İçeriğe geç

Kavram

teleologia

Yunanca
τέλος (telos) + λόγος (logos)
Latince
teleologia; causa finalis; nexus finalis
Almanca
Teleologie, teleologisch
Fransızca
téléologie
İngilizce
teleology
Türkçe
teleoloji, teleolojik

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Bir şeyi amacı ya da gayesi üzerinden açıklama. Kant'ta: tabiatın, mekanizmanın (etki sebeplerinin) yetmediği yerde, özellikle organize varlıklarda, amaç kavramı aracılığıyla değerlendirilmesi; Naturzweck "tabiat amacı" kavramı bunun merkezidir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Antik Aristoteles Gaye sebebi (to hou heneka) dört sebepten biri —
1728 Wolff Teleoloji: şeylerin amaçlarını inceleyen tabiat felsefesi kısmı —
1790 Kant Teleolojik yargı gücü: tabiatın nesnel amaca uygunluğunun refleksif, düzenleyici değerlendirilmesi Yargı Gücünün Eleştirisi § 61 vd. (AA05.359)

Dönüşüm: Aristoteles'te tabiatın içkin bir sebebi olan gaye, Kant'ta yargı gücünün bir ilkesine, tabiat hakkında değil tabiatı değerlendirişimiz hakkında bir ilkeye dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τέλος + λόγος "gaye" + "öğreti"; kelime antik değildir
Latince teleologia; causa finalis, nexus finalis Kelimeyi Christian Wolff türetir (Philosophia rationalis, 1728): tabiat felsefesinin şeylerin amaçlarını inceleyen kısmı. Kant nexus finalis "amaç bağı" ile nexus effectivus "etki bağı"nı karşılaştırır
Almanca / Fransızca Teleologie / téléologie Kant'ta teleologische Urteilskraft "teleolojik yargı gücü"
İngilizce teleology

Türkçe karşılığı

teleoloji, teleolojik. teleoloji: yerleşik terim. erekbilim / ereksellik: öz Türkçe ama "erek" Kant çevirisinde amaç (Zweck) için kullanılmadığından tutarsızlık doğurur. gayecilik: finis için "gaye" kullanıldığından çağrışımı doğru, ama bir öğretiyi (gaye nedenini savunmayı) adlandırır, değerlendirme tarzını değil

Kant'ta teleoloji bir tabiat açıklaması değil, refleksif yargı gücünün bir değerlendirme tarzıdır: Tabiatın bazı ürünlerinin imkânını amaçlara göre nedensellikle analojiye göre tasavvur ederiz. Teleolojik ilke kurucu değil düzenleyicidir; tabiata kasıtlı etkiyen sebepler yüklemez.

Atıf ve kaynak notu

"Teleoloji" kelimesi Wolff'a aittir; Aristoteles'e geriye doğru uygulanması anakroniktir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: teleolojik, teleoloji, teleolojiyi

Metinlerde işaretlendiği yerler

6 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.