İçeriğe geç

Kavram

intellectus archetypus

Yunanca
νοῦς ἀρχέτυπος (nous arkhetypos) "ilk örnek akıl"
Latince
intellectus archetypus / intellectus ectypus
Almanca
intuitiver (anschauender) Verstand / discursiver Verstand
Fransızca
entendement intuitif / entendement discursif
İngilizce
archetypal intellect
Türkçe
görüsel anlama yetisi; ilk örnek anlama yetisi / kopya anlama yetisi

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Bir şeyi parça parça değil, bir bakışta, bütün olarak kavramak. Kant'ta: insanî anlama yetisinin sınırlarını belirlemeye yarayan sınır kavramı; organize varlıkları neden yalnızca amaçlara göre değerlendirebildiğimizi açıklayan karşı-model.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Geç Antik / Orta Çağ Yeni Platonculuk, Thomas Aquinas Şeyleri düşünerek yaratan ilahî akıl; insan aklı onun kopyası —
1781 Kant Kendi görüsüyle nesnelerini veren "ilk örnek" görü (intuitus originarius) Saf Aklın Eleştirisi
1790 Kant Diskursif anlama yetimize karşıt görüsel anlama yetisi; mümkün/gerçek ve mekanizma/teleoloji ayrımlarının yalnızca bizim için geçerli olduğunu gösterir Yargı Gücünün Eleştirisi § 76–77 (AA05.401–410)

Dönüşüm: Yaratıcı ilahî akıldan Kant'ta eleştirel bir sınır ideasına; Kant'tan sonra (Fichte, Schelling, Hegel, Goethe) insana da tanınan "entelektüel görü"ye.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀρχέτυπος / ἔκτυπος (arkhetypos / ektypos) "ilk örnek, kalıp" / "kalıptan çıkmış, kopya"
Latince intellectus archetypus / intellectus ectypus Skolastik ve okul metafiziğinde ilahî ve insanî akıl ayrımı; Kant 1772'den (Herz'e mektup) beri kullanır
Almanca / Fransızca intuitiver Verstand / entendement intuitif KdU § 76–77'de intellectus archetypus ile eş tutulur
İngilizce archetypal intellect

Türkçe karşılığı

görüsel anlama yetisi; ilk örnek anlama yetisi / kopya anlama yetisi. görüsel anlama yetisi: Kant'ın intuitiver Verstand'ını "görü" (Anschauung) terimiyle aynı kökten karşılar. sezgisel akıl: "sezgi" Türkçede duygusal bir kestirme çağrıştırır ve Verstand'ı "akıl" yaparak çekirdek ayrımı bozar. anschauender Verstand "görü yapan anlama yetisi"; discursiv "diskursif"

Kant'ta görüsel anlama yetisi, kavramlardan değil bütünün görüsünden yola çıkan, genelden tikele değil sentetik-genelden (bütünden) parçalara giden bir anlama yetisidir. Onun için mümkün ile gerçek, mekanizma ile amaç bağlantısı ayrımı ortadan kalkardı. Kant bu anlama yetisinin mümkün olduğunu ispatlamaz; yalnızca imgelere muhtaç diskursif anlama yetimizin (intellectus ectypus) kendine özgülüğünü ve rastlantısallığını görmek için onun çelişkisiz bir idea olarak düşünülebileceğini gösterir.

Atıf ve kaynak notu

Kant görüsel anlama yetisini bize atfetmez ve varlığını iddia etmez; § 77'yi onu insanın erişebileceği bir bilgi tarzı olarak okumak, sonraki idealizmin Kant'a yüklenmesi olur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: görüsel bir anlama yetisi, gören bir anlama yetisinin

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.