Kavram
intellectus archetypus
- Yunanca
- νοῦς ἀρχέτυπος (nous arkhetypos) "ilk örnek akıl"
- Latince
- intellectus archetypus / intellectus ectypus
- Almanca
- intuitiver (anschauender) Verstand / discursiver Verstand
- Fransızca
- entendement intuitif / entendement discursif
- İngilizce
- archetypal intellect
- Türkçe
- görüsel anlama yetisi; ilk örnek anlama yetisi / kopya anlama yetisi
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Bir şeyi parça parça değil, bir bakışta, bütün olarak kavramak. Kant'ta: insanî anlama yetisinin sınırlarını belirlemeye yarayan sınır kavramı; organize varlıkları neden yalnızca amaçlara göre değerlendirebildiğimizi açıklayan karşı-model.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Geç Antik / Orta Çağ | Yeni Platonculuk, Thomas Aquinas | Şeyleri düşünerek yaratan ilahî akıl; insan aklı onun kopyası | — |
| 1781 | Kant | Kendi görüsüyle nesnelerini veren "ilk örnek" görü (intuitus originarius) | Saf Aklın Eleştirisi |
| 1790 | Kant | Diskursif anlama yetimize karşıt görüsel anlama yetisi; mümkün/gerçek ve mekanizma/teleoloji ayrımlarının yalnızca bizim için geçerli olduğunu gösterir | Yargı Gücünün Eleştirisi § 76–77 (AA05.401–410) |
Dönüşüm: Yaratıcı ilahî akıldan Kant'ta eleştirel bir sınır ideasına; Kant'tan sonra (Fichte, Schelling, Hegel, Goethe) insana da tanınan "entelektüel görü"ye.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀρχέτυπος / ἔκτυπος (arkhetypos / ektypos) | "ilk örnek, kalıp" / "kalıptan çıkmış, kopya" |
| Latince | intellectus archetypus / intellectus ectypus | Skolastik ve okul metafiziğinde ilahî ve insanî akıl ayrımı; Kant 1772'den (Herz'e mektup) beri kullanır |
| Almanca / Fransızca | intuitiver Verstand / entendement intuitif | KdU § 76–77'de intellectus archetypus ile eş tutulur |
| İngilizce | archetypal intellect |
Türkçe karşılığı
görüsel anlama yetisi; ilk örnek anlama yetisi / kopya anlama yetisi. görüsel anlama yetisi: Kant'ın intuitiver Verstand'ını "görü" (Anschauung) terimiyle aynı kökten karşılar. sezgisel akıl: "sezgi" Türkçede duygusal bir kestirme çağrıştırır ve Verstand'ı "akıl" yaparak çekirdek ayrımı bozar. anschauender Verstand "görü yapan anlama yetisi"; discursiv "diskursif"
Kant'ta görüsel anlama yetisi, kavramlardan değil bütünün görüsünden yola çıkan, genelden tikele değil sentetik-genelden (bütünden) parçalara giden bir anlama yetisidir. Onun için mümkün ile gerçek, mekanizma ile amaç bağlantısı ayrımı ortadan kalkardı. Kant bu anlama yetisinin mümkün olduğunu ispatlamaz; yalnızca imgelere muhtaç diskursif anlama yetimizin (intellectus ectypus) kendine özgülüğünü ve rastlantısallığını görmek için onun çelişkisiz bir idea olarak düşünülebileceğini gösterir.
Atıf ve kaynak notu
Kant görüsel anlama yetisini bize atfetmez ve varlığını iddia etmez; § 77'yi onu insanın erişebileceği bir bilgi tarzı olarak okumak, sonraki idealizmin Kant'a yüklenmesi olur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: görüsel bir anlama yetisi, gören bir anlama yetisinin
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.