Kavram
theologia
- Yunanca
- θεολογία
- Latince
- theologia
- Almanca
- Theologie / Rede über die Götter
- Fransızca
- théologie / discours sur les dieux
- İngilizce
- theology
- Türkçe
- tanrılar üzerine söz (theologia)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Platon'dan önce "tanrılar üzerine konuşan" kişi şairdir: Hesiodos'un Theogonia'sı ve Orpheusçu şiirler tanrıların doğuşunu ve yaptıklarını anlatır (Aristoteles, Metafizik 1000a9'da bunları theologoi diye anar). Devlet II 377e–383c'de Sokrates bu anlatıların içeriğine iki kalıp koyar: (1) tanrı iyidir, dolayısıyla her şeyin değil yalnızca iyilerin nedenidir (379b–380c); (2) tanrı yalındır, biçim değiştirmez ve aldatmaz (380d–383c). Böylece theologia şiirsel anlatıdan, anlatıyı denetleyen felsefi ilkelere geçer.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Hesiodos, Homeros, Orpheusçular | Tanrıların doğuşunu ve eylemlerini anlatan şiir | mythos |
| Geç antik (Neoplatoncu) | Damaskios, İlkeler Üzerine 123 bis | "Orfik theologia": kozmogonik şiirin ilkeler (arkhai) ve ousia diliyle yeniden okunması | DK 1 B13 |
| Klasik | Platon, Devlet II 379a | Şairlerin tanrılar hakkında anlattıklarının uyması gereken kalıplar (typoi) | Devlet |
| Klasik | Aristoteles, Metafizik VI 1026a19; XI 1064b3 | theologikē epistēmē = ilk felsefe; değişmeyen ve ayrı varolanın bilimi | |
| Helenistik–Roma | Stoacılar; Varro | Üç katlı teoloji: mitik (şairler), doğal (filozoflar), siyasal (kent kültü) | |
| Hristiyan | Augustinus, De civitate Dei VI–VIII | Varro'nun ayrımının eleştirisi; "doğal teoloji"nin Platoncularla ilişkisi |
Dönüşüm: Şairlerin anlatısından (Platon'un eleştirdiği) felsefenin en yüksek dalına (Aristoteles), oradan da vahye dayalı din bilimine. Platon'da sözcük eleştirel bağlamda doğar: theologia denetlenmesi gereken bir şeydir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | θεολογία (theologia) | theos (tanrı) + logos (söz, anlatı). Günümüze ulaşan Yunanca metinlerde sözcüğün bilinen en eski geçişi: Platon, Devlet II 379a ("οἱ τύποι περὶ θεολογίας" — tanrılar üzerine söz söylemenin kalıpları). |
| Latince | theologia | Varro'nun theologia tripertita'sı (mitik, doğal, siyasal) üzerinden Augustinus'a (De civitate Dei VI) geçer. |
| Almanca / Fransızca | Theologie / théologie | Modern dillerde tek sözcük; Platon çevirilerinde çoğu kez açımlanır ("Rede von den Göttern", "discours sur les dieux"). |
| İngilizce | theology |
Türkçe karşılığı
tanrılar üzerine söz söyleme (theologia).
"İlahiyat" dersem Platon'u bir din bilimcisi yapmış olurum; "mitoloji" dersem 379b–c'deki argümanın (tanrı iyidir → kötülüklerin nedeni değildir) felsefi, normatif niteliği kaybolur. Devlet'te theologia, şairlerin anlatısı ile kent kurucusunun koyduğu "kalıplar" (typoi) arasında durur: anlatı şairindir, ölçüt filozofun.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde θεολογία = "tanrılar üzerine söz söyleme (theologia)"; ilk geçiş Devlet 379a. Sonraki dönem (Aristoteles, Hristiyan) kullanımları için "teoloji" karşılığı ayrıca değerlendirilecek.
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Platon'da yalnızca bir kez (Devlet 379a) ve teknik olmayan bir bileşik olarak geçer; "Platon'un teolojisi" deyişi (Timaios'un dēmiourgos'u, Yasalar X) sonraki yorumcuların sistemleştirmesidir. Devlet II'deki "kalıplar" bir din öğretisi değil, eğitim (paideia) ve sansür ilkeleridir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: teoloji, theologia, teologlar, Teoloji, Teolog, teolojinin
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 14 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Platon, Devlet379a
- Aristoteles, Meteorologika2.1
- Aristoteles, Metafizik983b 1000a
- Augustinus, Tanrı Devleti6.5
- Boethius, Teslis Üzerine2
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs076
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler8.6
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.390
- Kant, İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe ProlegomenaAA04.361
- Kant, Yargı Gücünün EleştirisiAA05.399
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları27
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri251
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-III-25.1
- Nietzsche, DeccalAC-8