Kavram
teleologia
- Yunanca
- τέλος (telos) + λόγος (logos)
- Latince
- teleologia; causa finalis; nexus finalis
- Almanca
- Teleologie, teleologisch
- Fransızca
- téléologie
- İngilizce
- teleology
- Türkçe
- teleoloji, teleolojik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Bir şeyi amacı ya da gayesi üzerinden açıklama. Kant'ta: tabiatın, mekanizmanın (etki sebeplerinin) yetmediği yerde, özellikle organize varlıklarda, amaç kavramı aracılığıyla değerlendirilmesi; Naturzweck "tabiat amacı" kavramı bunun merkezidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik | Aristoteles | Gaye sebebi (to hou heneka) dört sebepten biri | — |
| 1728 | Wolff | Teleoloji: şeylerin amaçlarını inceleyen tabiat felsefesi kısmı | — |
| 1790 | Kant | Teleolojik yargı gücü: tabiatın nesnel amaca uygunluğunun refleksif, düzenleyici değerlendirilmesi | Yargı Gücünün Eleştirisi § 61 vd. (AA05.359) |
Dönüşüm: Aristoteles'te tabiatın içkin bir sebebi olan gaye, Kant'ta yargı gücünün bir ilkesine, tabiat hakkında değil tabiatı değerlendirişimiz hakkında bir ilkeye dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τέλος + λόγος | "gaye" + "öğreti"; kelime antik değildir |
| Latince | teleologia; causa finalis, nexus finalis | Kelimeyi Christian Wolff türetir (Philosophia rationalis, 1728): tabiat felsefesinin şeylerin amaçlarını inceleyen kısmı. Kant nexus finalis "amaç bağı" ile nexus effectivus "etki bağı"nı karşılaştırır |
| Almanca / Fransızca | Teleologie / téléologie | Kant'ta teleologische Urteilskraft "teleolojik yargı gücü" |
| İngilizce | teleology |
Türkçe karşılığı
teleoloji, teleolojik. teleoloji: yerleşik terim. erekbilim / ereksellik: öz Türkçe ama "erek" Kant çevirisinde amaç (Zweck) için kullanılmadığından tutarsızlık doğurur. gayecilik: finis için "gaye" kullanıldığından çağrışımı doğru, ama bir öğretiyi (gaye nedenini savunmayı) adlandırır, değerlendirme tarzını değil
Kant'ta teleoloji bir tabiat açıklaması değil, refleksif yargı gücünün bir değerlendirme tarzıdır: Tabiatın bazı ürünlerinin imkânını amaçlara göre nedensellikle analojiye göre tasavvur ederiz. Teleolojik ilke kurucu değil düzenleyicidir; tabiata kasıtlı etkiyen sebepler yüklemez.
Atıf ve kaynak notu
"Teleoloji" kelimesi Wolff'a aittir; Aristoteles'e geriye doğru uygulanması anakroniktir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: teleolojik, teleoloji, teleolojiyi
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.