῷα ἔσονται μεταξὺ αὐτῶν τε καὶ τῶν φθαρτῶν. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ περὶ ποῖα τῶν ὄντων δεῖ ζητεῖν ταύτας τὰς ἐπιστήμας. εἰ γὰρ τούτῳ διοίσει τῆς γεωδαισίας ἡ γεωμετρία μόνον, ὅτι ἡ μὲν τούτων ἐστὶν ὧν αἰσθανόμεθα ἡ δʼ οὐκ αἰσθητῶν, δῆλον ὅτι καὶ παρʼ ἰατρικὴν ἔσται τις ἐπιστήμη καὶ παρʼ ἑκάστην τῶν ἄλλων μεταξὺ αὐτῆς τε ἰατρικῆς καὶ τῆσδε τῆς ἰατρικῆς· καίτοι πῶς τοῦτο δυνατόν; καὶ γὰρ ἂν ὑγιείνʼ ἄττα εἴη παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ αὐτὸ τὸ ὑγιεινόν. ἅμα δὲ οὐδὲ τοῦτο ἀληθές, ὡς ἡ γεωδαισία τῶν αἰσθητῶν ἐστὶ μεγεθῶν καὶ φθαρτῶν· ἐφθείρετο γὰρ ἂν φθειρομένων.—ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῶν αἰσθητῶν ἂν εἴη μεγεθῶν οὐδὲ περὶ τὸν οὐρανὸν ἡ ἀστρολογία τόνδε.

998aÇünkü duyulur çizgiler geometricinin sözünü ettiği çizgiler gibi değildir; duyulur şeylerden hiçbiri bu anlamda düz ya da yuvarlak değildir. Protagoras'ın geometricileri çürütürken söylediği gibi, çember cetvele tek bir noktada değmez. Göğün hareketleri ve sarmalları da astronominin hakkında akıl yürüttüğü hareketlere benzemez, noktalar da yıldızlarla aynı tabiata sahip değildir. Bazıları ise eidos'larla duyulur şeyler arasındaki bu ara şeylerin var olduğunu, ama duyulur şeylerden ayrı değil onların içinde bulunduğunu söyler. Bu görüşün doğurduğu imkânsız sonuçların hepsini anlatmak uzun sürer; şunları incelemek yeterlidir. Yalnız bu ara şeylerin böyle olması makul değildir; açıktır ki eidos'lar da duyulur şeylerin içinde bulunabilirdi, çünkü ikisi de aynı akıl yürütmeye dayanır. Ayrıca iki katı cismin aynı yerde bulunması zorunlu olur; hareket eden duyulur şeylerin içinde bulunduklarına göre bunlar hareketsiz de olamaz. Genel olarak, biri neden bunların var olduğunu, ama duyulur şeylerin içinde var olduğunu öne sürsün? Çünkü daha önce söylediğimiz saçmalıkların aynısı ortaya çıkacaktır: göğün yanında bir gök daha olacak, yalnız ayrı değil aynı yerde; bu ise daha da imkânsızdır.

998a

οὔτε γὰρ αἱ αἰσθηταὶ γραμμαὶ τοιαῦταί εἰσιν οἵας λέγει ὁ γεωμέτρης (οὐθὲν γὰρ εὐθὺ τῶν αἰσθητῶν οὕτως οὐδὲ στρογγύλον· ἅπτεται γὰρ τοῦ κανόνος οὐ κατὰ στιγμὴν ὁ κύκλος ἀλλʼ ὥσπερ Πρωταγόρας ἔλεγεν ἐλέγχων τοὺς γεωμέτρας) , οὔθʼ αἱ κινήσεις καὶ ἕλικες τοῦ οὐρανοῦ ὅμοιαι περὶ ὧν ἡ ἀστρολογία ποιεῖται τοὺς λόγους, οὔτε τὰ σημεῖα τοῖς ἄστροις τὴν αὐτὴν ἔχει φύσιν. εἰσὶ δέ τινες οἵ φασιν εἶναι μὲν τὰ μεταξὺ ταῦτα λεγόμενα τῶν τε εἰδῶν καὶ τῶν αἰσθητῶν, οὐ μὴν χωρίς γε τῶν αἰσθητῶν ἀλλʼ ἐν τούτοις· οἷς τὰ συμβαίνοντα ἀδύνατα πάντα μὲν πλείονος λόγου διελθεῖν, ἱκανὸν δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα θεωρῆσαι. οὔτε γὰρ ἐπὶ τούτων εὔλογον ἔχειν οὕτω μόνον, ἀλλὰ δῆλον ὅτι καὶ τὰ εἴδη ἐνδέχοιτʼ ἂν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εἶναι (τοῦ γὰρ αὐτοῦ λόγου ἀμφότερα ταῦτά ἐστιν), ἔτι δὲ δύο στερεὰ ἐν τῷ αὐτῷ ἀναγκαῖον εἶναι τόπῳ, καὶ μὴ εἶναι ἀκίνητα ἐν κινουμένοις γε ὄντα τοῖς αἰσθητοῖς. ὅλως δὲ τίνος ἕνεκʼ ἄν τις θείη εἶναι μὲν αὐτά, εἶναι δʼ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς; ταὐτὰ γὰρ συμβήσεται ἄτοπα τοῖς προειρημένοις· ἔσται γὰρ οὐρανός τις παρὰ τὸν οὐρανόν, πλήν γʼ οὐ χωρὶς ἀλλʼ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ· ὅπερ ἐστὶν ἀδυνατώτερον.

998a153. Bölüm

Bu konularda, hakikate ulaşmak için ne öne sürmek gerektiği bakımından büyük bir aporia vardır. İlkeler hakkında da şu aporia vardır: cinsleri mi unsur ve ilke saymalıyız, yoksa daha çok, her şeyin içinde bulunan ve onu oluşturan ilk parçaları mı? Sözgelişi konuşma sesinin unsurları ve ilkeleri, ortak olan "ses" değil, seslerin bileşimine giren ilk öğeler gibi görünür. Geometrik önermelerin unsurları dediğimiz de, ispatları öteki önermelerin hepsinin ya da çoğunun ispatında yer alan önermelerdir. Ayrıca cisimler hakkında, unsurların birden çok olduğunu söyleyenler de bir olduğunu söyleyenler de, cisimlerin bileşimine giren ve onları oluşturan şeyleri ilke olarak görürler. Sözgelişi Empedokles ateşin, suyun ve onlarla birlikte sayılanların, var olan şeylerin içinde bulunup onları oluşturan unsurlar olduğunu söyler, ama bunları var olanların cinsleri olarak söylemez. Bunlara ek olarak, başka şeylerde de biri tabiatı incelemek isterse, sözgelişi bir yatağın tabiatını, onun hangi parçalardan oluştuğunu ve bunların nasıl bir araya getirildiğini bildiğinde tanır.

998a15

περί τε τούτων οὖν ἀπορία πολλὴ πῶς δεῖ θέμενον τυχεῖν τῆς ἀληθείας, καὶ περὶ τῶν ἀρχῶν πότερον δεῖ τὰ γένη στοιχεῖα καὶ ἀρχὰς ὑπολαμβάνειν ἢ μᾶλλον ἐξ ὧν ἐνυπαρχόντων ἐστὶν ἕκαστον πρώτων, οἷον φωνῆς στοιχεῖα καὶ ἀρχαὶ δοκοῦσιν εἶναι ταῦτʼ ἐξ ὧν σύγκεινται αἱ φωναὶ πρώτων, ἀλλʼ οὐ τὸ κοινὸν ἡ φωνή· καὶ τῶν διαγραμμάτων ταῦτα στοιχεῖα λέγομεν ὧν αἱ ἀποδείξεις ἐνυπάρχουσιν ἐν ταῖς τῶν ἄλλων ἀποδείξεσιν ἢ πάντων ἢ τῶν πλείστων, ἔτι δὲ τῶν σωμάτων καὶ οἱ πλείω λέγοντες εἶναι στοιχεῖα καὶ οἱ ἕν, ἐξ ὧν σύγκειται καὶ ἐξ ὧν συνέστηκεν ἀρχὰς λέγουσιν εἶναι, οἷον Ἐμπεδοκλῆς πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ τὰ μετὰ τούτων στοιχεῖά φησιν εἶναι ἐξ ὧν ἐστὶ τὰ ὄντα ἐνυπαρχόντων, ἀλλʼ οὐχ ὡς γένη λέγει ταῦτα τῶν ὄντων. πρὸς δὲ τούτοις καὶ τῶν ἄλλων εἴ τις ἐθέλει τὴν φύσιν ἀθρεῖν,

998bBu akıl yürütmelere bakılırsa ilkeler var olanların cinsleri olamaz. Öte yandan her şeyi tariflerle tanıyorsak ve cinsler tariflerin ilkeleriyse, cinslerin tarif edilen şeylerin de ilkeleri olması zorunludur. Var olanların epistēmē'sini edinmek, onların adlarını aldıkları türlerin epistēmē'sini edinmekse, türlerin ilkeleri de cinslerdir. Unsur olarak bir'i, varlık'ı ya da büyük ve küçük'ü öne sürenlerden bazılarının da bunları cins olarak kullandığı görülüyor.

Ama ilkeleri her iki şekilde birden söylemek de mümkün değildir. Çünkü ousia'nın logosu birdir; oysa cinsler yoluyla yapılan tarif ile bir şeyi içinde bulunan parçalarıyla anlatan tarif farklı olacaktır.

Bunlara ek olarak, cinsler en çok ilke olsalar bile, cinslerin ilklerini mi ilke saymalıyız, yoksa bölünemeyenlere en son yüklenenleri mi? Bu da tartışmalıdır. Eğer küllî olanlar daima daha çok ilkeyse, açıktır ki cinslerin en yükseği ilkedir, çünkü bunlar her şeye yüklenir. O halde var olanların ilkeleri ilk cinsler kadar olacaktır; dolayısıyla varlık ve bir de ilke ve ousia olacaktır, çünkü var olan her şeye en çok yüklenenler bunlardır. Ama ne bir ne de varlık, var olanların tek bir cinsi olabilir. Çünkü her cinsin ayırımlarının hem var olması hem de her birinin bir olması zorunludur; oysa ne cinsin türlerinin kendi ayırımlarına yüklenmesi ne de cinsin kendi türleri olmaksızın ayırımlara yüklenmesi mümkündür. Dolayısıyla bir ya da varlık bir cinsse, hiçbir ayırım ne var olur ne de bir olur. Ama cins değillerse, ilkeler cinsler olduğuna göre, ilke de olmazlar. Ayrıca ayırımlarla birlikte alınan ara terimler de bölünemeyenlere kadar cins olacaktır; oysa şimdi bazılarının cins olduğu kabul edilir, bazılarının edilmez. Bunlara ek olarak ayırımlar cinslerden de daha çok ilke olurdu; ayırımlar da ilke iseler, ilkeler âdeta sonsuz sayıda olur, hele biri ilk cinsi ilke olarak koyarsa.

998b

οἷον κλίνην ἐξ ὧν μορίων συνέστηκε καὶ πῶς συγκειμένων, τότε γνωρίζει τὴν φύσιν αὐτῆς.—ἐκ μὲν οὖν τούτων τῶν λόγων οὐκ ἂν εἴησαν αἱ ἀρχαὶ τὰ γένη τῶν ὄντων· εἰ δʼ ἕκαστον μὲν γνωρίζομεν διὰ τῶν ὁρισμῶν, ἀρχαὶ δὲ τὰ γένη τῶν ὁρισμῶν εἰσίν, ἀνάγκη καὶ τῶν ὁριστῶν ἀρχὰς εἶναι τὰ γένη. κἂν εἰ ἔστι τὴν τῶν ὄντων λαβεῖν ἐπιστήμην τὸ τῶν εἰδῶν λαβεῖν καθʼ ἃ λέγονται τὰ ὄντα, τῶν γε εἰδῶν ἀρχαὶ τὰ γένη εἰσίν. φαίνονται δέ τινες καὶ τῶν λεγόντων στοιχεῖα τῶν ὄντων τὸ ἓν ἢ τὸ ὂν ἢ τὸ μέγα καὶ μικρὸν ὡς γένεσιν αὐτοῖς χρῆσθαι.—ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἀμφοτέρως γε οἷόν τε λέγειν τὰς ἀρχάς. ὁ μὲν γὰρ λόγος τῆς οὐσίας εἷς· ἕτερος δʼ ἔσται ὁ διὰ τῶν γενῶν ὁρισμὸς καὶ ὁ λέγων ἐξ ὧν ἔστιν ἐνυπαρχόντων.—πρὸς δὲ τούτοις εἰ καὶ ὅτι μάλιστα ἀρχαὶ τὰ γένη εἰσί, πότερον δεῖ νομίζειν τὰ πρῶτα τῶν γενῶν ἀρχὰς ἢ τὰ ἔσχατα κατηγορούμενα ἐπὶ τῶν ἀτόμων; καὶ γὰρ τοῦτο ἔχει ἀμφισβήτησιν. εἰ μὲν γὰρ ἀεὶ τὰ καθόλου μᾶλλον ἀρχαί, φανερὸν ὅτι τὰ ἀνωτάτω τῶν γενῶν· ταῦτα γὰρ λέγεται κατὰ πάντων. τοσαῦται οὖν ἔσονται ἀρχαὶ τῶν ὄντων ὅσαπερ τὰ πρῶτα γένη, ὥστʼ ἔσται τό τε ὂν καὶ τὸ ἓν ἀρχαὶ καὶ οὐσίαι· ταῦτα γὰρ κατὰ πάντων μάλιστα λέγεται τῶν ὄντων. οὐχ οἷόν τε δὲ τῶν ὄντων ἓν εἶναι γένος οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ὄν· ἀνάγκη μὲν γὰρ τὰς διαφορὰς ἑκάστου γένους καὶ εἶναι καὶ μίαν εἶναι ἑκάστην, ἀδύνατον δὲ κατηγορεῖσθαι ἢ τὰ εἴδη τοῦ γένους ἐπὶ τῶν οἰκείων διαφορῶν ἢ τὸ γένος ἄνευ τῶν αὐτοῦ εἰδῶν, ὥστʼ εἴπερ τὸ ἓν γένος ἢ τὸ ὄν, οὐδεμία διαφορὰ οὔτε ὂν οὔτε ἓν ἔσται. ἀλλὰ μὴν εἰ μὴ γένη, οὐδʼ ἀρχαὶ ἔσονται, εἴπερ ἀρχαὶ τὰ γένη. ἔτι καὶ τὰ μεταξὺ συλλαμβανόμενα μετὰ τῶν διαφορῶν ἔσται γένη μέχρι τῶν ἀτόμων (νῦν δὲ τὰ μὲν δοκεῖ τὰ δʼ οὐ δοκει)· πρὸς δὲ τούτοις ἔτι μᾶλλον αἱ διαφοραὶ ἀρχαὶ ἢ τὰ γένη· εἰ δὲ καὶ αὗται ἀρχαί, ἄπειροι ὡς εἰπεῖν ἀρχαὶ γίγνονται, ἄλλως τε κἄν τις τὸ πρῶτον γένος ἀρχὴν τιθῇ.

999aÖte yandan bir daha çok ilke niteliği taşıyorsa, bir de bölünmez olansa, bölünmez olan her şey de ya kemiyet ya da tür bakımından bölünmezse ve tür bakımından olan önceyse, cinsler de türlere bölünebiliyorsa, o zaman en son yüklenen daha çok bir olurdu; çünkü insan, tek tek insanların cinsi değildir. Ayrıca önce ve sonranın bulunduğu şeylerde, bunlara yüklenen şeyin bunlardan ayrı olarak var olması mümkün değildir. Sözgelişi sayıların ilki ikilikse, sayıların türlerinden ayrı bir sayı olmayacaktır; aynı şekilde şekillerin türlerinden ayrı bir şekil de olmayacaktır. Bunlarda cinsler türlerden ayrı değilse, öteki şeylerde hiç olmaz; çünkü cinslerin en çok bunlarda bulunduğu kabul edilir. Bölünemeyenlerde ise biri önce, öteki sonra değildir. Ayrıca birinin daha iyi, ötekinin daha kötü olduğu yerde daha iyi olan daima öncedir; dolayısıyla bunların da cinsi olamaz.

Bu düşüncelere bakılırsa, bölünemeyenlere yüklenenler cinslerden daha çok ilke gibi görünüyor. Ama öte yandan bunları hangi anlamda ilke saymak gerektiğini söylemek de kolay değildir. Çünkü ilkenin ve sebebin, ilkesi olduğu şeylerin yanında var olması ve onlardan ayrılabilmesi gerekir. Peki biri, küllî olarak ve her şeye yüklendiği için değilse, böyle bir şeyin cüzî olanın yanında var olduğunu neden düşünsün? Ama bu sebeple düşünülüyorsa, daha küllî olanları daha çok ilke saymak gerekir; dolayısıyla ilkeler ilk cinsler olur.

999a

ἀλλὰ μὴν καὶ εἰ μᾶλλόν γε ἀρχοειδὲς τὸ ἕν ἐστιν, ἓν δὲ τὸ ἀδιαίρετον, ἀδιαίρετον δὲ ἅπαν ἢ κατὰ τὸ ποσὸν ἢ κατʼ εἶδος, πρότερον δὲ τὸ κατʼ εἶδος, τὰ δὲ γένη διαιρετὰ εἰς εἴδη, μᾶλλον ἂν ἓν τὸ ἔσχατον εἴη κατηγορούμενον· οὐ γάρ ἐστι γένος ἅνθρωπος τῶν τινῶν ἀνθρώπων. ἔτι ἐν οἷς τὸ πρότερον καὶ ὕστερόν ἐστιν, οὐχ οἷόν τε τὸ ἐπὶ τούτων εἶναί τι παρὰ ταῦτα (οἷον εἰ πρώτη τῶν ἀριθμῶν ἡ δυάς, οὐκ ἔσται τις ἀριθμὸς παρὰ τὰ εἴδη τῶν ἀριθμῶν· ὁμοίως δὲ οὐδὲ σχῆμα παρὰ τὰ εἴδη τῶν σχημάτων· εἰ δὲ μὴ τούτων, σχολῇ τῶν γε ἄλλων ἔσται τὰ γένη παρὰ τὰ εἴδη· τούτων γὰρ δοκεῖ μάλιστα εἶναι γένη)· ἐν δὲ τοῖς ἀτόμοις οὐκ ἔστι τὸ μὲν πρότερον τὸ δʼ ὕστερον. ἔτι ὅπου τὸ μὲν βέλτιον τὸ δὲ χεῖρον, ἀεὶ τὸ βέλτιον πρότερον· ὥστʼ οὐδὲ τούτων ἂν εἴη γένος.—ἐκ μὲν οὖν τούτων μᾶλλον φαίνεται τὰ ἐπὶ τῶν ἀτόμων κατηγορούμενα ἀρχαὶ εἶναι τῶν γενῶν· πάλιν δὲ πῶς αὖ δεῖ ταύτας ἀρχὰς ὑπολαβεῖν οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν. τὴν μὲν γὰρ ἀρχὴν δεῖ καὶ τὴν αἰτίαν εἶναι παρὰ τὰ πράγματα ὧν ἀρχή, καὶ δύνασθαι εἶναι χωριζομένην αὐτῶν· τοιοῦτον δέ τι παρὰ τὸ καθʼ ἕκαστον εἶναι διὰ τί ἄν τις ὑπολάβοι, πλὴν ὅτι καθόλου κατηγορεῖται καὶ κατὰ πάντων; ἀλλὰ μὴν εἰ διὰ τοῦτο, τὰ μᾶλλον καθόλου μᾶλλον θετέον ἀρχάς· ὥστε ἀρχαὶ τὰ πρῶτʼ ἂν εἴησαν γένη.

999a204. Bölüm

Bunlarla bağlantılı bir aporia daha vardır; hepsinin en zoru ve incelenmesi en zorunlu olanıdır, şimdi söz de ona gelmiştir. Eğer cüzî şeylerin yanında hiçbir şey yoksa ve cüzî şeyler sonsuz sayıdaysa, sonsuz şeylerin epistēmē'si nasıl edinilebilir? Çünkü her şeyi, bir ve aynı bir şey olduğu ölçüde ve ona küllî bir şey ait olduğu ölçüde tanırız. Öte yandan bu zorunluysa ve cüzî şeylerin yanında bir şeyin var olması gerekiyorsa, cinslerin, ya en son olanların ya da ilk olanların, cüzî şeylerin yanında var olması zorunlu olurdu; bunun imkânsız olduğunu ise az önce tartıştık. Ayrıca maddeye bir şey yüklendiğinde ortaya çıkan bileşik bütünün yanında bir şey bulunduğunu kabul etsek bile, böyle bir şey varsa her şeyin yanında mı bulunmalıdır, yoksa bazılarının yanında bulunup bazılarının yanında bulunmamalı mıdır, yoksa hiçbirinin yanında bulunmamalı mıdır?

999a20

ἔστι δʼ ἐχομένη τε τούτων ἀπορία καὶ πασῶν χαλεπωτάτη καὶ ἀναγκαιοτάτη θεωρῆσαι, περὶ ἧς ὁ λόγος ἐφέστηκε νῦν. εἴτε γὰρ μὴ ἔστι τι παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα, τὰ δὲ καθʼ ἕκαστα ἄπειρα, τῶν δʼ ἀπείρων πῶς ἐνδέχεται λαβεῖν ἐπιστήμην; ᾗ γὰρ ἕν τι καὶ ταὐτόν, καὶ ᾗ καθόλου τι ὑπάρχει, ταύτῃ πάντα γνωρίζομεν.—ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ δεῖ τι εἶναι παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα, ἀναγκαῖον ἂν εἴη τὰ γένη εἶναι παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα, ἤτοι τὰ ἔσχατα ἢ τὰ πρῶτα· τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον ἄρτι διηπορήσαμεν.—ἔτι εἰ ὅτι μάλιστα ἔστι τι παρὰ τὸ σύνολον ὅταν κατηγορηθῇ τι τῆς ὕλης, πότερον, εἰ ἔστι, παρὰ πάντα δεῖ εἶναί τι, ἢ παρὰ μὲν ἔνια εἶναι παρὰ δʼ ἔνια μὴ εἶναι, ἢ παρʼ οὐδέν;

999bCüzî şeylerin yanında hiçbir şey yoksa, düşünülür hiçbir şey olmaz, her şey duyulur olur ve, biri hissin epistēmē olduğunu söylemedikçe, hiçbir şeyin epistēmē'si olmaz. Ayrıca ezelî ve hareketsiz hiçbir şey de olmaz, çünkü duyulur şeylerin hepsi yok olur ve hareket halindedir. Ama ezelî hiçbir şey yoksa oluş da mümkün değildir. Çünkü meydana gelen bir şeyin ve onun kendisinden meydana geldiği bir şeyin bulunması ve bu dizinin son teriminin meydana gelmemiş olması zorunludur; madem dizi bir yerde durur ve var olmayandan bir şeyin meydana gelmesi imkânsızdır. Ayrıca oluş ve hareket varsa bir sınırın da bulunması zorunludur. Çünkü hiçbir hareket sonsuz değildir, her hareketin bir gayesi vardır; meydana gelmesi imkânsız olan şey meydana gelmekte de olamaz; meydana gelmiş olanın ise meydana geldiği ilk anda var olması zorunludur. Ayrıca madde meydana gelmemiş olduğu için varsa, maddenin bir gün dönüştüğü şeyin, yani ousia'nın var olması çok daha makuldür; çünkü ne o ne de bu olursa hiçbir şey olmaz. Bu imkânsız olduğuna göre, bileşik bütünün yanında bir şeyin, yani biçimin ve eidos'un var olması zorunludur.

Ama biri bunu öne sürerse, bunu hangi şeyler için öne sürüp hangileri için sürmeyeceği bir aporia olur. Her şey için öne sürülemeyeceği açıktır; tek tek evlerin yanında bir ev bulunduğunu öne sürmezdik. Buna ek olarak, bütün şeylerin, sözgelişi bütün insanların ousia'sı bir mi olacak? Ama bu saçmadır, çünkü ousia'sı bir olan şeylerin hepsi birdir. Peki çok ve farklı mı olacak? Bu da akla aykırıdır. Aynı zamanda madde nasıl bunların her biri oluyor ve bileşik bütün nasıl bu ikisi birden oluyor?

İlkeler hakkında şu aporia'ya da düşülebilir. Eğer tür bakımından birseler, hiçbir şey sayıca bir olmaz, bir'in kendisi de varlığın kendisi de. Hepsine yüklenen bir şey olmazsa, bilmek nasıl mümkün olacak? Öte yandan ilkelerin her biri sayıca birse ve duyulur şeylerde olduğu gibi farklı şeylerin farklı ilkeleri yoksa (sözgelişi şu hece tür bakımından aynı olduğu yerde ilkeleri de tür bakımından aynıdır, ama bu ilkeler sayıca farklı olarak bulunurlar), yani böyle değil de var olanların ilkeleri sayıca birse, unsurların yanında başka hiçbir şey olmayacaktır. Çünkü sayıca bir demekle cüzî demek arasında hiçbir fark yoktur: cüzî derken sayıca bir olanı, küllî derken de bunlara yüklenen şeyi kastederiz.

999b

εἰ μὲν οὖν μηδέν ἐστι παρὰ τὰ καθʼ ἕκαστα, οὐθὲν ἂν εἴη νοητὸν ἀλλὰ πάντα αἰσθητὰ καὶ ἐπιστήμη οὐδενός, εἰ μή τις εἶναι λέγει τὴν αἴσθησιν ἐπιστήμην. ἔτι δʼ οὐδʼ ἀΐδιον οὐθὲν οὐδʼ ἀκίνητον (τὰ γὰρ αἰσθητὰ πάντα φθείρεται καὶ ἐν κινήσει ἐστίν)· ἀλλὰ μὴν εἴ γε ἀΐδιον μηθέν ἐστιν, οὐδὲ γένεσιν εἶναι δυνατόν. ἀνάγκη γὰρ εἶναί τι τὸ γιγνόμενον καὶ ἐξ οὗ γίγνεται καὶ τούτων τὸ ἔσχατον ἀγένητον, εἴπερ ἵσταταί τε καὶ ἐκ μὴ ὄντος γενέσθαι ἀδύνατον· ἔτι δὲ γενέσεως οὔσης καὶ κινήσεως ἀνάγκη καὶ πέρας εἶναι (οὔτε γὰρ ἄπειρός ἐστιν οὐδεμία κίνησις ἀλλὰ πάσης ἔστι τέλος, γίγνεσθαί τε οὐχ οἷόν τε τὸ ἀδύνατον γενέσθαι· τὸ δὲ γεγονὸς ἀνάγκη εἶναι ὅτε πρῶτον γέγονεν)· ἔτι δʼ εἴπερ ἡ ὕλη ἔστι διὰ τὸ ἀγένητος εἶναι, πολὺ ἔτι μᾶλλον εὔλογον εἶναι τὴν οὐσίαν, ὅ ποτε ἐκείνη γίγνεται· εἰ γὰρ μήτε τοῦτο ἔσται μήτε ἐκείνη, οὐθὲν ἔσται τὸ παράπαν, εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, ἀνάγκη τι εἶναι παρὰ τὸ σύνολον, τὴν μορφὴν καὶ τὸ εἶδος.—εἰ δʼ αὖ τις τοῦτο θήσει, ἀπορία ἐπὶ τίνων τε θήσει τοῦτο καὶ ἐπὶ τίνων οὔ. ὅτι μὲν γὰρ ἐπὶ πάντων οὐχ οἷόν τε, φανερόν· οὐ γὰρ ἂν θείημεν εἶναί τινα οἰκίαν παρὰ τὰς τινὰς οἰκίας. πρὸς δὲ τούτοις πότερον ἡ οὐσία μία πάντων ἔσται, οἷον τῶν ἀνθρώπων; ἀλλʼ ἄτοπον· ἓν γὰρ πάντα ὧν ἡ οὐσία μία. ἀλλὰ πολλὰ καὶ διάφορα; ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἄλογον. ἅμα δὲ καὶ πῶς γίγνεται ἡ ὕλη τούτων ἕκαστον καὶ ἔστι τὸ σύνολον ἄμφω ταῦτα;—ἔτι δὲ περὶ τῶν ἀρχῶν καὶ τόδε ἀπορήσειεν ἄν τις. εἰ μὲν γὰρ εἴδει εἰσὶν ἕν, οὐθὲν ἔσται ἀριθμῷ ἕν, οὐδʼ αὐτὸ τὸ ἓν καὶ τὸ ὄν· καὶ τὸ ἐπίστασθαι πῶς ἔσται, εἰ μή τι ἔσται ἓν ἐπὶ πάντων;—ἀλλὰ μὴν εἰ ἀριθμῷ ἓν καὶ μία ἑκάστη τῶν ἀρχῶν, καὶ μὴ ὥσπερ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ἄλλαι ἄλλων (οἷον τῆσδε τῆς συλλαβῆς τῷ εἴδει τῆς αὐτῆς οὔσης καὶ αἱ ἀρχαὶ εἴδει αἱ αὐταί· καὶ γὰρ αὗται ὑπάρχουσιν ἀριθμῷ ἕτεραι),—εἰ δὲ μὴ οὕτως ἀλλʼ αἱ τῶν ὄντων ἀρχαὶ ἀριθμῷ ἕν εἰσιν, οὐκ ἔσται παρὰ τὰ στοιχεῖα οὐθὲν ἕτερον· τὸ γὰρ ἀριθμῷ ἓν ἢ τὸ καθʼ ἕκαστον λέγειν διαφέρει οὐθέν· οὕτω γὰρ λέγομεν τὸ καθʼ ἕκαστον, τὸ ἀριθμῷ ἕν, καθόλου δὲ τὸ ἐπὶ τούτων.

1000aNasıl ki konuşma sesinin unsurları sayıca belirli olsaydı, bütün harflerin sayısının unsurların sayısı kadar olması zorunlu olurdu; iki ya da daha çok aynı harf bulunmazdı.

Bugünküler gibi öncekilerin de üzerinde durmadan bıraktıkları, hiçbirinden aşağı kalmayan bir aporia daha vardır: yok olan şeylerle yok olmayan şeylerin ilkeleri aynı mıdır, farklı mı? Eğer aynıysa, nasıl oluyor da bazı şeyler yok olucu, bazıları yok olmaz; bunun sebebi ne? Hesiodos ve ardılları, bütün teologlar gibi, yalnız kendilerini inandıracak olanla ilgilendiler, bizi umursamadılar. İlkeleri tanrılar yapıp her şeyin tanrılardan meydana geldiğini söylerken, nektar ve ambrosiadan tatmamış olanların ölümlü olduğunu söylerler; açıktır ki bu adları yalnız kendilerinin bildiği şeyler olarak kullanıyorlar. Oysa bu sebeplerin nasıl iş gördüğü hakkında söyledikleri bizim kavrayışımızı aşar. Çünkü tanrılar nektara ve ambrosiaya haz için dokunuyorlarsa, nektar ve ambrosia onların var olmasının hiç de sebebi değildir; var olmak için dokunuyorlarsa, besine muhtaç oldukları halde nasıl ezelî olabilirler? Ama mitler yoluyla bilgelik taslayanları ciddiyetle incelemeye değmez. İspat yoluyla konuşanlara ise sorup soruşturmak gerekir: var olanlar aynı şeylerden meydana geldikleri halde neden bazıları tabiatça ezelîdir, bazıları ise yok olur? Bunun ne bir sebebini söylüyorlar ne de böyle olmasının makul olduğunu gösteriyorlar; demek ki bunların ilkeleri ve sebepleri aynı olamaz. Nitekim kendi kendisiyle en tutarlı konuştuğu düşünülebilecek kişi, Empedokles de aynı duruma düşmüştür. O, neikos'u yok oluşun sebebi olan bir ilke olarak koyar; ama neikos'un da bir'in dışında her şeyi meydana getirdiği düşünülebilir, çünkü tanrı dışında her şey ondan meydana gelir. Nitekim şöyle der:

var olmuş, var olan ve bundan sonra var olacak olan her şey bunlardan: ağaçlar fışkırdı, erkekler ve kadınlar, yabani hayvanlar, kuşlar ve suda beslenen balıklar, ve uzun ömürlü tanrılar da.

Bu, bu dizeler olmadan da açıktır:

1000a

ὥσπερ οὖν εἰ τὰ τῆς φωνῆς ἀριθμῷ ἦν στοιχεῖα ὡρισμένα, ἀναγκαῖον ἦν ἂν τοσαῦτα εἶναι τὰ πάντα γράμματα ὅσαπερ τὰ στοιχεῖα, μὴ ὄντων γε δύο τῶν αὐτῶν μηδὲ πλειόνων. οὐθενὸς δʼ ἐλάττων ἀπορία παραλέλειπται καὶ τοῖς νῦν καὶ τοῖς πρότερον, πότερον αἱ αὐταὶ τῶν φθαρτῶν καὶ τῶν ἀφθάρτων ἀρχαί εἰσιν ἢ ἕτεραι. εἰ μὲν γὰρ αἱ αὐταί, πῶς τὰ μὲν φθαρτὰ τὰ δὲ ἄφθαρτα, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν; οἱ μὲν οὖν περὶ Ἡσίοδον καὶ πάντες ὅσοι θεολόγοι μόνον ἐφρόντισαν τοῦ πιθανοῦ τοῦ πρὸς αὑτούς, ἡμῶν δʼ ὠλιγώρησαν (θεοὺς γὰρ ποιοῦντες τὰς ἀρχὰς καὶ ἐκ θεῶν γεγονέναι, τὰ μὴ γευσάμενα τοῦ νέκταρος καὶ τῆς ἀμβροσίας θνητὰ γενέσθαι φασίν, δῆλον ὡς ταῦτα τὰ ὀνόματα γνώριμα λέγοντες αὑτοῖς· καίτοι περὶ αὐτῆς τῆς προσφορᾶς τῶν αἰτίων τούτων ὑπὲρ ἡμᾶς εἰρήκασιν· εἰ μὲν γὰρ χάριν ἡδονῆς αὐτῶν θιγγάνουσιν, οὐθὲν αἴτια τοῦ εἶναι τὸ νέκταρ καὶ ἡ ἀμβροσία, εἰ δὲ τοῦ εἶναι, πῶς ἂν εἶεν ἀΐδιοι δεόμενοι τροφῆς)·—ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν μυθικῶς σοφιζομένων οὐκ ἄξιον μετὰ σπουδῆς σκοπεῖν· παρὰ δὲ τῶν διʼ ἀποδείξεως λεγόντων δεῖ πυνθάνεσθαι διερωτῶντας τί δή ποτʼ ἐκ τῶν αὐτῶν ὄντα τὰ μὲν ἀΐδια τὴν φύσιν ἐστὶ τὰ δὲ φθείρεται τῶν ὄντων. ἐπεὶ δὲ οὔτε αἰτίαν λέγουσιν οὔτε εὔλογον οὕτως ἔχειν, δῆλον ὡς οὐχ αἱ αὐταὶ ἀρχαὶ οὐδὲ αἰτίαι αὐτῶν ἂν εἶεν. καὶ γὰρ ὅνπερ οἰηθείη λέγειν ἄν τις μάλιστα ὁμολογουμένως αὑτῷ, Ἐμπεδοκλῆς, καὶ οὗτος ταὐτὸν πέπονθεν· τίθησι μὲν γὰρ ἀρχήν τινα αἰτίαν τῆς φθορᾶς τὸ νεῖκος, δόξειε δʼ ἂν οὐθὲν ἧττον καὶ τοῦτο γεννᾶν ἔξω τοῦ ἑνός· ἅπαντα γὰρ ἐκ τούτου τἆλλά ἐστι πλὴν ὁ θεός. λέγει γοῦν / ἐξ ὧν πάνθʼ ὅσα τʼ ἦν ὅσα τʼ ἔσθʼ ὅσα τʼ ἔσται ὀπίσσω, / δένδρεά τʼ ἐβλάστησε καὶ ἀνέρες ἠδὲ γυναῖκες, / θῆρές τʼ οἰωνοί τε καὶ ὑδατοθρέμμονες ἰχθῦς, / καί τε θεοὶ δολιχαίωνες. καὶ χωρὶς δὲ τούτων δῆλον·

1000bÇünkü neikos şeylerde bulunmasaydı, onun dediği gibi her şey bir olurdu; zira şeyler bir araya geldiğinde,

o zaman Çekişme en uca çekilip duruyordu.

Bu yüzden onun görüşüne göre en mesut tanrı ötekilerden daha az bilir; çünkü her şeyi tanımaz: neikos'u kendisinde taşımaz, bilgi ise benzerin benzerle bilinmesidir.

Zira toprakla, der, toprağı görürüz, suyla suyu, aithērle ilâhî aithēri, ateşle de yakıp yok eden ateşi, sevgiyle (storgē) sevgiyi, acıklı çekişmeyle de çekişmeyi.

Ama sözün başladığı yere dönersek, şu kadarı açıktır: onun görüşünde neikos, yok oluşun sebebi olduğu kadar varlığın da sebebidir. Aynı şekilde Sevgi de yalnız varlığın sebebi değildir, çünkü şeyleri bir'de toplayarak ötekileri yok eder. Aynı zamanda değişmenin kendisinin de, böyle tabiatta olduğundan başka hiçbir sebebini söylemez:

Ama ne zaman ki büyük Çekişme uzuvlarda beslenip serpildi ve zaman dolunca şereflere doğru atıldı, ki bu, ikisine sırayla, geniş bir yeminle tayin edilmiştir,

Bunu, değişmek zorunluymuş gibi söyler; ama bu zorunluluğun hiçbir sebebini göstermez. Yine de şu kadarını yalnız o tutarlı söyler: var olanların bazılarını yok olucu, bazılarını yok olmaz yapmaz; unsurlar dışında her şeyi yok olucu yapar. Şimdi sözünü ettiğimiz aporia ise şudur: aynı şeylerden meydana geliyorlarsa, neden bazıları yok olur da bazıları olmaz? İlkelerin aynı olamayacağı konusunda bu kadarı yeter. İlkeler farklıysa, bir aporia şudur: bunlar da yok olmaz mı olacak, yoksa yok olucu mu? Yok olucularsa, açıktır ki bunların da bir şeylerden oluşması zorunludur, çünkü her şey kendisini oluşturan şeylere ayrışarak yok olur. Dolayısıyla ilkelerden önce başka ilkeler olur; bu ise imkânsızdır, dizi ister bir yerde dursun ister sonsuza gitsin. Ayrıca ilkeler ortadan kalkacaksa yok olucu şeyler nasıl var olacak? Yok olmazlarsa, neden bazı yok olmaz ilkelerden yok olucu şeyler, ötekilerden de yok olmaz şeyler meydana gelsin? Bu makul değildir; ya imkânsızdır ya da uzun bir açıklama gerektirir. Ayrıca kimse farklı ilkeler öne sürmeye girişmemiştir bile; hepsi her şeyin ilkelerinin aynı olduğunu söyler.

1000b

εἰ γὰρ μὴ ἦν ἐν τοῖς πράγμασιν, ἓν ἂν ἦν ἅπαντα, ὡς φησίν· ὅταν γὰρ συνέλθῃ, / τότε δʼ ἔσχατον ἵστατο νεῖκος. διὸ καὶ συμβαίνει αὐτῷ τὸν εὐδαιμονέστατον θεὸν ἧττον φρόνιμον εἶναι τῶν ἄλλων· οὐ γὰρ γνωρίζει ἅπαντα· τὸ γὰρ νεῖκος οὐκ ἔχει, ἡ δὲ γνῶσις τοῦ ὁμοίου τῷ ὁμοίῳ. / γαίῃ μὲν γάρ, (φησί,) γαῖαν ὀπώπαμεν, ὕδατι δʼ ὕδωρ, / αἰθέρι δʼ αἰθέρα δῖον, ἀτὰρ πυρὶ πῦρ ἀΐδηλον, / στοργὴν δὲ στοργῇ, νεῖκος δέ τε νείκεϊ λυγρῷ. ἀλλʼ ὅθεν δὴ ὁ λόγος, τοῦτό γε φανερόν, ὅτι συμβαίνει αὐτῷ τὸ νεῖκος μηθὲν μᾶλλον φθορᾶς ἢ τοῦ εἶναι αἴτιον· ὁμοίως δʼ οὐδʼ ἡ φιλότης τοῦ εἶναι, συνάγουσα γὰρ εἰς τὸ ἓν φθείρει τὰ ἄλλα. καὶ ἅμα δὲ αὐτῆς τῆς μεταβολῆς αἴτιον οὐθὲν λέγει ἀλλʼ ἢ ὅτι οὕτως πέφυκεν· / ἀλλʼ ὅτε δὴ μέγα νεῖκος ἐνὶ μελέεσσιν ἐθρέφθη, / εἰς τιμάς τʼ ἀνόρουσε τελειομένοιο χρόνοιο / ὅς σφιν ἀμοιβαῖος πλατέος παρʼ ἐλήλαται ὅρκου· ὡς ἀναγκαῖον μὲν ὂν μεταβάλλειν· αἰτίαν δὲ τῆς ἀνάγκης οὐδεμίαν δηλοῖ. ἀλλʼ ὅμως τοσοῦτόν γε μόνος λέγει ὁμολογουμένως· οὐ γὰρ τὰ μὲν φθαρτὰ τὰ δὲ ἄφθαρτα ποιεῖ τῶν ὄντων ἀλλὰ πάντα φθαρτὰ πλὴν τῶν στοιχείων. ἡ δὲ νῦν λεγομένη ἀπορία ἐστὶ διὰ τί τὰ μὲν τὰ δʼ οὔ, εἴπερ ἐκ τῶν αὐτῶν ἐστίν.—ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἂν εἴησαν αἱ αὐταὶ ἀρχαί, τοσαῦτα εἰρήσθω· εἰ δὲ ἕτεραι ἀρχαί, μία μὲν ἀπορία πότερον ἄφθαρτοι καὶ αὗται ἔσονται ἢ φθαρταί· εἰ μὲν γὰρ φθαρταί, δῆλον ὡς ἀναγκαῖον καὶ ταύτας ἔκ τινων εἶναι (πάντα γὰρ φθείρεται εἰς ταῦτʼ ἐξ ὧν ἔστιν), ὥστε συμβαίνει τῶν ἀρχῶν ἑτέρας ἀρχὰς εἶναι προτέρας, τοῦτο δʼ ἀδύνατον, καὶ εἰ ἵσταται καὶ εἰ βαδίζει εἰς ἄπειρον· ἔτι δὲ πῶς ἔσται τὰ φθαρτά, εἰ αἱ ἀρχαὶ ἀναιρεθήσονται; εἰ δὲ ἄφθαρτοι, διὰ τί ἐκ μὲν τούτων ἀφθάρτων οὐσῶν φθαρτὰ ἔσται, ἐκ δὲ τῶν ἑτέρων ἄφθαρτα; τοῦτο γὰρ οὐκ εὔλογον, ἀλλʼ ἢ ἀδύνατον ἢ πολλοῦ λόγου δεῖται. ἔτι δὲ οὐδʼ ἐγκεχείρηκεν οὐδεὶς ἑτέρας, ἀλλὰ τὰς αὐτὰς ἁπάντων λέγουσιν ἀρχάς.

1001aAma ilk aporia'yı, küçük bir şeymiş gibi, yalnız ucundan kemirip geçiyorlar. Hepsinin incelenmesi en zor olanı ve hakikati bilmek için en zorunlu olanı şudur: varlık ve bir, var olanların ousia'ları mıdır ve bunlardan her biri başka bir şey olmadan, biri bir, öteki varlık mıdır? Yoksa varlığın ve bir'in ne olduğunu, dayanak olan başka bir tabiat varmış gibi mi araştırmak gerekir? Kimileri tabiatın öyle, kimileri böyle olduğunu düşünür. Platon ve Pythagorasçılar varlığın da bir'in de başka bir şey olmadığını, bunun onların tabiatı olduğunu söylerler; sanki ousia'ları bir olmanın ve var olmanın kendisiymiş gibi. Tabiatçılar ise, sözgelişi Empedokles, daha bilinir bir şeye geri götürerek bir'in ne olduğunu söyler; çünkü onun bunu sevgi saydığı düşünülebilir, her şeyin bir olmasının sebebi en azından odur. Başkaları ateşin, başkaları da havanın bu bir ve varlık olduğunu, var olanların ondan meydana gelip var olduğunu söyler. Unsurları birden çok sayanlar da aynı şekilde konuşur; onlar da bir'i ve varlığı, var olduğunu söyledikleri ilkeler kadar saymak zorundadır. Eğer biri bir'in ve varlığın bir ousia olduğunu kabul etmezse, öteki küllîlerin de hiçbiri var olmaz; çünkü bunlar küllîlerin en küllîsidir; kendinde bir ve kendinde varlık yoksa, cüzî denen şeylerin yanında başka bir şeyin var olması hiç mümkün olmaz. Ayrıca bir, ousia değilse, açıktır ki sayı da var olanlardan ayrı bir tabiat olarak var olamaz; çünkü sayı birimlerdir, birim de tam anlamıyla bir olan şeydir. Kendinde bir ve kendinde varlık varsa, bunların ousia'sının bir ve varlık olması zorunludur; çünkü bunlara küllî olarak yüklenen başka bir şey değil, bunların kendisidir.

Öte yandan kendinde varlık ve kendinde bir varsa, bunların yanında başka bir şeyin nasıl var olacağı, yani var olanların nasıl birden çok olacağı büyük bir aporia'dır. Çünkü varlıktan başka olan var değildir; dolayısıyla Parmenides'in akıl yürütmesine göre bütün var olanların bir olduğu ve bunun da varlık olduğu sonucu zorunlu olarak çıkar.

1001a

ἀλλὰ τὸ πρῶτον ἀπορηθὲν ἀποτρώγουσιν ὥσπερ τοῦτο μικρόν τι λαμβάνοντες. πάντων δὲ καὶ θεωρῆσαι χαλεπώτατον καὶ πρὸς τὸ γνῶναι τἀληθὲς ἀναγκαιότατον πότερόν ποτε τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν οὐσίαι τῶν ὄντων εἰσί, καὶ ἑκάτερον αὐτῶν οὐχ ἕτερόν τι ὂν τὸ μὲν ἓν τὸ δὲ ὄν ἐστιν, ἢ δεῖ ζητεῖν τί ποτʼ ἐστὶ τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν ὡς ὑποκειμένης ἄλλης φύσεως. οἱ μὲν γὰρ ἐκείνως οἱ δʼ οὕτως οἴονται τὴν φύσιν ἔχειν. Πλάτων μὲν γὰρ καὶ οἱ Πυθαγόρειοι οὐχ ἕτερόν τι τὸ ὂν οὐδὲ τὸ ἓν ἀλλὰ τοῦτο αὐτῶν τὴν φύσιν εἶναι, ὡς οὔσης τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ ἑνὶ εἶναι καὶ ὄντι· οἱ δὲ περὶ φύσεως, οἷον Ἐμπεδοκλῆς ὡς εἰς γνωριμώτερον ἀνάγων λέγει ὅ τι τὸ ἕν ἐστιν· δόξειε γὰρ ἂν λέγειν τοῦτο τὴν φιλίαν εἶναι (αἰτία γοῦν ἐστὶν αὕτη τοῦ ἓν εἶναι πᾶσιν), ἕτεροι δὲ πῦρ, οἱ δʼ ἀέρα φασὶν εἶναι τὸ ἓν τοῦτο καὶ τὸ ὄν, ἐξ οὗ τὰ ὄντα εἶναί τε καὶ γεγονέναι. ὣς δʼ αὔτως καὶ οἱ πλείω τὰ στοιχεῖα τιθέμενοι· ἀνάγκη γὰρ καὶ τούτοις τοσαῦτα λέγειν τὸ ἓν καὶ τὸ ὂν ὅσας περ ἀρχὰς εἶναί φασιν. συμβαίνει δέ, εἰ μέν τις μὴ θήσεται εἶναί τινα οὐσίαν τὸ ἓν καὶ τὸ ὄν, μηδὲ τῶν ἄλλων εἶναι τῶν καθόλου μηθέν (ταῦτα γάρ ἐστι καθόλου μάλιστα πάντων, εἰ δὲ μὴ ἔστι τι ἓν αὐτὸ μηδʼ αὐτὸ ὄν, σχολῇ τῶν γε ἄλλων τι ἂν εἴη παρὰ τὰ λεγόμενα καθʼ ἕκαστα), ἔτι δὲ μὴ ὄντος τοῦ ἑνὸς οὐσίας, δῆλον ὅτι οὐδʼ ἂν ἀριθμὸς εἴη ὡς κεχωρισμένη τις φύσις τῶν ὄντων (ὁ μὲν γὰρ ἀριθμὸς μονάδες, ἡ δὲ μονὰς ὅπερ ἕν τί ἐστιν)· εἰ δʼ ἔστι τι αὐτὸ ἓν καὶ ὄν, ἀναγκαῖον οὐσίαν αὐτῶν εἶναι τὸ ἓν καὶ τὸ ὄν· οὐ γὰρ ἕτερόν τι καθόλου κατηγορεῖται ἀλλὰ ταῦτα αὐτά.—ἀλλὰ μὴν εἴ γʼ ἔσται τι αὐτὸ ὂν καὶ αὐτὸ ἕν, πολλὴ ἀπορία πῶς ἔσται τι παρὰ ταῦτα ἕτερον, λέγω δὲ πῶς ἔσται πλείω ἑνὸς τὰ ὄντα. τὸ γὰρ ἕτερον τοῦ ὄντος οὐκ ἔστιν, ὥστε κατὰ τὸν Παρμενίδου συμβαίνειν ἀνάγκη λόγον ἓν ἅπαντα εἶναι τὰ ὄντα καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ὄν.

1001bHer iki durumda da güçlük vardır: ister bir bir ousia olmasın, ister kendinde bir olsun, sayının ousia olması imkânsızdır. Ousia değilse neden imkânsız olduğu daha önce söylendi; ousia ise varlık için düştüğümüz aporia burada da çıkar. Çünkü kendinde bir'in yanında başka bir bir neden olacak? Bu ötekinin bir olmaması zorunludur; oysa var olan her şey ya birdir ya da her biri bir olan çokluktur. Ayrıca kendinde bir bölünmezse, Zenon'un aksiyomuna göre hiçbir şey olmaz. Zenon'a göre eklendiğinde ya da çıkarıldığında bir şeyi büyütmeyen ya da küçültmeyen şey var olanlardan değildir; çünkü var olanın bir büyüklük olduğunu varsayar. Büyüklükse cisimseldir, çünkü cisim her boyutta var olandır. Ötekiler, sözgelişi yüzey ve çizgi, bir şekilde eklenince büyütür, başka bir şekilde hiç büyütmez; nokta ve birim ise hiçbir şekilde büyütmez. Ama Zenon kaba bir inceleme yapıyor; bölünmez bir şey var olabilir, dolayısıyla bu yoldan ona bir cevap da verilebilir: böyle bir şey eklenince büyütmez, ama çoğaltır. Peki böyle bir şeyden ya da böyle birçok şeyden nasıl büyüklük meydana gelecek? Bu, çizginin noktalardan oluştuğunu söylemeye benzer. Öte yandan biri, bazılarının dediği gibi sayının kendinde bir'den ve bir olmayan başka bir şeyden meydana geldiğini düşünse de, eğer bir olmayan şey eşitsizlik, yani aynı tabiat ise, meydana gelen şeyin neden ve nasıl bazen sayı bazen büyüklük olacağını yine araştırmak gerekir. Çünkü büyüklüklerin bir'den ve bu tabiattan nasıl meydana geleceği de, bir sayıdan ve bu tabiattan nasıl meydana geleceği de açık değildir.

1001b

ἀμφοτέρως δὲ δύσκολον· ἄν τε γὰρ μὴ ᾖ τὸ ἓν οὐσία ἄν τε ᾖ τὸ αὐτὸ ἕν, ἀδύνατον τὸν ἀριθμὸν οὐσίαν εἶναι. ἐὰν μὲν οὖν μὴ ᾖ, εἴρηται πρότερον διʼ ὅ· ἐὰν δὲ ᾖ, ἡ αὐτὴ ἀπορία καὶ περὶ τοῦ ὄντος. ἐκ τίνος γὰρ παρὰ τὸ ἓν ἔσται αὐτὸ ἄλλο ἕν; ἀνάγκη γὰρ μὴ ἓν εἶναι· ἅπαντα δὲ τὰ ὄντα ἢ ἓν ἢ πολλὰ ὧν ἓν ἕκαστον. ἔτι εἰ ἀδιαίρετον αὐτὸ τὸ ἕν, κατὰ μὲν τὸ Ζήνωνος ἀξίωμα οὐθὲν ἂν εἴη (ὃ γὰρ μήτε προστιθέμενον μήτε ἀφαιρούμενον ποιεῖ μεῖζον μηδὲ ἔλαττον, οὔ φησιν εἶναι τοῦτο τῶν ὄντων, ὡς δηλονότι ὄντος μεγέθους τοῦ ὄντος· καὶ εἰ μέγεθος, σωματικόν· τοῦτο γὰρ πάντῃ ὄν· τὰ δὲ ἄλλα πὼς μὲν προστιθέμενα ποιήσει μεῖζον, πὼς δʼ οὐθέν, οἷον ἐπίπεδον καὶ γραμμή, στιγμὴ δὲ καὶ μονὰς οὐδαμῶς)· ἀλλʼ ἐπειδὴ οὗτος θεωρεῖ φορτικῶς, καὶ ἐνδέχεται εἶναι ἀδιαίρετόν τι ὥστε [καὶ οὕτως] καὶ πρὸς ἐκεῖνόν τινʼ ἀπολογίαν ἔχειν (μεῖζον μὲν γὰρ οὐ ποιήσει πλεῖον δὲ προστιθέμενον τὸ τοιοῦτον)·—ἀλλὰ πῶς δὴ ἐξ ἑνὸς τοιούτου ἢ πλειόνων τοιούτων ἔσται μέγεθος; ὅμοιον γὰρ καὶ τὴν γραμμὴν ἐκ στιγμῶν εἶναι φάσκειν. ἀλλὰ μὴν καὶ εἴ τις οὕτως ὑπολαμβάνει ὥστε γενέσθαι, καθάπερ λέγουσί τινες, ἐκ τοῦ ἑνὸς αὐτοῦ καὶ ἄλλου μὴ ἑνός τινος τὸν ἀριθμόν, οὐθὲν ἧττον ζητητέον διὰ τί καὶ πῶς ὁτὲ μὲν ἀριθμὸς ὁτὲ δὲ μέγεθος ἔσται τὸ γενόμενον, εἴπερ τὸ μὴ ἓν ἡ ἀνισότης καὶ ἡ αὐτὴ φύσις ἦν. οὔτε γὰρ ὅπως ἐξ ἑνὸς καὶ ταύτης οὔτε ὅπως ἐξ ἀριθμοῦ τινὸς καὶ ταύτης γένοιτʼ ἂν τὰ μεγέθη, δῆλον.

1001b255. Bölüm

Bunlarla bağlantılı bir aporia da şudur: sayılar, cisimler, yüzeyler ve noktalar birer ousia mıdır, değil midir? Değillerse varlığın ne olduğu ve var olanların ousia'larının neler olduğu elimizden kaçar. Çünkü hâller, hareketler, bağıntılar, durumlar ve oranlar hiçbir şeyin ousia'sını göstermiyor gibidir; hepsi bir dayanak hakkında söylenir ve hiçbiri "bu belirli şey" değildir. En çok ousia'yı gösterdiği düşünülebilecek olanlar ise bileşik cisimleri oluşturan su, toprak, ateş ve havadır; ama bunların sıcaklıkları, soğuklukları ve buna benzer şeyleri hâllerdir, ousia değildir; bu hâllere uğrayan cisim ise tek başına, var olan bir şey ve bir ousia olarak kalır.

1001b25

τούτων δʼ ἐχομένη ἀπορία πότερον οἱ ἀριθμοὶ καὶ τὰ σώματα καὶ τὰ ἐπίπεδα καὶ αἱ στιγμαὶ οὐσίαι τινές εἰσιν ἢ οὔ. εἰ μὲν γὰρ μή εἰσιν, διαφεύγει τί τὸ ὂν καὶ τίνες αἱ οὐσίαι τῶν ὄντων· τὰ μὲν γὰρ πάθη καὶ αἱ κινήσεις καὶ τὰ πρός τι καὶ αἱ διαθέσεις καὶ οἱ λόγοι οὐθενὸς δοκοῦσιν οὐσίαν σημαίνειν (λέγονται γὰρ πάντα καθʼ ὑποκειμένου τινός, καὶ οὐθὲν τόδε τι)· ἃ δὲ μάλιστʼ ἂν δόξειε σημαίνειν οὐσίαν, ὕδωρ καὶ γῆ καὶ πῦρ καὶ ἀήρ, ἐξ ὧν τὰ σύνθετα σώματα συνέστηκε,

1002aÖte yandan cisim yüzeyden, yüzey çizgiden, çizgi de birimden ve noktadan daha az ousia'dır; çünkü cisim bunlarla sınırlanır, bunlar cisim olmadan var olabilir gibi görünür, cisim ise bunlar olmadan var olamaz. Bu yüzden halkın çoğu ve öncekiler ousia'nın ve varlığın cisim olduğunu, öteki şeylerin onun hâlleri olduğunu düşünüyorlardı; dolayısıyla cisimlerin ilkelerini var olanların ilkeleri sayıyorlardı. Sonra gelenler ise, onlardan daha bilge oldukları kabul edildiğinden, sayıları ilke saydılar. Dediğimiz gibi, bunlar ousia değilse, hiçbir şey ousia değildir, var olan da hiçbir şey yoktur; çünkü bunların arazlarına var olan demeye değmez.

Öte yandan uzunlukların ve noktaların cisimlerden daha çok ousia olduğu kabul edilir de bunların hangi cisimlere ait olduğunu göremezsek (çünkü duyulur şeylerin içinde bulunmaları imkânsızdır), hiçbir ousia olmaz. Ayrıca bunların hepsinin cismin bölümleri olduğu görülüyor: biri enine, biri derinliğine, biri boyuna bölümdür. Buna ek olarak katı cisimde her şekil aynı ölçüde bulunur; dolayısıyla taşın içinde Hermes yoksa, küpün yarısı da küpün içinde belirlenmiş olarak bulunmaz; demek ki yüzey de bulunmaz. Çünkü herhangi bir yüzey bulunsaydı, yarıyı ayıran bu yüzey de bulunurdu. Aynı akıl yürütme çizgi, nokta ve birim için de geçerlidir. Dolayısıyla cisim en çok ousia ise, bunlar da ondan daha çok ousia ise, ama bunlar var değil ve ousia da değilse, varlığın ne olduğu ve var olanların ousia'sının ne olduğu elimizden kaçar. Söylenenlere ek olarak oluş ve yok oluşla ilgili sonuçlar da akla aykırı olur. Çünkü ousia, önce yokken şimdi varsa ya da önce varken sonra yoksa, bu durumlara oluş ve yok oluşla uğrar gibi görünür; ama noktalar, çizgiler ve yüzeyler bazen var bazen yok oldukları halde ne meydana gelebilir ne de yok olabilir. Çünkü cisimler birbirine değdiğinde ya da bölündüğünde, aynı anda, değdiklerinde bir, bölündüklerinde iki yüzey ortaya çıkar; dolayısıyla cisimler birleştiğinde yüzey yoktur, yok olmuştur; bölündüklerinde ise önceden var olmayan yüzeyler var olur, çünkü bölünmez nokta elbette ikiye bölünmedi. Bunlar meydana gelip yok oluyorsa, neyden meydana gelirler?

1002a

τούτων θερμότητες μὲν καὶ ψυχρότητες καὶ τὰ τοιαῦτα πάθη, οὐκ οὐσίαι, τὸ δὲ σῶμα τὸ ταῦτα πεπονθὸς μόνον ὑπομένει ὡς ὄν τι καὶ οὐσία τις οὖσα. ἀλλὰ μὴν τό γε σῶμα ἧττον οὐσία τῆς ἐπιφανείας, καὶ αὕτη τῆς γραμμῆς, καὶ αὕτη τῆς μονάδος καὶ τῆς στιγμῆς· τούτοις γὰρ ὥρισται τὸ σῶμα, καὶ τὰ μὲν ἄνευ σώματος ἐνδέχεσθαι δοκεῖ εἶναι τὸ δὲ σῶμα ἄνευ τούτων ἀδύνατον. διόπερ οἱ μὲν πολλοὶ καὶ οἱ πρότερον τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ὂν ᾤοντο τὸ σῶμα εἶναι τὰ δὲ ἄλλα τούτου πάθη, ὥστε καὶ τὰς ἀρχὰς τὰς τῶν σωμάτων τῶν ὄντων εἶναι ἀρχάς· οἱ δʼ ὕστεροι καὶ σοφώτεροι τούτων εἶναι δόξαντες ἀριθμούς. καθάπερ οὖν εἴπομεν, εἰ μὴ ἔστιν οὐσία ταῦτα, ὅλως οὐδὲν ἐστὶν οὐσία οὐδὲ ὂν οὐθέν· οὐ γὰρ δὴ τά γε συμβεβηκότα τούτοις ἄξιον ὄντα καλεῖν. —ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο μὲν ὁμολογεῖται, ὅτι μᾶλλον οὐσία τὰ μήκη τῶν σωμάτων καὶ αἱ στιγμαί, ταῦτα δὲ μὴ ὁρῶμεν ποίων ἂν εἶεν σωμάτων (ἐν γὰρ τοῖς αἰσθητοῖς ἀδύνατον εἶναι), οὐκ ἂν εἴη οὐσία οὐδεμία. ἔτι δὲ φαίνεται ταῦτα πάντα διαιρέσεις ὄντα τοῦ σώματος, τὸ μὲν εἰς πλάτος τὸ δʼ εἰς βάθος τὸ δʼ εἰς μῆκος. πρὸς δὲ τούτοις ὁμοίως ἔνεστιν ἐν τῷ στερεῷ ὁποιονοῦν σχῆμα· ὥστʼ εἰ μηδʼ ἐν τῷ λίθῳ Ἑρμῆς, οὐδὲ τὸ ἥμισυ τοῦ κύβου ἐν τῷ κύβῳ οὕτως ὡς ἀφωρισμένον· οὐκ ἄρα οὐδʼ ἐπιφάνεια (εἰ γὰρ ὁποιαοῦν, κἂν αὕτη ἂν ἦν ἡ ἀφορίζουσα τὸ ἥμισυ), ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ γραμμῆς καὶ στιγμῆς καὶ μονάδος, ὥστʼ εἰ μάλιστα μὲν οὐσία τὸ σῶμα, τούτου δὲ μᾶλλον ταῦτα, μὴ ἔστι δὲ ταῦτα μηδὲ οὐσίαι τινές, διαφεύγει τί τὸ ὂν καὶ τίς ἡ οὐσία τῶν ὄντων. πρὸς γὰρ τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ περὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν συμβαίνει ἄλογα. δοκεῖ μὲν γὰρ ἡ οὐσία, ἐὰν μὴ οὖσα πρότερον νῦν ᾖ ἢ πρότερον οὖσα ὕστερον μὴ ᾖ, μετὰ τοῦ γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι ταῦτα πάσχειν· τὰς δὲ στιγμὰς καὶ τὰς γραμμὰς καὶ τὰς ἐπιφανείας οὐκ ἐνδέχεται οὔτε γίγνεσθαι οὔτε φθείρεσθαι, ὁτὲ μὲν οὔσας ὁτὲ δὲ οὐκ οὔσας. ὅταν γὰρ ἅπτηται ἢ διαιρῆται τὰ σώματα,

1002bZamandaki "şimdi" için de durum buna benzer: şimdi de meydana gelip yok olamaz, ama yine de, bir ousia olmadığı halde, daima başka bir şimdi gibi görünür. Açıktır ki noktalar, çizgiler ve yüzeyler için de durum böyledir, çünkü akıl yürütme aynıdır: hepsi aynı şekilde ya sınırlar ya da bölümlerdir.

1002b

ἅμα ὁτὲ μὲν μία ἁπτομένων ὁτὲ δὲ δύο διαιρουμένων γίγνονται· ὥστʼ οὔτε συγκειμένων ἔστιν ἀλλʼ ἔφθαρται, διῃρημένων τε εἰσὶν αἱ πρότερον οὐκ οὖσαι (οὐ γὰρ δὴ ἥ γʼ ἀδιαίρετος στιγμὴ διῃρέθη εἰς δύο), εἴ τε γίγνονται καὶ φθείρονται, ἐκ τίνος γίγνονται; παραπλησίως δʼ ἔχει καὶ περὶ τὸ νῦν τὸ ἐν τῷ χρόνῳ· οὐδὲ γὰρ τοῦτο ἐνδέχεται γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι, ἀλλʼ ὅμως ἕτερον ἀεὶ δοκεῖ εἶναι, οὐκ οὐσία τις οὖσα. ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι ἔχει καὶ περὶ τὰς στιγμὰς καὶ τὰς γραμμὰς καὶ τὰ ἐπίπεδα· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος· ἅπαντα γὰρ ὁμοίως ἢ πέρατα ἢ διαιρέσεις εἰσίν.

1002b106. Bölüm

Genel olarak, duyulur şeylerin ve ara şeylerin yanında, eidos diye öne sürdüğümüz başka şeyler de neden aranmalı, diye aporia'ya düşülebilir. Bunun sebebi şu olabilir: matematik nesneleri buradaki şeylerden başka bir bakımdan farklıdır, ama aynı türden birçok örneğin bulunması bakımından hiç farklı değildir; dolayısıyla onların ilkeleri sayıca belirli olmayacaktır. Nitekim buradaki harflerin hepsinin ilkeleri de sayıca değil tür bakımından belirlidir; tabii biri şu heceyi ya da şu sesi ele almıyorsa, çünkü bunların ilkeleri sayıca da belirli olur. Ara şeylerde de durum aynıdır, çünkü orada da aynı türden olanlar sonsuzdur. Dolayısıyla duyulur şeylerin ve matematik nesnelerinin yanında, bazılarının eidos dediği türden başka şeyler yoksa, sayıca bir olan bir ousia olmayacak, yalnız tür bakımından bir olan ousia olacaktır; var olanların ilkeleri de sayıca değil, tür bakımından belirli olacaktır. Bu zorunluysa, bu yüzden eidos'ların var olduğunu kabul etmek de zorunludur. Çünkü bunu söyleyenler düşüncelerini iyi ifade etmeseler de, istedikleri şey budur ve şunu söylemek zorundadırlar: eidos'ların her biri bir ousia'dır, hiçbiri araz olarak var değildir. Öte yandan eidos'ların var olduğunu ve ilkelerin tür bakımından değil sayıca bir olduğunu öne sürersek, bunun zorunlu olarak doğuracağı imkânsız sonuçları söyledik.

Bunlara yakın bir aporia da unsurların kuvve halinde mi, yoksa başka bir şekilde mi var olduğudur. Başka bir şekilde var iseler, ilkelerden önce başka bir şey olacaktır; çünkü kuvve o sebepten öncedir, kuvve halinde olan her şeyin de o şekilde var olması zorunlu değildir.

1002b10

ὅλως δʼ ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί καὶ δεῖ ζητεῖν ἄλλʼ ἄττα παρά τε τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ μεταξύ, οἷον ἃ τίθεμεν εἴδη. εἰ γὰρ διὰ τοῦτο, ὅτι τὰ μὲν μαθηματικὰ τῶν δεῦρο ἄλλῳ μέν τινι διαφέρει, τῷ δὲ πόλλʼ ἄττα ὁμοειδῆ εἶναι οὐθὲν διαφέρει, ὥστʼ οὐκ ἔσονται αὐτῶν αἱ ἀρχαὶ ἀριθμῷ ἀφωρισμέναι (ὥσπερ οὐδὲ τῶν ἐνταῦθα γραμμάτων ἀριθμῷ μὲν πάντων οὐκ εἰσὶν αἱ ἀρχαὶ ὡρισμέναι, εἴδει δέ, ἐὰν μὴ λαμβάνῃ τις τησδὶ τῆς συλλαβῆς ἢ τησδὶ τῆς φωνῆς· τούτων δʼ ἔσονται καὶ ἀριθμῷ ὡρισμέναι—ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μεταξύ· ἄπειρα γὰρ κἀκεῖ τὰ ὁμοειδῆ), ὥστʼ εἰ μὴ ἔστι παρὰ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ μαθηματικὰ ἕτερʼ ἄττα οἷα λέγουσι τὰ εἴδη τινές, οὐκ ἔσται μία ἀριθμῷ ἀλλʼ εἴδει οὐσία, οὐδʼ αἱ ἀρχαὶ τῶν ὄντων ἀριθμῷ ἔσονται ποσαί τινες ἀλλὰ εἴδει·—εἰ οὖν τοῦτο ἀναγκαῖον, καὶ τὰ εἴδη ἀναγκαῖον διὰ τοῦτο εἶναι τιθέναι. καὶ γὰρ εἰ μὴ καλῶς διαρθροῦσιν οἱ λέγοντες, ἀλλʼ ἔστι γε τοῦθʼ ὃ βούλονται, καὶ ἀνάγκη ταῦτα λέγειν αὐτοῖς, ὅτι τῶν εἰδῶν οὐσία τις ἕκαστόν ἐστι καὶ οὐθὲν κατὰ συμβεβηκός.—ἀλλὰ μὴν εἴ γε θήσομεν τά τε εἴδη εἶναι καὶ ἓν ἀριθμῷ τὰς ἀρχὰς ἀλλὰ μὴ εἴδει, εἰρήκαμεν ἃ συμβαίνειν ἀναγκαῖον ἀδύνατα.—σύνεγγυς δὲ τούτων ἐστὶ τὸ διαπορῆσαι πότερον δυνάμει ἔστι τὰ στοιχεῖα ἤ τινʼ ἕτερον τρόπον. εἰ μὲν γὰρ ἄλλως πως, πρότερόν τι ἔσται τῶν ἀρχῶν ἄλλο (πρότερον

1003aUnsurlar kuvve halinde var iseler, var olanlardan hiçbirinin var olmaması mümkündür; çünkü henüz var olmayan da var olabilir: var olmayan meydana gelir, ama var olması imkânsız olan hiçbir şey meydana gelmez.

İlkeler hakkında bu aporia'ları ele almak zorunludur; ayrıca ilkelerin küllî mi, yoksa cüzî dediğimiz şeyler gibi mi olduğunu da. Küllî iseler ousia olmazlar; çünkü ortak olanların hiçbiri "bu belirli şey"i değil, "böyle olan"ı gösterir; ousia ise "bu belirli şey"dir. Ortak olarak yüklenen şeyi bir "bu belirli şey" ve bir olarak koyarsak, Sokrates birçok canlı olur: hem kendisi, hem insan, hem canlı; tabii bunların her biri bir "bu belirli şey"i ve bir şeyi gösteriyorsa. İlkeler küllî ise bu sonuçlar çıkar; küllî değil de cüzî şeyler gibiyseler bilinemezler, çünkü her şeyin epistēmē'si küllîdir. Dolayısıyla ilkeler hakkında epistēmē olacaksa, ilkelerden önce, küllî olarak yüklenen başka ilkeler olacaktır.

1003a

γὰρ ἡ δύναμις ἐκείνης τῆς αἰτίας, τὸ δὲ δυνατὸν οὐκ ἀναγκαῖον ἐκείνως πᾶν ἔχειν)· εἰ δʼ ἔστι δυνάμει τὰ στοιχεῖα, ἐνδέχεται μηθὲν εἶναι τῶν ὄντων· δυνατὸν γὰρ εἶναι καὶ τὸ μήπω ὄν· γίγνεται μὲν γὰρ τὸ μὴ ὄν, οὐθὲν δὲ γίγνεται τῶν εἶναι ἀδυνάτων.—ταύτας τε οὖν τὰς ἀπορίας ἀναγκαῖον ἀπορῆσαι περὶ τῶν ἀρχῶν, καὶ πότερον καθόλου εἰσὶν ἢ ὡς λέγομεν τὰ καθʼ ἕκαστα. εἰ μὲν γὰρ καθόλου, οὐκ ἔσονται οὐσίαι (οὐθὲν γὰρ τῶν κοινῶν τόδε τι σημαίνει ἀλλὰ τοιόνδε, ἡ δʼ οὐσία τόδε τι· εἰ δʼ ἔσται τόδε τι καὶ ἓν θέσθαι τὸ κοινῇ κατηγορούμενον, πολλὰ ἔσται ζῷα ὁ Σωκράτης, αὐτός τε καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον, εἴπερ σημαίνει ἕκαστον τόδε τι καὶ ἕν)·—εἰ μὲν οὖν καθόλου αἱ ἀρχαί, ταῦτα συμβαίνει· εἰ δὲ μὴ καθόλου ἀλλʼ ὡς τὰ καθʼ ἕκαστα, οὐκ ἔσονται ἐπιστηταί (καθόλου γὰρ ἡ ἐπιστήμη πάντων), ὥστʼ ἔσονται ἀρχαὶ ἕτεραι πρότεραι τῶν ἀρχῶν αἱ καθόλου κατηγορούμεναι, ἄνπερ μέλλῃ ἔσεσθαι αὐτῶν ἐπιστήμη.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…