İçeriğe geç

Kavram

organismus

Yunanca
ὄργανον (organon) "alet"
Latince
organismus; corpus organicum
Almanca
organisirtes Wesen, Organisation, Organ
Fransızca
être organisé, organisation
İngilizce
organism
Türkçe
organize varlık, organizasyon

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Bir şeyi düzenlemek, parçalarını bir bütün hâlinde kurmak. Kant'ta: kendini organize eden tabiat ürünü; sanatın analoğu sayılmaya bile elverişsizdir (çünkü sanatçı tabiatın dışındadır), "hayatın analoğu" ise ya hilozoizme ya da maddeye eklenen bir ruha götürür. Kant aynı kelimeyi siyasete de uygular: Fransız Devrimi'nde devletin "organizasyonu", her üyenin hem araç hem amaç olduğu bir bütün.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Antik Aristoteles Ruh, organlara sahip doğal bedenin ilk gerçekliğidir —
18. yy başı Stahl, Leibniz Organizma ile mekanizma ayrımı; tabiatın makineleri sonsuza kadar makinedir —
1790 Kant Tabiat amacı olarak organize ve kendini organize eden varlık; "her şeyin amaç ve araç olduğu ürün" Yargı Gücünün Eleştirisi § 64–66 (AA05.370–377)

Dönüşüm: Aletten (organon) canlı bedenin düzenine; Kant'ta mekanik açıklamanın sınırını gösteren ve teleolojik değerlendirmeyi zorunlu kılan kavrama; Kant'tan sonra (Schelling, romantik tabiat felsefesi) kurucu bir tabiat ilkesine.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὄργανον (organon) "alet, araç"; Aristoteles'te canlı bedenin parçaları ve beden (sōma organikon)
Latince organismus; corpus organicum organismus 18. yy başında (Stahl) canlı bedenin düzeni için türetilir
Almanca / Fransızca organisirtes Wesen / être organisé Kant Organismus kelimesini KdU'da kullanmaz
İngilizce organism

Türkçe karşılığı

organize varlık; organizasyon; organ. organize varlık: Kant'ın organisirtes Wesen'ini birebir karşılar ve "kendini organize eden" ifadesiyle aynı kökü korur. organizma: bugünkü biyoloji terimi; Kant'ın vurguladığı süreç (organize olmak, organize etmek) anlamını kaybettirir. örgütlenmiş varlık: siyasî çağrışımı ağır basar. Organ "organ" (Kant'ın parantezde "alet" ile birlikte verdiği anlamda)

Kant'ta organize varlık, parçalarının birbirini karşılıklı olarak meydana getirdiği ve her şeyin hem amaç hem araç olduğu tabiat ürünüdür; bu yüzden tabiat amacı olarak değerlendirilir. Makineden farkı, salt hareket ettirici değil, maddeye aktarılan ve kendini çoğaltan "biçimlendirici bir güç"e sahip olmasıdır. Bu kavram tabiat ilmine teleolojiyi sokmanın biricik meşru zeminidir; ama kurucu değil, refleksif yargı gücü için düzenleyici bir kavramdır.

Atıf ve kaynak notu

"Organizma" kelimesini Kant'a yüklemek, onun refleksif-düzenleyici kavramını sonraki biyolojinin kurucu kavramına dönüştürme riskini taşır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: organize, organik olandır, organizmasının, organizmadır, Organik, organizmanın

Metinlerde işaretlendiği yerler

7 yer · 7 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.