Kavram
organismus
- Yunanca
- ὄργανον (organon) "alet"
- Latince
- organismus; corpus organicum
- Almanca
- organisirtes Wesen, Organisation, Organ
- Fransızca
- être organisé, organisation
- İngilizce
- organism
- Türkçe
- organize varlık, organizasyon
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Bir şeyi düzenlemek, parçalarını bir bütün hâlinde kurmak. Kant'ta: kendini organize eden tabiat ürünü; sanatın analoğu sayılmaya bile elverişsizdir (çünkü sanatçı tabiatın dışındadır), "hayatın analoğu" ise ya hilozoizme ya da maddeye eklenen bir ruha götürür. Kant aynı kelimeyi siyasete de uygular: Fransız Devrimi'nde devletin "organizasyonu", her üyenin hem araç hem amaç olduğu bir bütün.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik | Aristoteles | Ruh, organlara sahip doğal bedenin ilk gerçekliğidir | — |
| 18. yy başı | Stahl, Leibniz | Organizma ile mekanizma ayrımı; tabiatın makineleri sonsuza kadar makinedir | — |
| 1790 | Kant | Tabiat amacı olarak organize ve kendini organize eden varlık; "her şeyin amaç ve araç olduğu ürün" | Yargı Gücünün Eleştirisi § 64–66 (AA05.370–377) |
Dönüşüm: Aletten (organon) canlı bedenin düzenine; Kant'ta mekanik açıklamanın sınırını gösteren ve teleolojik değerlendirmeyi zorunlu kılan kavrama; Kant'tan sonra (Schelling, romantik tabiat felsefesi) kurucu bir tabiat ilkesine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὄργανον (organon) | "alet, araç"; Aristoteles'te canlı bedenin parçaları ve beden (sōma organikon) |
| Latince | organismus; corpus organicum | organismus 18. yy başında (Stahl) canlı bedenin düzeni için türetilir |
| Almanca / Fransızca | organisirtes Wesen / être organisé | Kant Organismus kelimesini KdU'da kullanmaz |
| İngilizce | organism |
Türkçe karşılığı
organize varlık; organizasyon; organ. organize varlık: Kant'ın organisirtes Wesen'ini birebir karşılar ve "kendini organize eden" ifadesiyle aynı kökü korur. organizma: bugünkü biyoloji terimi; Kant'ın vurguladığı süreç (organize olmak, organize etmek) anlamını kaybettirir. örgütlenmiş varlık: siyasî çağrışımı ağır basar. Organ "organ" (Kant'ın parantezde "alet" ile birlikte verdiği anlamda)
Kant'ta organize varlık, parçalarının birbirini karşılıklı olarak meydana getirdiği ve her şeyin hem amaç hem araç olduğu tabiat ürünüdür; bu yüzden tabiat amacı olarak değerlendirilir. Makineden farkı, salt hareket ettirici değil, maddeye aktarılan ve kendini çoğaltan "biçimlendirici bir güç"e sahip olmasıdır. Bu kavram tabiat ilmine teleolojiyi sokmanın biricik meşru zeminidir; ama kurucu değil, refleksif yargı gücü için düzenleyici bir kavramdır.
Atıf ve kaynak notu
"Organizma" kelimesini Kant'a yüklemek, onun refleksif-düzenleyici kavramını sonraki biyolojinin kurucu kavramına dönüştürme riskini taşır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: organize, organik olandır, organizmasının, organizmadır, Organik, organizmanın
Metinlerde işaretlendiği yerler
7 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.