Kant · Yargı Gücünün Eleştirisi
İkinci Kısım: Teleolojik Yargı Gücünün Eleştirisi › § 73. Yukarıdaki Sistemlerin Hiç… – § 81. Bir Tabiat Amacının Tabiat…
AA05.392§ 73. Yukarıdaki Sistemlerin Hiçbiri Vaat Ettiğini Yapmaz
Bütün bu sistemler ne istiyor? Tabiat hakkındaki teleolojik yargılarımızı açıklamak istiyorlar ve işe şöyle girişiyorlar: Bir kısmı bu yargıların doğruluğunu inkâr ediyor, dolayısıyla onları (sanat olarak tasavvur edilen) tabiatın bir idealizmi ilan ediyor; öteki kısmı ise onları doğru kabul ediyor ve bir tabiatın gaye sebepleri ideasına göre imkânını göstermeyi vaat ediyor.
werden muß (weil sie von einem Urwesen, aber nicht von seinem Verstande, mithin keiner Absicht desselben, sondern aus der Nothwendigkeit seiner Natur und der davon abstammenden Welteinheit abgeleitet wird), mithin der Fatalismus der Zweckmäßigkeit zugleich ein Idealism derselben ist. 2) Der Realism der Zweckmäßigkeit der Natur ist auch entweder physisch oder hyperphysisch. Der erste gründet die Zwecke in der Natur auf dem Analogon eines nach Absicht handelnden Vermögens, dem Leben der Materie (in ihr, oder auch durch ein belebendes inneres Princip, eine Weltseele) und heißt der Hylozoism. Der zweite leitet sie von dem Urgrunde des Weltalls, als einem mit Absicht hervorbringenden (ursprünglich lebenden) verständigen Wesen ab und ist der Theism. * ) § 73. Keines der obigen Systeme leistet das, was es vorgiebt. Was wollen alle jene Systeme? Sie wollen unsere teleologischen Urtheile über die Natur erklären und gehen damit so zu Werke, daß ein Theil die Wahrheit derselben läugnet, mithin sie für einen Idealism der Natur (als Kunst vorgestellt) erklärt; der andere Theil sie als wahr anerkennt und die Möglichkeit einer Natur nach der Idee der Endursachen darzuthun verspricht. 1) Die für den Idealism der Endursachen in der Natur streitenden Systeme lassen nun einerseits zwar an dem Princip derselben eine Causalität nach Bewegungsgesetzen zu (durch welche die Naturdinge zweckmäßig existiren); aber sie läugnen an ihr die Intentionalität, d. i. *)Man sieht hieraus: daß in den meisten speculativen Dingen der reinen Vernunft, was die dogmatischen Behauptungen betrifft, die philosophischen Schulen gemeiniglich alle Auflösungen, die über eine gewisse Frage möglich sind, versucht haben. So hat man über die Zweckmäßigkeit der Natur bald entweder die leblose Materie, oder einen leblosen Gott, bald eine lebende Materie, oder auch einen lebendigen Gott zu diesem Behufe versucht. Für uns bleibt nichts übrig, als, wenn es Noth thun sollte, von allen diesen objectiven Behauptungen abzugehen und unser Urtheil bloß in Beziehung auf unsere Erkenntnißvermögen kritisch zu erwägen, um ihrem Princip eine, wo nicht dogmatische, doch zum sichern Vernunftgebrauch hinreichende Gültigkeit einer Maxime zu verschaffen.
AA05.393*) Buradan şu görülüyor: Saf aklın spekülatif konularının çoğunda, dogmatik iddialar söz konusu olduğunda, felsefe okulları bir soru hakkında mümkün olan bütün çözümleri genellikle denemişlerdir. Nitekim tabiatın amaca uygunluğunu açıklamak için kâh cansız maddeyi ya da cansız bir Tanrıyı, kâh canlı maddeyi ya da canlı bir Tanrıyı denemişlerdir. Bize kalan tek şey, gerekirse bütün bu nesnel iddialardan vazgeçmek ve yargımızı yalnızca bilgi yetilerimizle ilişkisi içinde eleştirel olarak tartmaktır; böylece onun ilkesine, dogmatik değilse bile aklın güvenli kullanımına yeten bir maksim geçerliliği kazandırmaktır.
- Tabiattaki gaye sebeplerinin idealizmini savunan sistemler bir yandan bu sebeplerin ilkesinde hareket yasalarına göre bir nedenselliğe (tabiat şeyleri bu nedensellik sayesinde amaca uygun olarak var olur) izin verirler; ama bu ilkenin kasıtlılığını, yani bu amaca uygun meydana getirmeye kasten belirlenmiş olduğunu, başka deyişle sebebin bir amaç olduğunu inkâr ederler. Bu, Epikuros'un açıklama tarzıdır. Bu tarza göre tabiatın bir tekniğinin salt mekanikten farkı büsbütün inkâr edilir; kör rastlantı yalnızca meydana getirilen ürünlerin amaç kavramlarımızla uyuşmasının, yani tekniğin değil, bu meydana gelişin sebeplerinin hareket yasalarına göre belirlenmesinin, yani mekaniğin de açıklama temeli olarak kabul edilir. Böylece hiçbir şey açıklanmış olmaz, teleolojik yargımızdaki görüntü bile; dolayısıyla bu yargıdaki sözde idealizm de asla gösterilmiş olmaz.
Öte yandan Spinoza tabiat amaçlarının imkânının temeline dair her türlü soruşturmadan bizi kurtarmak ve bu ideadan bütün realitesini almak ister. Bunu şöyle yapar: Bu amaçları genel olarak ürünler olarak değil, bir ilk varlığa içkin arazlar olarak geçerli sayar. Bu varlığa, o tabiat şeylerinin alt tabakası olarak, onlar bakımından nedensellik değil, yalnızca kendi başına var olma (Subsistenz) yükler. Böylece (bu varlığın ve ona içkin arazlar olarak bütün tabiat şeylerinin şartsız zorunluluğu yüzünden) tabiat biçimlerine her türlü amaca uygunluk için gereken temel birliğini güvenceye alır, ama aynı zamanda onların, o olmaksızın hiçbir amaç birliği düşünülemeyecek olan rastlantısallığını ellerinden alır; onunla birlikte kasıtlı olan her şeyi de alır, tıpkı tabiat şeylerinin ilk temelinden her türlü anlama yetisini aldığı gibi.
Ama Spinozizm istediğini yapamaz. Tabiat şeylerinin amaç bağlantısının (ki bu bağlantıyı inkâr etmez) bir açıklama temelini vermek ister, ama hepsinin içkin olduğu öznenin birliğinden başka bir şey göstermez. Ona dünya varlıkları için bu var olma tarzını teslim etsek bile, o ontolojik birlik bundan ötürü hemen amaç birliği olmaz ve onu asla kavranabilir kılmaz. Çünkü amaç birliği bambaşka türden bir birliktir: Şeylerin (dünya varlıklarının) bir öznede (ilk varlıkta) bağlantısından hiç çıkmaz; tersine, mutlaka anlama yetisi olan bir sebeple ilişkiyi beraberinde taşır. Bütün bu şeyler yalın bir öznede birleştirilse bile, onlarda önce cevherin bir sebep olarak iç etkileri, sonra da aynı cevherin anlama yetisi aracılığıyla sebep olarak iç etkileri düşünülmedikçe, bu birleşme hiçbir zaman bir amaç ilişkisi ortaya koymaz.
daß sie absichtlich zu dieser ihrer zweckmäßigen Hervorbringung bestimmt, oder mit anderen Worten ein Zweck die Ursache sei. Dieses ist die Erklärungsart Epikurs, nach welcher der Unterschied einer Technik der Natur von der bloßen Mechanik gänzlich abgeläugnet wird, und nicht allein für die Übereinstimmung der erzeugten Producte mit unsern Begriffen vom Zwecke, mithin für die Technik, sondern selbst für die Bestimmung der Ursachen dieser Erzeugung nach Bewegungsgesetzen, mithin ihre Mechanik der blinde Zufall zum Erklärungsgrunde angenommen, also nichts, auch nicht einmal der Schein in unserm teleologischen Urtheile erklärt, mithin der vorgebliche Idealism in demselben keineswegs dargethan wird. Andererseits will Spinoza uns aller Nachfrage nach dem Grunde der Möglichkeit der Zwecke der Natur dadurch überheben und dieser Idee alle Realität nehmen, daß er sie überhaupt nicht für Producte, sondern für einem Urwesen inhärirende Accidenzen gelten läßt und diesem Wesen, als Substrat jener Naturdinge, in Ansehung derselben nicht Causalität, sondern bloß Subsistenz beilegt und (wegen der unbedingten Nothwendigkeit desselben sammt allen Naturdingen, als ihm inhärirenden Accidenzen) den Naturformen zwar die Einheit des Grundes, die zu aller Zweckmäßigkeit erforderlich ist, sichert, aber zugleich die Zufälligkeit derselben, ohne die keine Zweckeinheit gedacht werden kann, entreißt und mit ihr alles Absichtliche, so wie dem Urgrunde der Naturdinge allen Verstand wegnimmt. Der Spinozism leistet aber das nicht, was er will. Er will einen Erklärungsgrund der Zweckverknüpfung (die er nicht läugnet) der Dinge der Natur angeben und nennt bloß die Einheit des Subjects, dem sie alle inhäriren. Aber wenn man ihm auch diese Art zu existiren für die Weltwesen einräumt, so ist doch jene ontologische Einheit darum noch nicht sofort Zweckeinheit und macht diese keinesweges begreiflich. Die letztere ist nämlich eine ganz besondere Art derselben, die aus der Verknüpfung der Dinge (Weltwesen) in einem Subjecte (dem Urwesen) gar nicht folgt, sondern durchaus die Beziehung auf eine Ursache, die Verstand hat, bei sich führt und selbst, wenn man alle diese Dinge in einem einfachen Subjecte vereinigte, doch niemals eine Zweckbeziehung darstellt: wofern man unter ihnen nicht erstlich innere Wirkungen der Substanz als einer Ursache, zweitens eben derselben als Ursache durch ihren Verstand denkt. Ohne diese formalen Bedingungen ist alle Einheit bloße Naturnothwendigkeit und, wird sie gleichwohl Dingen beigelegt, die wir
AA05.394Bu biçimsel şartlar olmadan her birlik salt tabiat zorunluluğudur; bu birlik birbirinin dışında tasavvur ettiğimiz şeylere yine de yüklenirse kör zorunluluktur. Okulun şeylerin (kendi özleriyle ilişkisi bakımından) transandantal yetkinliği dediği şeye —buna göre her şey, tam da o şey olmak ve başka bir şey olmamak için gereken her şeyi kendinde taşır— tabiatın amaca uygunluğu denmek istenirse, bu da kavramlar yerine kelimelerle oynanan çocukça bir oyundur. Çünkü bütün şeyler amaç olarak düşünülmek zorundaysa, yani bir şey olmakla amaç olmak aynı şeyse, temelde özellikle amaç olarak tasavvur edilmeyi hak eden hiçbir şey kalmaz.
Buradan pekâlâ görülüyor ki Spinoza, tabiattaki amaca uygun olana dair kavramlarımızı her şeyi kuşatan (ama aynı zamanda yalın) bir varlıkta kendimizin bilincine indirdiği ve o biçimi yalnızca bu varlığın birliğinde aradığı için, tabiatın amaca uygunluğunun realizmini değil, yalnızca idealizmini savunmayı amaçlamış olmalıdır. Ama bunu da gerçekleştirememiştir; çünkü alt tabakanın birliğine dair salt tasavvur, yalnızca kasıtsız bir amaca uygunluğun ideasını bile doğuramaz.
- Tabiat amaçlarının realizmini yalnızca savunmakla kalmayıp onu açıklayabileceklerini de sananlar, özel bir nedensellik türünü, yani kasıtla etki eden sebeplerin nedenselliğini, hiç değilse imkânı bakımından kavrayabileceklerine inanırlar; yoksa onu açıklamaya kalkışamazlardı. Çünkü en cüretkâr hipotezi kurmaya bile hak kazanmak için, en azından temel olarak kabul edilen şeyin imkânı kesin olmalı ve onun kavramına nesnel realitesi güvenceye alınabilmelidir.AA05.394
als außer einander vorstellen, blinde Nothwendigkeit. Will man aber das, was die Schule die transscendentale Vollkommenheit der Dinge (in Beziehung auf ihr eigenes Wesen) nennt, nach welcher alle Dinge alles an sich haben, was erfordert wird, um so ein Ding und kein anderes zu sein, Zweckmäßigkeit der Natur nennen: so ist das ein kindisches Spielwerk mit Worten statt Begriffen. Denn wenn alle Dinge als Zwecke gedacht werden müssen, also ein Ding sein und Zweck sein einerlei ist, so giebt es im Grunde nichts, was besonders als Zweck vorgestellt zu werden verdiente. Man sieht hieraus wohl: daß Spinoza dadurch, daß er unsere Begriffe von dem Zweckmäßigen in der Natur auf das Bewußtsein unserer selbst in einem allbefassenden (doch zugleich einfachen) Wesen zurückführte und jene Form bloß in der Einheit des letztern suchte, nicht den Realism, sondern bloß den Idealism der Zweckmäßigkeit derselben zu behaupten die Absicht haben mußte, diese aber selbst doch nicht bewerkstelligen konnte, weil die bloße Vorstellung der Einheit des Substrats auch nicht einmal die Idee von einer auch nur unabsichtlichen Zweckmäßigkeit bewirken kann. 2) Die, welche den Realism der Naturzwecke nicht bloß behaupten, sondern ihn auch zu erklären vermeinen, glauben eine besondere Art der Causalität, nämlich absichtlich wirkender Ursachen, wenigstens ihrer Möglichkeit nach einsehen zu können; sonst könnten sie es nicht unternehmen jene erklären zu wollen. Denn zur Befugniß selbst der gewagtesten Hypothese muß wenigstens die Möglichkeit dessen, was man als Grund annimmt, gewiß sein, und man muß dem Begriffe desselben seine objective Realität sichern können. Aber die Möglichkeit einer lebenden Materie (deren Begriff einen Widerspruch enthält, weil Leblosigkeit, inertia, den wesentlichen Charakter derselben ausmacht) läßt sich nicht einmal denken; die einer belebten Materie und der gesammten Natur, als eines Thiers, kann nur sofern (zum Behuf einer Hypothese der Zweckmäßigkeit im großen der Natur) dürftiger Weise gebraucht werden, als sie uns an der Organisation derselben im Kleinen in der Erfahrung offenbart wird, keinesweges aber a priori ihrer Möglichkeit nach eingesehen werden. Es muß also ein Cirkel im Erklären begangen werden, wenn man die Zweckmäßigkeit der Natur an organisirten Wesen aus dem Leben der Materie ableiten will und dieses Leben wiederum nicht anders als in organisirten Wesen kennt, also ohne
Ama canlı bir maddenin imkânı (kavramı bir çelişki içerir, çünkü cansızlık, inertia, maddenin özsel karakterini oluşturur) düşünülemez bile. Canlandırılmış bir maddenin ve bir hayvan olarak bütün tabiatın imkânı ise ancak, tabiatın küçük ölçekteki organizasyonunda deneyimde bize açıldığı kadarıyla (tabiatın büyük ölçekteki amaca uygunluğuna dair bir hipotez uğruna) yetersiz bir biçimde kullanılabilir, ama imkânı bakımından asla a priori kavranamaz. Demek ki organize varlıklardaki tabiat amaca uygunluğu maddenin hayatından türetilmek istenir, bu hayat da yine yalnızca organize varlıklarda tanınırsa, yani böyle bir deneyim olmadan onun imkânına dair hiçbir kavram edinilemezse, açıklamada bir döngüye düşülmüş olur. Demek ki hilozoizm vaat ettiğini yapmaz.
Son olarak teizm de tabiat amaçlarının imkânını teleolojinin anahtarı olarak aynı ölçüde dogmatik biçimde temellendiremez; gerçi bütün öteki açıklama temellerine şu bakımdan üstündür: İlk varlığa yüklediği bir anlama yetisi aracılığıyla tabiatın amaca uygunluğunu idealizmin elinden en iyi biçimde kurtarır ve onun meydana getirilmesi için kasıtlı bir nedensellik getirir.
Çünkü bunun için önce, maddede amaç birliğinin salt maddenin mekanizmasıyla imkânsız olduğu belirleyici yargı gücüne yetecek biçimde ispatlanmalıydı; ancak o zaman bu birliğin temelini tabiatın ötesinde belirli bir biçimde koymaya hak kazanılırdı. Ama varabileceğimiz sonuç bundan öteye geçmez: Bilgi yetilerimizin yapısı ve kısıtları gereği (bu mekanizmanın bile ilk, iç temelini kavrayamadığımız için) maddede belirli amaç ilişkilerinin bir ilkesini hiçbir biçimde aramamalıyız; tersine, maddenin ürünlerinin tabiat amaçları olarak meydana gelişini değerlendirmek için bize, onu dünya sebebi olarak en yüksek bir anlama yetisi aracılığıyla değerlendirmekten başka bir yol kalmaz. Ama bu yalnızca refleksif yargı gücü için bir temeldir, belirleyici yargı gücü için değil; hiçbir nesnel iddiaya asla hak vermez.
§ 74. Bir Tabiat Tekniği Kavramını Dogmatik Olarak Ele Almanın İmkânsızlığının Sebebi, Bir Tabiat Amacının Açıklanamazlığıdır
Bir kavramı (empirik olarak şartlı olsa bile), nesnenin aklın bir ilkesini oluşturan başka bir kavramı altında içerilmiş olarak görür ve onu buna göre belirlersek, onunla dogmatik olarak hareket ederiz. Ama onu yalnızca bilgi yetimizle, dolayısıyla onu düşünmenin öznel şartlarıyla ilişkisi içinde görür ve nesnesi hakkında bir karar vermeye kalkışmazsak, onunla yalnızca eleştirel olarak hareket ederiz. Demek ki bir kavramla dogmatik hareket tarzı belirleyici yargı gücü için, eleştirel hareket tarzı ise yalnızca refleksif yargı gücü için yasaya uygun olandır.
dergleichen Erfahrung sich keinen Begriff von der Möglichkeit derselben machen kann. Der Hylozoism leistet also das nicht, was er verspricht. Der Theism kann endlich die Möglichkeit der Naturzwecke als einen Schlüssel zur Teleologie eben so wenig dogmatisch begründen; ob er zwar vor allen Erklärungsgründen derselben darin den Vorzug hat, daß er durch einen Verstand, den er dem Urwesen beilegt, die Zweckmäßigkeit der Natur dem Idealism am besten entreißt und eine absichtliche Causalität für die Erzeugung derselben einführt. Denn da müßte allererst, für die bestimmende Urtheilskraft hinreichend, die Unmöglichkeit der Zweckeinheit in der Materie durch den bloßen Mechanism derselben bewiesen werden, um berechtigt zu sein den Grund derselben über die Natur hinaus auf bestimmte Weise zu setzen. Wir können aber nichts weiter herausbringen, als daß nach der Beschaffenheit und den Schranken unserer Erkenntnißvermögen (indem wir den ersten, inneren Grund selbst dieses Mechanisms nicht einsehen) wir auf keinerlei Weise in der Materie ein Princip bestimmter Zweckbeziehungen suchen müssen, sondern für uns keine andere Beurtheilungsart der Erzeugung ihrer Producte als Naturzwecke übrig bleibe, als die durch einen obersten Verstand als Weltursache. Das ist aber nur ein Grund für die reflectirende, nicht für die bestimmende Urtheilskraft und kann schlechterdings zu keiner objectiven Behauptung berechtigen. § 74. Die Ursache der Unmöglichkeit, den Begriff einer Technik der Natur dogmatisch zu behandeln, ist die Unerklärlichkeit eines Naturzwecks. Wir verfahren mit einem Begriffe (wenn er gleich empirisch bedingt sein sollte) dogmatisch, wenn wir ihn als unter einem anderen Begriffe des Objects, der ein Princip der Vernunft ausmacht, enthalten betrachten und ihn diesem gemäß bestimmen. Wir verfahren aber mit ihm bloß kritisch, wenn wir ihn nur in Beziehung auf unser Erkenntnißvermögen, mithin auf die subjectiven Bedingungen ihn zu denken betrachten, ohne es zu unternehmen über sein Object etwas zu entscheiden. Das dogmatische Verfahren mit einem Begriffe ist also dasjenige, welches für die bestimmende, das kritische das, welches bloß für die reflectirende Urtheilskraft gesetzmäßig ist.
AA05.396Bir şeyin tabiat amacı olarak kavramı ise, deneyimde nesneden verilmiş olan hakkında bu ilkeye göre yargıda bulunmak için tabiatı yalnızca akılla düşünülebilen bir nedenselliğin altına koyan bir kavramdır. Ama onu belirleyici yargı gücü için dogmatik olarak kullanabilmek için önce bu kavramın nesnel realitesinden emin olmamız gerekirdi; yoksa hiçbir tabiat şeyini onun altına koyamazdık. Bir şeyin tabiat amacı olarak kavramı gerçi empirik olarak şartlı bir kavramdır, yani yalnızca deneyimde verilmiş belli şartlar altında mümkündür; ama deneyimden soyutlanarak elde edilemez, tersine, ancak nesnenin değerlendirilmesinde bir akıl ilkesine göre mümkün olan bir kavramdır. Demek ki böyle bir ilke olarak nesnel realitesi bakımından (yani ona uygun bir nesnenin mümkün olup olmadığı bakımından) hiç kavranamaz ve dogmatik olarak temellendirilemez; onun salt akıl yürütücü ve nesnel olarak boş bir kavram mı (conceptus ratiocinans), yoksa bir akıl kavramı, bilgiyi temellendiren ve akılca doğrulanmış bir kavram mı (conceptus ratiocinatus) olduğunu bilmeyiz. Öyleyse belirleyici yargı gücü için dogmatik olarak ele alınamaz. Yani tabiat amaçları olarak görülen tabiat şeylerinin meydana gelmek için tamamen özel türden bir nedenselliğe (kasıtlara göre nedenselliğe) ihtiyaç duyup duymadığı yalnızca karara bağlanamamakla kalmaz, bu soru sorulamaz bile; çünkü bir tabiat amacı kavramı nesnel realitesi bakımından akılla asla ispatlanamaz (yani belirleyici yargı gücü için kurucu değil, refleksif yargı gücü için yalnızca düzenleyicidir).
Böyle olmadığı şuradan açıktır: Bu kavram, bir tabiat ürününün kavramı olarak, aynı şeyde hem tabiat zorunluluğunu hem de amaç olarak nesnenin biçiminin (salt tabiat yasalarıyla ilişkisi içinde) rastlantısallığını içerir. Dolayısıyla burada bir çelişki olmayacaksa, bu kavram şeyin tabiattaki imkânının bir temelini, ama aynı zamanda bu tabiatın kendisinin imkânının ve onun empirik olarak bilinebilir tabiat olmayan (duyular üstü), dolayısıyla bizim için hiç bilinemeyen bir şeyle ilişkisinin bir temelini de içermek zorundadır; ancak böylece, imkânı belirlenmek istendiğinde, tabiat mekanizmasınınkinden başka türden bir nedenselliğe göre değerlendirilebilir.
Nun ist der Begriff von einem Dinge als Naturzwecke ein Begriff, der die Natur unter eine Causalität, die nur durch Vernunft denkbar ist, subsumirt, um nach diesem Princip über das, was vom Objecte in der Erfahrung gegeben ist, zu urtheilen. Um ihn aber dogmatisch für die bestimmende Urtheilskraft zu gebrauchen, müßten wir der objectiven Realität dieses Begriffs zuvor versichert sein, weil wir sonst kein Naturding unter ihm subsumiren könnten. Der Begriff eines Dinges als Naturzwecks ist aber zwar ein empirisch bedingter, d. i. nur unter gewissen in der Erfahrung gegebenen Bedingungen möglicher, aber doch von derselben nicht zu abstrahirender, sondern nur nach einem Vernunftprincip in der Beurtheilung des Gegenstandes möglicher Begriff. Er kann also als ein solches Princip seiner objectiven Realität nach (d. i. daß ihm gemäß ein Object möglich sei) gar nicht eingesehen und dogmatisch begründet werden; und wir wissen nicht, ob er bloß ein vernünftelnder und objectiv leerer ( conceptus ratiocinans ), oder ein Vernunftbegriff, ein Erkenntniß gründender, von der Vernunft bestätigter ( conceptus ratiocinatus ), sei. Also kann er nicht dogmatisch für die bestimmende Urtheilskraft behandelt werden: d. i. es kann nicht allein nicht ausgemacht werden, ob Dinge der Natur, als Naturzwecke betrachtet, für ihre Erzeugung eine Causalität von ganz besonderer Art (die nach Absichten) erfordern, oder nicht; sondern es kann auch nicht einmal darnach gefragt werden, weil der Begriff eines Naturzwecks seiner objectiven Realität nach durch die Vernunft gar nicht erweislich ist (d. i. er ist nicht für die bestimmende Urtheilskraft constitutiv, sondern für die reflectirende bloß regulativ). Daß er es aber nicht sei, ist daraus klar, weil er als Begriff von einem Naturproduct Naturnothwendigkeit und doch zugleich eine Zufälligkeit der Form des Objects (in Beziehung auf bloße Gesetze der Natur) an eben demselben Dinge als Zweck in sich faßt; folglich, wenn hierin kein Widerspruch sein soll, einen Grund für die Möglichkeit des Dinges in der Natur und doch auch einen Grund der Möglichkeit dieser Natur selbst und ihrer Beziehung auf etwas, das nicht empirisch erkennbare Natur (übersinnlich), mithin für uns gar nicht erkennbar ist, enthalten muß, um nach einer andern Art Causalität als der des Naturmechanisms beurtheilt zu werden, wenn man seine Möglichkeit ausmachen will. Da also der Begriff eines Dinges als Naturzwecks für die bestimmende Urtheilskraft überschwenglich ist, wenn man das Object durch die Vernunft betrachtet (ob er zwar für die reflectirende Urtheilskraft in Ansehung
AA05.397Demek ki bir şeyin tabiat amacı olarak kavramı, nesne akılla ele alındığında belirleyici yargı gücü için aşkındır (refleksif yargı gücü için deneyim nesneleri bakımından içkin olabilse de); dolayısıyla ona belirleyici yargılar için nesnel realite sağlanamaz. Buradan şu anlaşılır: Tabiat amaçları kavramını ve gaye sebepleriyle birbirine bağlı bir bütün olarak tabiatı dogmatik olarak ele almak için tasarlanabilecek bütün sistemler, nesnel olarak ne olumlayarak ne de olumsuzlayarak herhangi bir şeye karar verebilir. Çünkü şeyler salt problematik bir kavramın altına konursa, bu kavramın sentetik yüklemleri (örneğin burada: şeylerin meydana gelişi için düşündüğümüz tabiat amacının kasıtlı mı kasıtsız mı olduğu) nesne hakkında, olumlu ya da olumsuz, aynı ölçüde (problematik) yargılar vermek zorunda kalır; çünkü bir şey hakkında mı yoksa hiçbir şey hakkında mı yargıda bulunulduğu bilinmez. Amaçlar yoluyla nedensellik (sanatın nedenselliği) kavramının elbette nesnel realitesi vardır; tabiat mekanizmasına göre nedensellik kavramının da aynı şekilde. Ama tabiatın amaçlar kuralına göre nedenselliği kavramı, hele deneyimde bize hiç verilemeyecek bir varlığın, yani tabiatın ilk temeli olarak böyle bir varlığın kavramı, çelişkisiz düşünülebilse de dogmatik belirlenimlere yaramaz. Çünkü deneyimden çıkarılamayacağı ve deneyimin imkânı için de gerekli olmadığı için, nesnel realitesi hiçbir şeyle güvenceye alınamaz. Bu sağlansa bile, kesin olarak ilahî sanatın ürünleri diye gösterilen şeyleri, tam da bunları kendi yasalarına göre meydana getirmekteki yetersizliği kendisinden farklı bir sebebe başvurmayı zorunlu kılan tabiatın ürünleri arasında nasıl sayabilirim?
der Gegenstände der Erfahrung immanent sein mag), mithin ihm für bestimmende Urtheile die objective Realität nicht verschafft werden kann: so ist hieraus begreiflich, wie alle Systeme, die man für die dogmatische Behandlung des Begriffs der Naturzwecke und der Natur, als eines durch Endursachen zusammenhängenden Ganzen, nur immer entwerfen mag, weder objectiv bejahend, noch objectiv verneinend irgend etwas entscheiden können; weil, wenn Dinge unter einem Begriffe, der bloß problematisch ist, subsumirt werden, die synthetischen Prädicate desselben (z. B. hier: ob der Zweck der Natur, den wir uns zu der Erzeugung der Dinge denken, absichtlich oder unabsichtlich sei) eben solche (problematische) Urtheile, sie mögen nun bejahend oder verneinend sein, vom Object abgeben müssen, indem man nicht weiß, ob man über Etwas oder Nichts urtheilt. Der Begriff einer Causalität durch Zwecke (der Kunst) hat allerdings objective Realität, der einer Causalität nach dem Mechanism der Natur eben sowohl. Aber der Begriff einer Causalität der Natur nach der Regel der Zwecke, noch mehr aber eines Wesens, dergleichen uns gar nicht in der Erfahrung gegeben werden kann, nämlich eines solchen als Urgrundes der Natur, kann zwar ohne Widerspruch gedacht werden, aber zu dogmatischen Bestimmungen doch nicht taugen: weil ihm, da er nicht aus der Erfahrung gezogen werden kann, auch zur Möglichkeit derselben nicht erforderlich ist, seine objective Realität durch nichts gesichert werden kann. Geschähe dieses aber auch, wie kann ich Dinge, die für Producte göttlicher Kunst bestimmt angegeben werden, noch unter Producte der Natur zählen, deren Unfähigkeit, dergleichen nach ihren Gesetzen hervorzubringen, eben die Berufung auf eine von ihr unterschiedene Ursache nothwendig machte? § 75. Der Begriff einer objectiven Zweckmäßigkeit der Natur ist ein kritisches Princip der Vernunft für die reflectirende Urtheilskraft. Es ist doch etwas ganz anderes, ob ich sage: die Erzeugung gewisser Dinge der Natur, oder auch der gesammten Natur ist nur durch eine Ursache, die sich nach Absichten zum Handeln bestimmt, möglich; oder ich kann nach der eigenthümlichen Beschaffenheit meiner Erkenntnißvermögen über die Möglichkeit jener Dinge und ihre
AA05.398§ 75. Tabiatın Nesnel Amaca Uygunluğu Kavramı, Refleksif Yargı Gücü İçin Aklın Eleştirel Bir İlkesidir
Şunu söylemem bambaşka bir şeydir: Tabiatın belli şeylerinin, hatta bütün tabiatın meydana gelmesi ancak kendini kasıtlara göre eyleme belirleyen bir sebeple mümkündür. Şunu söylemem ise bambaşka: Bilgi yetilerimin kendine özgü yapısı gereği, o şeylerin imkânı ve meydana gelişi hakkında, bunun için kasıtlara göre etki eden bir sebep, dolayısıyla bir anlama yetisinin nedenselliğiyle analoji içinde üretici olan bir varlık düşünmekten başka türlü yargıda bulunamam. Birinci durumda nesne hakkında bir şeye karar vermek isterim ve kabul ettiğim bir kavramın nesnel realitesini göstermekle yükümlüyüm. İkincisinde ise akıl yalnızca bilgi yetilerimin kullanımını, onların kendine özgülüğüne, kapsamlarının ve kısıtlarının özsel şartlarına uygun olarak belirler. Demek ki birinci ilke belirleyici yargı gücü için nesnel bir temel ilkedir, ikincisi ise yalnızca refleksif yargı gücü için öznel bir temel ilke, dolayısıyla aklın ona yüklediği bir maksimidir.
Çünkü tabiatı yalnızca organize ürünlerinde bile sürekli gözlemle araştırmak istesek, onun temeline bir kasıt kavramı koymaktan hiç vazgeçemeyiz; demek ki bu kavram, aklımızın daha deneyimde kullanımı için bile kesinlikle zorunlu bir maksimdir. Açıktır ki, tabiatı incelemek için böyle bir kılavuz bir kez benimsenip işe yaradığı görüldükten sonra, yargı gücünün bu maksimini hiç değilse tabiatın bütününde de denememiz gerekir; çünkü onun sayesinde tabiatın, mekanizmasının iç yüzüne dair kavrayışımızın sınırlılığı yüzünden bize başka türlü gizli kalacak daha birçok yasası bulunabilir. Ama bu ikinci kullanım bakımından yargı gücünün o maksimi faydalıdır, vazgeçilmez değildir; çünkü tabiat bütünüyle bize (kelimenin yukarıda anılan en dar anlamında) organize olarak verilmiş değildir. Buna karşılık, iç yapılarına dair yalnızca bir deneyim bilgisi edinmek için bile ancak kasten böyle ve başka türlü değil biçimlendirilmiş olarak değerlendirilmeleri gereken tabiat ürünleri bakımından, refleksif yargı gücünün o maksimi özsel olarak zorunludur; çünkü bu ürünleri organize şeyler olarak düşünmek bile, buna kasıtla meydana getirilme düşüncesini bağlamadan imkânsızdır.
Varlığını ya da biçimini bir amaç şartı altında mümkün olarak tasavvur ettiğimiz bir şeyin kavramı, o şeyin (tabiat yasalarına göre) rastlantısallığı kavramıyla ayrılmaz biçimde bağlıdır.
Erzeugung nicht anders urtheilen, als wenn ich mir zu dieser eine Ursache, die nach Absichten wirkt, mithin ein Wesen denke, welches nach der Analogie mit der Causalität eines Verstandes productiv ist. Im ersteren Falle will ich etwas über das Object ausmachen und bin verbunden, die objective Realität eines angenommenen Begriffs darzuthun; im zweiten bestimmt die Vernunft nur den Gebrauch meiner Erkenntnißvermögen angemessen ihrer Eigenthümlichkeit und den wesentlichen Bedingungen ihres Umfanges sowohl, als ihrer Schranken. Also ist das erste Princip ein objectiver Grundsatz für die bestimmende, das zweite ein subjectiver Grundsatz bloß für die reflectirende Urtheilskraft, mithin eine Maxime derselben, die ihr die Vernunft auferlegt. Wir haben nämlich unentbehrlich nöthig, der Natur den Begriff einer Absicht unterzulegen, wenn wir ihr auch nur in ihren organisirten Producten durch fortgesetzte Beobachtung nachforschen wollen; und dieser Begriff ist also schon für den Erfahrungsgebrauch unserer Vernunft eine schlechterdings nothwendige Maxime. Es ist offenbar: daß, da einmal ein solcher Leitfaden die Natur zu studiren aufgenommen und bewährt gefunden ist, wir die gedachte Maxime der Urtheilskraft auch am Ganzen der Natur wenigstens versuchen müssen, weil sich nach derselben noch manche Gesetze derselben dürften auffinden lassen, die uns nach der Beschränkung unserer Einsichten in das innere des Mechanisms derselben sonst verborgen bleiben würden. Aber in Ansehung des letztern Gebrauchs ist jene Maxime der Urtheilskraft zwar nützlich, aber nicht unentbehrlich, weil uns die Natur im Ganzen als organisirt (in der oben angeführten engsten Bedeutung des Worts) nicht gegeben ist. Hingegen in Ansehung der Producte derselben, welche nur als absichtlich so und nicht anders geformt müssen beurtheilt werden, um auch nur eine Erfahrungserkenntniß ihrer innern Beschaffenheit zu bekommen, ist jene Maxime der reflectirenden Urtheilskraft wesentlich nothwendig: weil selbst der Gedanke von ihnen als organisirten Dingen, ohne den Gedanken einer Erzeugung mit Absicht damit zu verbinden, unmöglich ist. Nun ist der Begriff eines Dinges, dessen Existenz oder Form wir uns unter der Bedingung eines Zwecks als möglich vorstellen, mit dem Begriffe einer Zufälligkeit desselben (nach Naturgesetzen) unzertrennlich verbunden. Daher machen auch die Naturdinge, welche wir nur als Zwecke möglich finden, den vornehmsten Beweis für die Zufälligkeit des Weltganzen aus und sind der einzige für den gemeinen Verstand eben
AA05.399Bu yüzden yalnızca amaç olarak mümkün bulduğumuz tabiat şeyleri, dünya bütününün rastlantısallığının da en başta gelen ispatını oluşturur. Bunlar, dünya bütününün dünyanın dışında var olan, hem de (o amaca uygun biçim yüzünden) anlama yetisine sahip bir varlığa bağımlı olduğunun ve ondan kaynaklandığının sıradan anlama yetisi için de filozof için de geçerli biricik ispat temelidir. Demek ki teleoloji, araştırmalarına getireceği açıklamanın tamamlanmasını ancak bir teolojide bulur.
Ama en eksiksiz teleoloji bile sonuçta neyi ispatlar? Böyle anlama yetisine sahip bir varlığın var olduğunu mu? Hayır. Bilgi yetilerimizin yapısı gereği, yani deneyimi aklın en yüksek ilkeleriyle bağlantıya getirdiğimizde, böyle bir dünyanın imkânına dair, onun kasıtla etki eden en yüksek bir sebebini düşünmekten başka türlü hiçbir kavram edinemeyeceğimizden başka bir şey ispatlamaz. Demek ki "Anlama yetisine sahip bir ilk varlık vardır" önermesini nesnel olarak gösteremeyiz; yalnızca öznel olarak, yargı gücümüzün tabiattaki amaçlar üzerine refleksiyonda kullanımı için gösterebiliriz; bu amaçlar ise bir en yüksek sebebin kasıtlı nedenselliği ilkesinden başka hiçbir ilkeye göre düşünülemez.
En yüksek önermeyi teleolojik temellerden dogmatik olarak göstermek isteseydik, içinden sıyrılamayacağımız güçlüklere saplanırdık. Çünkü o zaman bu çıkarımların temeline şu önermeyi koymak gerekirdi: Dünyadaki organize varlıklar ancak kasıtla etki eden bir sebeple mümkündür. Bu durumda kaçınılmaz olarak şunu da ileri sürmek isterdik: Bu şeyleri nedensel bağlantıları içinde yalnızca amaçlar ideası altında izleyebildiğimiz ve yasaya uygunluklarını ancak bu yolla bilebildiğimiz için, aynı şeyi her düşünen ve bilen varlık için de zorunlu, dolayısıyla salt öznemize değil nesneye ait bir şart olarak önceden varsaymaya hakkımız vardır. Ama böyle bir iddiayla işin içinden çıkamayız. Çünkü tabiattaki amaçları kasıtlı amaçlar olarak aslında gözlemlemeyiz, yalnızca ürünleri üzerine refleksiyonda bu kavramı yargı gücünün bir kılavuzu olarak ekleyerek düşünürüz; demek ki bunlar bize nesne yoluyla verilmiş değildir. Böyle bir kavramı nesnel realitesi bakımından kabul edilebilir olarak a priori haklı çıkarmak ise bizim için imkânsızdır bile.
sowohl als den Philosophen geltende Beweisgrund der Abhängigkeit und des Ursprungs desselben von einem außer der Welt existirenden und zwar (um jener zweckmäßigen Form willen) verständigen Wesen: daß also die Teleologie keine Vollendung des Aufschlusses für ihre Nachforschungen, als in einer Theologie findet. Was beweiset nun aber am Ende auch die allervollständigste Teleologie? Beweiset sie etwa, daß ein solches verständiges Wesen da sei? Nein; nichts weiter, als daß wir nach Beschaffenheit unserer Erkenntnißvermögen, also in Verbindung der Erfahrung mit den obersten Principien der Vernunft, uns schlechterdings keinen Begriff von der Möglichkeit einer solchen Welt machen können, als so, daß wir uns eine absichtlich=wirkende oberste Ursache derselben denken. Objectiv können wir also nicht den Satz darthun: es ist ein verständiges Urwesen; sondern nur subjectiv für den Gebrauch unserer Urtheilskraft in ihrer Reflexion über die Zwecke in der Natur, die nach keinem anderen Princip als dem einer absichtlichen Causalität einer höchsten Ursache gedacht werden können. Wollten wir den obersten Satz dogmatisch, aus teleologischen Gründen, darthun: so würden wir von Schwierigkeiten befangen werden, aus denen wir uns nicht herauswickeln könnten. Denn da würde diesen Schlüssen der Satz zum Grunde gelegt werden müssen: die organisirten Wesen in der Welt sind nicht anders, als durch eine absichtlich=wirkende Ursache möglich. Daß aber, weil wir diese Dinge nur unter der Idee der Zwecke in ihrer Causalverbindung verfolgen und diese nach ihrer Gesetzmäßigkeit erkennen können, wir auch berechtigt wären, eben dieses auch für jedes denkende und erkennende Wesen als nothwendige, mithin dem Objecte und nicht bloß unserm Subjecte anhängende Bedingung vorauszusetzen: das müßten wir hiebei unvermeidlich behaupten wollen. Aber mit einer solchen Behauptung kommen wir nicht durch. Denn da wir die Zwecke in der Natur als absichtliche eigentlich nicht beobachten, sondern nur in der Reflexion über ihre Producte diesen Begriff als einen Leitfaden der Urtheilskraft hinzu denken: so sind sie uns nicht durch das Object gegeben. A priori ist es sogar für uns unmöglich, einen solchen Begriff seiner objectiven Realität nach als annehmungsfähig zu rechtfertigen. Es bleibt also schlechterdings ein nur auf subjectiven Bedingungen, nämlich der unseren Erkenntnißvermögen angemessen reflectirenden Urtheilskraft, beruhender Satz, der, wenn man ihn als objectiv=dogmatisch geltend ausdrückte, heißen würde: Es ist ein Gott; nun aber für
AA05.400Demek ki bu önerme kesinlikle yalnızca öznel şartlara, yani bilgi yetilerimize uygun olarak refleksiyon yapan yargı gücüne dayanan bir önerme olarak kalır. Nesnel-dogmatik olarak geçerli diye ifade edilseydi şöyle derdi: Bir Tanrı vardır. Oysa biz insanlara yalnızca şu sınırlı formül izin verilir: Birçok tabiat şeyinin iç imkânına dair bilgimizin bile temeline konması gereken amaca uygunluğu, onu ve genel olarak dünyayı anlama yetisine sahip bir sebebin (bir Tanrının) ürünü olarak tasavvur etmekten başka türlü düşünemeyiz ve kavranabilir kılamayız.
Yargı gücümüzün kaçınılmaz olarak zorunlu bir maksimine dayanan bu önerme aklımızın hem spekülatif hem pratik her kullanımına, her insanî amaç bakımından tamamen yetiyorsa, onu daha yüksek varlıklar için de geçerli olarak, yani salt nesnel temellerden (ne yazık ki bunlar yetimizi aşar) ispatlayamamamızın bize neyi eksilttiğini doğrusu bilmek isterdim. Çünkü organize varlıkları ve onların iç imkânını tabiatın salt mekanik ilkelerine göre açıklamak şöyle dursun, yeterince tanıyamayacağımız bile tamamen kesindir; hem de öyle kesin ki gönül rahatlığıyla şöyle denebilir: İnsanlar için böyle bir tasarıya girişmek, ya da bir gün tek bir ot sapının meydana gelişini bile hiçbir kastın düzenlemediği tabiat yasalarına göre kavranabilir kılacak bir Newton'un çıkabileceğini ummak bile saçmadır; tersine, bu kavrayışı insanlara kesinlikle yadsımak gerekir. Ama öte yandan, tabiatın bize bilinen genel yasalarını özelleştirmesinde onun ilkesine kadar inebilseydik, tabiatta organize varlıkların imkânının, onların meydana gelişine bir kasıt yüklemeyen (yani salt tabiatın mekanizmasında yatan) yeterli bir temelinin hiç gizli olamayacağını söylemek de yine haddini bilmez bir yargı olurdu; çünkü bunu nereden bilebiliriz? Saf aklın yargıları söz konusu olduğunda olasılıklar burada büsbütün düşer. – Demek ki kasıtlara göre eyleyen bir varlığın dünya sebebi olarak (dolayısıyla yaratıcı olarak) haklı olarak tabiat amaçları dediğimiz şeyin temelinde yatıp yatmadığı önermesi hakkında nesnel olarak, ne olumlayarak ne olumsuzlayarak, hiç yargıda bulunamayız.
uns Menschen nur die eingeschränkte Formel erlaubt: Wir können uns die Zweckmäßigkeit, die selbst unserer Erkenntniß der inneren Möglichkeit vieler naturdinge zum Grunde gelegt werden muß, gar nicht anders denken und begreiflich machen, als indem wir sie und überhaupt die Welt uns als ein Product einer verständigen Ursache (eines Gottes) vorstellen. Wenn nun dieser auf einer unumgänglich nothwendigen Maxime unserer Urtheilskraft gegründete Satz allem sowohl speculativen als praktischen Gebrauche unserer Vernunft in jeder menschlichen Absicht vollkommen genugthuend ist: so möchte ich wohl wissen, was uns dann darunter abgehe, daß wir ihn nicht auch für höhere Wesen gültig, nämlich aus reinen objectiven Gründen (die leider unser Vermögen übersteigen), beweisen können. Es ist nämlich ganz gewiß, daß wir die organisirten Wesen und deren innere Möglichkeit nach bloß mechanischen Principien der Natur nicht einmal zureichend kennen lernen, viel weniger uns erklären können; und zwar so gewiß, daß man dreist sagen kann: es ist für Menschen ungereimt, auch nur einen solchen Anschlag zu fassen, oder zu hoffen, daß noch etwa dereinst ein Newton aufstehen könne, der auch nur die Erzeugung eines Grashalms nach Naturgesetzen, die keine Absicht geordnet hat, begreiflich machen werde; sondern man muß diese Einsicht den Menschen schlechterdings absprechen. Daß dann aber auch in der Natur, wenn wir bis zum Princip derselben in der Specification ihrer allgemeinen uns bekannten Gesetze durchdringen könnten, ein hinreichender Grund der Möglichkeit organisirten Wesen, ohne ihrer Erzeugung eine Absicht unterzulegen (also im bloßen Mechanism derselben), gar nicht verborgen liegen könne, das wäre wiederum von uns zu vermessen geurtheilt; denn woher wollen wir das wissen? Wahrscheinlichkeiten fallen hier gar weg, wo es auf Urtheile der reinen Vernunft ankommt. - Also können wir über den Satz: ob ein nach Absichten handelndes Wesen als Weltursache (mithin als Urheber) dem, was wir mit Recht Naturzwecke nennen, zum Grunde liege, objectiv gar nicht, weder bejahend noch verneinend, urtheilen; nur so viel ist sicher, daß, wenn wir doch wenigstens nach dem, was uns einzusehen durch unsere eigene Natur vergönnt ist (nach den Bedingungen und Schranken unserer Vernunft), urtheilen sollen, wir schlechterdings nichts anders als ein verständiges Wesen der Möglichkeit jener Naturzwecke zum Grunde legen können: welches der Maxime unserer reflectirenden Urtheilskraft, folglich einem subjectiven,
AA05.401Yalnızca şu kadarı kesindir: Hiç değilse kendi tabiatımızın kavramamıza izin verdiği şeye göre (aklımızın şartlarına ve kısıtlarına göre) yargıda bulunmamız gerekiyorsa, o tabiat amaçlarının imkânının temeline anlama yetisine sahip bir varlıktan başka hiçbir şey koyamayız; yalnızca bu, refleksif yargı gücümüzün maksimine, dolayısıyla öznel, ama insan cinsine ayrılmaz biçimde bağlı bir temele uygundur.
§ 76. Not
Transandantal felsefede ayrıntılı olarak işlenmeyi çok hak eden bu düşünce, burada yalnızca bir ara konu olarak, burada ileri sürülenin ispatı için değil, açıklanması için yer alabilir.
Akıl ilkeler yetisidir ve en uç talebinde şartsız olana yönelir; anlama yetisi ise ona her zaman yalnızca verilmesi gereken belli bir şart altında hizmet eder. Ama nesnel realite verilmesi gereken anlama kavramları olmadan akıl hiç nesnel (sentetik) yargıda bulunamaz ve teorik akıl olarak kendi başına kesinlikle hiçbir kurucu ilke değil, yalnızca düzenleyici ilkeler içerir. Çok geçmeden şu fark edilir: Anlama yetisinin izleyemediği yerde akıl aşkın hâle gelir ve temellendirilmiş idealarda (düzenleyici ilkeler olarak) kendini gösterir, ama nesnel olarak geçerli kavramlarda değil. Anlama yetisi ise akılla adım tutamaz, ama nesneler için geçerlilik sağlamak için yine de gerekli olurdu; bu yüzden aklın o ideaların geçerliliğini yalnızca özneyle sınırlar, gerçi bu cinsten olanların hepsi için genel olarak sınırlar. Yani bu geçerliliği şu şarta bağlar: (İnsanî) bilgi yetimizin tabiatına göre, hatta genel olarak sonlu akıl sahibi bir varlığın yetisine dair edinebildiğimiz kavrama göre, ancak böyle düşünülebilir ve düşünülmelidir; ama böyle bir yargının temelinin nesnede yattığı ileri sürülmez. Bazı örnekler vereceğiz. Bunlar okura burada hemen ispatlanmış önermeler olarak dayatılamayacak kadar önemli ve güç örneklerdir, ama ona düşünecek malzeme verebilir ve burada asıl işimiz olan şeyi açıklamaya yarayabilir.
aber dem menschlichen Geschlecht unnachlaßlich anhängenden Grunde allein gemäß ist. § 76. Anmerkung. Diese Betrachtung, welche es gar sehr verdient in der Transscendentalphilosophie umständlich ausgeführt zu werden, mag hier nur episodisch zur Erläuterung (nicht zum Beweise des hier Vorgetragenen) eintreten. Die Vernunft ist ein Vermögen der Principien und geht in ihrer äußersten Forderung auf das Unbedingte; da hingegen der Verstand ihr immer nur unter einer gewissen Bedingung, die gegeben werden muß, zu Diensten steht. Ohne Begriffe des Verstandes aber, welchen objective Realität gegeben werden muß, kann die Vernunft gar nicht objectiv (synthetisch) urtheilen und enthält als theoretische Vernunft für sich schlechterdings keine constitutive, sondern bloß regulative Principien. Man wird bald inne: daß, wo der Verstand nicht folgen kann, die Vernunft überschwenglich wird und in zwar gegründeten Ideen (als regulativen Principien), aber nicht objectiv gültigen Begriffen sich hervorthut; der Verstand aber, der mit ihr nicht Schritt halten kann, aber doch zur Gültigkeit für Objecte nöthig sein würde, die Gültigkeit jener Ideen der Vernunft nur auf das Subject, aber doch allgemein für alle von dieser Gattung, d. i. auf die Bedingung einschränke, daß nach der Natur unseres (menschlichen) Erkenntnißvermögens oder gar überhaupt nach dem Begriffe, den wir uns von dem Vermögen eines endlichen vernünftigen Wesens überhaupt machen können, nicht anders als so könne und müsse gedacht werden: ohne doch zu behaupten, daß der Grund eines solchen Urtheils im Objecte liege. Wir wollen Beispiele anführen, die zwar zu viel Wichtigkeit und auch Schwierigkeit haben, um sie hier sofort als erwiesene Sätze dem Leser aufzudringen, die ihm aber Stoff zum Nachdenken geben und dem, was hier unser eigenthümliches Geschäft ist, zur Erläuterung dienen können. Es ist dem menschlichen Verstande unumgänglich nothwendig, Möglichkeit und Wirklichkeit der Dinge zu unterscheiden. Der Grund davon liegt im Subjecte und der Natur seiner Erkenntnißvermögen. Denn wären zu dieser ihrer Ausübung nicht zwei ganz heterogene Stücke, Verstand für Begriffe und sinnliche Anschauung für Objecte, die ihnen correspondiren, erforderlich: so würde es keine solche Unterscheidung
AA05.402İnsanî anlama yetisi için şeylerin imkânını ve gerçekliğini ayırt etmek kaçınılmaz olarak zorunludur. Bunun temeli öznede ve onun bilgi yetilerinin tabiatında yatar. Çünkü bu yetilerin işleyişi için birbirine tamamen heterojen iki parça, yani kavramlar için anlama yetisi ve onlara karşılık gelen nesneler için hissî görü gerekli olmasaydı, böyle bir ayrım (mümkün olanla gerçek olan arasında) olmazdı. Yani anlama yetimiz görü yapan bir anlama yetisi olsaydı, gerçek olandan başka nesnesi olmazdı. Kavramlar da (ki yalnızca bir nesnenin imkânına yönelir), hissî görüler de (ki bize bir şey verir, ama onu bununla nesne olarak bilmemizi sağlamaz) ortadan kalkardı. Oysa salt mümkün olanı gerçek olandan ayırt edişimizin tamamı şuna dayanır: Birincisi bir şeyin tasavvurunun yalnızca kavramımıza ve genel olarak düşünme yetisine göre koyulmasını, ikincisi ise şeyin kendinde (bu kavramın dışında) koyulmasını ifade eder. Demek ki mümkün şeyleri gerçek şeylerden ayırt etmek, yalnızca insanî anlama yetisi için öznel olarak geçerli bir ayrımdır; çünkü bir şey var olmasa da onu hâlâ düşüncede tutabiliriz, ya da bir şeye dair henüz hiçbir kavramımız olmasa da onu verilmiş olarak tasavvur edebiliriz. Öyleyse şeylerin gerçek olmadan mümkün olabileceği, dolayısıyla salt imkândan gerçekliğe hiç çıkarım yapılamayacağı önermeleri insan aklı için tamamen doğrudur; ama bu farkın şeylerin kendisinde yattığını bundan ötürü ispatlamaz. Bunun buradan çıkarılamayacağı, dolayısıyla o önermelerin, bilgi yetimiz hissî olarak şartlı olduğu için duyuların nesneleriyle de uğraştığı ölçüde nesneler için de elbette geçerli olduğu, ama genel olarak şeyler için geçerli olmadığı, aklın bitmez tükenmez bir talebinden açıkça görülür: Akıl, bir şeyi (ilk temeli) şartsız zorunlu olarak var olan bir şey olarak kabul etmeyi talep eder. Bu şeyde imkân ile gerçeklik artık hiç ayırt edilmemelidir; anlama yetimizin bu idea için ise kesinlikle hiçbir kavramı yoktur, yani böyle bir şeyi ve onun var olma tarzını nasıl tasavvur edeceğinin hiçbir yolunu bulamaz. Çünkü onu düşünürse (nasıl düşünürse düşünsün), salt mümkün olarak tasavvur etmiş olur. Onun görüde verilmiş olduğunun bilincindeyse, o şey gerçektir ve bu sırada imkâna dair hiçbir şey düşünülmez. Bu yüzden mutlak zorunlu bir varlık kavramı gerçi vazgeçilmez bir akıl ideasıdır, ama insanî anlama yetisinin ulaşamayacağı problematik bir kavramdır.
(zwischen dem Möglichen und Wirklichen) geben. Wäre nämlich unser Verstand anschauend, so hätte er keine Gegenstände als das Wirkliche. Begriffe (die bloß auf die Möglichkeit eines Gegenstandes gehen) und sinnliche Anschauungen (welche uns etwas geben, ohne es dadurch doch als Gegenstand erkennen zu lassen) würden beide wegfallen. Nun beruht aber alle unsere Unterscheidung des bloß Möglichen vom Wirklichen darauf, daß das erstere nur die Position der Vorstellung eines Dinges respectiv auf unsern Begriff und überhaupt das Vermögen zu denken, das letztere aber die Setzung des Dinges an sich selbst (außer diesem Begriffe) bedeutet. Also ist die Unterscheidung möglicher Dinge von wirklichen eine solche, die bloß subjectiv für den menschlichen Verstand gilt, da wir nämlich etwas immer noch in Gedanken haben können, ob es gleich nicht ist, oder etwas als gegeben uns vorstellen, ob wir gleich noch keinen Begriff davon haben. Die Sätze also: daß Dinge möglich sein können, ohne wirklich zu sein, daß also aus der bloßen Möglichkeit auf die Wirklichkeit gar nicht geschlossen werden könne, gelten ganz richtig für die menschliche Vernunft, ohne darum zu beweisen, daß dieser Unterschied in den Dingen selbst liege. Denn daß dieses nicht daraus gefolgert werden könne, mithin jene Sätze zwar allerdings auch von Objecten gelten, so fern unser Erkenntnißvermögen als sinnlich=bedingt sich auch mit Objecten der Sinne beschäftigt, aber nicht von Dingen überhaupt: leuchtet aus der unablaßlichen Forderung der Vernunft ein, irgend ein Etwas (den Urgrund) als unbedingt nothwendig existirend anzunehmen, an welchem Möglichkeit und Wirklichkeit gar nicht mehr unterschieden werden sollen, und für welche Idee unser Verstand schlechterdings keinen Begriff hat, d. i. keine Art ausfinden kann, wie er ein solches Ding und seine Art zu existiren sich vorstellen solle. Denn wenn er es denkt (er mag es denken, wie er will), so ist es bloß als möglich vorgestellt. Ist er sich dessen als in der Anschauung gegeben bewußt, so ist es wirklich, ohne sich hiebei irgend etwas von Möglichkeit zu denken. Daher ist der Begriff eines absolut=nothwendigen Wesens zwar eine unentbehrliche Vernunftidee, aber ein für den menschlichen Verstand unerreichbarer problematischer Begriff. Er gilt aber doch für den Gebrauch unserer Erkenntnißvermögen nach der eigenthümlichen Beschaffenheit derselben, mithin nicht vom Objecte und hiemit für jedes erkennende Wesen: weil ich nicht bei jedem das Denken und die Anschauung, als zwei verschiedene Bedingungen der Ausübung seiner Erkenntnißvermögen, mithin der Möglichkeit und Wirklichkeit der Dinge,
AA05.403Yine de bu kavram bilgi yetilerimizin kullanımı için, onların kendine özgü yapısına göre geçerlidir; dolayısıyla nesne hakkında ve böylece her bilen varlık için geçerli değildir. Çünkü her bilen varlıkta düşünmeyi ve görüyü, bilgi yetilerinin işleyişinin, dolayısıyla şeylerin imkânının ve gerçekliğinin iki ayrı şartı olarak önceden varsayamam. Bu ayrımın ortaya çıkmadığı bir anlama yetisi için şöyle denirdi: Bildiğim bütün nesneler vardır (var olurlar). Bazılarının henüz var olmamış olmalarının imkânı, yani var olduklarında rastlantısallıkları, dolayısıyla bundan ayırt edilecek zorunluluk da böyle bir varlığın tasavvuruna hiç giremezdi. Ama anlama yetimizin burada kendi kavramlarıyla akla yetişmesini bu kadar güçleştiren şey yalnızca şudur: Aklın nesneye ait sayarak ilke yaptığı şey, insanî anlama yetisi olarak onun için aşkındır (yani bilgisinin öznel şartları altında imkânsızdır). – Burada her zaman şu maksim geçerlidir: Bütün nesneleri, onların bilgisinin anlama yetisinin gücünü aştığı yerde, yetilerimizin işleyişinin bizim (yani insanın) tabiatına zorunlu olarak bağlı öznel şartlarına göre düşünürüz. Bu tarzda verilen yargılar (aşkın kavramlar bakımından başka türlü de olamaz) nesneyi nasılsa öyle belirleyen kurucu ilkeler olamasa da, işleyişte içkin ve güvenli, insanî amaca uygun düzenleyici ilkeler olarak kalır.
Akıl tabiatın teorik incelenmesinde tabiatın ilk temelinin şartsız bir zorunluluğu ideasını kabul etmek zorunda olduğu gibi, pratik incelemede de, ahlâkî buyruğunun bilincinde olduğu için, kendi (tabiat bakımından) şartsız nedenselliğini, yani hürriyeti önceden varsayar.
voraussetzen kann. Für einen Verstand, bei dem dieser Unterschied nicht einträte, würde es heißen: alle Objecte, die ich erkenne, sind (existiren); und die Möglichkeit einiger, die noch nicht existirten, d. i. Zufälligkeit derselben, wenn sie existiren, also auch die davon zu unterscheidende Nothwendigkeit würde in die Vorstellung eines solchen Wesens gar nicht kommen können. Was unserm Verstande aber so beschwerlich fällt, der Vernunft hier mit seinen Begriffen es gleich zu thun, ist bloß: daß für ihn als menschlichen Verstand dasjenige überschwenglich (d. i. den subjectiven Bedingungen seines Erkenntnisses unmöglich) ist, was doch die Vernunft als zum Object gehörig zum Princip macht. - Hierbei gilt nun immer die Maxime, daß wir alle Objecte da, wo ihr Erkenntniß das Vermögen des Verstandes übersteigt, nach den subjectiven, unserer (d. i. der menschlichen) Natur nothwendig anhängenden Bedingungen der Ausübung ihrer Vermögen denken; und wenn die auf diese Art gefällten Urtheile (wie es auch in Ansehung der überschwenglichen Begriffe nicht anders sein kann) nicht constitutive Principien, die das Object, wie es beschaffen ist, bestimmen, sein können, so werden es doch regulative, in der Ausübung immanente und sichere, der menschlichen Absicht angemessene Principien bleiben. So wie die Vernunft in theoretischer Betrachtung der Natur die Idee einer unbedingten Nothwendigkeit ihres Urgrundes annehmen muß: so setzt sie auch in praktischer ihre eigene (in Ansehung der Natur) unbedingte Causalität, d. i. Freiheit, voraus, indem sie sich ihres moralischen Gebots bewußt ist. Weil nun aber hier die objective Nothwendigkeit der Handlung als Pflicht derjenigen, die sie als Begebenheit haben würde, wenn ihr Grund in der Natur und nicht in der Freiheit (d. i. der Vernunftcausalität) läge, entgegengesetzt und die moralisch=Schlechthin=Nothwendige Handlung physisch als ganz zufällig angesehen wird (d. i. daß das, was nothwendig geschehen sollte, doch öfter nicht geschieht): so ist klar, daß es nur von der subjectiven Beschaffenheit unsers praktischen Vermögens herrührt, daß die moralischen Gesetze als Gebote (und die ihnen gemäße Handlungen als Pflichten) vorgestellt werden müssen, und die Vernunft diese Nothwendigkeit nicht durch ein Sein (Geschehen), sondern Sein=Sollen ausdrückt: welches nicht Statt finden würde, wenn die Vernunft ohne Sinnlichkeit (als subjective Bedingung ihrer Anwendung auf Gegenstände der Natur) ihrer Causalität nach, mithin als Ursache in einer intelligibelen, mit dem moralischen Gesetze durchgängig übereinstimmenden
AA05.404Ama burada eylemin vazife olarak nesnel zorunluluğu, temeli hürriyette (yani akıl nedenselliğinde) değil de tabiatta yatsaydı eylemin olay olarak sahip olacağı zorunluluğa karşıt konur ve ahlâkî bakımdan mutlak zorunlu olan eylem fizikî bakımdan tamamen rastlantısal sayılır (yani zorunlu olarak olması gereken şey çoğu kez yine de olmaz). Bu yüzden açıktır ki ahlâk yasalarının buyruklar olarak (ve onlara uygun eylemlerin vazifeler olarak) tasavvur edilmesi gerektiği ve aklın bu zorunluluğu bir olmakla (olup bitmekle) değil, bir olması-gerekmekle ifade ettiği yalnızca pratik yetimizin öznel yapısından ileri gelir. Akıl duyarlık olmadan (duyarlık onun tabiat nesnelerine uygulanmasının öznel şartıdır) nedenselliği bakımından, dolayısıyla ahlâk yasasıyla baştan sona uyuşan intelligibl bir dünyada sebep olarak görülseydi, bu olmazdı; çünkü o dünyada gereklilik ile yapma arasında, bizim aracılığımızla mümkün olana dair pratik bir yasa ile bizim aracılığımızla gerçek olana dair teorik yasa arasında hiçbir fark olmazdı. Her şeyin yalnızca (iyi bir şey olarak) mümkün olduğu için gerçek olacağı intelligibl bir dünya, hatta onun biçimsel şartı olarak hürriyet, bizim için, bir nesneyi ve onun nesnel realitesini belirlemeye yarayacak hiçbir kurucu ilkeye elvermeyen aşkın bir kavramdır. Yine de hürriyet, (kısmen hissî) tabiatımızın ve yetimizin yapısı gereği, bizim için ve hissî dünyayla bağlantı içindeki bütün akıl sahibi varlıklar için, onları aklımızın yapısına göre tasavvur edebildiğimiz ölçüde, genel bir düzenleyici ilke olarak iş görür. Bu ilke hürriyetin yapısını nedenselliğin bir biçimi olarak nesnel olarak belirlemez; ama o ideaya göre eylemlerin kuralını herkes için buyruk hâline getirir, hem de bu belirleme yapılmış olsaydı sahip olacağından hiç de az olmayan bir geçerlilikle.
Aynı şekilde, ele aldığımız durum bakımından da şunu kabul edebiliriz: Anlama yetimiz genelden tikele gitmek zorunda olan türden olmasaydı ve dolayısıyla yargı gücü, tikeli altına koyabileceği genel bir yasaya sahip olmadan tikel bakımından hiçbir amaca uygunluk bilemeseydi, yani hiçbir belirleyici yargıda bulunamasaydı, tabiat mekanizmasıyla tabiatın tekniği, yani tabiattaki amaç bağlantısı arasında hiçbir fark bulamazdık. Ama tikel, tikel olarak, genel bakımından rastlantısal bir şey içerir; buna rağmen akıl tabiatın tikel yasalarının bağlantısında da birlik, dolayısıyla yasalılık ister (rastlantısal olanın bu yasalılığına amaca uygunluk denir); tikel yasaların içerdikleri rastlantısal yan bakımından genel yasalardan türetilmesi ise nesnenin kavramını belirleyerek a priori yapılamaz. Bu yüzden tabiatın ürünlerindeki amaca uygunluğu kavramı, tabiat bakımından insanî yargı gücü için zorunlu, ama nesnelerin kendisinin belirlenmesini ilgilendirmeyen bir kavram olacaktır; demek ki yargı gücü için aklın öznel bir ilkesi olacaktır. Bu ilke düzenleyici olarak (kurucu olarak değil), insanî yargı gücümüz için, sanki nesnel bir ilkeymiş gibi aynı ölçüde zorunlu olarak geçerlidir.
Welt betrachtet würde, wo zwischen Sollen und Thun, zwischen einem praktischen Gesetze von dem, was durch uns möglich ist, und dem theoretischen von dem, was durch uns wirklich ist, kein Unterschied sein würde. Ob nun aber gleich eine intelligibele Welt, in welcher alles darum wirklich sein würde, bloß nur weil es (als etwas Gutes) möglich ist, und selbst die Freiheit als formale Bedingung derselben für uns ein überschwenglicher Begriff ist, der zu keinem constitutiven Princip, ein Object und dessen objective Realität zu bestimmen, tauglich ist: so dient die letztere doch nach der Beschaffenheit unserer (zum Theil sinnlichen) Natur und Vermögens für uns und alle vernünftige mit der Sinnenwelt in Verbindung stehende Wesen, so weit wir sie uns nach der Beschaffenheit unserer Vernunft vorstellen können, zu einem allgemeinen regulativen Princip, welches die Beschaffenheit der Freiheit als Form der Causalität nicht objectiv bestimmt, sondern und zwar mit nicht minderer Gültigkeit, als ob dieses geschähe, die Regel der Handlungen nach jener Idee für jedermann zu geboten macht. Eben so kann man auch, was unsern vorhabenden Fall betrifft, einräumen: wir würden zwischen Naturmechanism und Technik der Natur, d. i. Zweckverknüpfung in derselben, keinen Unterschied finden, wäre unser Verstand nicht von der Art, daß er vom Allgemeinen zum Besondern gehen muß, und die Urtheilskraft also in Ansehung des Besondern keine Zweckmäßigkeit erkennen, mithin keine bestimmende Urtheile fällen kann, ohne ein allgemeines Gesetz zu haben, worunter sie jenes subsumiren könne. Da nun aber das Besondere als ein solches in Ansehung des Allgemeinen etwas Zufälliges enthält, gleichwohl aber die Vernunft in der Verbindung besonderer Gesetze der Natur doch auch Einheit, mithin Gesetzlichkeit erfordert (welche Gesetzlichkeit des Zufälligen Zweckmäßigkeit heißt), und die Ableitung der besonderen Gesetze aus den allgemeinen in Ansehung dessen, was jene Zufälliges in sich enthalten, a priori durch Bestimmung des Begriffs vom Objecte unmöglich ist: so wird der Begriff der Zweckmäßigkeit der Natur in ihren Producten ein für die menschliche Urtheilskraft in Ansehung der Natur nothwendiger, aber nicht die Bestimmung der Objecte selbst angehender Begriff sein, also ein subjectives Princip der Vernunft für die Urtheilskraft, welches als regulativ (nicht constitutiv) für unsere menschliche Urtheilskraft eben so nothwendig gilt, als ob es ein objectives Princip wäre.
AA05.405§ 77. İnsanî Anlama Yetisinin, Bir Tabiat Amacı Kavramını Bizim İçin Mümkün Kılan Kendine Özgülüğü Üzerine
Notta bilgi yetimizin (üst bilgi yetisinin bile) bazı kendine özgülüklerini andık; bunları nesnel yüklemler olarak şeylerin kendisine aktarmaya kolayca kapılırız. Ama bunlar, onlara uygun hiçbir nesnenin deneyimde verilemeyeceği idealarla ilgiliydi; bu yüzden de deneyimin izlenmesinde ancak düzenleyici ilkeler olarak iş görebilirlerdi. Bir tabiat amacı kavramında da durum, böyle bir yüklemin imkânının sebebi bakımından, ki bu sebep ancak ideada yatabilir, gerçi aynıdır. Ama ona uygun sonuç (ürünün kendisi) yine de tabiatta verilmiştir ve tabiatın amaçlara göre eyleyen bir varlık olarak nedenselliği kavramı, bir tabiat amacı ideasını onun kurucu bir ilkesi yapıyor gibi görünür. Bu ideanın bütün öteki idealardan ayrılan yanı da budur.
Bu ayrılan yan ise şudur: Sözü edilen idea anlama yetisi için değil, yargı gücü için bir akıl ilkesidir; dolayısıyla genel olarak bir anlama yetisinin mümkün deneyim nesnelerine uygulanmasından ibarettir. Hem de yargının belirleyici değil, yalnızca refleksif olabildiği yerde; yani nesnenin deneyimde verildiği, ama onun hakkında ideaya uygun olarak belirli bir yargıda bile (tam uygun bir yargıda bulunmak şöyle dursun) bulunulamadığı, yalnızca onun üzerine refleksiyon yapılabildiği yerde.
Demek ki söz konusu olan, yargı gücü bakımından, onun tabiat şeyleri üzerine refleksiyonunda (insanî) anlama yetimizin bir kendine özgülüğüdür.
§ 77. Von der Eigenthümlichkeit des menschlichen Verstandes, wodurch uns der Begriff eines Naturzwecks möglich wird. Wir haben in der Anmerkung Eigenthümlichkeiten unseres (selbst des oberen) Erkenntnißvermögens, welche wir leichtlich als objective Prädicate auf die Sachen selbst überzutragen verleitet werden, angeführt; aber sie betreffen Ideen, denen angemessen kein Gegenstand in der Erfahrung gegeben werden kann, und die alsdann nur zu regulativen Principien in Verfolgung der letzteren dienen konnten. Mit dem Begriffe eines Naturzwecks verhält es sich zwar eben so, was die Ursache der Möglichkeit eines solchen Prädicats betrifft, die nur in der Idee liegen kann; aber die ihr gemäße Folge (das Product selbst) ist doch in der Natur gegeben, und der Begriff einer Causalität der letzteren, als eines nach Zwecken handelnden Wesens, scheint die Idee eines Naturzwecks zu einem constitutiven Princip desselben zu machen: und darin hat sie etwas von allen andern Ideen Unterscheidendes. Dieses Unterscheidende besteht aber darin: daß gedachte Idee nicht ein Vernunftprincip für den Verstand, sondern für die Urtheilskraft, mithin lediglich die Anwendung eines Verstandes überhaupt auf mögliche Gegenstände der Erfahrung ist; und zwar da, wo das Urtheil nicht bestimmend, sondern bloß reflectirend sein kann, mithin der Gegenstand zwar in der Erfahrung gegeben, aber darüber der Idee gemäß gar nicht einmal bestimmt (geschweige völlig angemessen) geurtheilt, sondern nur über ihn reflectirt werden kann. Es betrifft also eine Eigenthümlichkeit unseres (menschlichen) Verstandes in Ansehung der Urtheilskraft in der Reflexion derselben über Dinge der Natur. Wenn das aber ist, so muß hier die Idee von einem andern möglichen Verstande, als dem menschlichen zum Grunde liegen (so wie wir in der Kritik der r. V. eine andere mögliche Anschauung in Gedanken haben mußten, wenn die unsrige als eine besondere Art, nämlich die, für welche Gegenstände nur als Erscheinungen gelten, gehalten werden sollte), damit man sagen könne: gewisse Naturproducte müssen nach der besonderen Beschaffenheit unseres Verstandes von uns ihrer Möglichkeit nach als absichtlich und als Zwecke erzeugt betrachtet werden, ohne doch darum zu verlangen, daß es wirklich eine besondere
AA05.406Ama böyleyse, burada insanî anlama yetisinden başka bir mümkün anlama yetisi ideası temelde yatmalıdır (tıpkı Saf Aklın Eleştirisi'nde, kendi görümüzü özel bir tür, yani nesnelerin yalnızca görünüşler olarak geçerli olduğu bir tür saymamız gerekiyorsa, başka bir mümkün görüyü düşüncede tutmak zorunda olduğumuz gibi). Ancak böylece şöyle denebilir: Belli tabiat ürünleri, anlama yetimizin özel yapısı gereği, imkânları bakımından bizim tarafımızdan kasıtlı olarak ve amaçlar olarak meydana getirilmiş diye görülmelidir. Ama bunu söylerken, bir amaç tasavvurunu belirleme temeli olarak taşıyan özel bir sebebin gerçekten var olmasını talep etmeyiz; dolayısıyla insanîden başka (daha yüksek) bir anlama yetisinin, tabiat mekanizmasında da, yani sebep olarak münhasıran bir anlama yetisinin kabul edilmediği bir nedensel bağlantıda da, tabiatın böyle ürünlerinin imkânının temelini bulabileceğini yadsımayız.
Demek ki burada önemli olan anlama yetimizin yargı gücüyle ilişkisidir; yani bu ilişkide kendi anlama yetimizin yapısındaki belli bir rastlantısallığı aramamızdır; ancak böylece anlama yetimizin bu kendine özgülüğünü öteki mümkün anlama yetilerinden farkı içinde belirtebiliriz.
Bu rastlantısallık pek doğal olarak, yargı gücünün anlama kavramlarının genelinin altına getirmesi gereken tikelde bulunur. Çünkü tikel, bizim (insanî) anlama yetimizin geneli tarafından belirlenmiş değildir; ortak bir belirtide uyuşan farklı şeylerin algımıza ne kadar çeşitli biçimlerde çıkabileceği de rastlantısaldır. Anlama yetimiz bir kavramlar yetisidir, yani diskursif bir anlama yetisidir; tabiatta ona verilebilecek ve kavramlarının altına getirilebilecek tikelin ne türden ve ne kadar farklı olacağı onun için elbette rastlantısal olmalıdır. Ama bilgiye görü de ait olduğu ve görünün tam bir kendiliğindenliğinin yetisi, duyarlıktan farklı ve ondan tamamen bağımsız bir bilgi yetisi, dolayısıyla en genel anlamda anlama yetisi olacağı için, görüsel bir anlama yetisi de (olumsuz olarak, yani yalnızca diskursif olmayan bir anlama yetisi olarak) düşünülebilir. Bu anlama yetisi genelden tikele ve böylece (kavramlar yoluyla) tekile gitmez; onun için, tabiatın ürünlerinde tikel yasalara göre anlama yetisiyle uyuşmasının o rastlantısallığı ortaya çıkmaz. Bizim anlama yetimize tabiat ürünlerinin çokluğunu bilginin birliğine getirmeyi bu kadar güçleştiren de bu rastlantısallıktır. Bizim anlama yetimiz bu işi ancak tabiat belirtilerinin kavramlar yetimizle uyuşması sayesinde başarabilir ve bu uyuşma pek rastlantısaldır; görü yapan bir anlama yetisinin ise buna ihtiyacı yoktur.
Ursache, welche die Vorstellung eines Zwecks zu ihrem Bestimmungsgrunde hat, gebe, mithin ohne in Abrede zu ziehen, daß nicht ein anderer (höherer) Verstand, als der menschliche auch im Mechanism der Natur, d. i. einer Causalverbindung, zu der nicht ausschließungsweise ein Verstand als Ursache angenommen wird, den Grund der Möglichkeit solcher Producte der Natur antreffen könne. Es kommt hier also auf das Verhalten unseres Verstandes zur Urtheilskraft an, daß wir nämlich darin eine gewisse Zufälligkeit der Beschaffenheit des unsrigen aufsuchen, um diese Eigenthümlichkeit unseres Verstandes zum Unterschiede von anderen möglichen anzumerken. Diese Zufälligkeit findet sich ganz natürlich in dem Besondern, welches die Urtheilskraft unter das Allgemeine der Verstandesbegriffe bringen soll; denn durch das Allgemeine unseres (menschlichen) Verstandes ist das Besondere nicht bestimmt; und es ist zufällig, auf wie vielerlei Art unterschiedene Dinge, die doch in einem gemeinsamen Merkmale Übereinkommen, unserer Wahrnehmung vorkommen können. Unser Verstand ist ein Vermögen der Begriffe, d. i. ein discursiver Verstand, für den es freilich zufällig sein muß, welcherlei und wie sehr verschieden das Besondere sein mag, das ihm in der Natur gegeben werden und das unter seine Begriffe gebracht werden kann. Weil aber zum Erkenntniß doch auch Anschauung gehört, und ein Vermögen einer völligen Spontaneität der Anschauung ein von der Sinnlichkeit unterschiedenes und davon ganz unabhängiges Erkenntnißvermögen, mithin Verstand in der allgemeinsten Bedeutung sein würde: so kann man sich auch einen intuitiven Verstand (negativ, nämlich bloß als nicht discursiven) denken, welcher nicht vom Allgemeinen zum Besonderen und so zum Einzelnen (durch Begriffe) geht, und für welchen jene Zufälligkeit der Zusammenstimmung der Natur in ihren Producten nach besondern Gesetzen zum Verstande nicht angetroffen wird, welche dem unsrigen es so schwer macht, das Mannigfaltige derselben zur Einheit des Erkenntnisses zu bringen; ein Geschäft, das der unsrige nur durch Übereinstimmung der Naturmerkmale zu unserm Vermögen der Begriffe, welche sehr zufällig ist, zu Stande bringen kann, dessen ein anschauender Verstand aber nicht bedarf. Unser Verstand hat also das Eigene für die Urtheilskraft, daß im Erkenntniß durch denselben durch das Allgemeine das Besondere nicht bestimmt wird, und dieses also von jenem allein nicht abgeleitet werden kann; gleichwohl aber dieses besondere in der Mannigfaltigkeit der Natur
AA05.407Demek ki anlama yetimizin yargı gücü bakımından kendine özgü yanı şudur: Onunla elde edilen bilgide tikel genel tarafından belirlenmez, dolayısıyla yalnızca genelden türetilemez; ama yine de tabiatın çeşitliliğindeki bu tikel, genelin altına konabilmek için (kavramlar ve yasalar yoluyla) genelle uyuşmalıdır. Bu uyuşma ise böyle şartlar altında pek rastlantısal ve yargı gücü için belirli bir ilkeden yoksun olmak zorundadır.
Bununla birlikte tabiat şeylerinin yargı gücüyle böyle bir uyuşmasının imkânını (ki bunu rastlantısal, dolayısıyla ancak ona yönelmiş bir amaç sayesinde mümkün olarak tasavvur ederiz) hiç değilse düşünebilmek için, aynı zamanda başka bir anlama yetisi düşünmeliyiz. Tabiat yasalarının yargı gücümüzle, anlama yetimiz için ancak amaçlar aracılığıyla bağlanarak düşünülebilen o uyuşmasını, bu anlama yetisiyle ilişki içinde, hem de ona yüklenen her türlü amaçtan önce, zorunlu olarak tasavvur edebilmeliyiz.
Çünkü anlama yetimizin özelliği şudur: Bilgisinde, örneğin bir ürünün sebebine dair bilgisinde, analitik-genelden (kavramlardan) tikele (verilmiş empirik görüye) gitmek zorundadır. Bu sırada tikelin çokluğu bakımından hiçbir şey belirlemez; tersine, yargı gücü için bu belirlenimi empirik görünün (nesne bir tabiat ürünüyse) kavram altına konmasından beklemek zorundadır. Ama bizimki gibi diskursif değil de görüsel olduğu için sentetik-genelden (bir bütünün bütün olarak görüsünden) tikele, yani bütünden parçalara giden bir anlama yetisi de düşünebiliriz. Böyle bir anlama yetisi ve onun bütün tasavvuru, bütünün belirli bir biçimini mümkün kılmak için parçaların bağlantısının rastlantısallığını içermez. Bizim anlama yetimiz ise buna ihtiyaç duyar; çünkü genel olarak düşünülmüş temeller olarak parçalardan, onların altına konacak çeşitli mümkün biçimlere, sonuçlara doğru ilerlemek zorundadır. Anlama yetimizin yapısına göre ise tabiatın gerçek bir bütünü yalnızca parçaların bir araya gelen hareket ettirici güçlerinin etkisi olarak görülebilir.
zum Allgemeinen (durch Begriffe und Gesetze) zusammenstimmen soll, um darunter subsumirt werden zu können, welche Zusammenstimmung unter solchen Umständen sehr zufällig und für die Urtheilskraft ohne bestimmtes Princip sein muß. Um nun gleichwohl die Möglichkeit einer solchen Zusammenstimmung der Dinge der Natur zur Urtheilskraft (welche wir als zufällig, mithin nur durch einen darauf gerichteten Zweck als möglich vorstellen) wenigstens denken zu können, müssen wir uns zugleich einen andern Verstand denken, in Beziehung auf welchen und zwar vor allem ihm beigelegten Zweck wir jene Zusammenstimmung der Naturgesetze mit unserer Urtheilskraft, die für unsern Verstand nur durch das Verbindungsmittel der Zwecke denkbar ist, als nothwendig vorstellen können. Unser Verstand nämlich hat die Eigenschaft, daß er in seinem Erkenntnisse, z. B. der Ursache eines Products, vom Analytisch=Allgemeinen (von Begriffen) zum Besondern (der gegebenen empirischen Anschauung) gehen muß; wobei er also in Ansehung der Mannigfaltigkeit des letztern nichts bestimmt, sondern diese Bestimmung für die Urtheilskraft von der Subsumtion der empirischen Anschauung (wenn der Gegenstand ein Naturproduct ist) unter dem Begriff erwarten muß. Nun können wir uns aber auch einen Verstand denken, der, weil er nicht wie der unsrige discursiv, sondern intuitiv ist, vom Synthetisch=Allgemeinen (der Anschauung eines Ganzen als eines solchen) zum Besondern geht, d. i. vom Ganzen zu den Theilen; der also und dessen Vorstellung des Ganzen die Zufälligkeit der Verbindung der Theile nicht in sich enthält, um eine bestimmte Form des Ganzen möglich zu machen, die unser Verstand bedarf, welcher von den Theilen als allgemeingedachten Gründen zu verschiedenen darunter zu subsumirenden möglichen Formen als Folgen fortgehen muß. Nach der Beschaffenheit unseres Verstandes ist hingegen ein reales Ganze der Natur nur als Wirkung der concurrirenden bewegenden Kräfte der Theile anzusehen. Wollen wir uns also nicht die Möglichkeit des Ganzen als von den Theilen, wie es unserm discursiven Verstande gemäß ist, sondern nach Maßgabe des intuitiven (urbildlichen) die Möglichkeit der Theile (ihrer Beschaffenheit und Verbindung nach) als vom Ganzen abhängend vorstellen: so kann dieses nach eben derselben Eigenthümlichkeit unseres Verstandes nicht so geschehen, daß das Ganze den Grund der Möglichkeit der Verknüpfung der Theile (welches in der discursiven Erkenntnißart Widerspruch sein würde), sondern nur daß die
AA05.408Öyleyse bütünün imkânını, diskursif anlama yetimize uygun olduğu gibi parçalara bağlı olarak değil de, görüsel (ilk örnek niteliğindeki) anlama yetisine göre parçaların imkânını (yapıları ve bağlantıları bakımından) bütüne bağlı olarak tasavvur etmek istersek, bu, anlama yetimizin aynı kendine özgülüğü gereği, bütünün parçaların bağlantısının imkânının temelini içereceği biçimde olamaz (bu, diskursif bilgi tarzında çelişki olurdu); ancak bir bütünün tasavvurunun o bütünün biçiminin ve buna ait parça bağlantısının imkânının temelini içereceği biçimde olabilir. Ama bu durumda bütün, tasavvuru imkânının sebebi olarak görülen bir etki, bir ürün olurdu; belirleme temeli yalnızca etkisinin tasavvuru olan bir sebebin ürününe de amaç denir. Buradan şu çıkar: Tabiatın ürünlerini maddenin tabiat yasalarınınkinden başka türden bir nedenselliğe, yani yalnızca amaçların ve gaye sebeplerinin nedenselliğine göre mümkün olarak tasavvur etmemiz, salt anlama yetimizin özel yapısından çıkan bir sonuçtur; bu ilke de böyle şeylerin kendilerinin (görünüşler olarak ele alınsalar bile) bu meydana geliş tarzına göre imkânını değil, yalnızca onları anlama yetimizin değerlendirebileceği tarzı ilgilendirir. Bu arada şunu da kavrarız: Tabiat bilgisinde tabiat ürünlerinin amaçlara göre nedensellik yoluyla açıklanmasıyla neden hiç de yetinmeyiz? Çünkü bu açıklamada tabiatın meydana getirişini yalnızca onu değerlendirme yetimize, yani refleksif yargı gücüne uygun olarak değerlendirmek isteriz, belirleyici yargı gücü uğruna şeylerin kendilerine uygun olarak değil. Burada böyle bir intellectus archetypus'un mümkün olduğunu ispatlamaya da hiç gerek yoktur. Yalnızca şunu göstermek gerekir: İmgelere muhtaç diskursif anlama yetimizi (intellectus ectypus) ve böyle bir yapının rastlantısallığını karşısına koyduğumuzda o ideaya (bir intellectus archetypus ideasına) götürülürüz ve bu idea da hiçbir çelişki içermez.
Bir madde bütününü biçimi bakımından parçaların ve onların kendiliğinden birleşme güçlerinin ve yetilerinin bir ürünü olarak görürsek (bunları birbirine getiren başka maddeleri de ekleyerek düşünerek), onun mekanik bir meydana geliş tarzını tasavvur ederiz. Ama bu yolla amaç olarak bir bütün kavramı çıkmaz; böyle bir bütünün iç imkânı mutlaka bir bütün ideasını, parçaların yapısının ve etki tarzının bile ona bağlı olduğu bir bütün ideasını önceden varsayar; organize bir cismi de böyle tasavvur etmek zorundayız. Ama az önce gösterildiği gibi, bundan böyle bir cismin mekanik olarak meydana gelmesinin imkânsız olduğu çıkmaz. Çünkü bu, çokluğun bağlantısındaki böyle bir birliği, onun ideası aynı zamanda onu meydana getiren sebep olmadan, yani kasıtlı bir meydana getirme olmadan tasavvur etmenin her anlama yetisi için imkânsız (yani çelişkili) olduğunu söylemek olurdu.
Vorstellung eines Ganzen den Grund der Möglichkeit der Form desselben und der dazu gehörigen Verknüpfung der Theile enthalte. Da das Ganze nun aber alsdann eine Wirkung, Product, sein würde, dessen Vorstellung als die Ursache seiner Möglichkeit angesehen wird, das Product aber einer Ursache, deren Bestimmungsgrund bloß die Vorstellung ihrer Wirkung ist, ein Zweck heißt: so folgt daraus, daß es bloß eine Folge aus der besondern Beschaffenheit unseres Verstandes sei, wenn wir Produkte der Natur nach einer andern Art der Causalität, als der der Naturgesetze der Materie, nämlich nur nach der der Zwecke und Endursachen, uns als möglich vorstellen, und daß dieses Princip nicht die Möglichkeit solcher Dinge selbst (selbst als Phänomene betrachtet) nach dieser Erzeugungsart, sondern nur die unserem Verstande mögliche Beurtheilung derselben angehe. Wobei wir zugleich einsehen, warum wir in der Naturkunde mit einer Erklärung der Producte der Natur durch Causalität nach Zwecken lange nicht zufrieden sind, weil wir nämlich in derselben die Naturerzeugung bloß unserm Vermögen sie zu beurtheilen, d. i. der reflectirenden Urtheilskraft und nicht den Dingen selbst zum Behuf der bestimmenden Urtheilskraft angemessen zu beurtheilen verlangen. Es ist hiebei auch gar nicht nöthig zu beweisen, daß ein solcher intellectus archetypus möglich sei, sondern nur daß wir in der Dagegenhaltung unseres discursiven, der Bilder bedürftigen Verstandes ( intellectus ectypus ) und der Zufälligkeit einer solchen Beschaffenheit auf jene Idee (eines intellectus archetypus ) geführt werden, diese auch keinen Widerspruch enthalte. Wenn wir nun ein Ganzes der Materie seiner Form nach als ein Product der Theile und ihrer Kräfte und Vermögen sich von selbst zu verbinden (andere Materien, die diese einander zuführen, hinzugedacht) betrachten: so stellen wir uns eine mechanische Erzeugungsart desselben vor. Aber es kommt auf solche Art kein Begriff von einem Ganzen als Zweck heraus, dessen innere Möglichkeit durchaus die Idee von einem Ganzen voraussetzt, von der selbst die Beschaffenheit und Wirkungsart der Theile abhängt, wie wir uns doch einen organisirten Körper vorstellen müssen. Hieraus folgt aber, wie eben gewiesen worden, nicht, daß die mechanische Erzeugung eines solchen Körpers unmöglich sei; denn das würde soviel sagen, als, es sei eine solche Einheit in der Verknüpfung des Mannigfaltigen für jeden Verstand unmöglich (d. i. widersprechend) sich vorzustellen, ohne daß die Idee derselben zugleich die erzeugende Ursache derselben sei, d. i. ohne absichtliche Hervorbringung. Gleichwohl würde dieses
AA05.409Yine de maddî varlıkları kendinde şeyler olarak görmeye hakkımız olsaydı, bu gerçekten çıkardı. Çünkü o zaman tabiat oluşumlarının imkânının temelini oluşturan birlik yalnızca mekânın birliği olurdu. Mekân ise meydana gelişlerin reel temeli değil, yalnızca biçimsel şartıdır; gerçi aradığımız reel temelle şu bakımdan biraz benzerliği vardır: Onda hiçbir parça bütünle ilişkisi dışında belirlenemez (dolayısıyla bütünün tasavvuru parçaların imkânının temelinde yatar). Ama maddî dünyayı salt görünüş olarak görmek, bir şeyi kendinde şey (görünüş olmayan şey) olarak, alt tabaka olarak düşünmek ve buna da karşılık gelen entelektüel bir görüyü (bizimki olmasa da) temel olarak koymak hiç değilse mümkündür. Bu durumda, ait olduğumuz tabiat için, bizim için bilinemez olsa da, duyular üstü bir reel temel bulunurdu. Bu tabiatta, onda duyu nesnesi olarak zorunlu olanı mekanik yasalara göre görürdük; tikel yasaların ve onlara göre oluşan biçimlerin uyuşmasını ve birliğini ise —ki bunları mekanik yasalar bakımından rastlantısal olarak değerlendirmek zorundayız— onda akıl nesnesi olarak (hatta tabiat bütününü sistem olarak) aynı zamanda teleolojik yasalara göre görürdük. Böylece tabiatı iki türlü ilkeye göre değerlendirirdik ve mekanik açıklama tarzı, sanki birbiriyle çelişiyorlarmış gibi, teleolojik açıklama tarzı tarafından dışlanmış olmazdı.
Buradan, başka türlü kolayca tahmin edilebilen ama kesinlikle ileri sürülüp ispatlanması güç olan bir şey de kavranabilir: Amaca uygun tabiat ürünlerini mekanik olarak türetme ilkesi teleolojik ilkenin yanında var olabilir, ama bu sonuncusunu asla gereksiz kılamaz. Yani tabiat amacı olarak değerlendirmek zorunda olduğumuz bir şeyde (organize bir varlıkta) mekanik meydana gelişin bilinen ve henüz keşfedilecek bütün yasalarını deneyebilir, bununla iyi ilerleme kaydetmeyi de umabiliriz; ama böyle bir ürünün imkânı için bundan tamamen farklı bir meydana geliş temeline, yani amaçlar yoluyla nedenselliğe başvurmaktan asla kurtulamayız. Hiçbir insan aklı da (keyfiyet bakımından bizimkine benzeyen ama derece bakımından onu ne kadar aşarsa aşsın, hiçbir sonlu akıl da) tek bir ot sapının bile salt mekanik sebeplerden meydana gelişini anlamayı kesinlikle umamaz.
in der That folgen, wenn wir materielle Wesen als Dinge an sich selbst anzusehen berechtigt wären. Denn alsdann würde die Einheit, welche den Grund der Möglichkeit der Naturbildungen ausmacht, lediglich die Einheit des Raums sein, welcher aber kein Realgrund der Erzeugungen, sondern nur die formale Bedingung derselben ist; obwohl er mit dem Realgrunde, welchen wir suchen, darin einige Ähnlichkeit hat, daß in ihm kein Theil ohne in Verhältniß auf das Ganze (dessen Vorstellung also der Möglichkeit der Theile zum Grunde liegt) bestimmt werden kann. Da es aber doch wenigstens möglich ist, die materielle Welt als bloße Erscheinung zu betrachten und etwas als Ding an sich selbst (welches nicht Erscheinung ist), als Substrat, zu denken, diesem aber eine correspondirende intellectuelle Anschauung (wenn sie gleich nicht die unsrige ist) unterzulegen: so würde ein, obzwar für uns unerkennbarer, übersinnlicher Realgrund für die Natur Statt finden, zu der wir selbst mitgehören, in welcher wir also das, was in ihr als Gegenstand der Sinne nothwendig ist, nach mechanischen Gesetzen, die Zusammenstimmung und Einheit aber der besonderen Gesetze und der Formen nach denselben, die wir in Ansehung jener als zufällig beurtheilen müssen, in ihr als Gegenstande der Vernunft (ja das Naturganze als System) zugleich nach teleologischen Gesetzen betrachten und sie nach zweierlei Principien beurtheilen würden, ohne daß die mechanische Erklärungsart durch die teleologische, als ob sie einander widersprächen, ausgeschlossen wird. Hieraus läßt sich auch das, was man sonst zwar leicht vermuthen, aber schwerlich mit Gewißheit behaupten und beweisen konnte, einsehen, daß zwar das Princip einer mechanischen Ableitung zweckmäßiger Naturproducte neben dem teleologischen bestehen, dieses letztere aber keinesweges entbehrlich machen könnte: d. i. man kann an einem Dinge, welches wir als Naturzweck beurtheilen müssen (einem organisirten Wesen), zwar alle bekannte und noch zu entdeckende Gesetze der mechanischen Erzeugung versuchen und auch hoffen dürfen damit guten Fortgang zu haben, niemals aber der Berufung auf einen davon ganz unterschiedenen Erzeugungsgrund, nämlich der Causalität durch Zwecke, für die Möglichkeit eines solchen Products überhoben sein; und schlechterdings kann keine menschliche Vernunft (auch keine endliche, die der Qualität nach der unsrigen ähnlich wäre, sie aber dem Grade nach noch so sehr überstiege) die Erzeugung auch nur eines Gräschens aus bloß mechanischen Ursachen zu verstehen hoffen. Denn wenn die teleologische Verknüpfung der Ursachen und
AA05.410Çünkü sebeplerin ve etkilerin teleolojik bağlantısı, böyle bir nesnenin imkânı için, onu yalnızca deneyimin kılavuzluğunda incelemek için bile, yargı gücüne tamamen vazgeçilmezse; görünüşler olarak dış nesneler için amaçlarla ilişkili yeterli bir temel hiç bulunamıyorsa, tersine, tabiatta da yatan bu temel yalnızca tabiatın duyular üstü alt tabakasında aranmak zorundaysa ve bu alt tabakaya dair her türlü mümkün kavrayış bize kapalıysa, o zaman amaç bağlantıları için tabiatın kendisinden alınmış açıklama temellerine başvurmamız bizim için kesinlikle imkânsızdır. İnsanî bilgi yetisinin yapısı gereği, bunun en yüksek temelini dünya sebebi olarak kökensel bir anlama yetisinde aramak zorunludur.
§ 78. Maddenin Genel Mekanizması İlkesinin Tabiatın Tekniğinde Teleolojik İlkeyle Birleştirilmesi Üzerine
Tabiatın meydana getirişlerinde mekanizmasını elden bırakmamak ve bu meydana getirişleri açıklarken onu atlamamak akıl için son derece önemlidir; çünkü mekanizma olmadan şeylerin tabiatına dair hiçbir kavrayış edinilemez. En yüksek bir mimarın tabiatın biçimlerini öteden beri var oldukları gibi doğrudan doğruya yarattığını, ya da tabiatın akışı içinde sürekli aynı örneğe göre oluşan biçimleri önceden belirlediğini bize teslim etseler bile, tabiat bilgimiz bundan en ufak bir kazanç sağlamaz. Çünkü o varlığın eylem tarzını ve tabiat varlıklarının imkânının ilkelerini içermesi gereken idealarını hiç bilmeyiz ve tabiatı ondan, yukarıdan aşağıya (a priori) açıklayamayız. Ama deneyim nesnelerinin biçimlerinden, yani aşağıdan yukarıya (a posteriori) çıkarak, bu biçimlerde amaca uygunluk bulduğumuzu sandığımız için, onu açıklamak üzere amaçlara göre etki eden bir sebebe başvurmak istersek, tamamen totolojik bir açıklama yapmış ve aklı kelimelerle aldatmış oluruz. Üstelik, bu açıklama tarzıyla tabiat bilgisinin bizi izleyemeyeceği aşkın alanda kaybolduğumuz yerde aklın şairce hülyalara dalmaya kapıldığını anmaya bile gerek yok; oysa bunu önlemek tam da aklın en başta gelen görevidir.
Wirkungen zur Möglichkeit eines solchen Gegenstandes für die Urtheilskraft ganz unentbehrlich ist, selbst um diese nur am Leitfaden der Erfahrung zu studieren; wenn für äußere Gegenstände als Erscheinungen ein sich auf Zwecke beziehender hinreichender Grund gar nicht angetroffen werden kann, sondern dieser, der auch in der Natur liegt, doch nur im übersinnlichen Substrat derselben gesucht werden muß, von welchem uns aber alle mögliche Einsicht abgeschnitten ist: so ist es uns schlechterdings unmöglich, aus der Natur selbst hergenommene Erklärungsgründe für Zweckverbindungen zu schöpfen, und es ist nach der Beschaffenheit des menschlichen Erkenntnißvermögens nothwendig, den obersten Grund dazu in einem ursprünglichen Verstande als Weltursache zu suchen. § 78. Von der Vereinigung des Princips des allgemeinen Mechanismus der Materie mit dem teleologischen in der Technik der Natur. Es liegt der Vernunft unendlich viel daran, den Mechanism der Natur in ihren Erzeugungen nicht fallen zu lassen und in der Erklärung derselben nicht vorbei zu gehen: weil ohne diesen keine Einsicht in die Natur der Dinge erlangt werden kann. Wenn man uns gleich einräumt: daß ein höchster Architekt die Formen der Natur, so wie sie von je her da sind, unmittelbar geschaffen, oder die, welche sich in ihrem Laufe continuirlich nach eben demselben Muster bilden, prädeterminirt habe: so ist doch dadurch unsere Erkenntniß der Natur nicht im mindesten gefördert: weil wir jenes Wesens Handlungsart und die Ideen desselben, welche die Principien der Möglichkeit der Naturwesen enthalten sollen, gar nicht kennen und von demselben als von oben herab (a priori) die Natur nicht erklären können. Wollen wir aber von den Formen der Gegenstände der Erfahrung, also von unten hinauf (a posteriori), weil wir in diesen Zweckmäßigkeit anzutreffen glauben, um diese zu erklären, uns auf eine nach Zwecken wirkende Ursache berufen: so würden wir ganz tautologisch erklären und die Vernunft mit Worten täuschen, ohne noch zu erwähnen: daß da, wo wir uns mit dieser Erklärungsart ins Überschwengliche verlieren, wohin uns die Naturerkenntniß nicht folgen kann, die Vernunft dichterisch zu schwärmen verleitet wird, welches zu verhüten eben ihre vorzüglichste Bestimmung ist.
AA05.411Öte yandan tabiatın ürünlerinde amaçlar ilkesini atlamamak da aklın aynı ölçüde zorunlu bir maksimidir. Çünkü bu ilke, onların oluş tarzını bize pek kavranabilir kılmasa da, tabiatın tikel yasalarını araştırmak için buluşa yarayan (heuristik) bir ilkedir; bunu tabiatın kendisini ona göre açıklamak için kullanmak istemesek bile. Nitekim bu ürünler kasıtlı bir amaç birliğini apaçık ortaya koysalar da, onlara hâlâ yalnızca tabiat amaçları deriz; yani imkânlarının temelini tabiatın ötesinde aramayız. Ama sonunda yine de bu imkân sorusuna gelmek gerekeceği için, akıl için tabiatta bulunmayan özel bir nedensellik türü düşünmek, tabiat sebeplerinin mekaniğinin kendi nedenselliğine sahip olması kadar zorunludur. Çünkü maddenin mekaniğe göre alabileceğinden daha çok ve başka biçimleri alabilmesine bir sebebin kendiliğindenliği de eklenmelidir (bu sebep dolayısıyla madde olamaz); o olmadan o biçimlerin hiçbir temeli gösterilemez. Gerçi akıl bu adımı atmadan önce ihtiyatlı davranmalı ve tabiatın her tekniğini, yani salt aprehensiyonumuz için kendinde şeklin amaca uygunluğunu gösteren her üretici yetisini (düzgün cisimlerde olduğu gibi) teleolojik diye açıklamaya kalkışmamalı, tersine, onu o zamana kadar her zaman salt mekanik olarak mümkün saymalıdır. Ama bu yüzden teleolojik ilkeyi büsbütün dışlamak ve amaca uygunluğun, tabiat biçimlerinin imkânının sebepleri yoluyla akılca incelenmesi için başka türden bir nedenselliğe ilişki olarak hiç inkâr edilemeyecek biçimde kendini gösterdiği yerde bile hep salt mekanizmayı izlemek istemek, aklı fantastik bir hâle getirir ve onu hiç düşünülemeyen tabiat yetilerine dair kuruntular arasında başıboş dolaştırır; tıpkı tabiat mekanizmasını hiç hesaba katmayan salt teleolojik bir açıklama tarzının onu hülyacı yapacağı gibi.
Von der andern Seite ist es eine eben sowohl nothwendige Maxime der Vernunft, das Princip der Zwecke an den Producten der Natur nicht vorbei zu gehen: weil es, wenn es gleich die Entstehungsart derselben uns eben nicht begreiflicher macht, doch ein heuristisches Princip ist, den besondern Gesetzen der Natur nachzuforschen; gesetzt auch, daß man davon keinen Gebrauch machen wollte, um die Natur selbst darnach zu erklären, indem man sie so lange, ob sie gleich absichtliche Zweckeinheit augenscheinlich darlegen, noch immer nur Naturzwecke nennt, d. i. ohne über die Natur hinaus den Grund der Möglichkeit derselben zu suchen. Weil es aber doch am Ende zur Frage wegen der letzteren kommen muß: so ist es eben so nothwendig für sie, eine besondere Art der Causalität, die sich nicht in der Natur vorfindet, zu denken, als die Mechanik der Naturursachen die ihrige hat, indem zu der Receptivität mehrerer und anderer Formen, als deren die Materie nach der letzteren fähig ist, noch eine Spontaneität einer Ursache (die also nicht Materie sein kann) hinzukommen muß, ohne welche von jenen Formen kein Grund angegeben werden kann. Zwar muß die Vernunft, ehe sie diesen Schritt thut, behutsam verfahren und nicht jede Technik der Natur, d. i. ein productives Vermögen derselben, welches Zweckmäßigkeit der Gestalt für unsere bloße Apprehension an sich zeigt (wie bei regulären Körpern), für teleologisch zu erklären suchen, sondern immer so lange für bloß mechanisch=möglich ansehen; allein darüber das teleologische Princip gar ausschließen und, wo die Zweckmäßigkeit für die Vernunftuntersuchung der Möglichkeit der Naturformen durch ihre Ursachen sich ganz unläugbar als Beziehung auf eine andere Art der Causalität zeigt, doch immer den bloßen Mechanism befolgen wollen, muß die Vernunft eben so phantastisch und unter Hirngespinsten von Naturvermögen, die sich gar nicht denken lassen, herumschweifend machen, als eine bloß teleologische Erklärungsart, die gar keine Rücksicht auf den Naturmechanism nimmt, sie schwärmerisch machte. An einem und eben demselben Dinge der Natur lassen sich nicht beide Principien, als Grundsätze der Erklärung (Deduction) eines von dem andern, verknüpfen, d. i. als dogmatische und constitutive Principien der Natureinsicht für die bestimmende Urtheilskraft vereinigen. Wenn ich z. B. von einer Made annehme, sie sei als Product des bloßen Mechanismus der Materie (der neuen Bildung, die sie für sich selbst bewerkstelligt, wenn ihre Elemente durch Fäulniß in Freiheit gesetzt werden) anzusehen: so kann ich nun nicht von eben derselben Materie, als einer Causalität
AA05.412Bir ve aynı tabiat şeyinde iki ilke, birini ötekinden açıklamanın (dedüksiyonun) temel ilkeleri olarak bağlanamaz, yani belirleyici yargı gücü için tabiat kavrayışının dogmatik ve kurucu ilkeleri olarak birleştirilemez. Örneğin bir kurtçuğun maddenin salt mekanizmasının (öğeleri çürüme yoluyla serbest kaldığında maddenin kendi kendine gerçekleştirdiği yeni oluşumun) ürünü olarak görülmesi gerektiğini kabul edersem, artık aynı ürünü aynı maddeden, amaçlara göre eyleyen bir nedensellik olarak türetemem. Tersine, aynı ürünü tabiat amacı olarak kabul edersem, onun mekanik bir meydana geliş tarzına güvenemem ve bunu imkânı bakımından onu değerlendirmenin kurucu ilkesi olarak kabul edip böylece iki ilkeyi birleştiremem. Çünkü bir açıklama tarzı ötekini dışlar; nesnel olarak böyle bir ürünün imkânının her iki temeli de tek bir temele dayansa ve biz bunu hesaba katmasak bile. Tabiatı bu iki ilkeye göre değerlendirirken onların bağdaşabilmesini mümkün kılacak ilke, ikisinin de dışında (dolayısıyla mümkün empirik tabiat tasavvurunun da dışında) yatan, ama yine de bu tasavvurun temelini içeren şeye, yani duyular üstü olana konmalı ve iki açıklama tarzının her biri ona bağlanmalıdır. Ama bundan, tabiatın empirik yasalara göre değerlendirilmesini mümkün kılan bir temelin belirsiz kavramından başka bir şey edinemeyiz, onu da hiçbir yüklemle daha yakından belirleyemeyiz. Bu yüzden şu çıkar: İki ilkenin birleşmesi, belirleyici yargı gücü için bir ürünün imkânını verilmiş yasalara göre açıklamanın (Explication) bir temeline değil, ancak refleksif yargı gücü için bu imkânın izahının (Exposition) bir temeline dayanabilir. – Çünkü açıklamak bir ilkeden türetmektir; dolayısıyla bu ilkeyi açıkça bilmek ve gösterebilmek gerekir. Tabiat mekanizması ilkesiyle tabiatın amaçlara göre nedenselliği ilkesi gerçi bir ve aynı tabiat ürününde tek bir üst ilkede birbirine bağlı olmalı ve ondan ortaklaşa çıkmalıdır; yoksa tabiat incelemesinde yan yana var olamazlardı. Ama nesnel olarak ortak olan ve dolayısıyla ona bağlı tabiat araştırması maksimlerinin ortaklığını da haklı çıkaran bu ilke, işaret edilebilen ama hiçbir zaman belirli olarak bilinemeyen ve karşılaşılan durumlarda kullanılmak üzere açıkça gösterilemeyen türdense, böyle bir ilkeden o iki heterojen ilkeye göre mümkün olan bir tabiat ürününün imkânına dair hiçbir açıklama, yani açık ve belirli hiçbir türetme çıkarılamaz. Oysa bir yanda mekanik, öte yanda teleolojik türetmenin ortak ilkesi, tabiatın temeline görünüş olarak koymamız gereken duyular üstü olandır. Bundan ise teorik bakımdan en ufak olumlu ve belirli bir kavram edinemeyiz.
nach Zwecken zu handeln, eben dasselbe Product ableiten. Umgekehrt, wenn ich dasselbe Product als Naturzweck annehme, kann ich nicht auf eine mechanische Erzeugungsart desselben rechnen und solche als constitutives Princip zur Beurtheilung desselben seiner Möglichkeit nach annehmen und so beide Principien vereinigen. Denn eine Erklärungsart schließt die andere aus; gesetzt auch, daß objectiv beide Gründe der Möglichkeit eines solchen Products auf einem einzigen beruhten, wir aber auf diesen nicht Rücksicht nähmen. Das Princip, welches die Vereinbarkeit beider in Beurtheilung der Natur nach denselben möglich machen soll, muß in dem, was außerhalb beiden (mithin auch außer der möglichen empirischen Naturvorstellung) liegt, von dieser aber doch den Grund enthält, d. i. im Übersinnlichen, gesetzt und eine jede beider Erklärungsarten darauf bezogen werden. Da wir nun von diesem nichts als den unbestimmten Begriff eines Grundes haben können, der die Beurtheilung der Natur nach empirischen Gesetzen möglich macht, übrigens aber ihn durch kein Prädicat näher bestimmen können: so folgt, daß die Vereinigung beider Principien nicht auf einem Grunde der Erklärung (Explication) der Möglichkeit eines Products nach gegebenen Gesetzen für die bestimmende, sondern nur auf einem Grunde der Erörterung (Exposition) derselben für die reflectirende Urtheilskraft beruhen könne. - Denn erklären heißt von einem Princip ableiten, welches man also deutlich muß erkennen und angeben können. Nun müssen zwar das Princip des Mechanisms der Natur und das der Causalität derselben nach Zwecken an einem und eben demselben Naturproducte in einem einzigen oberen Princip zusammenhängen und daraus gemeinschaftlich abfließen, weil sie sonst in der Naturbetrachtung nicht neben einander bestehen könnten. Wenn aber dieses objectiv gemeinschaftliche und also auch die Gemeinschaft der davon abhängenden Maxime der Naturforschung berechtigende Princip von der Art ist, daß es zwar angezeigt, nie aber bestimmt erkannt und für den Gebrauch in vorkommenden Fällen deutlich angegeben werden kann: so läßt sich aus einem solchen Princip keine Erklärung, d. i. deutliche und bestimmte Ableitung, der Möglichkeit eines nach jenen zwei heterogenen Principien möglichen Naturproducts ziehen. Nun ist aber das gemeinschaftliche Princip der mechanischen einerseits und der teleologischen Ableitung andrerseits das Übersinnliche, welches wir der Natur als Phänomen unterlegen müssen. Von diesem aber können wir uns in theoretischer Absicht nicht den mindesten bejahend bestimmten Begriff machen. Wie also nach
AA05.413Öyleyse bu ilkeye göre tabiatın (tikel yasalarına göre) bizim için hem fizikî meydana geliş ilkesine hem de gaye sebepleri ilkesine göre mümkün olarak bilinebilecek bir sistem oluşturmasının nasıl olduğu asla açıklanamaz. Yalnızca şu yapılabilir: Mekanizma ilkesine göre (ki bir tabiat varlığı üzerinde her zaman hak iddia eder) imkânları bakımından, teleolojik temel ilkelere dayanmadan, bizim tarafımızdan düşünülemeyen tabiat nesneleri karşımıza çıkarsa, şunu varsayabiliriz: Bunların ürününün imkânı şu ya da bu ilkeden anlama yetimiz için bilinebilir olduğuna göre, bu ürünü değerlendirme ilkeleri arasında ortaya çıkan görünürdeki çatışmaya takılmadan, her iki ilkeye uygun olarak tabiat yasalarının izini gönül rahatlığıyla sürebiliriz. Çünkü ikisinin nesnel olarak da tek bir ilkede bağdaşabilmesinin hiç değilse imkânı (duyular üstü bir temeli önceden varsayan görünüşlerle ilgili oldukları için) güvencededir.
Demek ki gerçi hem mekanizma hem de tabiatın teleolojik (kasıtlı) tekniği (Technicism) aynı ürün ve onun imkânı bakımından, tikel yasalara göre tabiatın ortak bir üst ilkesi altında bulunabilir. Ama bu ilke aşkın olduğu için, anlama yetimizin sınırlılığı gereği, bu ürünün iç imkânı bile ancak amaçlara göre bir nedensellikle anlaşılabiliyorsa (organize maddeler bu türdendir), iki ilkeyi aynı tabiat üretiminin açıklamasında birleştiremeyiz. Demek ki teleolojinin yukarıdaki temel ilkesi geçerli kalır: İnsanî anlama yetisinin yapısı gereği, tabiattaki organik varlıkların imkânı için kasıtla etki eden bir sebepten başkası kabul edilemez ve tabiatın bu ürünlerini açıklamaya salt tabiat mekanizması hiç yetmez; ama bu temel ilkeyle böyle şeylerin kendilerinin imkânı hakkında bir karar verilmek istenmez.
demselben, als Princip, die Natur (nach ihren besondern Gesetzen) für uns ein System ausmache, welches sowohl nach dem Princip der Erzeugung von physischen als dem der Endursachen als möglich erkannt werden könne: läßt sich keinesweges erklären; sondern nur, wenn es sich zuträgt, daß Gegenstände der Natur vorkommen, die nach dem Princip des Mechanisms (welches jederzeit an einem Naturwesen Anspruch hat) ihrer Möglichkeit nach, ohne uns auf teleologische Grundsätze zu stützen, von uns nicht können gedacht werden, voraussetzen, daß man nur getrost beiden gemäß den Naturgesetzen nachforschen dürfe (nachdem die Möglichkeit ihres Products aus einem oder dem andern Princip unserm Verstande erkennbar ist), ohne sich an den scheinbaren Widerstreit zu stoßen, der sich zwischen den Principien der Beurtheilung desselben hervorthut: weil wenigstens die Möglichkeit, daß beide auch objectiv in einem Princip vereinbar sein möchten (da sie Erscheinungen betreffen, die einen übersinnlichen Grund voraussetzen), gesichert ist. Ob also gleich sowohl der Mechanism als der teleologische (absichtliche) Technicism der Natur in Ansehung ebendesselben Products und seiner Möglichkeit unter einem gemeinschaftlichen obern Princip der Natur nach besondern Gesetzen stehen mögen: so können wir doch, da dieses Princip transscendent ist, nach der Eingeschränktheit unseres Verstandes beide Principien in der Erklärung eben derselben Naturerzeugung alsdann nicht vereinigen, wenn selbst die innere Möglichkeit dieses Products nur durch eine Causalität nach Zwecken verständlich ist (wie organisirte Materien von der Art sind). Es bleibt also bei dem obigen Grundsatze der Teleologie: daß nach der Beschaffenheit des menschlichen Verstandes für die Möglichkeit organischer Wesen in der Natur keine andere als absichtlich wirkende Ursache könne angenommen werden, und der bloße Mechanism der Natur zur Erklärung dieser ihrer Producte gar nicht hinlänglich sein könne; ohne doch dadurch in Ansehung der Möglichkeit solcher Dinge selbst durch diesen Grundsatz entscheiden zu wollen. Da nämlich dieser nur eine Maxime der reflectirenden, nicht der bestimmenden Urtheilskraft ist, daher nur subjectiv für uns, nicht objectiv für die Möglichkeit dieser Art Dinge selbst gilt (wo beiderlei Erzeugungsarten wohl in einem und demselben Grunde zusammenhängen könnten); da ferner ohne allen zu der teleologisch=gedachten Erzeugungsart hinzukommenden Begriff von einem dabei zugleich anzutreffenden Mechanism der Natur dergleichen Erzeugung gar nicht als Naturproduct beurtheilt
AA05.414Çünkü bu temel ilke yalnızca refleksif yargı gücünün maksimidir, belirleyici yargı gücünün değil; bu yüzden yalnızca öznel olarak bizim için geçerlidir, bu tür şeylerin kendilerinin imkânı için nesnel olarak değil (bu imkânda iki meydana geliş tarzı pekâlâ bir ve aynı temelde birbirine bağlı olabilir). Ayrıca teleolojik olarak düşünülen meydana geliş tarzına, onda aynı zamanda bulunacak bir tabiat mekanizması kavramı eklenmezse, böyle bir meydana geliş hiç tabiat ürünü olarak değerlendirilemez. Bu yüzden yukarıdaki maksim, şeyleri tabiat amaçları olarak değerlendirirken iki ilkenin birleşmesinin zorunluluğunu da beraberinde getirir; ama birini tamamen ya da belli parçalarda ötekinin yerine koymak için değil. Çünkü (hiç değilse bizim tarafımızdan) yalnızca kasta göre mümkün olarak düşünülen şeyin yerine hiçbir mekanizma, mekanizmaya göre zorunlu olarak bilinen şeyin yerine de belirleme temeli olarak bir amaca ihtiyaç duyan hiçbir rastlantısallık konamaz. Yalnızca biri (mekanizma) ötekine (kasıtlı tekniğe) bağlı kılınabilir; bu da tabiatın amaca uygunluğunun transandantal ilkesine göre pekâlâ yapılabilir.
Çünkü amaçların belli şeylerin imkânının temelleri olarak düşünüldüğü yerde, etki yasası kendi başına amaç varsayan hiçbir şeye ihtiyaç duymayan, dolayısıyla mekanik olabilen ama yine de kasıtlı etkilerin alt sebebi olabilen araçlar da kabul etmek gerekir. Bu yüzden tabiatın organik ürünlerinde bile, hele bunların sonsuz çokluğundan hareketle tabiat sebeplerinin tikel yasalara göre bağlantısındaki kasıtlılığı artık (hiç değilse mubah bir hipotez yoluyla) tabiat bütünü (dünya) için de refleksif yargı gücünün genel ilkesi olarak kabul edersek, tabiatın meydana getirişlerinde mekanik yasalarla teleolojik yasaların büyük, hatta genel bir bağlantısı düşünülebilir; bunun için onları değerlendirme ilkelerini karıştırmaya ve birini ötekinin yerine koymaya gerek yoktur. Çünkü teleolojik bir değerlendirmede madde, aldığı biçim yalnızca kasta göre mümkün olarak değerlendirilse bile, tabiatı gereği mekanik yasalara uygun olarak o tasavvur edilen amaca araç olarak da bağlı kılınabilir. Gerçi bu bağdaşabilirliğin temeli ne biri ne öteki olan (ne mekanizma ne amaç bağlantısı), tersine tabiatın hakkında hiçbir şey bilmediğimiz duyular üstü alt tabakası olan şeyde yatar; bu yüzden böyle nesnelerin imkânını tasavvur etmenin iki tarzı bizim (insanın) aklı için birbirine kaynaştırılamaz. Onları ancak en yüksek bir anlama yetisine dayanan gaye sebepleri bağlantısına göre değerlendirebiliriz; bununla da teleolojik açıklama tarzından hiçbir şey eksilmez.
werden könnte: so führt obige Maxime zugleich die Nothwendigkeit einer Vereinigung beider Principien in der Beurtheilung der Dinge als Naturzwecke bei sich, aber nicht um eine ganz, oder in gewissen Stücken an die Stelle der andern zu setzen. Denn an die Stelle dessen, was (von uns wenigstens) nur als nach Absicht möglich gedacht wird, läßt sich kein Mechanism; und an die Stelle dessen, was nach diesem als nothwendig erkannt wird, läßt sich keine Zufälligkeit, die eines Zwecks zum Bestimmungsgrunde bedürfe, annehmen: sondern nur die eine (der Mechanism) der andern (dem absichtlichen Technicism) unterordnen, welches nach dem transscendentalen Princip der Zweckmäßigkeit der Natur ganz wohl geschehen darf. Denn wo Zwecke als Gründe der Möglichkeit gewisser Dinge gedacht werden, da muß man auch Mittel annehmen, deren Wirkungsgesetz für sich nichts einen Zweck Voraussetzendes bedarf, mithin mechanisch und doch eine untergeordnete Ursache absichtlicher Wirkungen sein kann. Daher läßt sich selbst in organischen Producten der Natur, noch mehr aber, wenn wir, durch die unendliche Menge derselben veranlaßt, das absichtliche in der Verbindung der Naturursachen nach besondern Gesetzen nun auch (wenigstens durch erlaubte Hypothese) zum allgemeinen Princip der reflectirenden Urtheilskraft für das Naturganze (die Welt) annehmen, eine große und sogar allgemeine Verbindung der mechanischen Gesetze mit den teleologischen in den Erzeugungen der Natur denken, ohne die Principien der Beurtheilung derselben zu verwechseln und eines an die Stelle des andern zu setzen: weil in einer teleologischen Beurtheilung die Materie, selbst wenn die Form, welche sie annimmt, nur als nach Absicht möglich beurtheilt wird, doch ihrer Natur nach mechanischen Gesetzen gemäß jenem vorgestellten Zwecke auch zum Mittel untergeordnet sein kann; wiewohl, da der Grund dieser Vereinbarkeit in demjenigen liegt, was weder das eine noch das andere (weder Mechanism, noch Zweckverbindung), sondern das übersinnliche Substrat der Natur ist, von dem wir nichts erkennen, für unsere (die menschliche) Vernunft beide Vorstellungsarten der Möglichkeit solcher Objecte nicht zusammenzuschmelzen sind, sondern wir sie nicht anders als nach der Verknüpfung der Endursachen auf einem obersten Verstande gegründet beurtheilen können, wodurch also der teleologischen Erklärungsart nichts benommen wird. Weil nun aber ganz unbestimmt und für unsere Vernunft auch auf immer unbestimmbar ist, wieviel der Mechanism der Natur als Mittel zu
AA05.415Ama tabiat mekanizmasının tabiattaki her nihai kasta araç olarak ne kadar katkıda bulunduğu tamamen belirsizdir ve aklımız için de hep belirlenemez kalacaktır. Ayrıca genel olarak bir tabiatın imkânının yukarıda anılan intelligibl ilkesi yüzünden, tabiatın baştan sona birbiriyle genel olarak uyuşan iki türlü yasaya (fizikî yasalara ve gaye sebeplerinin yasalarına) göre mümkün olduğu bile kabul edilebilir, gerçi bunun nasıl olduğunu hiç kavrayamayız. Bu yüzden bizim için mümkün olan mekanik açıklama tarzının ne kadar ileri gideceğini de bilmeyiz; yalnızca şu kadarı kesindir: Bu yolda ne kadar ilerlersek ilerleyelim, bu açıklama tarzı bir kez tabiat amacı olarak tanıdığımız şeyler için her zaman yetersiz kalacaktır; dolayısıyla anlama yetimizin yapısı gereği o temellerin hepsini teleolojik bir ilkeye bağlı kılmak zorundayız.
İşte şu yetki buna dayanır; mekanizma ilkesine göre tabiat incelemesinin teorik akıl kullanımımız için taşıdığı önem yüzünden şu görev de: Tabiatın bütün ürünlerini ve olaylarını, en amaca uygun olanlarını bile, gücümüzün yettiği ölçüde (bu inceleme tarzı içinde gücümüzün sınırlarını gösteremeyiz) mekanik olarak açıklamak; ama bu sırada şunu hiçbir zaman gözden kaçırmamak: İncelemek için bile ancak aklın amaç kavramı altında ortaya koyabildiğimiz ürünleri, aklımızın özsel yapısına uygun olarak, o mekanik sebeplere rağmen, sonunda yine de amaçlara göre nedenselliğe bağlı kılmak zorundayız.
jeder Endabsicht in derselben thue; und wegen des oberwähnten intelligibelen Princips der Möglichkeit einer Natur überhaupt gar angenommen werden kann, daß sie durchgängig nach beiderlei allgemein zusammenstimmenden Gesetzen (den physischen und den der Endursachen) möglich sei, wiewohl wir die Art, wie dieses zugehe, gar nicht einsehen können: so wissen wir auch nicht, wie weit die für uns mögliche mechanische Erklärungsart gehe, sondern nur so viel gewiß: daß, so weit wir nur immer darin kommen mögen, sie doch allemal für Dinge, die wir einmal als Naturzwecke anerkennen, unzureichend sein und wir also nach der Beschaffenheit unseres Verstandes jene Gründe insgesammt einem teleologischen Princip unterordnen müssen. Hierauf gründet sich nun die Befugniß und wegen der Wichtigkeit, welche das Naturstudium nach dem Princip des Mechanisms für unsern theoretischen Vernunftgebrauch hat, auch der Beruf: alle Producte und Ereignisse der Natur, selbst die zweckmäßigsten so weit mechanisch zu erklären, als es immer in unserm Vermögen (dessen Schranken wir innerhalb dieser Untersuchungsart nicht angeben können) steht, dabei aber niemals aus den Augen zu verlieren, daß wir die, welche wir allein unter dem Begriffe vom Zwecke der Vernunft zur Untersuchung selbst auch nur aufstellen können, der wesentlichen Beschaffenheit unserer Vernunft gemäß, jene mechanischen Ursachen ungeachtet, doch zuletzt der Causalität nach Zwecken unterordnen müssen.
AA05.416§ 79. Teleolojinin Tabiat Öğretisine Ait Olarak Ele Alınıp Alınmaması Gerektiği
Ek: Teleolojik Yargı Gücünün Yöntem Öğretisi
Her ilmin bütün ilimlerin ansiklopedisinde belirli bir yeri olmalıdır. Felsefî bir ilimse, ona bu ansiklopedinin teorik ya da pratik kısmında yer gösterilmelidir; yeri teorik kısımdaysa, ya deneyim nesnesi olabilecek olanı incelediği ölçüde tabiat öğretisinde (dolayısıyla cisim öğretisinde, ruh öğretisinde ve genel dünya ilminde), ya da Tanrı öğretisinde (bütün deneyim nesnelerinin toplamı olarak dünyanın ilk temeline dair öğretide) yer gösterilmelidir.
Şimdi soru şudur: Teleolojiye hangi yer düşer? (Asıl anlamıyla) tabiat ilmine mi aittir, yoksa teolojiye mi? İkisinden biri olmalıdır; çünkü birinden ötekine geçişe hiçbir ilim ait olamaz, zira geçiş yalnızca sistemin eklemlenmesi ya da organizasyonu demektir, sistem içinde bir yer değil.
Teolojide ondan en önemli kullanım yapılabilse de, teleolojinin teolojinin bir parçası olarak ona ait olmadığı kendiliğinden açıktır. Çünkü teleolojinin konusu tabiat üretimleri ve onların sebebidir. Bu sebebe, tabiatın dışında ve üstünde bulunan bir temel (ilahî yaratıcı) olarak işaret etse de, bunu belirleyici yargı gücü için değil, yalnızca tabiat incelemesinde refleksif yargı gücü için yapar; amacı, dünyadaki şeylerin değerlendirilmesini böyle bir idea aracılığıyla, insanî anlama yetisine uygun olarak, düzenleyici bir ilke olarak yönlendirmektir.
Anhang. Methodenlehre der teleologischen Urtheilskraft. § 79. Ob die Teleologie als zur Naturlehre gehörend abgehandelt werden müsse. Eine jede Wissenschaft muß in der Encyklopädie aller Wissenschaften ihre bestimmte Stelle haben. Ist es eine philosophische Wissenschaft, so muß ihr ihre Stelle in dem theoretischen oder praktischen Theil derselben und, hat sie ihren Platz im ersteren, entweder in der Naturlehre, so fern sie das, was Gegenstand der Erfahrung sein kann, erwägt (folglich der Körperlehre, der Seelenlehre und allgemeinen Weltwissenschaft), oder in der Gotteslehre (von dem Urgrunde der Welt als Inbegriff aller Gegenstände der Erfahrung) angewiesen werden. Nun fragt sich: Welche Stelle gebührt der Teleologie? Gehört sie zur (eigentlich sogenannten) Naturwissenschaft, oder zur Theologie? Eins von beiden muß sein; denn zum Übergange aus einer in die andere kann gar keine Wissenschaft gehören, weil dieser nur die Articulation oder Organisation des Systems und keinen Platz in demselben bedeutet. Daß sie in die Theologie als ein Theil derselben nicht gehöre, obgleich in derselben von ihr der wichtigste Gebrauch gemacht werden kann, ist für sich selbst klar. Denn sie hat Naturerzeugungen und die Ursache derselben zu ihrem Gegenstande; und ob sie gleich auf die letztere, als einen außer und über die Natur belegenen Grund (göttlichen Urheber) hinausweiset, so thut sie dieses doch nicht für die bestimmende, sondern nur (um die Beurtheilung der Dinge in der Welt durch eine solche Idee dem menschlichen Verstande angemessen als regulatives Princip zu leiten) bloß für die reflectirende Urtheilskraft in der Naturbetrachtung.
AA05.417Ama tabiat etkilerinin nesnel temellerini göstermek için salt refleksif değil belirleyici ilkelere ihtiyaç duyan tabiat ilmine de ait gibi görünmüyor. Gerçekten de tabiat teorisi, yani tabiat görünüşlerinin etkin sebepleri yoluyla mekanik açıklaması için, onları amaçların birbiriyle ilişkisine göre incelemekle hiçbir şey kazanılmış olmaz. Tabiatın amaçlarını ürünlerinde, bunlar teleolojik kavramlara göre bir sistem oluşturdukları ölçüde ortaya koymak, aslında yalnızca özel bir kılavuza göre yazılmış tabiat betimlemesine aittir. Orada akıl gerçi parlak, öğretici ve pratik bakımdan birçok amaç için amaca uygun bir iş görür, ama bu biçimlerin oluşu ve iç imkânı hakkında hiçbir açıklık getirmez; oysa teorik tabiat ilminin asıl derdi budur.
Demek ki ilim olarak teleoloji hiçbir öğretiye değil, yalnızca eleştiriye, hem de özel bir bilgi yetisinin, yani yargı gücünün eleştirisine aittir. Ama a priori ilkeler içerdiği ölçüde, tabiat hakkında gaye sebepleri ilkesine göre nasıl yargıda bulunulması gerektiğinin yöntemini gösterebilir ve göstermelidir. Böylece onun yöntem öğretisinin hiç değilse teorik tabiat ilmindeki işleyiş üzerinde ve bu ilmin metafizikte teolojinin propedötiği olarak teolojiyle kurabileceği ilişki üzerinde olumsuz bir etkisi vardır.
§ 80. Bir Şeyin Tabiat Amacı Olarak Açıklanmasında Mekanizma İlkesinin Teleolojik İlkeye Zorunlu Olarak Bağlı Kılınması Üzerine
Bütün tabiat ürünlerini salt mekanik bir açıklama tarzıyla ele almaya girişme yetkisi kendinde tamamen sınırsızdır. Ama yalnızca bununla yetinebilme gücü, anlama yetimizin yapısı gereği, tabiat amaçları olarak şeylerle uğraştığı ölçüde yalnızca çok kısıtlı olmakla kalmaz, açıkça sınırlıdır da: Öyle ki yargı gücünün bir ilkesine göre yalnızca birinci yöntemle bu şeylerin açıklaması için hiçbir şey başarılamaz; dolayısıyla böyle ürünlerin değerlendirilmesi bizim tarafımızdan her zaman aynı zamanda teleolojik bir ilkeye bağlı kılınmalıdır.
Eben so wenig scheint sie aber auch in die Naturwissenschaft zu gehören, welche bestimmender und nicht bloß reflectirender Principien bedarf, um von Naturwirkungen objective Gründe anzugeben. In der That ist auch für die Theorie der Natur, oder die mechanische Erklärung der Phänomene derselben durch ihre wirkenden Ursachen dadurch nichts gewonnen, daß man sie nach dem Verhältnisse der Zwecke zu einander betrachtet. Die Aufstellung der Zwecke der Natur an ihren Producten, so fern sie ein System nach teleologischen Begriffen ausmachen, ist eigentlich nur zur Naturbeschreibung gehörig, welche nach einem besondern Leitfaden abgefaßt ist: wo die Vernunft zwar ein herrliches unterrichtendes und praktisch in mancherlei Absicht zweckmäßiges Geschäft verrichtet, aber über das Entstehen und die innere Möglichkeit dieser Formen gar keinen Aufschluß giebt, worum es doch der theoretischen Naturwissenschaft eigentlich zu thun ist. Die Teleologie als Wissenschaft gehört also zu gar keiner Doctrin, sondern nur zur Kritik und zwar eines besondern Erkenntnißvermögens, nämlich der Urtheilskraft. Aber so fern sie Principien a priori enthält, kann und muß sie die Methode, wie über die Natur nach dem Princip der Endursachen geurtheilt werden müsse, angeben; und so hat ihre Methodenlehre wenigstens negativen Einfluß auf das Verfahren in der theoretischen Naturwissenschaft und auch auf das Verhältniß, welches diese in der Metaphysik zur Theologie als Propädeutik derselben haben kann. § 80. Von der nothwendigen Unterordnung des Princips des Mechanisms unter dem teleologischen in Erklärung eines Dinges als Naturzwecks. Die Befugniß auf eine bloß mechanische Erklärungsart aller Naturproducte auszugehen ist an sich ganz unbeschränkt; aber das Vermögen damit allein auszulangen ist nach der Beschaffenheit unseres Verstandes, sofern er es mit Dingen als Naturzwecken zu thun hat, nicht allein sehr beschränkt, sondern auch deutlich begränzt: nämlich so, daß nach einem Princip der Urtheilskraft durch das erstere Verfahren allein zur Erklärung der letzteren gar nichts ausgerichtet werden könne, mithin die Beurtheilung solcher Producte jederzeit von uns zugleich einem teleologischen Princip untergeordnet werden müsse.
AA05.418Bu yüzden tabiat ürünlerini açıklamak için tabiat mekanizmasının izini olasılıkla yapılabildiği ölçüde sürmek akla uygun, hatta takdire değerdir. Bu denemeden de, onun yolunda tabiatın amaca uygunluğuyla karşılaşmak kendinde imkânsız olduğu için değil, yalnızca bizim için, insanlar olarak imkânsız olduğu için vazgeçmek gerekir. Çünkü bunun için hissî görüden başka bir görü ve tabiatın intelligibl alt tabakasına dair belirli bir bilgi gerekirdi; ondan görünüşlerin tikel yasalara göre mekanizmasının bile temeli gösterilebilirdi. Bütün bunlar ise gücümüzü tamamen aşar.
Bu yüzden tabiat araştırmacısı boşuna çalışmak istemiyorsa, tabiat amaçları olarak kavramı kuşku götürmez biçimde temellendirilmiş şeyleri (organize varlıkları) değerlendirirken her zaman temele kökensel bir organizasyon koymalıdır. Bu organizasyon başka organize biçimler meydana getirmek ya da kendi biçimini yeni şekillere (ki bunlar da hep o amaçtan ve ona uygun olarak çıkar) geliştirmek için o mekanizmanın kendisini kullanır.
Karşılaştırmalı bir anatomi aracılığıyla organize tabiatların büyük yaratılışını gözden geçirmek ve onda sisteme benzer, hem de meydana geliş ilkesi bakımından sisteme benzer bir şeyin bulunup bulunmadığını görmek övgüye değerdir; böylece salt değerlendirme ilkesinde (ki onların meydana gelişini kavramak için hiçbir açıklık getirmez) durup kalmak ve bu sahada tabiat kavrayışına dair her türlü iddiadan cesaretimizi yitirerek vazgeçmek zorunda kalmayız. Pek çok hayvan cinsi, yalnızca kemik yapılarında değil, öteki parçalarının düzenlenişinde de temelde yatar gibi görünen belli ortak bir şemada uyuşur. Ana planın hayranlık uyandıran yalınlığı, bir parçanın kısalması ve ötekilerin uzaması, şunların içe sarılması ve bunların dışa açılmasıyla bu kadar büyük bir tür çeşitliliği meydana getirebilmiştir. Bu uyuşma zihne, zayıf da olsa bir umut ışığı düşürür: Burada belki tabiat mekanizması ilkesiyle, ki o olmadan hiçbir tabiat ilmi olamaz, bir şeyler başarılabilir.
Es ist daher vernünftig, ja verdienstlich, dem Naturmechanism zum Behuf einer Erklärung der Naturproducte soweit nachzugehen, als es mit Wahrscheinlichkeit geschehen kann, ja diesen Versuch nicht darum aufzugeben, weil es an sich unmöglich sei auf seinem Wege mit der Zweckmäßigkeit der Natur zusammenzutreffen, sondern nur darum, weil es für uns als Menschen unmöglich ist; indem dazu eine andere als sinnliche Anschauung und ein bestimmtes Erkenntniß des intelligibelen Substrats der Natur, woraus selbst von dem Mechanism der Erscheinungen nach besondern Gesetzen Grund angegeben werden könne, erforderlich sein würde, welches alles unser Vermögen gänzlich übersteigt. Damit also der Naturforscher nicht auf reinen Verlust arbeite, so muß er in Beurtheilung der Dinge, deren Begriff als Naturzwecke unbezweifelt gegründet ist (organisirter Wesen), immer irgend eine ursprüngliche Organisation zum Grunde legen, welche jenen Mechanism selbst benutzt, um andere organisirte Formen hervorzubringen, oder die seinige zu neuen Gestalten (die doch aber immer aus jenem Zwecke und ihm gemäß erfolgen) zu entwickeln. Es ist rühmlich, vermittelst einer comparativen Anatomie die große Schöpfung organisirter Naturen durchzugehen, um zu sehen: ob sich daran nicht etwas einem System Ähnliches und zwar dem Erzeugungsprincip nach vorfinde; ohne daß wir nöthig haben, beim bloßen Beurtheilungsprincip (welches für die Einsicht ihrer Erzeugung keinen Aufschluß giebt) stehen zu bleiben und muthlos allen Anspruch auf Natureinsicht in diesem Felde aufzugeben. Die Übereinkunft so vieler Thiergattungen in einem gewissen gemeinsamen Schema, das nicht allein in ihrem Knochenbau, sondern auch in der Anordnung der übrigen Theile zum Grunde zu liegen scheint, wo bewundrungswürdige Einfalt des Grundrisses durch Verkürzung einer und Verlängerung anderer, durch Einwickelung dieser und Auswickelung jener Theile eine so große Mannigfaltigkeit von Species hat hervorbringen können, läßt einen obgleich schwachen Strahl von Hoffnung in das Gemüth fallen, daß hier wohl etwas mit dem Princip des Mechanismus der Natur, ohne welches es überhaupt keine Naturwissenschaft geben kann, auszurichten sein möchte. Diese Analogie der Formen, sofern sie bei aller Verschiedenheit einem gemeinschaftlichen Urbilde gemäß erzeugt zu sein scheinen, verstärkt die Vermuthung einer wirklichen Verwandtschaft derselben in der Erzeugung von einer gemeinschaftlichen Urmutter durch die stufenartige Annäherung einer Thiergattung
AA05.419Bütün farklılıklarına rağmen ortak bir ilk örneğe göre meydana getirilmiş gibi görünen biçimlerin bu analojisi, onların ortak bir ilk anadan meydana gelmekte gerçek bir akrabalığına dair tahmini güçlendirir: Bir hayvan cinsi ötekine basamak basamak yaklaşır; amaçlar ilkesinin en çok doğrulanmış göründüğü cinsten, yani insandan polipe, polipten yosunlara ve likenlere, sonunda da tabiatın bizce fark edilebilen en alt basamağına, ham maddeye kadar. Organize varlıklarda bize o kadar kavranamaz gelen ve onun için başka bir ilke düşünmek zorunda olduğumuza inandığımız tabiatın bütün tekniği, bu ham maddeden ve onun mekanik yasalara göre (kristal oluşumlarında etki ettiği yasalar gibi yasalara göre) işleyen güçlerinden türemiş gibi görünür.
Burada tabiatın arkeoloğu, tabiatın en eski devrimlerinin geride kalmış izlerinden hareketle, bildiği ya da tahmin ettiği bütün tabiat mekanizmasına göre o büyük yaratıklar ailesini (çünkü sözü edilen baştan sona bağlantılı akrabalığın bir temeli olacaksa onları böyle tasavvur etmek gerekirdi) doğurtmakta serbesttir. Kaotik hâlinden yeni çıkmış yerin ana rahmine (adeta büyük bir hayvan gibi) başlangıçta amaca daha az uygun biçimli yaratıklar, bunlara da doğdukları yere ve birbirleriyle ilişkilerine daha uygun gelişen başka yaratıklar doğurtabilir; ta ki bu dölyatağının kendisi katılaşıp kemikleşerek doğurduklarını bundan sonra yozlaşmayan belirli türlerle sınırlamış olsun ve çeşitlilik, o verimli oluşturma gücünün işleyişi sona erdiğinde nasıl ortaya çıktıysa öyle kalsın. – Ama arkeolog yine de bu amaçla bu genel anaya bütün bu yaratıklara amaca uygun olarak ayarlanmış bir organizasyon yüklemek zorundadır; yoksa hayvanlar ve bitkiler âleminin ürünlerinin amaç biçimi imkânı bakımından hiç düşünülemez.*)
zur andern, von derjenigen an, in welcher das Princip der Zwecke am meisten bewährt zu sein scheint, nämlich dem Menschen, bis zum Polyp, von diesem sogar bis zu Moosen und Flechten und endlich zu der niedrigsten uns merklichen Stufe der Natur, zur rohen Materie: aus welcher und ihren Kräften nach mechanischen Gesetzen (gleich denen, wornach sie in Krystallerzeugungen wirkt) die ganze Technik der Natur, die uns in organisirten Wesen so unbegreiflich ist, daß wir uns dazu ein anderes Princip zu denken genöthigt glauben, abzustammen scheint. Hier steht es nun dem Archäologen der Natur frei, aus den übriggebliebenen Spuren ihrer ältesten Revolutionen nach allem ihm bekannten oder gemuthmaßten Mechanism derselben jene große Familie von Geschöpfen (denn so müßte man sie sich vorstellen, wenn die genannte durchgängig zusammenhängende Verwandtschaft einen Grund haben soll) entspringen zu lassen. Er kann den Mutterschooß der Erde, die eben aus ihrem chaotischen Zustande herausging (gleichsam als ein großes Thier), anfänglich Geschöpfe von minder=zweckmäßiger Form, diese wiederum andere, welche angemessener ihrem Zeugungsplatze und ihrem Verhältnisse unter einander sich ausbildeten, gebären lassen; bis diese Gebärmutter selbst, erstarrt, sich verknöchert, ihre Geburten auf bestimmte, fernerhin nicht ausartende Species eingeschränkt hätte, und die Mannigfaltigkeit so bliebe, wie sie am Ende der Operation jener fruchtbaren Bildungskraft ausgefallen war. - Allein er muß gleichwohl zu dem Ende dieser allgemeinen Mutter eine auf alle diese Geschöpfe zweckmäßig gestellte Organisation beilegen, widrigenfalls die Zweckform der Producte des Thier= und Pflanzenreichs ihrer Möglichkeit nach gar nicht zu denken ist. * ) Alsdann *) Eine Hypothese von solcher Art kann man ein gewagtes Abenteuer der Vernunft nennen; und es mögen wenige selbst von den scharfsinnigsten Naturforschern sein, denen es nicht bisweilen durch den Kopf gegangen wäre. Denn ungereimt ist es eben nicht, wie die generatio aequivoca, worunter man die Erzeugung eines organisirten Wesens durch die Mechanik der rohen unorganisirten Materie versteht. Sie wäre immer noch generatio univoca in der allgemeinsten Bedeutung des Worts, sofern nur etwas Organisches aus einem andern Organischen, obzwar unter dieser Art Wesen specifisch von ihm Unterschiedenen, erzeugt würde; z. B. wenn gewisse Wasserthiere sich nach und nach zu Sumpfthieren und aus diesen nach einigen Zeugungen zu Landthieren ausbildeten. A priori, im Urtheile der bloßen Vernunft, widerstreitet sich das nicht. Allein die Erfahrung zeigt davon kein Beispiel, nach der vielmehr alle Zeugung, die wir kennen, generatio homonyma ist, nicht bloß univoca im Gegensatz mit der Zeugung aus unorganisirtem Stoffe, sondern auch ein in der Organisation selbst mit dem Erzeugenden gleichartiges Product hervorbringt, und die generatio heteronyma, so weit unsere Erfahrungskenntniß der Natur reicht, nirgend angetroffen wird.
AA05.420*) Böyle bir hipoteze aklın cüretkâr bir macerası denebilir; en keskin zekâlı tabiat araştırmacıları arasında bile zaman zaman aklından geçmemiş olan pek azdır. Çünkü organize bir varlığın ham, organize olmamış maddenin mekaniği yoluyla meydana gelmesi demek olan generatio aequivoca kadar saçma değildir. Bir organik şey başka bir organik şeyden, bu tür varlıklar içinde ondan türce farklı olsa da, meydana geldiği sürece, bu hâlâ kelimenin en genel anlamında generatio univoca olurdu; örneğin bazı su hayvanları yavaş yavaş bataklık hayvanlarına, bunlar da birkaç kuşak sonra kara hayvanlarına dönüşseydi. A priori, salt aklın yargısında bu kendisiyle çelişmez. Ama deneyim buna hiçbir örnek göstermez; deneyime göre bildiğimiz her türeme, tersine, generatio homonyma'dır: Organize olmamış maddeden türemeye karşıt olarak yalnızca univoca olmakla kalmaz, organizasyonun kendisinde de türetenle aynı türden bir ürün meydana getirir; generatio heteronyma ise tabiata dair deneyim bilgimizin ulaştığı kadarıyla hiçbir yerde görülmez.
Ama o zaman açıklama temelini yalnızca daha geriye ertelemiş olur ve o iki âlemin meydana gelişini gaye sebepleri şartından bağımsız kıldığını iddia edemez.
Organize cinslerin bazı bireylerinin rastlantı sonucu uğradığı değişikliğe gelince: Böyle değişmiş karakterlerinin kalıtsal olduğu ve türeme gücüne alındığı görülürse, bu değişiklik de, türün korunması için türde başlangıçtan beri mevcut amaca uygun bir yatkınlığın vesile düştükçe gelişmesi olarak değerlendirilmekten başka türlü pek değerlendirilemez. Çünkü organize bir varlığın baştan sona iç amaca uygunluğunda kendi benzerini türetmek, böyle bir amaçlar sistemi içinde de gelişmemiş kökensel yatkınlıklardan birine ait olmayan hiçbir şeyi türeme gücüne almama şartına çok sıkı bağlıdır. Bu ilkeden ayrılınırsa, bugün bir türde bulunan biçimin birçok parçasının da aynı şekilde rastlantısal, amaçsız bir kökene sahip olup olmadığını kesin olarak bilemeyiz. O zaman da teleolojinin şu ilkesi, yani organize bir varlıkta onun üremesinde korunan hiçbir şeyi amaca aykırı diye değerlendirmemek, uygulamada çok güvenilmez hâle gelir ve yalnızca ilk soy için (ki onu artık tanımıyoruz) geçerli olurdu.
Hume, bütün böyle tabiat amaçları için teleolojik bir değerlendirme ilkesi, yani mimarca iş gören bir anlama yetisi kabul etmeyi gerekli bulanlara şu itirazı yöneltir: Aynı hakla böyle bir anlama yetisinin nasıl mümkün olduğu da sorulabilirdi; yani aynı zamanda yürütücü kudrete sahip bir anlama yetisinin imkânını oluşturan çeşitli yeti ve özelliklerin bir varlıkta nasıl bu kadar amaca uygun biçimde bir araya gelebildiği. Ama bu itiraz boştur.
aber hat er den Erklärungsgrund nur weiter aufgeschoben und kann sich nicht anmaßen, die Erzeugung jener zwei Reiche von der Bedingung der Endursachen unabhängig gemacht zu haben. Selbst, was die Veränderung betrifft, welcher gewisse Individuen der organisirten Gattungen zufälligerweise unterworfen werden, wenn man findet, daß ihr so abgeänderter Charakter erblich und in die Zeugungskraft aufgenommen wird, so kann sie nicht füglich anders denn als gelegentliche Entwickelung einer in der Species ursprünglich vorhandenen zweckmäßigen Anlage zur Selbsterhaltung der Art beurtheilt werden: weil das Zeugen seines gleichen bei der durchgängigen innern Zweckmäßigkeit eines organisirten Wesens mit der Bedingung nichts in die Zeugungskraft aufzunehmen, was nicht auch in einem solchen System von Zwecken zu einer der unentwickelten ursprünglichen Anlagen gehört, so nahe verbunden ist. Denn wenn man von diesem Princip abgeht, so kann man mit Sicherheit nicht wissen, ob nicht mehrere Stücke der jetzt an einer Species anzutreffenden Form eben so zufälligen zwecklosen Ursprungs sein mögen; und das Princip der Teleologie: in einem organisirten Wesen nichts von dem, was sich in der Fortpflanzung desselben erhält, als unzweckmäßig zu beurtheilen, müßte dadurch in der Anwendung sehr unzuverlässig werden und lediglich für den Urstamm (den wir aber nicht mehr kennen) gültig sein. Hume macht wider diejenigen, welche für alle solche Naturzwecke ein teleologisches Princip der Beurtheilung, d. i. einen architektonischen Verstand, anzunehmen nöthig finden, die Einwendung: daß man mit eben dem Rechte fragen könnte, wie denn ein solcher Verstand möglich sei, d. i. wie die mancherlei Vermögen und Eigenschaften, welche die Möglichkeit eines Verstandes, der zugleich ausführende Macht hat, ausmachen, sich so zweckmäßig in einem Wesen haben zusammen finden können. Allein dieser Einwurf ist nichtig. Denn die ganze Schwierigkeit, welche die Frage wegen der ersten Erzeugung eines in sich selbst Zwecke enthaltenden und durch sie allein begreiflichen Dinges umgiebt, beruht auf der Nachfrage nach Einheit des Grundes der Verbindung des Mannigfaltigen außer einander in diesem Producte; da denn, wenn dieser Grund in
AA05.421Çünkü kendi içinde amaçlar içeren ve yalnızca onlar sayesinde kavranabilen bir şeyin ilk meydana gelişine dair soruyu kuşatan bütün güçlük, bu üründe birbirinin dışında olan çokluğun bağlantısındaki temelin birliğini aramaktan doğar. Bu temel, yalın bir cevher olarak meydana getiren bir sebebin anlama yetisine konursa, o soru, teleolojik olduğu ölçüde, yeterince cevaplanmış olur. Ama sebep yalnızca maddede, yani birbirinin dışındaki birçok cevherin yığını olarak maddede aranırsa, maddenin oluşumunun içten amaca uygun biçimi için ilkenin birliği büsbütün eksik kalır; anlama yetimizin ancak amaç olarak kavrayabildiği meydana getirişlerde maddenin otokrasisinden söz etmek de anlamsız bir kelimedir.
Bu yüzden maddenin nesnel olarak amaca uygun biçimleri için, ona bir anlama yetisi tanımadan, imkânlarının en yüksek bir temelini arayanlar, dünya bütününü yine de seve seve tek ve her şeyi kuşatan bir cevher (panteizm), ya da (öncekinin yalnızca daha belirli bir açıklaması olarak) tek bir yalın cevhere içkin birçok belirlenimin toplamı (Spinozizm) yaparlar; hem de yalnızca her türlü amaca uygunluğun o şartını, temelin birliğini elde etmek için. Böylece sorunun bir şartını, yani amaç ilişkisindeki birliği, salt ontolojik bir yalın cevher kavramıyla gerçi karşılarlar. Ama öteki şart için, yani bu cevherin amaç olarak sonucuyla ilişkisi için, ki o ontolojik temel soru bakımından bu ilişkiyle daha yakından belirlenmelidir, hiçbir şey göstermezler; dolayısıyla soruyu asla bütünüyle cevaplamazlar. Şeylerin o ilk temelini yalın bir cevher olarak, onun kendisine dayanan tabiat biçimlerinin özgül yapısıyla, yani amaç birliğiyle ilgili özelliğini zeki bir cevherin özelliği olarak, onun bu biçimlerle ilişkisini de (yalnızca amaç olarak mümkün düşünebildiğimiz her şeyde bulduğumuz rastlantısallık yüzünden) bir nedensellik ilişkisi olarak tasavvur etmezsek, bu soru (aklımız için) kesinlikle cevapsız kalır.
dem Verstande einer hervorbringenden Ursache als einfacher Substanz gesetzt wird, jene Frage, sofern sie teleologisch ist, hinreichend beantwortet wird, wenn aber die Ursache bloß in der Materie, als einem Aggregat vieler Substanzen außer einander, gesucht wird, die Einheit des Princips für die innerlich zweckmäßige Form ihrer Bildung gänzlich ermangelt; und die Autokratie der Materie in Erzeugungen, welche von unserm Verstande nur als Zwecke begriffen werden können, ist ein Wort ohne Bedeutung. Daher kommt es, daß diejenigen, welche für die objectiv=zweckmäßigen Formen der Materie einen obersten Grund der Möglichkeit derselben suchen, ohne ihm eben einen Verstand zuzugestehen, das Weltganze doch gern zu einer einigen, allbefassenden Substanz (Pantheism), oder (welches nur eine bestimmtere Erklärung des vorigen ist) zu einem Inbegriffe vieler einer einigen einfachen Substanz inhärirenden Bestimmungen (Spinozism) machen, bloß um jene Bedingung aller Zweckmäßigkeit, die Einheit des Grundes, heraus zu bekommen; wobei sie zwar einer Bedingung der Aufgabe, nämlich der Einheit in der Zweckbeziehung, vermittelst des bloß ontologischen Begriffs einer einfachen Substanz ein Genüge thun, aber für die andere Bedingung, nämlich das Verhältniß derselben zu ihrer Folge als Zweck, wodurch jener ontologische Grund für die Frage näher bestimmt werden soll, nichts anführen, mithin die ganze Frage keinesweges beantworten. Auch bleibt sie schlechterdings unbeantwortlich (für unsere Vernunft), wenn wir jenen Urgrund der Dinge nicht als einfache Substanz und dieser ihre Eigenschaft zu der specifischen Beschaffenheit der auf sie sich gründenden Naturformen, nämlich der Zweckeinheit, nicht als die einer intelligenten Substanz, das Verhältniß aber derselben zu den letzteren (wegen der Zufälligkeit, die wir an allem finden, was wir uns nur als Zweck möglich denken) nicht als das Verhältniß einer Causalität uns vorstellen. § 81. Von der Beigesellung des Mechanismus zum teleologischen Princip in der Erklärung eines Naturzwecks als Naturproducts. Gleich wie der Mechanism der Natur nach dem vorhergehenden allein nicht zulangen kann, um sich die Möglichkeit eines organisirten
AA05.422§ 81. Bir Tabiat Amacının Tabiat Ürünü Olarak Açıklanmasında Mekanizmanın Teleolojik İlkeye Eşlik Ettirilmesi Üzerine
Yukarıda gösterildiği gibi tabiatın mekanizması tek başına organize bir varlığın imkânını ona göre düşünmeye yetmez, tersine (hiç değilse bilgi yetimizin yapısı gereği) kökensel olarak kasıtla etki eden bir sebebe bağlı kılınmalıdır. Aynı şekilde böyle bir varlığın salt teleolojik temeli de onu aynı zamanda bir tabiat ürünü olarak görmeye ve değerlendirmeye yetmez; yeter ki tabiatın mekanizması bu temele, adeta kasıtla etki eden bir sebebin aleti olarak eşlik ettirilmesin; tabiat mekanik yasalarında yine de bu sebebin amaçlarına bağlıdır. İki tamamen farklı nedensellik türünün, yani genel yasaya uygunluğu içindeki tabiatın, onu kendi başına hiçbir temelini içermediği özel bir biçimle sınırlayan bir ideayla böyle birleşmesinin imkânını aklımız kavramaz. Bu imkân tabiatın duyular üstü alt tabakasında yatar; onun hakkında ise, yalnızca görünüşünü bildiğimiz kendinde varlık olmasından başka hiçbir şeyi olumlu olarak belirleyemeyiz. Ama şu ilke yine de gücünü korur: Bu tabiata (phaenomenon) ait ve onun ürünü olarak kabul ettiğimiz her şeyi mekanik yasalara göre de onunla bağlı düşünmek zorundayız; çünkü bu tür nedensellik olmadan organize varlıklar, tabiat amaçları olarak, yine de tabiat ürünleri olmazdı.
Bu varlıkların meydana gelişinin teleolojik ilkesi kabul edilirse (ki başka türlü de olamaz), onların içten amaca uygun biçiminin sebebinin temeline ya okazyonalizm ya da prestabilizm konabilir. Birincisine göre en yüksek dünya sebebi, ideasına uygun olarak, her çiftleşme vesilesiyle orada karışan maddeye organik oluşumu doğrudan doğruya verirdi. İkincisine göre ise bilgeliğinin bu ilk ürünlerine yalnızca yatkınlığı koymuş olurdu; bu yatkınlık sayesinde organik bir varlık kendi benzerini meydana getirir, tür kendini sürekli korur, bireylerin kaybı da aynı zamanda onların yıkımı için çalışan tabiatları tarafından durmadan telafi edilir. Organize varlıkların meydana getirilmesinde okazyonalizm kabul edilirse, bütün tabiat bu noktada tamamen kaybolur; onunla birlikte böyle türden ürünlerin imkânı hakkında yargıda bulunmak için her türlü akıl kullanımı da. Bu yüzden felsefeyle zerre kadar ilgilenen hiç kimsenin bu sistemi kabul etmeyeceği varsayılabilir.
Wesens darnach zu denken, sondern (wenigstens nach der Beschaffenheit unsers Erkenntnißvermögens) einer absichtlich wirkenden Ursache ursprünglich untergeordnet werden muß: so langt eben so wenig der bloße teleologische Grund eines solchen Wesens hin, es zugleich als ein Product der Natur zu betrachten und zu beurtheilen, wenn nicht der Mechanism der letzteren dem ersteren beigesellt wird, gleichsam als das Werkzeug einer absichtlich wirkenden Ursache, deren Zwecke die Natur in ihren mechanischen Gesetzen gleichwohl untergeordnet ist. Die Möglichkeit einer solchen Vereinigung zweier ganz verschiedener Arten von Causalität, der Natur in ihrer allgemeinen Gesetzmäßigkeit mit einer Idee, welche jene auf eine besondere Form einschränkt, wozu sie für sich gar keinen Grund enthält, begreift unsere Vernunft nicht; sie liegt im übersinnlichen Substrat der Natur, wovon wir nichts bejahend bestimmen können, als daß es das Wesen an sich sei, von welchem wir bloß die Erscheinung kennen. Aber das Princip: alles, was wir als zu dieser Natur ( Phaenomenon ) gehörig und als Product derselben annehmen, auch nach mechanischen Gesetzen mit ihr verknüpft denken zu müssen, bleibt nichts desto weniger in seiner Kraft: weil ohne diese Art von Causalität organisirte Wesen, als Zwecke der Natur, doch keine Naturproducte sein würden. Wenn nun das teleologische Princip der Erzeugung dieser Wesen angenommen wird (wie es denn nicht anders sein kann): so kann man entweder den Occasionalism, oder den Prästabilism der Ursache ihrer innerlich zweckmäßigen Form zum Grunde legen. Nach dem ersteren würde die oberste Weltursache ihrer Idee gemäß bei Gelegenheit einer jeden Begattung der in derselben sich mischenden Materie unmittelbar die organische Bildung geben; nach dem zweiten würde sie in die anfänglichen Producte dieser ihrer Weisheit nur die Anlage gebracht haben, vermittelst deren ein organisches Wesen seines Gleichen hervorbringt und die Species sich selbst beständig erhält, imgleichen der Abgang der Individuen durch ihre zugleich an ihrer Zerstörung arbeitende Natur continuirlich ersetzt wird. Wenn man den Occasionalism der Hervorbringung organisirter Wesen annimmt, so geht alle Natur hiebei gänzlich verloren, mit ihr auch aller Vernunftgebrauch, über die Möglichkeit einer solchen Art Producte zu urtheilen; daher man voraussetzen kann, daß niemand dieses System annehmen wird, dem es irgend um Philosophie zu thun ist. Der Prästabilism kann nun wiederum auf zwiefache Art verfahren. Er betrachtet nämlich ein jedes von seines Gleichen gezeugte organische
AA05.423Prestabilizm de yine iki türlü yol izleyebilir: Kendi benzerinden türemiş her organik varlığı ya öncekinin edüktü (ondan yalnızca çıkarılmış olan) ya da ürünü olarak görür. Türemeleri salt edükt olarak gören sisteme bireysel preformasyon sistemi ya da evrim teorisi denir; türemeleri ürün olarak gören sisteme ise epigenez sistemi. Bu ikincisine jenerik preformasyon sistemi de denebilir; çünkü türetenlerin üretici yetisi, dolayısıyla özgül biçim, soylarına nasip olmuş iç amaca uygun yatkınlıklara göre yine de virtüel olarak (virtualiter) önceden biçimlendirilmişti. Buna göre karşıt teori olan bireysel preformasyon teorisine daha iyi bir adla involüsyon teorisi (ya da iç içe kutular teorisi) de denebilirdi.
Her bireyi tabiatın biçimlendirici gücünün dışında tutarak doğrudan yaratıcının elinden çıkaran evrim teorisi savunucuları, bunun okazyonalizm hipotezine göre olmasına yine de cesaret edemediler; yani çiftleşmenin salt bir formalite olmasına, en yüksek, anlama yetisine sahip bir dünya sebebinin her seferinde bir yavruyu doğrudan kendi eliyle biçimlendirmeye karar vermesine ve anaya yalnızca onun gelişmesini ve beslenmesini bırakmasına. Preformasyondan yana çıktılar; sanki bu tür biçimleri dünyanın başlangıcında ya da akışı içinde doğaüstü bir biçimde meydana getirmek aynı şey değilmiş gibi, ve sanki vesileyle yaratma sayesinde, tersine, büyük miktarda doğaüstü düzenlemeden tasarruf edilmiyormuş gibi. Oysa bu düzenlemeler, dünyanın başlangıcında biçimlendirilmiş embriyonun gelişmesine kadar geçen uzun süre boyunca tabiatın yıkıcı güçlerinden zarar görmemesi ve kendini sağlam koruması için gerekli olurdu; ayrıca hiçbir zaman gelişmeyecek olan, ölçülemeyecek kadar çok sayıda önceden biçimlendirilmiş varlık ve onlarla birlikte bir o kadar yaratma da bu yüzden gereksiz ve amaçsız kılınmış olurdu. Ama hiç değilse bu konuda tabiata bir şey bırakmak istediler; her türlü tabiat açıklamasından vazgeçebilecek tam bir hiperfiziğe düşmemek için. Gerçi hiperfiziklerine hâlâ sıkıca bağlıydılar: Ucubelerde bile (ki bunlar asla tabiat amaçları sayılamaz) hayranlık uyandıran bir amaca uygunluk buldular; bu amaca uygunluk, bir anatomistin bir gün ona amaçsız bir amaca uygunluk diye takılıp moral bozucu bir hayranlık duyması amacına yönelmiş olsa bile.
Wesen entweder als das Educt, oder als das Product des ersteren. Das System der Zeugungen als bloßer Educte heißt das der individuellen Präformation, oder auch die Evolutionstheorie; das der Zeugungen als Producte wird das System der Epigenesis genannt. Dieses letztere kann auch System der generischen Präformation genannt werden: weil das productive Vermögen der Zeugenden doch nach den inneren zweckmäßigen Anlagen, die ihrem Stamme zu Theil wurden, also die specifische Form virtualiter präformirt war. Diesem gemäß würde man die entgegenstehende Theorie der individuellen Präformation auch besser Involutionstheorie (oder die der Einschachtelung) nennen können. Die Verfechter der Evolutionstheorie, welche jedes Individuum von der bildenden Kraft der Natur ausnehmen, um es unmittelbar aus der Hand des Schöpfers kommen zu lassen, wollten es also doch nicht wagen, dieses nach der Hypothese des Occasionalisms geschehen zu lassen, so daß die Begattung eine bloße Formalität wäre, unter der eine oberste verständige Weltursache beschlossen hätte, jedesmal eine Frucht mit unmittelbarer Hand zu bilden und der Mutter nur die Auswickelung und Ernährung derselben zu überlassen. Sie erklärten sich für die Präformation; gleich als wenn es nicht einerlei wäre, übernatürlicher Weise im Anfange oder im Fortlaufe der Welt dergleichen Formen entstehen zu lassen, und nicht vielmehr eine große Menge übernatürlicher Anstalten durch gelegentliche Schöpfung erspart würde, welche erforderlich wären, damit der im Anfange der Welt gebildete Embryo die lange Zeit hindurch bis zu seiner Entwickelung nicht von den zerstörenden Kräften der Natur litte und sich unverletzt erhielte, imgleichen eine unermeßlich größere Zahl solcher vorgebildeten Wesen, als jemals entwickelt werden sollten, und mit ihnen eben so viel Schöpfungen dadurch unnöthig und zwecklos gemacht würden. Allein sie wollten doch wenigstens etwas hierin der Natur überlassen, um nicht gar in völlige Hyperphysik zu gerathen, die aller Naturerklärung entbehren kann. Sie hielten zwar noch fest an ihrer Hyperphysik, selbst da sie an Mißgeburten (die man doch unmöglich für Zwecke der Natur halten kann) eine bewunderungswürdige Zweckmäßigkeit fanden, sollte sie auch nur darauf abgezielt sein, daß ein Anatomiker einmal daran, als einer zwecklosen Zweckmäßigkeit, Anstoß nehmen und niederschlagende Bewunderung fühlen sollte. Aber die Erzeugung der Bastarte konnten sie schlechterdings nicht in das System der Präformation hineinpassen,
AA05.424Ama melezlerin meydana gelişini preformasyon sistemine asla sığdıramadılar. Erkek yaratıkların tohumuna başka hiçbir şey değil, yalnızca embriyonun ilk besin maddesi olmak gibi mekanik bir özellik tanımışken, üstüne bir de amaca uygun biçimlendirici bir güç tanımak zorunda kaldılar; oysa aynı cinsten iki yaratığın meydana getirdiği ürünün bütünü bakımından bu gücü ikisinden hiçbirine tanımak istememişlerdi.
Buna karşılık epigenez savunucusunun, teorisini ispatlamak için deneyim temelleri bakımından ötekine karşı sahip olduğu büyük üstünlüğü bilmesek bile, akıl onun açıklama tarzına önceden özel bir teveccühle yaklaşırdı. Çünkü bu açıklama tarzı, kökensel olarak yalnızca amaçların nedenselliğine göre mümkün tasavvur edilebilen şeyler bakımından tabiatı, hiç değilse üreme söz konusu olduğunda, yalnızca geliştiren değil, kendisi meydana getiren olarak görür. Böylece doğaüstüne mümkün olan en az başvuruyla ilk başlangıçtan sonra gelen her şeyi tabiata bırakır; ama fiziğin, hangi sebepler zinciriyle denerse denesin, genel olarak üzerinde başarısız olduğu bu ilk başlangıç hakkında bir şey belirlemez.
Bu epigenez teorisi bakımından, hem onu ispatlamak hem de uygulamasının gerçek ilkelerini, kısmen onun fazla haddini bilmez bir kullanımını sınırlayarak, temellendirmek için Saray Danışmanı Bay Blumenbach'tan daha fazlasını yapan olmamıştır. O, bu oluşumların her türlü fizikî açıklamasına organize maddeden başlar. Çünkü ham maddenin kökensel olarak mekanik yasalara göre kendi kendini biçimlendirdiğini, cansızın tabiatından hayatın doğabildiğini ve maddenin kendiliğinden kendini koruyan bir amaca uygunluğun biçimine girebildiğini haklı olarak akla aykırı ilan eder. Ama aynı zamanda, bizim için araştırılamaz olan bu kökensel organizasyon ilkesi altında tabiat mekanizmasına belirlenemez ama yine de gözden kaçmayan bir pay bırakır. Maddenin organize bir cisimde bunu sağlayan yetisine (maddede genel olarak bulunan salt mekanik biçimlendirme gücünden farklı olarak) bir biçimlendirme dürtüsü (Bildungstrieb) adını verir; bu dürtü, adeta o kökensel organizasyon ilkesinin daha yüksek yönetimi ve talimatı altındadır.
sondern mußten dem Samen der männlichen Geschöpfe, dem sie übrigens nichts als die mechanische Eigenschaft, zum ersten Nahrungsmittel des Embryo zu dienen, zugestanden hatten, doch noch obenein eine zweckmäßig bildende Kraft zugestehen: welche sie doch in Ansehung des ganzen Products einer Erzeugung von zwei Geschöpfen derselben Gattung keinem von beiden einräumen wollten. Wenn man dagegen an dem Vertheidiger der Epigenesis den großen Vorzug, den er in Ansehung der Erfahrungsgründe zum Beweise seiner Theorie vor dem ersteren hat, gleich nicht kennte: so würde die Vernunft doch schon zum Voraus für seine Erklärungsart mit vorzüglicher Gunst eingenommen sein, weil sie die Natur in Ansehung der Dinge, welche man ursprünglich nur nach der Causalität der Zwecke sich als möglich vorstellen kann, doch wenigstens, was die Fortpflanzung betrifft, als selbst hervorbringend, nicht bloß als entwickelnd betrachtet und so doch mit dem kleinst=möglichen Aufwande des Übernatürlichen alles Folgende vom ersten Anfange an der Natur überläßt (ohne aber über diesen ersten Anfang, an dem die Physik überhaupt scheitert, sie mag es mit einer Kette der Ursachen versuchen, mit welcher sie wolle, etwas zu bestimmen). In Ansehung dieser Theorie der Epigenesis hat niemand mehr sowohl zum Beweise derselben, als auch zur Gründung der ächten Principien ihrer Anwendung zum Theil durch die Beschränkung eines zu vermessenen Gebrauchs derselben geleistet, als Herr Hofr. Blumenbach. Von organisirter Materie hebt er alle physische Erklärungsart dieser Bildungen an. Denn daß rohe Materie sich nach mechanischen Gesetzen ursprünglich selbst gebildet habe, daß aus der Natur des Leblosen Leben habe entspringen und Materie in die Form einer sich selbst erhaltenden Zweckmäßigkeit sich von selbst habe fügen können, erklärt er mit Recht für vernunftwidrig; läßt aber zugleich dem Naturmechanism unter diesem uns unerforschlichen Princip einer ursprünglichen Organisation einen unbestimmbaren, zugleich doch auch unverkennbaren Antheil, wozu das Vermögen der Materie (zum Unterschiede von der ihr allgemein beiwohnenden bloß mechanischen Bildungskraft) von ihm in einem organisirten Körper ein (gleichsam unter der höheren Leitung und Anweisung der ersteren stehender) Bildungstrieb genannt wird.