İçeriğe geç
Yargı Gücünün Eleştirisi

Kant · Yargı Gücünün Eleştirisi

İkinci Kısım: Teleolojik Yargı Gücünün Eleştirisi › Giriş – § 72. Tabiatın Amaca Uygunluğuna…

AA05.357**Yargı Gücünün Eleştirisi. İkinci Kısım. Teleolojik Yargı Gücünün Eleştirisi.**

AA05.357

Der Kritik der Urtheilskraft Zweiter Theil. Kritik der teleologischen Urtheilskraft.

AA05.359§ 61. Tabiatın Nesnel Amaca Uygunluğu Üzerine

Transandantal ilkelere göre, tabiatın tikel yasalarında insan yargı gücü için kavranabilir olmaya ve tikel deneyimlerin bir sistem içinde bağlanabilmesine yönelik öznel bir amaca uygunluğunu kabul etmek için iyi bir gerekçemiz vardır. O zaman tabiatın pek çok ürünü arasında, sanki tam da yargı gücümüz için düzenlenmiş gibi, ona uygun özgül biçimler içeren ürünlerin de mümkün olması beklenebilir: Bu biçimler çeşitlilikleri ve birlikleriyle zihin güçlerini (bu yetinin kullanımında oyunda olan güçleri) adeta güçlendirmeye ve canlı tutmaya yarar; bu yüzden onlara güzel biçimler adı verilir.

Ama tabiat şeylerinin birbirine amaçlar için araç olarak hizmet ettiğini ve imkânlarının bile ancak bu tür bir nedensellikle yeterince anlaşılır olduğunu kabul etmek için, duyu nesnelerinin toplamı olarak tabiatın genel ideasında hiçbir gerekçemiz yoktur. Çünkü yukarıdaki durumda şeylerin tasavvuru, bizdeki bir şey olduğu için, bilgi yetilerimizin içten amaca uygun ayarına elverişli ve yatkın olarak pekâlâ a priori de düşünülebiliyordu. Ama bizim olmayan ve (zeki bir varlık olarak kabul etmediğimiz) tabiata da ait olmayan amaçların yine de özel bir nedensellik türünü, hiç değilse nedenselliğin bambaşka bir yasaya uygunluğunu nasıl oluşturabileceği ya da oluşturması gerektiği, a priori hiçbir gerekçeyle varsayılamaz.

AA05.359

§ 61. Von der objectiven Zweckmäßigkeit der Natur. Man hat nach transscendentalen Principien guten Grund, eine subjective Zweckmäßigkeit der Natur in ihren besondern Gesetzen zu der Faßlichkeit für die menschliche Urtheilskraft und der Möglichkeit der Verknüpfung der besondern Erfahrungen in ein System derselben anzunehmen; wo dann unter den vielen Producten derselben auch solche als möglich erwartet werden können, die, als ob sie ganz eigentlich für unsere Urtheilskraft angelegt wären, solche specifische ihr angemessene Formen enthalten, welche durch ihre Mannigfaltigkeit und Einheit die Gemüthskräfte (die im Gebrauche dieses Vermögens im Spiele sind) gleichsam zu stärken und zu unterhalten dienen, und denen man daher den Namen schöner Formen beilegt. Daß aber Dinge der Natur einander als Mittel zu Zwecken dienen, und ihre Möglichkeit selbst nur durch diese Art von Causalität hinreichend verständlich sei, dazu haben wir gar keinen Grund in der allgemeinen Idee der Natur, als Inbegriffs der Gegenstände der Sinne. Denn im obigen Falle konnte die Vorstellung der Dinge, weil sie etwas in uns ist, als zu der innerlich zweckmäßigen Stimmung unserer Erkenntnißvermögen geschickt und tauglich, ganz wohl auch a priori gedacht werden; wie aber Zwecke, die nicht die unsrigen sind, und die auch der Natur (welche wir nicht als intelligentes Wesen annehmen) nicht zukommen, doch eine besondere Art der Causalität, wenigstens eine ganz eigne Gesetzmäßigkeit derselben ausmachen können oder sollen, läßt sich a priori gar nicht mit einigem Grunde präsumiren. Was aber noch mehr ist, so kann uns selbst die Erfahrung die Wirklichkeit derselben nicht beweisen; es müßte denn eine Vernünftelei vorhergegangen sein, die nur den Begriff des Zwecks in

AA05.360Dahası, deneyim bile bize bu amaçların gerçekliğini ispatlayamaz; meğer ki önceden bir akıl yürütme yapılmış olsun. Böyle bir akıl yürütme amaç kavramını nesnelerden ve onların deneyim bilgisinden almaz, yalnızca şeylerin tabiatına sokuşturur; dolayısıyla bu kavramı, tabiatı nesnel temellerden bilmekten çok, tabiatı bizdeki tasavvurların bağlanmasının öznel bir temeliyle analojiye göre anlaşılır kılmak için kullanır.

Üstelik nesnel amaca uygunluk, tabiat şeylerinin imkânının ilkesi olarak, tabiat kavramıyla zorunlu olarak bağlı olmaktan o kadar uzaktır ki tabiatın ve biçiminin rastlantısallığını ispatlamak için en çok başvurulan şey tam da odur. Örneğin bir kuşun yapısı, kemiklerindeki boşluklar, kanatlarının hareket için, kuyruğunun yön vermek için konumu vb. öne sürüldüğünde şöyle denir: Bütün bunlar, tabiattaki salt etki bağına (nexus effectivus) göre, özel bir nedensellik türüne, yani amaçlarınkine (nexus finalis) başvurmadan bakılırsa son derece rastlantısaldır; yani salt mekanizma olarak görülen tabiat, tam da böyle bir ilkeye göre birliğe rastlamadan bin bir şekilde başka türlü biçimlenebilirdi; dolayısıyla bunun gerekçesini a priori olarak tabiat kavramının içinde en ufak ölçüde bile bulmayı umamayız, ancak onun dışında bulmayı umabiliriz.

Bununla birlikte teleolojik değerlendirme, hiç değilse problematik olarak, haklı olarak tabiat araştırmasına katılır; ama yalnızca tabiatı amaçlara göre nedensellikle analojiye göre gözlem ve inceleme ilkeleri altına getirmek için, onu buna göre açıklamaya kalkışmadan. Demek ki teleolojik değerlendirme belirleyici değil, refleksif yargı gücüne aittir. Tabiatın amaçlara göre bağlantıları ve biçimleri kavramı, tabiatın salt mekanizmasına göre nedensellik yasalarının yetmediği yerde, tabiatın görünüşlerini kurallar altına getirmek için hiç değilse bir ilke daha demektir. Çünkü teleolojik bir temel öne sürdüğümüzde, nesneye ilişkin bir kavrama, sanki o kavram (bizde değil) tabiatta bulunuyormuş gibi, nesne bakımından nedensellik atfederiz; daha doğrusu nesnenin imkânını böyle bir nedenselliğin (bizde bulduğumuz türden bir nedenselliğin) analojisine göre tasavvur ederiz, dolayısıyla tabiatı kendi yetisiyle teknik olarak iş gören bir şey olarak düşünürüz. Tabiata böyle bir etki tarzı yüklemezsek, nedenselliğinin kör mekanizma olarak tasavvur edilmesi gerekirdi.

AA05.360

die Natur der Dinge hineinspielt, aber ihn nicht von den Objecten und ihrer Erfahrungserkenntniß hernimmt, denselben also mehr braucht, die Natur nach der Analogie mit einem subjectiven Grunde der Verknüpfung der Vorstellungen in uns begreiflich zu machen, als sie aus objectiven Gründen zu erkennen. Überdem ist die objective Zweckmäßigkeit, als Princip der Möglichkeit der Dinge der Natur, so weit davon entfernt, mit dem Begriffe derselben nothwendig zusammenzuhängen: daß sie vielmehr gerade das ist, worauf man sich vorzüglich beruft, um die Zufälligkeit derselben (der Natur) und ihrer Form daraus zu beweisen. Denn wenn man z. B. den Bau eines Vogels, die Höhlung in seinen Knochen, die Lage seiner Flügel zur Bewegung und des Schwanzes zum Steuern u. s. w. anführt: so sagt man, daß dieses alles nach dem bloßen nexus effectivus in der Natur, ohne noch eine besondere Art der Causalität, nämlich die der Zwecke ( nexus finalis ), zu Hülfe zu nehmen, im höchsten Grade zufällig sei; d. i. daß sich die Natur, als bloßer Mechanism betrachtet, auf tausendfache Art habe anders bilden können, ohne gerade auf die Einheit nach einem solchen Princip zu stoßen, und man also außer dem Begriffe der Natur, nicht in demselben den mindesten Grund dazu a priori allein anzutreffen hoffen dürfe. Gleichwohl wird die teleologische Beurtheilung, wenigstens problematisch, mit Recht zur Naturforschung gezogen; aber nur um sie nach der Analogie mit der Causalität nach Zwecken unter Principien der Beobachtung und Nachforschung zu bringen, ohne sich anzumaßen sie darnach zu erklären. Sie gehört also zur reflectirenden, nicht der bestimmenden Urtheilskraft. Der Begriff von Verbindungen und Formen der Natur nach Zwecken ist doch wenigstens ein Princip mehr, die Erscheinungen derselben unter Regeln zu bringen, wo die Gesetze der Causalität nach dem bloßen Mechanism derselben nicht zulangen. Denn wir führen einen teleologischen Grund an, wo wir einem Begriffe vom Objecte, als ob er in der Natur (nicht in uns) befindlich wäre, Causalität in Ansehung eines Objects zueignen, oder vielmehr nach der Analogie einer solchen Causalität (dergleichen wir in uns antreffen) uns die Möglichkeit des Gegenstandes vorstellen, mithin die Natur als durch eignes Vermögen technisch denken; wogegen, wenn wir ihr nicht eine solche Wirkungsart beilegen, ihre Causalität als blinder Mechanism vorgestellt werden müßte. Würden wir dagegen der Natur absichtlich=wirkende Ursachen unterlegen, mithin der

AA05.361Buna karşılık tabiata kasıtlı olarak etkiyen sebepler yükleseydik, dolayısıyla teleolojinin temeline, yalnızca tabiatın tikel yasalarına göre tabi olduğu düşünülebilecek görünüşlerin salt değerlendirilmesi için düzenleyici bir ilke değil, tabiat ürünlerini sebeplerinden türetmenin kurucu bir ilkesini de koysaydık, tabiat amacı kavramı artık refleksif değil, belirleyici yargı gücüne ait olurdu. Ama o zaman aslında hiç de yargı gücüne özgü olmazdı (biçimsel öznel amaca uygunluk olarak güzellik kavramı gibi); akıl kavramı olarak tabiat ilmine yeni bir nedensellik sokardı. Oysa bu nedenselliği yalnızca kendimizden ödünç alır ve başka varlıklara yükleriz, ama onları kendimizle aynı türden kabul etmek de istemeyiz.

AA05.361

Teleologie nicht bloß ein regulatives Princip für die bloße Beurtheilung der Erscheinungen, denen die Natur nach ihren besondern Gesetzen als unterworfen gedacht werden könne, sondern dadurch auch ein constitutives Princip der Ableitung ihrer Producte von ihren Ursachen zum Grunde legen: so würde der Begriff eines Naturzwecks nicht mehr für die reflectirende, sondern die bestimmende Urtheilskraft gehören; alsdann aber in der That gar nicht der Urtheilskraft eigenthümlich angehören (wie der Begriff der Schönheit als formaler subjectiver Zweckmäßigkeit), sondern als Vernunftbegriff eine neue Causalität in der Naturwissenschaft einführen, die wir doch nur von uns selbst entlehnen und andern Wesen beilegen, ohne sie gleichwohl mit uns als gleichartig annehmen zu wollen.

AA05.362§ 62. Maddî Amaca Uygunluktan Farklı Olarak Salt Biçimsel Olan Nesnel Amaca Uygunluk Üzerine
Birinci Bölüm: Teleolojik Yargı Gücünün Analitiği

Bir ilkeye göre çizilen bütün geometrik şekiller çeşitli, çoğu zaman hayranlık uyandırmış nesnel bir amaca uygunluk gösterir: Birçok problemi tek bir ilkeye göre, hatta her birini sonsuz farklı biçimde çözmeye elverişlidirler. Amaca uygunluk burada açıkça nesnel ve entelektüeldir, salt öznel ve estetik değildir. Çünkü şeklin amaçlanmış birçok biçimi meydana getirmeye uygunluğunu ifade eder ve akılla bilinir. Ama bu amaca uygunluk nesnenin kavramının kendisini mümkün kılmaz; yani nesne yalnızca bu kullanım gözetilerek mümkün sayılmaz.

Daire kadar yalın bir şekilde, her biri tek başına türlü hazırlık gerektirecek bir yığın problemin çözümünün temeli yatar; bu çözüm de bu şeklin sonsuz sayıdaki mükemmel özelliklerinden biri olarak adeta kendiliğinden ortaya çıkar. Örneğin verilmiş tabandan ve karşısındaki açıdan bir üçgen kurmak söz konusuysa, ödev belirsizdir, yani sonsuz çeşitli biçimde çözülebilir. Ama daire, bu şarta uyan bütün üçgenlerin geometrik yeri olarak hepsini birden kapsar.

AA05.362

Erste Abtheilung. Analytik der teleologischen Urtheilskraft. § 62. Von der objectiven Zweckmäßigkeit, die bloß formal ist, zum Unterschiede von der materialen. Alle geometrische Figuren, die nach einem Princip gezeichnet werden, zeigen eine mannigfaltige, oft bewunderte objective Zweckmäßigkeit, nämlich der Tauglichkeit zur Auflösung vieler Probleme nach einem einzigen Princip und auch wohl eines jeden derselben auf unendlich verschiedene Art, an sich. Die Zweckmäßigkeit ist hier offenbar objectiv und intellectuell, nicht aber bloß subjectiv und ästhetisch. Denn sie drückt die Angemessenheit der Figur zur Erzeugung vieler abgezweckten Gestalten aus und wird durch Vernunft erkannt. Allein die Zweckmäßigkeit macht doch den Begriff von dem Gegenstande selbst nicht möglich, d. i. er wird nicht bloß in Rücksicht auf diesen Gebrauch als möglich angesehen. In einer so einfachen Figur, als der Cirkel ist, liegt der Grund zu einer Auflösung einer Menge von Problemen, deren jedes für sich mancherlei Zurüstung erfordern würde, und die als eine von den unendlich vielen vortrefflichen Eigenschaften dieser Figur sich gleichsam von selbst ergiebt. Ist es z. B. darum zu thun, aus der gegebenen Grundlinie und dem ihr gegenüberstehenden Winkel einen Triangel zu construiren, so ist die Aufgabe unbestimmt, d. i. sie läßt sich auf unendlich mannigfaltige Art auflösen. Allein der Cirkel befaßt sie doch alle insgesammt, als der geometrische Ort für alle Dreiecke, die dieser Bedingung gemäß sind. Oder zwei Linien sollen sich einander so schneiden, daß das Rechteck aus den zwei Theilen der einen dem Rechteck aus den zwei Theilen der andern gleich sei: so hat die Auflösung der Aufgabe dem Ansehen nach viele Schwierigkeit. Aber alle Linien, die sich innerhalb dem Cirkel, dessen

AA05.363Ya da iki doğru birbirini öyle kesmelidir ki birinin iki parçasından kurulan dikdörtgen ötekinin iki parçasından kurulan dikdörtgene eşit olsun: Bu ödevin çözümü görünüşte pek güçtür. Ama çemberi her birini sınırlayan bir dairenin içinde kesişen bütün doğrular kendiliğinden bu orantıda bölünür. Öteki eğriler de, onları kuran kuralda hiç düşünülmemiş başka amaca uygun çözümler sunar. Bütün konik kesitler, kavramlarını belirleyen tarifleri ne kadar yalın olursa olsun, hem tek başlarına hem birbirleriyle karşılaştırıldıklarında, bir yığın mümkün problemin çözümü için ilkeler bakımından verimlidir. Eski geometricilerin, dar kafaların "bu bilgi ne işe yarayacak?" sorusuyla yollarından şaşmadan bu tür çizgilerin özelliklerini araştırırken gösterdikleri şevki görmek gerçek bir sevinçtir. Örneğin parabolün özelliklerini, onlara bu eğriyi ağır cisimlerin atış çizgisine (bu cisimlerin hareketinde ağırlığın yönü paralel sayılabilir) uygulamayı gösterecek olan yeryüzündeki ağırlık yasasını bilmeden araştırdılar; elipsin özelliklerini de gök cisimlerinde de bir ağırlık bulunduğunu sezmeden ve onların serbest harekette bu çizgiyi çizmesini sağlayan, çekim noktasından farklı uzaklıklardaki ağırlık yasasını bilmeden. Bu işte kendileri farkında olmadan gelecek kuşaklar için çalışırken, şeylerin özündeki bir amaca uygunluktan zevk alıyorlardı; üstelik bu amaca uygunluğu zorunluluğu içinde tamamen a priori olarak sunabiliyorlardı. Bu ilmin kendisi de ustası olan Platon, keşfetmek için hiçbir deneyime ihtiyacımız olmayan böyle asli bir şey yapısı karşısında ve zihnin varlıkların ahengini onların duyular üstü ilkesinden çıkarabilme yetisi karşısında (buna zihnin musikide oynadığı sayıların özellikleri de eklenir) bir coşkuya kapıldı. Bu coşku onu deneyim kavramlarının üstüne, ancak bütün varlıkların kaynağıyla entelektüel bir birliktelik sayesinde açıklanabilir görünen idealara yükseltti. Geometriyi bilmeyeni okulundan uzaklaştırmasına şaşmamalı; çünkü Anaksagoras'ın deneyim nesnelerinden ve onların amaç bağlantısından çıkardığını, insan tininde içten bulunan saf görüden türetmeyi düşünüyordu.

AA05.363

Umkreis jede derselben begränzt, schneiden, theilen sich von selbst in dieser Proportion. Die andern krummen Linien geben wiederum andere zweckmäßige Auflösungen an die Hand, an die in der Regel, die ihre Construction ausmacht, gar nicht gedacht war. Alle Kegelschnitte für sich und in Vergleichung mit einander sind fruchtbar an Principien zur Auflösung einer Menge möglicher Probleme, so einfach auch ihre Erklärung ist, welche ihren Begriff bestimmt. - Es ist eine wahre Freude, den Eifer der alten Geometer anzusehen, mit dem sie diesen Eigenschaften der Linien dieser Art nachforschten, ohne sich durch die Frage eingeschränkter Köpfe irre machen zu lassen, wozu denn diese Kenntniß nützen sollte; z. B. die der Parabel, ohne das Gesetz der Schwere auf der Erde zu kennen, welches ihnen die Anwendung derselben auf die Wurfslinie schwerer Körper (deren Richtung der Schwere in ihrer Bewegung als parallel angesehen werden kann) würde an die Hand gegeben haben; oder der Ellipse, ohne zu ahnen, daß auch eine Schwere an Himmelskörpern zu finden sei, und ohne ihr Gesetz in verschiedenen Entfernungen vom Anziehungspunkte zu kennen, welches macht, daß sie diese Linie in freier Bewegung beschreiben. Während dessen, daß sie hierin, ihnen selbst unbewußt, für die Nachkommenschaft arbeiteten, ergötzten sie sich an einer Zweckmäßigkeit in dem Wesen der Dinge, die sie doch völlig a priori in ihrer Nothwendigkeit darstellen konnten. Plato, selbst Meister in dieser Wissenschaft, gerieth über eine solche ursprüngliche Beschaffenheit der Dinge, welche zu entdecken wir aller Erfahrung entbehren können, und über das Vermögen des Gemüths, die Harmonie der Wesen aus ihrem übersinnlichen Princip schöpfen zu können (wozu noch die Eigenschaften der Zahlen kommen, mit denen das Gemüth in der Musik spielt), in die Begeisterung, welche ihn über die Erfahrungsbegriffe zu Ideen erhob, die ihm nur durch eine intellectuelle Gemeinschaft mit dem Ursprunge aller Wesen erklärlich zu sein schienen. Kein Wunder, daß er den der Meßkunst Unkundigen aus seiner Schule verwies, indem er das, was Anaxagoras aus Erfahrungsgegenständen und ihrer Zweckverbindung schloß, aus der reinen, dem menschlichen Geiste innerlich beiwohnenden Anschauung abzuleiten dachte. Denn in der Nothwendigkeit dessen, was zweckmäßig ist und so beschaffen ist, als ob es für unsern Gebrauch absichtlich so eingerichtet wäre, gleichwohl aber dem Wesen der Dinge ursprünglich zuzukommen scheint, ohne auf unsern Gebrauch Rücksicht zu nehmen, liegt eben der Grund der großen Bewunderung der Natur, nicht sowohl außer uns, als in unserer eigenen Vernunft; wobei es wohl

AA05.364Amaca uygun olan, sanki bizim kullanımımız için kasıtlı olarak öyle düzenlenmiş gibi yapılmış olan, ama yine de kullanımımızı hiç gözetmeden şeylerin özüne baştan ait görünen şeyin zorunluluğunda, tabiata duyulan büyük hayranlığın temeli yatar; hem de bu temel dışımızda olmaktan çok kendi aklımızdadır. Bu hayranlığın yanlış anlama yüzünden yavaş yavaş hülyacılığa kadar yükselmiş olması da pekâlâ bağışlanabilir.

Ama bu entelektüel amaca uygunluk nesnel olsa da (estetik amaca uygunluk gibi öznel değildir), imkânı bakımından pekâlâ kavranabilir; ama yalnızca genel olarak ve salt biçimsel (reel olmayan) bir amaca uygunluk olarak, yani temeline bir amaç konmasına, dolayısıyla teleolojiye gerek olmayan bir amaca uygunluk olarak. Daire şekli, anlama yetisinin bir ilkeye göre belirlediği bir görüdür. Keyfî olarak kabul ettiğim ve kavram olarak temele koyduğum bu ilkenin birliği, yine yalnızca tasavvur olarak, hem de a priori bende bulunan bir görü biçimine (mekâna) uygulanınca, o kavramın kurulmasından çıkan ve çeşitli mümkün maksatlar için amaca uygun olan birçok kuralın birliğini anlaşılır kılar; bu amaca uygunluğun altına bir amaç ya da onun başka bir temelini koymama gerek kalmaz. Dışımdaki şeylerin belli sınırlar içine kapatılmış bir toplamında, örneğin bir bahçede ağaçların, çiçek tarhlarının, yolların vb. düzenini ve düzenliliğini bulduğumda durum böyle değildir. Bunu, bir mekânı keyfî bir kurala göre sınırlamamdan a priori çıkarabileceğimi umamam; çünkü bunlar bilinebilmek için empirik olarak verilmiş olmaları gereken, var olan şeylerdir, bende a priori bir ilkeye göre belirlenmiş salt bir tasavvur değil. Bu yüzden bu sonuncu (empirik) amaca uygunluk, reel olduğu için, bir amaç kavramına bağlıdır.

Ama şeylerin özünde (kavramları kurulabildiği ölçüde) algılanan bir amaca uygunluğa duyulan hayranlığın temeli de pekâlâ, hem de haklı bir hayranlık olarak kavranabilir. Birliği (tek bir ilkeden çıkması) bu hayranlığı uyandıran çeşitli kuralların hepsi sentetiktir; nesnenin, örneğin dairenin kavramından çıkmazlar, bu nesnenin görüde verilmesini gerektirirler. Ama bu yüzden bu birlik, sanki kuralların tasavvur gücümüzden farklı, dışsal bir temeli empirik olarak varmış gibi görünür; dolayısıyla nesnenin, anlama yetisine özgü kurallar ihtiyacıyla uyuşması kendinde rastlantısal ve ancak açıkça buna yönelmiş bir amaç sayesinde mümkünmüş gibi görünür.

AA05.364

verzeihlich ist, daß diese Bewunderung durch Mißverstand nach und nach bis zur Schwärmerei steigen mochte. Diese intellectuelle Zweckmäßigkeit aber, ob sie gleich objectiv ist (nicht wie die ästhetische subjectiv), läßt sich gleichwohl ihrer Möglichkeit nach als bloß formale (nicht reale), d. i. als Zweckmäßigkeit, ohne daß doch ein Zweck ihr zum Grunde zu legen, mithin Teleologie dazu nöthig wäre, gar wohl, aber nur im Allgemeinen begreifen. Die Cirkelfigur ist eine Anschauung, die durch den Verstand nach einem Princip bestimmt worden: die Einheit dieses Princips, welches ich willkürlich annehme und als Begriff zum Grunde lege, angewandt auf eine Form der Anschauung (den Raum), die gleichfalls bloß als Vorstellung und zwar a priori in mir angetroffen wird, macht die Einheit vieler sich aus der Construction jenes Begriffs ergebender Regeln, die in mancherlei möglicher Absicht zweckmäßig sind, begreiflich, ohne dieser Zweckmäßigkeit einen Zweck, oder irgend einen andern Grund derselben unterlegen zu dürfen. Es ist hiemit nicht so bewandt, als wenn ich in einem in gewisse Gränzen eingeschlossenen Inbegriffe von Dingen außer mir, z. B. einem Garten, Ordnung und Regelmäßigkeit der Bäume, Blumenbeete, gänge u. s. w. anträfe, welche ich a priori aus meiner nach einer beliebigen Regel gemachten Umgränzung eines Raums zu folgern nicht hoffen kann: weil es existirende Dinge sind, die empirisch gegeben sein müssen, um erkannt werden zu können, und nicht eine bloße nach einem Princip a priori bestimmte Vorstellung in mir. Daher die letztere (empirische) Zweckmäßigkeit, als real, von dem Begriffe eines Zwecks abhängig ist. Aber auch der Grund der Bewunderung einer, obzwar in dem Wesen der Dinge (sofern ihre Begriffe construirt werden können) wahrgenommenen Zweckmäßigkeit läßt sich sehr wohl und zwar als rechtmäßig einsehen. Die mannigfaltigen Regeln, deren Einheit (aus einem Princip) diese Bewunderung erregt, sind insgesammt synthetisch und folgen nicht aus einem Begriffe des Objects, z. B. des Cirkels, sondern bedürfen es, daß dieses Object in der Anschauung gegeben sei. Dadurch aber bekommt diese Einheit das Ansehen, als ob sie empirisch einen von unserer Vorstellungskraft unterschiedenen äußern Grund der Regeln habe, und also die Übereinstimmung des Objects zu dem Bedürfniß der Regeln, welches dem Verstande eigen ist, an sich zufällig, mithin nur durch einen ausdrücklich darauf gerichteten Zweck möglich sei. Nun sollte uns zwar

AA05.365Gerçi bu ahenk, bütün bu amaca uygunluğa rağmen empirik olarak değil a priori bilindiği için, bizi kendiliğinden şu sonuca götürmeliydi: Nesnenin ancak onun (hayal gücü aracılığıyla bir kavrama göre) belirlenmesiyle mümkün olduğu mekân, dışımdaki şeylerin bir niteliği değil, bende salt bir tasavvur tarzıdır. Demek ki bir kavrama uygun olarak çizdiğim şekle, yani bana dıştan verilen şeyi (o şey kendinde ne olursa olsun) tasavvur etme tarzıma amaca uygunluğu ben koyarım; bu konuda ondan empirik olarak bir şey öğrenmem, dolayısıyla bu amaca uygunluk için nesnede, dışımda özel bir amaca ihtiyacım yoktur. Ama bu düşünüp taşınma aklın eleştirel bir kullanımını gerektirdiğinden, nesnenin özelliklerine göre değerlendirilmesinde hemen içerilmiş olamaz. Bu değerlendirme bana doğrudan, heterojen kuralların (taşıdıkları ayrı türlülüğe rağmen) tek bir ilkede birleşmesinden başka bir şey sunmaz; bu ilke, kavramımın ve genel olarak tasavvurumun dışında a priori yatan özel bir temel gerektirmeden, yine de benim tarafımdan a priori doğru olarak bilinir. Şaşkınlık, zihnin bir tasavvurun ve onunla verilen kuralın, zihinde temelde zaten bulunan ilkelerle bağdaşmamasına takılmasıdır; bu yüzden doğru görüp görmediğimiz ya da doğru yargıda bulunup bulunmadığımız konusunda bir kuşku doğurur. Hayranlık ise bu kuşku kaybolduğu hâlde hep yeniden gelen bir şaşkınlıktır. Demek ki hayranlık, şeylerin (görünüşler olarak) özünde gözlemlenen o amaca uygunluğun tamamen doğal bir etkisidir ve bu bakımdan kınanamaz da. Çünkü hissî görünün o biçiminin (mekân denen biçimin) kavramlar yetisiyle (anlama yetisiyle) bağdaşması, yalnızca tam da bu biçim olup başka bir biçim olmadığı için bizim için açıklanamaz olmakla kalmaz; üstelik zihni genişletir de: Zihin o hissî tasavvurların ötesinde yatan bir şeyi adeta sezer; o uyuşmanın son temeli, bilinmese de, orada bulunabilir. Gerçi yalnızca tasavvurlarımızın a priori biçimsel amaca uygunluğu söz konusuysa bu temeli bilmemiz de gerekmez; ama oraya doğru bakmak zorunda kalmak bile, bizi buna zorlayan nesneye karşı aynı zamanda hayranlık uyandırır.

AA05.365

eben diese Harmonie, weil sie aller dieser Zweckmäßigkeit ungeachtet dennoch nicht empirisch, sondern a priori erkannt wird, von selbst darauf bringen, daß der Raum, durch dessen Bestimmung (vermittelst der Einbildungskraft gemäß einem Begriffe) das Object allein möglich war, nicht eine Beschaffenheit der Dinge außer mir, sondern eine bloße Vorstellungsart in mir sei, und ich also in die Figur, die ich einem Begriffe angemessen zeichne, d. i. in meine eigene Vorstellungsart von dem, was mir äußerlich, es sei an sich, was es wolle, gegeben wird, die Zweckmäßigkeit hineinbringe, nicht von diesem über dieselbe empirisch belehrt werde, folglich zu jener keinen besondern Zweck außer mir am Objecte bedürfe. Weil aber diese Überlegung schon einen kritischen Gebrauch der Vernunft erfordert, mithin in der Beurtheilung des Gegenstandes nach seinen Eigenschaften nicht sofort mit enthalten sein kann: so giebt mir die letztere unmittelbar nichts als Vereinigung heterogener Regeln (sogar nach dem, was sie Ungleichartiges an sich haben) in einem Princip an die Hand, welches, ohne einen außer meinem Begriffe und überhaupt meiner Vorstellung a priori liegenden besondern Grund dazu zu fordern, dennoch von mir a priori als wahrhaft erkannt wird. Nun ist die Verwunderung ein Anstoß des Gemüths an der Unvereinbarkeit einer Vorstellung und der durch sie gegebenen Regel mit den schon in ihm zum Grunde liegenden Principien, welcher also einen Zweifel, ob man auch Recht gesehen oder geurtheilt habe, hervorbringt; Bewunderung aber eine immer wiederkommende Verwunderung ungeachtet der Verschwindung dieses Zweifels. Folglich ist die letzte eine ganz natürliche Wirkung jener beobachteten Zweckmäßigkeit in dem Wesen der Dinge (als Erscheinungen), die auch sofern nicht getadelt werden kann, indem die Vereinbarung jener Form der sinnlichen Anschauung (welche der Raum heißt) mit dem Vermögen der Begriffe (dem Verstande) nicht allein deswegen, daß sie gerade diese und keine andere ist, uns unerklärlich, sondern überdem noch für das Gemüth erweiternd ist, noch etwas über jene sinnliche Vorstellungen Hinausliegendes gleichsam zu ahnen, worin, obzwar uns unbekannt, der letzte Grund jener Einstimmung angetroffen werden mag. Diesen zu kennen, haben wir zwar auch nicht nöthig, wenn es bloß um formale Zweckmäßigkeit unserer Vorstellungen a priori zu thun ist; aber auch nur da hinaussehen zu müssen, flößt für den Gegenstand, der uns dazu nöthigt, zugleich Bewunderung ein. Man ist gewohnt, die erwähnten Eigenschaften sowohl der geometrischen

AA05.366Hem geometrik şekillerin hem de sayıların sözü edilen özelliklerine, kuruluşlarının yalınlığından beklenmeyecek, her türlü bilgi kullanımı için a priori bir amaca uygunlukları yüzünden güzellik demeye alışkınızdır; örneğin dairenin şu ya da bu yolla keşfedilmiş şu ya da bu güzel özelliğinden söz ederiz. Ama onları amaca uygun bulduğumuz değerlendirme estetik bir değerlendirme değildir; bilgi yetilerimizin hür oyununda salt öznel bir amaca uygunluğu fark ettiren kavramsız bir değerlendirme değildir. Tersine, kavramlara göre yapılan entelektüel bir değerlendirmedir ve nesnel bir amaca uygunluğu, yani her türlü (sonsuz çeşitli) amaca elverişliliği açıkça bildirir. Buna matematik şeklin güzelliğinden çok göreli bir yetkinliği demek gerekir. Genel olarak "entelektüel güzellik" adlandırmasına da pek izin verilemez; yoksa güzellik kelimesi bütün belirli anlamını ya da entelektüel hoşnutluk hissî hoşnutluğa karşı bütün üstünlüğünü yitirmek zorunda kalırdı. Böyle özelliklerin ispatına güzel denebilirdi belki: Çünkü ispat sayesinde kavramlar yetisi olarak anlama yetisi ve kavramları a priori sunma yetisi olarak hayal gücü kendini güçlenmiş hisseder (bu, aklın kattığı kesinlikle birlikte ispatın zarafeti diye adlandırılır). Burada hoşnutluğun temeli kavramlarda yatsa da, hiç değilse hoşnutluk özneldir; oysa yetkinlik nesnel bir hoşnutluk taşır.

§ 63. Tabiatın İç Amaca Uygunluktan Farklı Olarak Göreli Amaca Uygunluğu Üzerine

AA05.366

Gestalten, als auch wohl der Zahlen wegen einer gewissen aus der Einfachheit ihrer Construction nicht erwarteten Zweckmäßigkeit derselben a priori zu allerlei Erkenntnißgebrauch Schönheit zu nennen; und spricht z. B. von dieser oder jener schönen Eigenschaft des Cirkels, welche auf diese oder jene Art entdeckt wäre. Allein es ist keine ästhetische Beurtheilung, durch die wir sie zweckmäßig finden; keine Beurtheilung ohne Begriff, die eine bloße subjective Zweckmäßigkeit im freien Spiele unserer Erkenntnißvermögen bemerklich machte: sondern eine intellectuelle nach Begriffen, welche eine objective Zweckmäßigkeit, d. i. Tauglichkeit zu allerlei (ins Unendliche mannigfaltigen) Zwecken, deutlich zu erkennen giebt. Man müßte sie eher eine relative Vollkommenheit, als eine Schönheit der mathematischen Figur nennen. Die Benennung einer intellectuellen Schönheit kann auch überhaupt nicht füglich erlaubt werden: weil sonst das Wort Schönheit alle bestimmte Bedeutung, oder das intellectuelle Wohlgefallen allen Vorzug vor dem sinnlichen verlieren müßte. Eher würde man eine Demonstration solcher Eigenschaften, weil durch diese der Verstand als Vermögen der Begriffe und die Einbildungskraft als Vermögen der Darstellung derselben a priori sich gestärkt fühlen (welches mit der Präcision, die die Vernunft hineinbringt, zusammen die Eleganz derselben genannt wird), schön nennen können: indem hier doch wenigstens das Wohlgefallen, obgleich der Grund desselben in Begriffen liegt, subjectiv ist, da die Vollkommenheit ein objectives Wohlgefallen bei sich führt. § 63. Von der relativen Zweckmäßigkeit der Natur zum Unterschiede von der innern. Die Erfahrung leitet unsere Urtheilskraft auf den Begriff einer objectiven und materialen Zweckmäßigkeit, d. i. auf den Begriff eines Zwecks der Natur nur alsdann, wenn ein Verhältniß der Ursache zur Wirkung zu beurtheilen ist * ), welches wir als gesetzlich einzusehen uns nur dadurch *)Weil in der reinen Mathematik nicht von der Existenz, sondern nur der Möglichkeit der Dinge, nämlich einer ihrem Begriffe correspondirenden Anschauung, mithin gar nicht von Ursache und Wirkung die Rede sein kann: so muß folglich alle daselbst angemerkte Zweckmäßigkeit bloß als formal, niemals als Naturzweck betrachtet werden.

AA05.367

Deneyim yargı gücümüzü nesnel ve maddî bir amaca uygunluk kavramına, yani bir tabiat amacı kavramına ancak bir sebebin etkiyle ilişkisi değerlendirilecekse götürür*). Bu ilişkiyi ancak, etkinin ideasını sebebin nedenselliğinin altına, bu nedenselliğin temelinde bulunan ve etkiyi mümkün kılan şart olarak koyarak yasaya uygun kavrayabildiğimizi görürüz. Bu da iki türlü olabilir: Ya etkiyi doğrudan bir sanat ürünü olarak görürüz ya da yalnızca başka mümkün tabiat varlıklarının sanatı için malzeme olarak; yani ya amaç olarak ya da başka sebeplerin amaca uygun kullanımı için araç olarak. Bu ikinci amaca uygunluğa yararlılık (insanlar için) ya da elverişlilik (başka her canlı için) denir ve salt görelidir; birincisi ise tabiat varlığının iç amaca uygunluğudur.

Örneğin ırmaklar bitkilerin büyümesine yarayan her türlü toprağı beraberlerinde taşır, bunu bazen kara içinde, çoğu zaman da ağızlarında bırakır. Met bu balçığı bazı kıyılarda karanın üzerine taşır ya da kıyıya çökeltir; özellikle de insanlar, cezir onu yeniden alıp götürmesin diye yardım ederlerse, verimli toprak artar ve bitkiler âlemi daha önce balıkların ve kabuklu hayvanların barındığı yerde yer kazanır. Karanın bu yolla genişlemesinin çoğunu herhalde tabiat kendisi yapmıştır ve yavaş da olsa yapmayı sürdürmektedir. Şimdi soru şudur: İnsanlar için bir yararlılık içerdiğine göre bu bir tabiat amacı olarak mı değerlendirilmelidir? Bitkiler âlemi için yararlılık ise hesaba katılamaz; çünkü karanın kazandığı kadarı deniz canlılarından alınır.

Ya da belli tabiat şeylerinin başka canlılar için araç olarak elverişliliğine (o canlıları amaç olarak varsayarsak) bir örnek verelim: Çam için hiçbir toprak kumlu topraktan daha verimli değildir. Eski deniz karadan çekilmeden önce kuzey bölgelerimizde öyle çok kum şeridi bırakmıştır ki başka her türlü ekime o kadar elverişsiz olan bu toprakta geniş çam ormanları yetişebilmiştir; bunları akılsızca yok ettikleri için sık sık atalarımızı suçlarız. Bu durumda şu sorulabilir: Kum katmanlarının bu çok eski çökelmesi, üzerinde yetişebilecek çam ormanları için tabiatın bir amacı mıydı? Şu kadarı açık: Bu ormanlar tabiatın amacı olarak kabul edilirse, o kum da amaç olarak kabul edilmelidir, ama yalnızca göreli amaç olarak; ona da eski deniz kıyısı ve denizin çekilmesi araç olmuştur. Çünkü bir amaç bağlantısında birbirine bağlı üyeler dizisinde her ara üye, en yakın sebebinin kendisi için araç olduğu bir amaç olarak (gerçi nihai amaç olarak değil) görülmelidir.

*) Saf matematikte şeylerin varoluşundan değil, yalnızca imkânından, yani kavramlarına karşılık gelen bir görüden söz edilebildiği, dolayısıyla sebep ve etkiden hiç söz edilemediği için, orada gözlemlenen bütün amaca uygunluk salt biçimsel olarak görülmelidir, asla tabiat amacı olarak değil.

AA05.367

vermögend finden, daß wir die Idee der Wirkung der Causalität ihrer Ursache, als die dieser selbst zum Grunde liegende Bedingung der Möglichkeit der ersteren, unterlegen. Dieses kann aber auf zwiefache Weise geschehen: entweder indem wir die Wirkung unmittelbar als Kunstproduct, oder nur als Material für die Kunst anderer möglicher Naturwesen, also entweder als Zweck, oder als Mittel zum zweckmäßigen Gebrauche anderer Ursachen, ansehen. Die letztere Zweckmäßigkeit heißt die Nutzbarkeit (für Menschen), oder auch Zuträglichkeit (für jedes andere geschöpf) und ist bloß relativ, indeß die erstere eine innere Zweckmäßigkeit des Naturwesens ist. Die Flüsse führen z. B. allerlei zum Wachsthum der Pflanzen dienliche Erde mit sich fort, die sie bisweilen mitten im Lande, oft auch an ihren Mündungen absetzen. Die Fluth führt diesen Schlick an manchen Küsten über das Land, oder setzt ihn an dessen Ufer ab; und wenn vornehmlich Menschen dazu helfen, damit die Ebbe ihn nicht wieder wegführe, so nimmt das fruchtbare Land zu, und das Gewächsreich gewinnt da Platz, wo vorher Fische und Schalthiere ihren Aufenthalt gehabt hatten. Die meisten Landeserweiterungen auf diese Art hat wohl die Natur selbst verrichtet und fährt damit auch noch, obzwar langsam, fort. - Nun fragt sich, ob dies als ein Zweck der Natur zu beurtheilen sei, weil es eine Nutzbarkeit für Menschen enthält; denn die für das Gewächsreich selber kann man nicht in Anschlag bringen, weil dagegen eben so viel den Meergeschöpfen entzogen wird, als dem Lande Vortheil zuwächst. Oder, um ein Beispiel von der Zuträglichkeit gewisser Naturdinge als Mittel für andere Geschöpfe (wenn man sie als Zwecke voraussetzt) zu geben: so ist kein Boden den Fichten gedeihlicher, als ein Sandboden. Nun hat das alte Meer, ehe es sich vom Lande zurückzog, so viele Sandstriche in unsern nordlichen Gegenden zurückgelassen, daß auf diesem für alle Cultur sonst so unbrauchbaren Boden weitläuftige Fichtenwälder haben aufschlagen können, wegen deren unvernünftiger Ausrottung wir häufig unsere Vorfahren anklagen; und da kann man fragen, ob diese uralte Absetzung der Sandschichten ein Zweck der Natur war zum Behuf der darauf möglichen Fichtenwälder. So viel ist klar: daß, wenn man diese als Zweck der Natur annimmt, man jenen Sand auch, aber nur als relativen Zweck einräumen müsse, wozu wiederum der alte Meeresstrand und dessen Zurückziehen das Mittel war; denn in der Reihe der einander subordinirten Glieder einer Zweckverbindung muß ein jedes Mittelglied als

AA05.368Aynı şekilde, dünyada bir kez sığırlar, koyunlar, atlar vb. bulunacaksa yeryüzünde ot bitmeliydi; develer yetişecekse kum çöllerinde tuzlu otlar bitmeliydi; kurtlar, kaplanlar ve aslanlar olacaksa bu ve başka otçul hayvan türleri bol bol bulunmalıydı. Demek ki elverişliliğe dayanan nesnel amaca uygunluk, şeylerin kendinde nesnel bir amaca uygunluğu değildir; sanki kum, sebebi olan denizin altına bir amaç konmadan ve etki, yani kum, bir sanat eseri olarak görülmeden, kendi başına bu sebebin etkisi olarak kavranamazmış gibi değildir. Bu, kendisine yüklendiği şey için salt rastlantısal olan, salt göreli bir amaca uygunluktur. Anılan örnekler arasında otlar kendi başlarına tabiatın organize ürünleri olarak, dolayısıyla ustalıkla yapılmış şeyler olarak değerlendirilmeleri gerekse de, onlarla beslenen hayvanlar bakımından salt ham madde sayılırlar.

Hele insan, nedenselliğinin hürriyetiyle tabiat şeylerini çoğu zaman budalaca maksatlarına (rengârenk kuş tüylerini giysisini süslemeye, renkli toprakları ya da bitki özsularını boyanmaya), bazen de akıllıca bir maksatla atı binmeye, öküzü, Menorca'da eşeği ve domuzu bile çift sürmeye elverişli bulunca, burada (bu kullanıma yönelik) göreli bir tabiat amacı bile kabul edilemez. Çünkü insanın aklı şeyleri, kendisinin bile tabiat tarafından önceden belirlenmediği keyfî fikirleriyle uyuşturmayı bilir. Ancak insanların yeryüzünde yaşaması gerektiği kabul edilirse, hayvan olarak ve (derecesi ne kadar düşük olursa olsun) akıllı hayvan olarak bile onlarsız var olamayacakları araçlar hiç değilse eksik olmamalıdır; ama o zaman bu amaç için vazgeçilmez olan tabiat şeyleri de tabiat amaçları olarak görülmelidir.

Buradan kolayca anlaşılır ki dış amaca uygunluk (bir şeyin başka şeyler için elverişliliği), ancak o şeyin yakından ya da uzaktan elverişli olduğu şeyin var oluşu kendi başına tabiatın amacıysa dış tabiat amacı sayılabilir. Ama bu, salt tabiatı seyretmekle asla belirlenemeyeceğine göre, göreli amaca uygunluk tabiat amaçlarına varsayımsal olarak işaret etse de hiçbir mutlak teleolojik yargıya hak vermez.

AA05.368

Zweck (obgleich eben nicht als Endzweck) betrachtet werden, wozu seine nächste Ursache das Mittel ist. Eben so, wenn einmal Rindvieh, Schafe, Pferde u. s. w. in der Welt sein sollten, so mußte Gras auf Erden, aber es mußten auch Salzkräuter in Sandwüsten wachsen, wenn Kameele gedeihen sollten, oder auch diese und andere grasfressende Thierarten in Menge anzutreffen sein, wenn es Wölfe, Tiger und Löwen geben sollte. Mithin ist die objective Zweckmäßigkeit, die sich auf Zuträglichkeit gründet, nicht eine objective Zweckmäßigkeit der Dinge an sich selbst, als ob der Sand für sich als Wirkung aus seiner Ursache, dem Meere, nicht könnte Begriffen werden, ohne dem letztern einen Zweck unterzulegen und ohne die Wirkung, nämlich den Sand, als Kunstwerk zu betrachten. Sie ist eine bloß relative, dem Dinge selbst, dem sie beigelegt wird, bloß zufällige Zweckmäßigkeit; und obgleich unter den angeführten Beispielen die Grasarten für sich als organisirte Producte der Natur, mithin als kunstreich zu beurtheilen sind, so werden sie doch in Beziehung auf Thiere, die sich davon nähren, als bloße rohe Materie angesehen. Wenn aber vollends der Mensch durch Freiheit seiner Causalität die Naturdinge seinen oft thörichten Absichten (die bunten Vogelfedern zum Putzwerk seiner Bekleidung, farbige Erden oder Pflanzensäfte zur Schminke), manchmal auch aus vernünftiger Absicht das Pferd zum Reiten, den Stier und in Minorca sogar den Esel und das Schwein zum Pflügen zuträglich findet: so kann man hier auch nicht einmal einen relativen Naturzweck (auf diesen Gebrauch) annehmen. Denn seine Vernunft weiß den Dingen eine Übereinstimmung mit seinen willkürlichen Einfällen, wozu er selbst nicht einmal von der Natur prädestinirt war, zu geben. Nur wenn man annimmt, Menschen haben auf Erden leben sollen, so müssen doch wenigstens die Mittel, ohne die sie als Thiere und selbst als vernünftige Thiere (in wie niedrigem Grade es auch sei) nicht bestehen konnten, auch nicht fehlen; alsdann aber würden diejenigen Naturdinge, die zu diesem Behuf unentbehrlich sind, auch als Naturzwecke angesehen werden müssen. Man sieht hieraus leicht ein, daß die äußere Zweckmäßigkeit (Zuträglichkeit eines Dinges für andere) nur unter der Bedingung, daß die Existenz desjenigen, dem es zunächst oder auf entfernte Weise zuträglich ist, für sich selbst Zweck der Natur sei, für einen äußern Naturzweck angesehen werden könne. Da jenes aber durch bloße Naturbetrachtung nimmermehr auszumachen ist: so folgt, daß die relative Zweckmäßigkeit,

AA05.369Kar, soğuk ülkelerde ekinleri dondan korur; insanların birbirine gidip gelmesini (kızaklarla) kolaylaştırır. Laponyalı orada bu gidip gelmeyi sağlayan hayvanlar (ren geyikleri) bulur: Bunlar karın altından kendi eşeleyip çıkarmaları gereken kuru bir yosunla yeterince beslenir, yine de kolayca evcilleşir ve içinde pekâlâ yaşayabilecekleri hürriyetten kendilerini gönüllü olarak yoksun bırakırlar. Aynı buz kuşağındaki başka halklar için deniz bol miktarda hayvan barındırır; bu hayvanlar sağladıkları besinden ve giyecekten, denizin onlara konut yapmak için adeta sürükleyip getirdiği odundan başka, kulübelerini ısıtmak için yakıt da sağlar. İşte burada tabiatın tek bir amaca yönelik pek çok ilişkisinin hayranlık verici bir buluşması var; bu amaç da Grönlandlı, Lapon, Samoyed, Yakut vb.dir. Ama insanların neden orada yaşamak zorunda olduğu hiç görülmez. Demek ki havadaki buharların kar biçiminde yağmasının, denizin daha sıcak ülkelerde büyümüş odunu oraya sürükleyen akıntılarının bulunmasının, yağla dolu büyük deniz hayvanlarının orada yaşamasının sebebi, bütün bu tabiat ürünlerini sağlayan sebebin temelinde birtakım zavallı canlılara bir yarar ideasının yatmasıdır demek çok cüretli ve keyfî bir yargı olurdu. Çünkü bütün bu tabiat yararlılığı olmasaydı bile, tabiat sebeplerinin bu yapıya yetmesinde hiçbir eksiklik bulmazdık; tersine, böyle bir düzeni istemek, tabiattan böyle bir amaç beklemek bile bize küstahça ve düşüncesizce görünürdü (zaten insanları bu kadar konuksuz bölgelere kadar dağıtabilen şey ancak birbirleriyle en büyük geçimsizlikleri olabilmiştir).

§ 64. Tabiat Amaçları Olarak Şeylerin Kendine Özgü Karakteri Üzerine

AA05.369

ob sie gleich hypothetisch auf Naturzwecke Anzeige giebt, dennoch zu keinem absoluten teleologischen Urtheile berechtige. Der Schnee sichert die Saaten in kalten Ländern wider den Frost; er erleichtert die Gemeinschaft der Menschen (durch Schlitten); der Lappländer findet dort Thiere, die diese Gemeinschaft bewirken (Rennthiere), die an einem dürren Moose, welches sie sich selbst unter dem Schnee hervorscharren müssen, hinreichende Nahrung finden und gleichwohl sich leicht zähmen und der Freiheit, in der sie sich gar wohl erhalten könnten, willig berauben lassen. Für andere Völker in derselben Eiszone enthält das Meer reichen Vorrath an Thieren, die außer der Nahrung und Kleidung, die sie liefern, und dem Holze, welches ihnen das Meer zu Wohnungen gleichsam hinflößt, ihnen noch Brennmaterien zur Erwärmung ihrer Hütten liefern. Hier ist nun eine bewundernswürdige Zusammenkunft von so viel Beziehungen der Natur auf einen Zweck; und dieser ist der Grönländer, der Lappe, der Samojede, der Jakute u. s. w.. Aber man sieht nicht, warum überhaupt Menschen dort leben müssen. Also sagen: daß darum Dünste aus der Luft in der Form des Schnees herunterfallen, das Meer seine Ströme habe, welche das in wärmern Ländern gewachsene Holz dahin schwemmen, und große mit öl angefüllte Seethiere da sind, weil der Ursache, die alle die Naturproducte herbeischafft, die Idee eines Vortheils für gewisse armselige Geschöpfe zum Grunde liege: wäre ein sehr gewagtes und willkürliches Urtheil. Denn wenn alle diese Naturnützlichkeit auch nicht wäre, so würden wir nichts an der Zulänglichkeit der Naturursachen zu dieser Beschaffenheit vermissen; vielmehr eine solche Anlage auch nur zu verlangen und der Natur einen solchen Zweck zuzumuthen (da ohnedas nur die größte Unverträglichkeit der Menschen unter einander sie bis in so unwirthbare Gegenden hat versprengen können), würde uns selbst vermessen und unüberlegt zu sein dünken. § 64. Von dem eigenthümlichen Charakter der Dinge als Naturzwecke. Um einzusehen, daß ein Ding nur als Zweck möglich sei, d. h. die Causalität seines Ursprungs nicht im Mechanism der Natur, sondern in einer Ursache, deren Vermögen zu wirken durch Begriffe bestimmt wird,

AA05.370

Bir şeyin ancak amaç olarak mümkün olduğunu, yani oluşunun nedenselliğini tabiatın mekanizmasında değil, etkileme yetisi kavramlarla belirlenen bir sebepte aramak gerektiğini kavramak için şu gereklidir: Şeyin biçimi salt tabiat yasalarına, yani yalnızca anlama yetisiyle, duyu nesnelerine uygulanarak bilebileceğimiz yasalara göre mümkün olmamalıdır; tersine, onun sebep ve etki bakımından empirik bilgisi bile akıl kavramlarını önceden varsaymalıdır. Biçiminin bütün empirik tabiat yasalarına rağmen akla göre bu rastlantısallığı, o şeyin nedenselliğini, sanki tam da bu yüzden ancak akılla mümkünmüş gibi kabul etmek için bir temeldir. Çünkü akıl, bir tabiat ürününün meydana gelişiyle bağlı şartları kavramak istese bile, onun her biçiminde o biçimin zorunluluğunu da bilmek zorundadır; ama verilmiş o biçimde bu zorunluluğu kabul edemez. Akıl ise o zaman amaçlara göre eylemde bulunma yetisidir (bir irade); yalnızca ondan mümkün olarak tasavvur edilen nesne de yalnızca amaç olarak mümkün tasavvur edilmiş olur.

Biri, ona ıssız görünen bir ülkede kuma çizilmiş geometrik bir şekil, diyelim düzgün bir altıgen görse, refleksiyonu bu şeklin bir kavramı üzerinde çalışırken, onu meydana getiren ilkenin birliğini belli belirsiz de olsa akıl aracılığıyla fark ederdi. Buna uygun olarak da kumu, yakındaki denizi, rüzgârları, hatta bildiği hayvanları ayak izleriyle ya da akıldan yoksun başka herhangi bir sebebi böyle bir şeklin imkânının temeli olarak değerlendirmezdi. Çünkü yalnızca akılda mümkün olan böyle bir kavramla rastlantı eseri buluşmak ona o kadar sonsuz derecede ihtimal dışı görünürdü ki sanki bunun için hiçbir tabiat yasası yokmuş gibi olurdu. Dolayısıyla böyle bir etkinin nedenselliğini salt mekanik olarak etkiyen tabiattaki hiçbir sebep içeremez; onu ancak böyle bir nesnenin kavramı, yani yalnızca aklın verebileceği ve nesneyi onunla karşılaştırabileceği bir kavram içerebilir. Demek ki bu etki baştan sona amaç olarak, ama tabiat amacı olarak değil, sanat ürünü olarak görülebilir (vestigium hominis video: bir insan izi görüyorum).

Ama tabiat ürünü olarak bildiğimiz bir şeyi yine de amaç olarak, dolayısıyla tabiat amacı olarak değerlendirmek için, bunda bir çelişki bile yatmıyorsa, daha fazlası gerekir.

AA05.370

suchen zu müssen, dazu wird erfordert: daß seine Form nicht nach bloßen Naturgesetzen möglich sei, d. i. solchen, welche von uns durch den Verstand allein, auf Gegenstände der Sinne angewandt, erkannt werden können; sondern daß selbst ihr empirisches Erkenntniß ihrer Ursache und Wirkung nach Begriffe der Vernunft voraussetze. Diese Zufälligkeit seiner Form bei allen empirischen Naturgesetzen in Beziehung auf die Vernunft, da die Vernunft, welcher an einer jeden Form eines Naturproducts auch die Nothwendigkeit derselben erkennen muß, wenn sie auch nur die mit seiner Erzeugung verknüpften Bedingungen einsehen will, gleichwohl an jener gegebenen Form diese Nothwendigkeit nicht annehmen kann, ist selbst ein Grund, die Causalität desselben so anzunehmen, als ob sie eben darum nur durch Vernunft möglich sei; diese aber ist alsdann das Vermögen, nach Zwecken zu handeln (ein Wille); und das Object, welches nur als aus diesem möglich vorgestellt wird, würde nur als Zweck für möglich vorgestellt werden. Wenn jemand in einem ihm unbewohnt scheinenden Lande eine geometrische Figur, allenfalls ein reguläres Sechseck, im Sande gezeichnet wahrnähme: so würde seine Reflexion, indem sie an einem Begriffe derselben arbeitet, der Einheit des Princips der Erzeugung desselben, wenn gleich dunkel, vermittelst der Vernunft inne werden und so dieser gemäß den Sand, das benachbarte Meer, die Winde, oder auch Thiere mit ihren Fußtritten, die er kennt, oder jede andere vernunftlose Ursache nicht als einen Grund der Möglichkeit einer solchen Gestalt beurtheilen: weil ihm die Zufälligkeit, mit einem solchen Begriffe, der nur in der Vernunft möglich ist, zusammen zu treffen, so unendlich groß scheinen würde, daß es eben so gut wäre, als ob es dazu gar kein Naturgesetz gebe, daß folglich auch keine Ursache in der bloß mechanisch wirkenden Natur, sondern nur der Begriff von einem solchen Object als Begriff, den nur Vernunft geben und mit demselben den Gegenstand vergleichen kann, auch die Causalität zu einer solchen Wirkung enthalten, folglich diese durchaus als Zweck, aber nicht Naturzweck, d. i. als Product der Kunst, angesehen werden könne ( vestigium hominis video ). Um aber etwas, das man als Naturproduct erkennt, gleichwohl doch auch als Zweck, mithin als Naturzweck zu beurtheilen: dazu, wenn nicht etwa hierin gar ein Widerspruch liegt, wird schon mehr erfordert. Ich würde vorläufig sagen: ein Ding existirt als Naturzweck, wenn es von sich selbst (obgleich in zwiefachem Sinne) Ursache und Wirkung ist;

AA05.371Şimdilik şöyle derdim: Bir şey kendisinin (iki anlamda da olsa) hem sebebi hem etkisiyse tabiat amacı olarak var olur. Çünkü bunda öyle bir nedensellik yatar ki tabiata bir amaç yüklenmeden salt tabiat kavramıyla bağlanamaz; o zaman çelişkisiz düşünülebilir, ama kavranamaz. Bu tabiat amacı ideasının belirlenmesini, onu tam olarak açmadan önce bir örnekle aydınlatalım.

Birincisi, bir ağaç bilinen bir tabiat yasasına göre başka bir ağaç doğurur. Ama doğurduğu ağaç aynı cinstendir; böylece kendini cins bakımından doğurur: Cins içinde bir yandan etki, öbür yandan sebep olarak, kendisi tarafından durmadan meydana getirilip aynı şekilde kendini durmadan meydana getirerek, cins olarak kendini sürekli korur.

İkincisi, bir ağaç kendini birey olarak da doğurur. Bu tür etkiye gerçi yalnızca büyüme deriz; ama büyüme öyle bir anlamda alınmalıdır ki mekanik yasalara göre olan her türlü başka büyüklük artışından tamamen farklı olsun ve başka bir ad altında da olsa bir doğurmaya eşit sayılsın. Bu bitki kendine kattığı maddeyi önce kendi türüne özgü bir niteliğe dönüştürür; dışındaki tabiat mekanizması bu niteliği sağlayamaz. Sonra kendini, bileşimi bakımından kendi ürünü olan bir madde aracılığıyla geliştirir. Çünkü dışındaki tabiattan aldığı bileşenler bakımından yalnızca hazır bulunup ayrılmış bir şey (Educt) sayılması gerekse de, bu ham maddenin ayrıştırılmasında ve yeniden birleştirilmesinde bu tür tabiat varlıklarının ayırma ve biçimlendirme yetisinin öyle bir özgünlüğü görülür ki sanat, bitkiler âleminin o ürünlerini, onları parçalayarak elde ettiği unsurlardan ya da tabiatın onların beslenmesi için sağladığı maddeden yeniden üretmeye çalıştığında bundan sonsuz uzak kalır.

Üçüncüsü, bu canlının bir parçası da kendini öyle doğurur ki birinin korunması öbürlerinin korunmasına karşılıklı olarak bağlıdır. Bir ağaç yaprağındaki göz başka bir ağacın dalına aşılanınca yabancı bir gövdede kendi türünden bir bitki meydana getirir; başka bir gövdeye takılan aşı kalemi de öyle. Bu yüzden aynı ağaçta da her dal ya da yaprak, bu ağaca salt aşılanmış ya da göz aşısıyla takılmış, dolayısıyla kendi başına var olan ve yalnızca bir başka ağaca tutunup asalak gibi beslenen bir ağaç olarak görülebilir.

AA05.371

denn hierin liegt eine Causalität, dergleichen mit dem bloßen Begriffe einer Natur, ohne ihr einen Zweck unterzulegen, nicht verbunden, aber auch alsdann zwar ohne Widerspruch gedacht, aber nicht Begriffen werden kann. Wir wollen die Bestimmung dieser Idee von einem Naturzwecke zuvörderst durch ein Beispiel erläutern, ehe wir sie völlig auseinander setzen. Ein Baum zeugt erstlich einen andern Baum nach einem bekannten Naturgesetze. Der Baum aber, den er erzeugt, ist von derselben Gattung; und so erzeugt er sich selbst der Gattung nach, in der er einerseits als Wirkung, andrerseits als Ursache, von sich selbst unaufhörlich hervorgebracht und eben so sich selbst oft hervorbringend, sich als Gattung beständig erhält. Zweitens erzeugt ein Baum sich auch selbst als Individuum. Diese Art von Wirkung nennen wir zwar nur das Wachsthum; aber dieses ist in solchem Sinne zu nehmen, daß es von jeder andern Größenzunahme nach mechanischen Gesetzen gänzlich unterschieden und einer Zeugung, wiewohl unter einem andern Namen, gleich zu achten ist. Die Materie, die er zu sich hinzusetzt, verarbeitet dieses Gewächs vorher zu specifisch=eigenthümlicher Qualität, welche der Naturmechanism außer ihm nicht liefern kann, und bildet sich selbst weiter aus vermittelst eines Stoffes, der seiner Mischung nach sein eignes Product ist. Denn ob er zwar, was die Bestandtheile betrifft, die er von der Natur außer ihm erhält, nur als Educt angesehen werden muß: so ist doch in der Scheidung und neuen Zusammensetzung dieses rohen Stoffs eine solche Originalität des Scheidungs= und Bildungsvermögens dieser Art Naturwesen anzutreffen, daß alle Kunst davon unendlich weit entfernt bleibt, wenn sie es versucht, aus den Elementen, die sie durch Zergliederung derselben erhält, oder auch dem Stoff, den die Natur zur Nahrung derselben liefert, jene Producte des Gewächsreichs wieder herzustellen. Drittens erzeugt ein Theil dieses Geschöpfs auch sich selbst so: daß die Erhaltung des einen von der Erhaltung der andern wechselsweise abhängt. Das Auge an einem Baumblatt, dem Zweige eines andern eingeimpft, bringt an einem fremdartigen Stocke ein Gewächs von seiner eignen Art hervor und eben so das Pfropfreis auf einem andern Stamme. Daher kann man auch an demselben Baume jeden Zweig oder Blatt als bloß auf diesem gepfropft oder oculirt, mithin als einen für sich selbst bestehenden Baum, der sich nur an einen andern anhängt und parasitisch

AA05.372Aynı zamanda yapraklar ağacın ürünleri olsa da, onlar da karşılık olarak ağacı korur; çünkü tekrar tekrar yapraklarının dökülmesi ağacı öldürürdü ve ağacın büyümesi yaprakların gövde üzerindeki etkisine bağlıdır. Bu canlılarda tabiatın yaralanma hâlinde kendi kendine yardım etmesini, yani komşu parçaların korunmasına ait bir parçanın eksikliğinin geri kalanlarca tamamlanmasını; büyümedeki ucube doğumları ya da biçim bozukluklarını, yani bazı parçaların ortaya çıkan eksiklikler ya da engeller yüzünden, var olanı korumak ve anormal bir canlı meydana getirmek için tamamen yeni bir biçimde oluşmasını, organize canlıların en şaşırtıcı özellikleri arasında yer alsalar da burada yalnızca geçerken anıyorum.

§ 65. Tabiat Amaçları Olarak Şeyler Organize Varlıklardır

Önceki paragrafta gösterilen karaktere göre, tabiat ürünü olduğu hâlde aynı zamanda ancak tabiat amacı olarak mümkün olduğu bilinecek bir şey, kendisiyle karşılıklı olarak sebep ve etki ilişkisi içinde olmalıdır. Bu biraz mecazi ve belirsiz bir ifadedir; belirli bir kavramdan türetilmeye ihtiyacı vardır.

Nedensellik bağı, salt anlama yetisiyle düşünüldüğü ölçüde, hep aşağıya doğru giden bir (sebepler ve etkiler) dizisi oluşturan bir bağlantıdır; etki olarak başka şeyleri sebep olarak önceden varsayan şeyler, aynı zamanda karşılıklı olarak bunların sebebi olamazlar. Bu nedensellik bağına etkin sebeplerin bağı (nexus effectivus) denir. Buna karşılık bir akıl kavramına (amaçlar kavramına) göre de bir nedensellik bağı düşünülebilir. Bu bağ, bir dizi olarak görülseydi, hem aşağıya hem yukarıya doğru bağımlılık taşırdı: Bir kez etki olarak belirtilmiş olan şey, yine de yukarıya doğru, etkisi olduğu şeyin sebebi adını hak ederdi. Pratik alanda (yani sanatta) böyle bir bağlantı kolayca bulunur. Örneğin ev, kira olarak alınan paraların sebebidir; ama tersine, bu mümkün gelirin tasavvuru da evin yapılmasının sebebiydi. Böyle bir nedensellik bağlantısına gaye sebeplerinin bağı (nexus finalis) denir.

AA05.372

nährt, ansehen. Zugleich sind die Blätter zwar Producte des Baums, erhalten aber diesen doch auch gegenseitig; denn die wiederholte Entblätterung würde ihn tödten, und sein Wachsthum hängt von ihrer Wirkung auf den Stamm ab. Der Selbsthülfe der Natur in diesen Geschöpfen bei ihrer Verletzung, wo der Mangel eines theils, der zur Erhaltung der benachbarten gehörte, von den übrigen ergänzt wird; der Mißgeburten oder Mißgestalten im Wachsthum, da gewisse Theile wegen vorkommender Mängel oder Hindernisse sich auf ganz neue Art formen, um das, was da ist, zu erhalten und ein anomalisches Geschöpf hervorzubringen: will ich hier nur im vorbeigehen erwähnen, ungeachtet sie unter die wundersamsten Eigenschaften organisirter Geschöpfe gehören. § 65. Dinge als Naturzwecke sind organisirte Wesen. Nach dem im vorigen § angeführten Charakter muß ein Ding, welches als Naturproduct doch zugleich nur als Naturzweck möglich erkannt werden soll, sich zu sich selbst wechselseitig als Ursache und Wirkung verhalten, welches ein etwas uneigentlicher und unbestimmter Ausdruck ist, der einer Ableitung von einem bestimmten Begriffe bedarf. Die Causalverbindung, sofern sie bloß durch den Verstand gedacht wird, ist eine Verknüpfung, die eine Reihe (von Ursachen und Wirkungen) ausmacht, welche immer abwärts geht; und die Dinge selbst, welche als Wirkungen andere als Ursache voraussetzen, können von diesen nicht gegenseitig zugleich Ursache sein. Diese Causalverbindung nennt man die der wirkenden Ursachen ( nexus effectivus ). Dagegen aber kann doch auch eine Causalverbindung nach einem Vernunftbegriffe (von Zwecken) gedacht werden, welche, wenn man sie als Reihe betrachtete, sowohl abwärts als aufwärts Abhängigkeit bei sich führen würde, in der das Ding, welches einmal als Wirkung bezeichnet ist, dennoch aufwärts den Namen einer Ursache desjenigen Dinges verdient, wovon es die Wirkung ist. Im Praktischen (nämlich der Kunst) findet man leicht dergleichen Verknüpfung, wie z. B. das Haus zwar die Ursache der Gelder ist, die für Miethe eingenommen werden, aber doch auch umgekehrt die Vorstellung von diesem möglichen Einkommen die Ursache der Erbauung des Hauses war. Eine solche Causalverknüpfung wird die der Endursachen ( nexus finalis ) genannt. Man könnte die erstere vielleicht schicklicher die Verknüpfung der

AA05.373Belki birincisine reel sebeplerin, ikincisine ideal sebeplerin bağlantısı demek daha yerinde olurdu; çünkü bu adlandırmayla bu iki nedensellik türünden fazlasının olamayacağı da hemen anlaşılır.

Tabiat amacı olarak bir şey için birincisi şu gereklidir: Parçalar (var oluşları ve biçimleri bakımından) ancak bütünle ilişkileri sayesinde mümkün olmalıdır. Çünkü şeyin kendisi bir amaçtır, dolayısıyla onda içerilecek her şeyi a priori belirlemesi gereken bir kavram ya da idea altında toplanmıştır. Ama bir şey yalnızca bu tarzda mümkün olarak düşünülürse salt bir sanat eseridir; yani maddesinden (parçalarından) farklı, akıllı bir sebebin ürünüdür. Bu sebebin nedenselliği (parçaları sağlamada ve birleştirmede), onun bununla mümkün olan bir bütüne dair ideasıyla (dolayısıyla şeyin dışındaki tabiatla değil) belirlenir.

Ama bir şey tabiat ürünü olarak kendisinde ve iç imkânında yine de amaçlarla bir ilişki içerecekse, yani ancak tabiat amacı olarak ve dışındaki akıllı varlıkların kavramlarının nedenselliği olmadan mümkün olacaksa, ikincisi şu gereklidir: Parçaları, birbirlerinin biçimlerinin karşılıklı olarak sebebi ve etkisi olarak bir bütünün birliğinde birleşmelidir. Çünkü ancak böylece, tersine (karşılıklı olarak) bütünün ideası da bütün parçaların biçimini ve bağlantısını belirleyebilir: sebep olarak değil (o zaman bir sanat ürünü olurdu), değerlendiren kişi için, verilmiş maddede içerilen bütün çokluğun biçiminin ve bağlantısının sistematik birliğinin bilgi temeli olarak.

Demek ki kendinde ve iç imkânı bakımından tabiat amacı olarak değerlendirilecek bir cisim için şu gereklidir: Parçaları hem biçimleri hem bağlantıları bakımından hep birlikte birbirlerini karşılıklı olarak meydana getirmeli ve böylece kendi nedenselliklerinden bir bütün meydana getirmelidir; bu bütünün kavramı da tersine (böyle bir ürüne uygun, kavramlara göre bir nedenselliğe sahip bir varlıkta) bir ilkeye göre onun sebebi olabilmelidir. Dolayısıyla etkin sebeplerin bağlantısı aynı zamanda gaye sebepleri yoluyla meydana gelen bir etki olarak değerlendirilebilmelidir.

AA05.373

realen, die zweite der idealen Ursachen nennen, weil bei dieser Benennung zugleich begriffen wird, daß es nicht mehr als diese zwei Arten der Causalität geben könne. Zu einem Dinge als Naturzwecke wird nun erstlich erfordert, daß die Theile (ihrem Dasein und der Form nach) nur durch ihre Beziehung auf das Ganze möglich sind. Denn das Ding selbst ist ein Zweck, folglich unter einem Begriffe oder einer Idee befaßt, die alles, was in ihm enthalten sein soll, a priori bestimmen muß. Sofern aber ein Ding nur auf diese Art als möglich gedacht wird, ist es bloß ein kunstwerk, d. i. das Product einer von der Materie (den Theilen) desselben unterschiedenen vernünftigen Ursache, deren Causalität (in Herbeischaffung und Verbindung der Theile) durch ihre Idee von einem dadurch möglichen Ganzen (mithin nicht durch die Natur außer ihm) bestimmt wird. Soll aber ein Ding als Naturproduct in sich selbst und seiner innern Möglichkeit doch eine Beziehung auf Zwecke enthalten, d. i. nur als Naturzweck und ohne die Causalität der Begriffe von vernünftigen Wesen außer ihm möglich sein: so wird zweitens dazu erfordert: daß die Theile desselben sich dadurch zur Einheit eines Ganzen verbinden, daß sie von einander wechselseitig Ursache und Wirkung ihrer Form sind. Denn auf solche Weise ist es allein möglich, daß umgekehrt (wechselseitig) die Idee des Ganzen wiederum die Form und Verbindung aller Theile bestimme: nicht als Ursache - denn da wäre es ein Kunstproduct -, sondern als Erkenntnißgrund der systematischen Einheit der Form und Verbindung alles Mannigfaltigen, was in der gegebenen Materie enthalten ist, für den, der es beurtheilt. Zu einem Körper also, der an sich und seiner innern Möglichkeit nach als Naturzweck beurtheilt werden soll, wird erfordert, daß die Theile desselben einander insgesammt ihrer Form sowohl als Verbindung nach wechselseitig und so ein Ganzes aus eigener Causalität hervorbringen, dessen Begriff wiederum umgekehrt (in einem Wesen, welches die einem solchen Product angemessene Causalität nach Begriffen besäße) Ursache von demselben nach einem Princip sei, folglich die Verknüpfung der wirkenden Ursachen zugleich als Wirkung durch Endursachen beurtheilt werden könnte. In einem solchen Producte der Natur wird ein jeder Theil so, wie er nur durch alle übrige da ist, auch als um der andern und des ganzen Willen existirend, d. i. als Werkzeug (Organ) gedacht: welches

AA05.374Böyle bir tabiat ürününde her parça, yalnızca bütün öbür parçalar sayesinde var olduğu gibi, öbürleri ve bütün uğruna var olan bir şey, yani alet (organ) olarak da düşünülür. Ama bu yetmez (çünkü sanatın aleti de olabilir ve böylece yalnızca genel olarak amaç olarak mümkün tasavvur edilebilir); parça, öbür parçaları (dolayısıyla her biri öbürünü karşılıklı olarak) meydana getiren bir organ olarak düşünülmelidir. Böyle bir organ sanatın aleti olamaz, ancak aletler için (sanatın aletleri için bile) bütün malzemeyi sağlayan tabiatın aleti olabilir. Böyle bir ürüne, organize olmuş ve kendini organize eden bir varlık olarak, ancak o zaman ve bu yüzden tabiat amacı denebilir.

Bir saatte bir parça öbürlerinin hareketinin aletidir, ama bir çark öbürünü meydana getirmenin etkin sebebi değildir; bir parça öbürü uğruna vardır, ama öbürü sayesinde var değildir. Bu yüzden parçaları ve biçimlerini meydana getiren sebep de tabiatta (bu maddede) değil, onun dışında, kendi nedenselliğiyle mümkün olan bir bütünün idealarına göre etkide bulunabilen bir varlıkta bulunur. Bu yüzden saatte bir çark öbürünü meydana getirmez; hele bir saat başka maddeyi bunun için kullanarak (organize ederek) başka saatler hiç meydana getirmez. Bu yüzden kendisinden alınan parçaları kendiliğinden yerine koymaz, ilk oluşumundaki eksikliklerini öbür parçaların katkısıyla telafi etmez, bozulduğunda kendini onarmaz da; oysa bütün bunları organize tabiattan bekleyebiliriz. Demek ki organize bir varlık salt makine değildir; çünkü makinenin yalnızca hareket ettirici gücü vardır. Organize varlık ise kendinde biçimlendirici bir güce sahiptir, hem de bu gücü ona sahip olmayan maddelere aktarır (onları organize eder): Bu, kendini çoğaltan ve yalnızca hareket yetisiyle (mekanizmayla) açıklanamayan biçimlendirici bir güçtür.

Tabiata ve onun organize ürünlerdeki yetisine sanatın bir analoğu dersek, onun hakkında çok az şey söylemiş oluruz; çünkü o zaman sanatçıyı (akıllı bir varlığı) tabiatın dışında düşünürüz. Tabiat daha çok kendi kendini organize eder; hem de organize ürünlerinin her türünde, bütünde gerçi tek bir örneğe göre, ama koşullara göre kendini korumanın gerektirdiği uygun sapmalarla. Bu araştırılamaz özelliğe belki hayatın bir analoğu dersek ona daha çok yaklaşırız; ama o zaman ya maddeye, salt madde olarak, özüne aykırı bir özellik yüklemek (hilozoizm) ya da ona, onunla birliktelik içinde bulunan yabancı bir ilke (bir ruh) eklemek gerekir.

AA05.374

aber nicht genug ist (denn er könnte auch Werkzeug der Kunst sein und so nur als Zweck überhaupt möglich vorgestellt werden); sondern als ein die andern Theile (folglich jeder den andern wechselseitig) hervorbringendes Organ, dergleichen kein werkzeug der Kunst, sondern nur der allen Stoff zu Werkzeugen (selbst denen der Kunst) liefernden Natur sein kann: und nur dann und darum wird ein solches Product, als organisirtes und sich selbst organisirendes Wesen, ein Naturzweck genannt werden können. In einer Uhr ist ein Theil das Werkzeug der Bewegung der andern, aber nicht ein Rad die wirkende Ursache der Hervorbringung des andern; ein Theil ist zwar um des andern Willen, aber nicht durch denselben da. Daher ist auch die hervorbringende Ursache derselben und ihrer Form nicht in der Natur (dieser Materie), sondern außer ihr in einem Wesen, welches nach Ideen eines durch seine Causalität möglichen Ganzen wirken kann, enthalten. Daher bringt auch nicht ein Rad in der Uhr das andere, noch weniger eine Uhr andere Uhren hervor, so daß sie andere Materie dazu benutzte (sie organisirte); daher ersetzt sie auch nicht von selbst die ihr entwandten Theile, oder vergütet ihren Mangel in der ersten Bildung durch den Beitritt der übrigen, oder bessert sich etwa selbst aus, wenn sie in Unordnung gerathen ist: welches alles wir dagegen von der organisirten Natur erwarten können. - Ein organisirtes Wesen ist also nicht bloß Maschine: denn die hat lediglich bewegende Kraft; sondern es besitzt in sich bildende Kraft und zwar eine solche, die es den Materien mittheilt, welche sie nicht haben (sie organisirt): also eine sich fortpflanzende bildende Kraft, welche durch das Bewegungsvermögen allein (den Mechanism) nicht erklärt werden kann. Man sagt von der Natur und ihrem Vermögen in organisirten Producten bei weitem zu wenig, wenn man dieses ein Analogon der Kunst nennt; denn da denkt man sich den Künstler (ein vernünftiges Wesen) außer ihr. Sie organisirt sich vielmehr selbst und in jeder Species ihrer organisirten Producte, zwar nach einerlei Exemplar im Ganzen, aber doch auch mit schicklichen Abweichungen, die die Selbsterhaltung nach den Umständen erfordert. Näher tritt man vielleicht dieser unerforschlichen Eigenschaft, wenn man sie ein Analogon des Lebens nennt: aber da muß man entweder die Materie als bloße Materie mit einer Eigenschaft (Hylozoism) begaben, die ihrem Wesen widerstreitet; oder ihr ein fremdartiges mit ihr in Gemeinschaft stehendes Princip (eine Seele) beigesellen:

AA05.375Ama böyle bir ürün tabiat ürünü olacaksa, bunun için ya organize maddeyi o ruhun aleti olarak zaten önceden varsayarız ve böylece onu en ufak ölçüde daha anlaşılır kılmayız; ya da ruhu bu yapının sanatçısı yapıp ürünü tabiattan (cisimsel tabiattan) çekip almak zorunda kalırız. Doğrusunu söylemek gerekirse, tabiatın organizasyonunun bildiğimiz herhangi bir nedensellikle analojik hiçbir yanı yoktur*). Tabiatın güzelliğine ise haklı olarak sanatın bir analoğu denebilir; çünkü güzellik nesnelere yalnızca onların dış görüsü üzerine refleksiyon bakımından, dolayısıyla yalnızca yüzeylerinin biçimi yüzünden yüklenir. Ama yalnızca tabiat amaçları olarak mümkün olan ve bu yüzden organize varlıklar denen şeylerin sahip olduğu iç tabiat yetkinliği, bildiğimiz hiçbir fiziksel, yani tabiat yetisinin analojisine göre düşünülemez ve açıklanamaz; hatta, biz kendimiz en geniş anlamda tabiata ait olduğumuz için, insan sanatıyla tam uygun bir analojiyle bile düşünülemez ve açıklanamaz.

Demek ki kendinde tabiat amacı olan bir şey kavramı, anlama yetisinin ya da aklın kurucu bir kavramı değildir; ama refleksif yargı gücü için düzenleyici bir kavram olabilir: Genel olarak amaçlara göre nedenselliğimizle uzak bir analojiye göre bu tür nesneler hakkındaki araştırmaya yön vermek ve onların en yüksek temeli üzerine düşünmek için. Bu sonuncusu gerçi tabiatın ya da onun o ilk temelinin bilgisi için değil, daha çok, o amaca uygunluğun sebebini analojiyle ele aldığımız, içimizdeki aynı pratik akıl yetisinin bilgisi için yapılır.

*) Tersine, gerçeklikten çok ideada bulunan belli bir bağlantıyı da anılan dolaysız tabiat amaçlarıyla bir analoji yoluyla aydınlatabiliriz. Nitekim yakın zamanda büyük bir halkın baştan sona bir devlete dönüştürülmesine girişilirken, organizasyon kelimesi memuriyetlerin vb., hatta bütün devlet bedeninin düzenlenmesi için sık sık ve pek yerinde olarak kullanılmıştır. Çünkü böyle bir bütünde her üye elbette salt araç değil, aynı zamanda amaç da olmalı ve bütünün imkânına katkıda bulunurken, yeri ve işlevi bakımından yine bütünün ideasıyla belirlenmelidir.

AA05.375

wozu man aber, wenn ein solches Product ein Naturproduct sein soll, organisirte Materie als Werkzeug jener Seele entweder schon voraussetzt und jene also nicht im mindesten begreiflicher macht, oder die Seele zur Künstlerin dieses Bauwerks machen und so das Product der Natur (der körperlichen) entziehen muß. Genau zu reden, hat also die Organisation der Natur nichts Analogisches mit irgend einer Causalität, die wir kennen *.. Schönheit der Natur, weil sie den Gegenständen nur in Beziehung auf die Reflexion über die äußere Anschauung derselben, mithin nur der Form der Oberfläche wegen beigelegt wird, kann mit Recht ein Analogon der Kunst genannt werden. Aber innere Naturvollkommenheit, wie sie diejenigen Dinge besitzen, welche nur als Naturzwecke möglich sind und darum organisirte Wesen heißen, ist nach keiner Analogie irgend eines uns bekannten physischen, d. i. Naturvermögens, ja, da wir selbst zur Natur im weitesten Verstande gehören, selbst nicht einmal durch eine genau angemessene Analogie mit menschlicher Kunst denkbar und erklärlich. Der Begriff eines Dinges, als an sich Naturzwecks, ist also kein constitutiver Begriff des Verstandes oder der Vernunft, kann aber doch ein regulativer Begriff für die reflectirende Urtheilskraft sein, nach einer entfernten Analogie mit unserer Causalität nach Zwecken überhaupt die Nachforschung über Gegenstände dieser Art zu leiten und über ihren obersten Grund nachzudenken; das letztere zwar nicht zum Behuf der Kenntniß der Natur, oder jenes Urgrundes derselben, sondern vielmehr eben desselben praktischen Vernunftvermögens in uns, mit welchem wir die Ursache jener Zweckmäßigkeit in Analogie betrachteten. Organisirte Wesen sind also die einzigen in der Natur, welche, wenn man sie auch für sich und ohne ein Verhältniß auf andere Dinge betrachtet, doch nur als Zwecke derselben möglich gedacht werden müssen, und *) Man kann umgekehrt einer gewissen Verbindung, die aber auch mehr in der Idee als in der Wirklichkeit angetroffen wird, durch eine Analogie mit den genannten unmittelbaren Naturzwecken Licht geben. So hat man sich bei einer neuerlich unternommenen gänzlichen Umbildung eines großen Volks zu einem Staat des Worts Organisation häufig für Einrichtung der Magistraturen usw. und selbst des ganzen Staatskörpers sehr schicklich bedient. Denn jedes Glied soll freilich in einem solchen Ganzen nicht bloß Mittel, sondern zugleich auch Zweck und, indem es zu der Möglichkeit des Ganzen mitwirkt, durch die Idee des Ganzen wiederum seiner Stelle und Function nach bestimmt sein.

AA05.376Demek ki organize varlıklar tabiatta, kendi başlarına ve başka şeylerle bir ilişki olmaksızın ele alınsalar bile, yine de ancak tabiatın amaçları olarak mümkün düşünülmesi gereken biricik varlıklardır. Dolayısıyla pratik bir amaç değil tabiatın amacı olan bir amaç kavramına ilk kez nesnel realite, böylece de tabiat ilmi için bir teleolojinin, yani nesnelerini özel bir ilkeye göre değerlendirme tarzının temelini sağlayanlar onlardır. Başka türlü böyle bir şeyi tabiat ilmine sokmaya (çünkü böyle bir nedensellik türünün imkânı a priori hiç kavranamaz) asla hakkımız olmazdı.

§ 66. Organize Varlıklarda İç Amaca Uygunluğun Değerlendirilmesi İlkesi Üzerine

Bu ilke, aynı zamanda organize varlıkların tarifi, şudur: Tabiatın organize bir ürünü, içinde her şeyin amaç ve karşılıklı olarak da araç olduğu üründür. Onda hiçbir şey boşuna, amaçsız ya da kör bir tabiat mekanizmasına yüklenecek bir şey değildir.

Bu ilke vesilesi bakımından gerçi deneyimden, yani yöntemli olarak yapılan ve gözlem denen deneyimden türetilmelidir; ama böyle bir amaca uygunluk hakkında söylediği genellik ve zorunluluk yüzünden yalnızca deneyim temellerine dayanamaz. Salt düzenleyici olsa ve o amaçlar yalnızca değerlendirenin ideasında yatıp hiçbir yerde etkin bir sebepte yatmasa bile, temelinde a priori bir ilke bulunmalıdır. Bu yüzden yukarıda anılan ilkeye, organize varlıkların iç amaca uygunluğunu değerlendirmenin bir maksimi denebilir.

Bitkileri ve hayvanları parçalarına ayırarak inceleyenlerin, yapılarını araştırmak ve neden, hangi gaye için onlara böyle parçaların, parçaların neden böyle bir konumunun ve bağlantısının ve tam da bu iç biçimin verildiğini kavrayabilmek için, böyle bir canlıda hiçbir şeyin boşuna olmadığı maksimini kaçınılmaz olarak zorunlu kabul ettikleri ve onu tıpkı genel tabiat öğretisinin "hiçbir şey gelişigüzel olmaz" temel ilkesi gibi geçerli saydıkları bilinir. Gerçekten de bu teleolojik temel ilkeden, genel fiziksel temel ilkeden ayrılabileceklerinden daha fazla ayrılamazlar. Çünkü ikincisi bırakılınca hiç deneyim kalmayacağı gibi, birincisi bırakılınca da bir kez teleolojik olarak tabiat amaçları kavramı altında düşündüğümüz bir tür tabiat şeyini gözlemlemek için hiçbir kılavuz kalmazdı.

AA05.376

die also zuerst dem Begriffe eines Zwecks, der nicht ein praktischer, sondern Zweck der Natur ist, objective Realität und dadurch für die Naturwissenschaft den Grund zu einer Teleologie, d. i. einer Beurtheilungsart ihrer Objecte nach einem besondern Princip, verschaffen, dergleichen man in sie einzuführen (weil man die Möglichkeit einer solchen Art Causalität gar nicht a priori einsehen kann) sonst schlechterdings nicht berechtigt sein würde. § 66. Vom Princip der Beurtheilung der innern Zweckmäßigkeit in organisirten Wesen. Dieses Princip, zugleich die Definition derselben, heißt: ein organisirtes Product der Natur ist das, in welchem alles Zweck und wechselseitig auch Mittel ist. Nichts in ihm ist umsonst, zwecklos, oder einem blinden Naturmechanism zuzuschreiben. Dieses Princip ist zwar seiner Veranlassung nach von Erfahrung abzuleiten, nämlich derjenigen, welche methodisch angestellt wird und Beobachtung heißt; der Allgemeinheit und Nothwendigkeit wegen aber, die es von einer solchen Zweckmäßigkeit aussagt, kann es nicht bloß auf Erfahrungsgründen beruhen, sondern muß irgend ein Princip a priori, wenn es gleich bloß regulativ wäre, und jene Zwecke allein in der Idee des Beurtheilenden und nirgend in einer wirkenden Ursache lägen, zum Grunde haben. Man kann daher obgenanntes Princip eine Maxime der Beurtheilung der innern Zweckmäßigkeit organisirter Wesen nennen. Daß die Zergliederer der Gewächse und Thiere, um ihre Structur zu erforschen und die Gründe einsehen zu können, warum und zu welchem Ende solche Theile, warum eine solche Lage und Verbindung der Theile und gerade diese innere Form ihnen gegeben worden, jene Maxime: daß nichts in einem solchen Geschöpf umsonst sei, als unumgänglich nothwendig annehmen und sie eben so, als den Grundsatz der allgemeinen Naturlehre: daß nichts von ungefähr geschehe, geltend machen, ist bekannt. In der That können sie sich auch von diesem teleologischen Grundsatze eben so wenig lossagen, als von dem allgemeinen physischen, weil, so wie bei Verlassung des letzteren gar keine Erfahrung überhaupt, so bei der des ersteren Grundsatzes kein Leitfaden für die Beobachtung einer Art von Naturdingen, die wir einmal teleologisch unter dem Begriffe der Naturzwecke gedacht haben, übrig bleiben würde.

AA05.377Çünkü bu kavram aklı, burada artık bizi tatmin etmeyen salt bir tabiat mekanizmasının düzeninden bambaşka bir şeyler düzenine götürür. Tabiat ürününün imkânının temelinde bir idea bulunmalıdır. Ama idea tasavvurun mutlak bir birliğidir; madde ise kendi başına hiçbir belirli bileşim birliği sunamayan bir şeyler çokluğudur. Bu yüzden ideanın o birliği, böyle bir bileşik biçimin nedenselliğine ilişkin bir tabiat yasasının a priori belirleme temeli olarak bile hizmet edecekse, tabiatın amacı onun ürününde yatan her şeye yayılmalıdır. Çünkü böyle bir etkiyi bütünüyle bir kez tabiatın kör mekanizmasının ötesinde duyular üstü bir belirleme temeline bağlarsak, onu tamamen bu ilkeye göre değerlendirmemiz gerekir. Böyle bir şeyin biçimini kısmen yine mekanizmaya bağlı kabul etmek için hiçbir gerekçe yoktur; çünkü o zaman ayrı türden ilkeler karışınca hiçbir güvenilir değerlendirme kuralı kalmazdı.

Örneğin bir hayvan bedeninde bazı parçaların (deri, kemik, kıl gibi) salt mekanik yasalara göre birikimler olarak kavranabileceği pekâlâ olabilir. Ama buna uygun maddeyi sağlayan, onu böyle değiştiren, biçimlendiren ve gereken yerlerine çökelten sebep her zaman teleolojik olarak değerlendirilmelidir; öyle ki bedendeki her şey organize olarak görülmeli ve her şey belli bir bakımdan şeyin kendisi için yine organ olmalıdır.

§ 67. Genel Olarak Tabiatın Amaçlar Sistemi Olarak Teleolojik Değerlendirilmesi İlkesi Üzerine

Yukarıda tabiat şeylerinin dış amaca uygunluğu hakkında şunu söyledik: Bu amaca uygunluk, şeyleri aynı zamanda tabiatın amaçları olarak var oluşlarının açıklama temelleri olarak, onların rastlantı eseri amaca uygun etkilerini de ideada, gaye sebepleri ilkesine göre var oluşlarının temelleri olarak kullanmaya yeterli bir hak vermez.

AA05.377

Denn dieser Begriff führt die Vernunft in eine ganz andere Ordnung der Dinge, als die eines bloßen Mechanisms der Natur, der uns hier nicht mehr genug thun will. Eine Idee soll der Möglichkeit des Naturproducts zum Grunde liegen. Weil diese aber eine absolute Einheit der Vorstellung ist, statt daß die Materie eine Vielheit der Dinge ist, die für sich keine bestimmte Einheit der Zusammensetzung an die Hand geben kann: so muß, wenn jene Einheit der Idee sogar als Bestimmungsgrund a priori eines Naturgesetzes der Causalität einer solchen Form des Zusammengesetzten dienen soll, der Zweck der Natur auf Alles, was in ihrem Producte liegt, erstreckt werden. Denn wenn wir einmal dergleichen Wirkung im Ganzen auf einen übersinnlichen Bestimmungsgrund über den blinden Mechanism der Natur hinaus beziehen, müssen wir sie auch ganz nach diesem Princip beurtheilen; und es ist kein Grund da, die Form eines solchen Dinges noch zum Theil vom letzteren als abhängig anzunehmen, da alsdann bei der Vermischung ungleichartiger Principien gar keine sichere Regel der Beurtheilung übrig bleiben würde. Es mag immer sein, daß z. B. in einem thierischen Körper manche Theile als Concretionen nach bloß mechanischen Gesetzen begriffen werden könnten (als Häute, Knochen, Haare). Doch muß die Ursache, welche die dazu schickliche Materie herbeischafft, diese so modificirt, formt und an ihren gehörigen Stellen absetzt, immer teleologisch beurtheilt werden, so daß alles in ihm als organisirt betrachtet werden muß, und alles auch in gewisser Beziehung auf das Ding selbst wiederum Organ ist. § 67. Vom Princip der teleologischen Beurtheilung der Natur überhaupt als System der Zwecke. Wir haben oben von der äußeren Zweckmäßigkeit der Naturdinge gesagt: daß sie keine hinreichende Berechtigung gebe, sie zugleich als Zwecke der Natur zu Erklärungsgründen ihres Daseins und die zufällig zweckmäßigen Wirkungen derselben in der Idee zu Gründen ihres Daseins nach dem Princip der Endursachen zu brauchen. So kann man die Flüsse, weil sie die Gemeinschaft im innern der Länder unter Völkern befördern, die Gebirge, weil sie zu diesen die Quellen und zur Erhaltung derselben den Schneevorrath für regenlose Zeiten enthalten, imgleichen den Abhang der Länder, der diese Gewässer abführt und das Land

AA05.378Böylece ırmakları, ülkelerin içlerinde halklar arasındaki gidip gelmeyi kolaylaştırdıkları için; dağları, ırmaklar için kaynakları ve bu kaynakların korunması için yağmursuz zamanlara yetecek kar stokunu barındırdıkları için; aynı şekilde bu suları akıtıp götüren ve toprağı kurutan ülke eğimini hemen tabiat amaçları sayamayız. Çünkü yeryüzünün bu şekli bitkiler ve hayvanlar âleminin ortaya çıkması ve korunması için çok gerekli olsa da, kendisinde, imkânı için amaçlara göre bir nedensellik kabul etmek zorunda kalacağımız hiçbir şey yoktur. Aynı şey insanın ihtiyacı ya da keyfi için kullandığı bitkiler için de, kısmen beslenmesi, kısmen hizmeti için öyle çeşitli biçimlerde kullandığı ve büyük ölçüde hiç vazgeçemediği hayvanlar, yani deve, sığır, at, köpek vb. için de geçerlidir. Hiçbirini kendi başına amaç olarak görmek için sebebimiz olmayan şeylerin dış ilişkisi ancak varsayımsal olarak amaca uygun diye değerlendirilebilir.

Bir şeyi iç biçimi yüzünden tabiat amacı olarak değerlendirmek, bu şeyin varoluşunu tabiatın amacı saymaktan bambaşka bir şeydir. Bu ikinci iddia için yalnızca mümkün bir amaç kavramına değil, tabiatın nihai amacının (scopus) bilgisine ihtiyacımız vardır. Bu da tabiatın duyular üstü bir şeyle ilişkisini gerektirir ve bütün teleolojik tabiat bilgimizi çok aşar; çünkü tabiatın kendi varoluşunun amacı tabiatın ötesinde aranmalıdır. Salt bir ot sapının iç biçimi, onun yalnızca amaçlar kuralına göre mümkün olan kökenini insanî değerlendirme yetimiz için yeterince ispatlayabilir. Ama bundan ayrılıp yalnızca başka tabiat varlıklarının ondan yaptığı kullanıma bakarsak, yani iç organizasyonun incelenmesini bırakıp yalnızca dışsal amaca uygun ilişkilere, örneğin otun sığıra, sığırın da insana varoluşu için araç olarak nasıl gerekli olduğuna bakarsak ve insanların var olmasının neden gerekli olduğunu görmezsek (Yeni Hollandalıları ya da Ateş Topraklılarını düşündüğümüzde bu soru o kadar kolay cevaplanamayabilir), hiçbir kategorik amaca ulaşamayız. Bütün bu amaca uygun ilişki hep daha öteye ertelenmesi gereken bir şarta dayanır; bu şart da şartsız olarak (bir şeyin nihai amaç olarak varoluşu) fiziko-teleolojik dünya seyrinin tamamen dışında yatar. Ama o zaman böyle bir şey tabiat amacı da değildir; çünkü o (ya da bütün cinsi) tabiat ürünü olarak görülemez.

Demek ki kendisinin tabiat amacı olduğu kavramını zorunlu olarak taşıyan şey ancak organize olduğu ölçüde maddedir; çünkü onun bu özgül biçimi aynı zamanda tabiatın ürünüdür.

AA05.378

trocken werden läßt, darum nicht sofort für Naturzwecke halten: weil, obzwar diese Gestalt der Oberfläche der Erde zur Entstehung und Erhaltung des Gewächs= und Thierreichs sehr nöthig war, sie doch nichts an sich hat, zu dessen Möglichkeit man sich genöthigt sähe eine Causalität nach Zwecken anzunehmen. Eben das gilt von gewächsen, die der Mensch zu seiner Nothdurft oder Ergötzlichkeit nutzt: von Thieren, dem Kameele, dem Rinde, dem Pferde, Hunde u. s. w., die er theils zu seiner Nahrung, theils seinem Dienste so vielfältig gebrauchen und großentheils gar nicht entbehren kann. Von Dingen, deren keines für sich als Zweck anzusehen man Ursache hat, kann das äußere Verhältniß nur hypothetisch für zweckmäßig beurtheilt werden. Ein Ding seiner innern Form halber als Naturzweck beurtheilen, ist ganz etwas anderes, als die Existenz dieses Dinges für Zweck der Natur halten. Zu der letztern Behauptung bedürfen wir nicht bloß den Begriff von einem möglichen Zweck, sondern die Erkenntniß des Endzwecks ( scopus ) der Natur, welches eine Beziehung derselben auf etwas Übersinnliches bedarf, die alle unsere teleologische Naturerkenntniß weit übersteigt; denn der Zweck der Existenz der Natur selbst muß über die Natur hinaus gesucht werden. Die innere Form eines bloßen Grashalms kann seinen bloß nach der Regel der Zwecke möglichen Ursprung für unser menschliches Beurtheilungsvermögen hinreichend beweisen. Geht man aber davon ab und sieht nur auf den Gebrauch, den andere Naturwesen davon machen, verläßt also die Betrachtung der innern Organisation und sieht nur auf äußere zweckmäßige Beziehungen, wie das Gras dem Vieh, wie dieses dem Menschen als Mittel zu seiner Existenz nöthig sei; und man sieht nicht, warum es denn nöthig sei, daß Menschen existiren (welches, wenn man etwa die Neuholländer oder Feuerländer in Gedanken hat, so leicht nicht zu beantworten sein möchte): so gelangt man zu keinem kategorischen Zwecke, sondern alle diese zweckmäßige Beziehung beruht auf einer immer weiter hinauszusetzenden Bedingung, die als unbedingt (das Dasein eines Dinges als Endzweck) ganz außerhalb der physisch=teleologischen Weltbetrachtung liegt. Alsdann aber ist ein solches Ding auch nicht Naturzweck; denn es ist (oder seine ganze Gattung) nicht als Naturproduct anzusehen. Es ist also nur die Materie, sofern sie organisirt ist, welche den Begriff von ihr als einem Naturzwecke nothwendig bei sich führt, weil diese ihre specifische Form zugleich Product der Natur ist. Aber dieser Begriff

AA05.379Ama bu kavram şimdi zorunlu olarak bütün tabiatın, amaçlar kuralına göre bir sistem olarak ideasına götürür; tabiatın bütün mekanizması da artık akıl ilkelerine göre (hiç değilse tabiat görünüşünü bununla sınamak için) bu ideanın altına konmalıdır. Aklın ilkesi bu ideaya yalnızca öznel olarak, yani maksim olarak aittir: Dünyadaki her şey bir şeye yarar; dünyada hiçbir şey boşuna değildir. Tabiatın organik ürünlerinde verdiği örnek sayesinde, tabiattan ve yasalarından bütünde amaca uygun olandan başka bir şey beklememeye hakkımız, hatta çağrımız vardır.

Elbette bu ilke belirleyici değil, yalnızca refleksif yargı gücü için bir ilkedir; düzenleyicidir, kurucu değildir. Onunla yalnızca bir kılavuz ediniriz: tabiat şeylerini zaten verilmiş bir belirleme temeliyle ilişkili olarak yeni bir yasal düzene göre ele almak ve tabiat bilgisini başka bir ilkeye, yani gaye sebepleri ilkesine göre, ama tabiatın nedenselliğinin mekanizması ilkesine zarar vermeden genişletmek için. Ayrıca bununla, bu ilkeye göre değerlendirdiğimiz herhangi bir şeyin kasıtlı olarak tabiatın amacı olup olmadığı, yani otların sığır ya da koyun için, bunun ve öbür tabiat şeylerinin de insan için var olup olmadığı hiç belirlenmiş olmaz. Bize hoş gelmeyen ve tikel ilişkilerde amaca aykırı olan şeyleri de bu açıdan ele almak iyidir. Örneğin şöyle denebilir: İnsanlara giysilerinde, saçlarında ya da yataklarında eziyet eden haşarat, tabiatın bilgece bir düzenlemesine göre temizliğe bir dürtüdür; temizlik de kendi başına sağlığı korumanın önemli bir aracıdır. Ya da Amerika'nın ıssız topraklarını yabanıllara o kadar çekilmez kılan sivrisinekler ve öbür sokan böcekler, işin başındaki bu insanları bataklıkları kurutmaya, hava akımını engelleyen sık ormanları açmaya ve bununla, aynı şekilde toprağı işleyerek, yurtlarını aynı zamanda daha sağlıklı kılmaya kışkırtan dürtmelerdir. İnsana iç organizasyonunda tabiata aykırı görünen şey bile, bu tarzda ele alınınca, teleolojik bir şeyler düzenine eğlenceli, bazen de öğretici bir bakış açar; böyle bir ilke olmadan salt fiziksel inceleme tek başına bizi oraya götürmezdi.

AA05.379

führt nun nothwendig auf die Idee der gesammten Natur als eines Systems nach der Regel der Zwecke, welcher Idee nun aller Mechanism der Natur nach Principien der Vernunft (wenigstens um daran die Naturerscheinung zu versuchen) untergeordnet werden muß. Das Princip der Vernunft ist ihr als nur subjectiv, d. i. als Maxime, zuständig: alles in der Welt ist irgend wozu gut; nichts ist in ihr umsonst; und man ist durch das Beispiel, das die Natur an ihren organischen Producten giebt, berechtigt, ja berufen, von ihr und ihren Gesetzen nichts, als was im Ganzen zweckmäßig ist, zu erwarten. Es versteht sich, daß dieses nicht ein Princip für die bestimmende, sondern nur für die reflectirende Urtheilskraft sei, daß es regulativ und nicht constitutiv sei, und wir dadurch nur einen Leitfaden bekommen, die Naturdinge in Beziehung auf einen Bestimmungsgrund, der schon gegeben ist, nach einer neuen gesetzlichen Ordnung zu betrachten und die Naturkunde nach einem andern Princip, nämlich dem der Endursachen, doch unbeschadet dem des Mechanisms ihrer Causalität zu erweitern. Übrigens wird dadurch keinesweges ausgemacht, ob irgend etwas, das wir nach diesem Princip beurtheilen, absichtlich Zweck der Natur sei: ob die Gräser für das Rind oder Schaf und ob dieses und die übrigen Naturdinge für den Menschen da sind. Es ist gut, selbst die uns unangenehmen und in besondern Beziehungen zweckwidrigen Dinge auch von dieser Seite zu betrachten. So könnte man z. B. sagen: das Ungeziefer, welches die Menschen in ihren Kleidern, Haaren oder Bettstellen plagt, sei nach einer weisen Naturanstalt ein Antrieb zur Reinlichkeit, die für sich schon ein wichtiges Mittel der Erhaltung der Gesundheit ist. Oder die Mosquitomücken und andere stechende Insecten, welche die Wüsten von Amerika den Wilden so beschwerlich machen, seien so viel Stacheln der Thätigkeit für diese angehende Menschen, um die Moräste abzuleiten und die dichten den Luftzug abhaltenden Wälder Licht zu machen und dadurch, imgleichen durch den Anbau des Bodens ihren Aufenthalt zugleich gesünder zu machen. Selbst was dem Menschen in seiner innern Organisation widernatürlich zu sein scheint, wenn es auf diese Weise behandelt wird, giebt eine unterhaltende, bisweilen auch belehrende Aussicht in eine teleologische Ordnung der Dinge, auf die uns ohne ein solches Princip die bloß physische Betrachtung allein nicht führen würde. So wie einige den Bandwurm dem Menschen oder Thiere, dem er beiwohnt, gleichsam zum Ersatz eines gewissen Mangels seiner Lebensorganen beigegeben zu sein

AA05.380Bazıları şerit kurdunun, içinde yaşadığı insana ya da hayvana, hayat organlarındaki belli bir eksikliği adeta telafi etmek için verildiği yargısında bulunur. Ben de aynı şekilde şunu sorardım: Rüyalar (hatırladığımız pek nadir olsa da onlarsız uyku hiç olmaz) tabiatın amaca uygun bir düzenlemesi olamaz mı? Bütün bedensel hareket ettirici güçler gevşediğinde rüyalar, hayal gücü ve onun büyük hareketliliği (ki bu hâlde çoğunlukla heyecana kadar yükselir) aracılığıyla hayat organlarını en derinden harekete geçirmeye yarıyor olabilir; nitekim bu hareketin daha da gerekli olduğu tıka basa dolu midede hayal gücü gece uykusunda genellikle daha da canlı oynar. Dolayısıyla rüyalardan yakındığımız bu içten hareket ettirici güç ve yorucu huzursuzluk olmasaydı (oysa rüyalar gerçekte belki bir şifadır), uyku sağlıklı durumda bile hayatın tamamen sönmesi olurdu.

Tabiatın güzelliği, yani görünüşünün kavranmasında ve değerlendirilmesinde bilgi yetilerimizin hür oyunuyla uyuşması da bu tarzda, insanın da bir üyesi olduğu bir sistem olarak bütünü içinde tabiatın nesnel amaca uygunluğu sayılabilir; yeter ki organize varlıkların bize sunduğu tabiat amaçlarıyla yapılan teleolojik değerlendirme bizi bir kez tabiatın büyük bir amaçlar sistemi ideasına hak sahibi kılmış olsun. Tabiatın faydalı olanın ötesinde güzelliği ve cazibeleri de o kadar bol dağıtmasını, bize karşı beslediği bir teveccüh*) olarak görebilir ve bu yüzden onu sevebiliriz; ölçülemez büyüklüğü yüzünden de ona saygıyla bakabilir ve bu seyirde kendimizi soylulaşmış hissedebiliriz: sanki tabiat o görkemli sahnesini tam da bu maksatla kurmuş ve süslemiş gibi.

*) Estetik kısımda şöyle denmişti: Güzel tabiata teveccühle bakarız, çünkü onun biçiminden tamamen hür (ilgiden bağımsız) bir hoşnutluk duyarız. Bu salt beğeni yargısında, bu tabiat güzelliklerinin hangi amaçla var olduğu hiç gözetilmez: bizde bir haz uyandırmak için mi, yoksa bizimle hiçbir ilişkileri olmaksızın amaçlar olarak mı. Ama teleolojik bir yargıda bu ilişkiye de dikkat ederiz; o zaman tabiatın bunca güzel şekil sergileyerek kültürümüze katkıda bulunmak istemesini onun bir teveccühü olarak görebiliriz.

AA05.380

urtheilen: so würde ich fragen, ob nicht die Träume (ohne die niemals der Schlaf ist, ob man sich gleich nur selten derselben erinnert) eine zweckmäßige Anordnung der Natur sein mögen, indem sie nämlich bei dem Abspannen aller körperlichen bewegenden Kräfte dazu dienen, vermittelst der Einbildungskraft und der großen Geschäftigkeit derselben (die in diesem Zustande mehrentheils bis zum Affecte steigt) die Lebensorganen innigst zu bewegen; so wie sie auch bei überfülltem Magen, wo diese Bewegung um desto nöthiger ist, im Nachtschlafe gemeiniglich mit desto mehr Lebhaftigkeit spielt; daß folglich ohne diese innerlich bewegende Kraft und ermüdende Unruhe, worüber wir die Träume anklagen (die doch in der That vielleicht Heilmittel sind), der Schlaf selbst im gesunden Zustande wohl gar ein völliges Erlöschen des Lebens sein würde. Auch Schönheit der Natur, d. i. ihre Zusammenstimmung mit dem freien Spiele unserer Erkenntnißvermögen in der Auffassung und Beurtheilung ihrer Erscheinung, kann auf die Art als objective Zweckmäßigkeit der Natur in ihrem Ganzen, als System, worin der Mensch ein Glied ist, betrachtet werden: wenn einmal die teleologische Beurtheilung derselben durch die Naturzwecke, welche uns die organisirten Wesen an die Hand geben, zu der Idee eines großen Systems der Zwecke der Natur uns berechtigt hat. Wir können es als eine Gunst * ), die die Natur für uns gehabt hat, betrachten, daß sie über das Nützliche noch Schönheit und Reize so reichlich austheilte, und sie deshalb lieben, so wie ihrer Unermeßlichkeit wegen mit Achtung betrachten und uns selbst in dieser Betrachtung veredelt fühlen: gerade als ob die Natur ganz eigentlich in dieser Absicht ihre herrliche Bühne aufgeschlagen und ausgeschmückt habe. Wir wollen in diesem § nichts anders sagen, als daß, wenn wir einmal an der Natur ein Vermögen entdeckt haben, Producte hervorzubringen, die nur nach dem Begriffe der Endursachen von uns gedacht werden können, wir weiter gehen und auch die, welche (oder ihr, obgleich zweckmäßiges, *)In dem ästhetischen Theile wurde gesagt: wir sähen die schöne Natur mit Gunst an, indem wir an ihrer Form ein ganz freies (uninteressirtes) Wohlgefallen haben. Denn in diesem bloßen Geschmacksurtheile wird gar nicht darauf Rücksicht genommen, zu welchem Zwecke diese Naturschönheiten existiren: ob um uns eine Lust zu erwecken, oder ohne alle Beziehung auf uns als Zwecke. In einem teleologischen Urtheile aber geben wir auch auf diese Beziehung Acht; und da können wir es als Gunst der Natur ansehen, daß sie uns durch Aufstellung so vieler schönen Gestalten zur Cultur hat beförderlich sein wollen.

AA05.381Bu paragrafta şundan başka bir şey söylemek istemiyoruz: Tabiatta, yalnızca gaye sebepleri kavramına göre düşünebileceğimiz ürünler meydana getirme yetisini bir kez keşfettikten sonra daha ileri gidebiliriz; imkânları için kör etkiyen sebeplerin mekanizmasının ötesinde başka bir ilke aramayı tam da zorunlu kılmayan ürünleri (ya da onların, amaca uygun da olsa, ilişkilerini) de yine de bir amaçlar sistemine ait olarak değerlendirebiliriz. Çünkü ilk idea, temeli bakımından bizi zaten duyular dünyasının ötesine götürür; o zaman da duyular üstü ilkenin birliği yalnızca tabiat varlıklarının belli türleri için değil, sistem olarak tabiat bütünü için de aynı şekilde geçerli sayılmalıdır.

§ 68. Tabiat İlminin İç İlkesi Olarak Teleoloji İlkesi Üzerine

Bir ilmin ilkeleri ya ona içtendir ve yerli ilkeler (principia domestica) diye adlandırılır; ya da ancak onun dışında yer bulabilecek kavramlara dayanır ve yabancı ilkelerdir (peregrina). Bu ikincileri içeren ilimler öğretilerinin temeline ödünç önermeler (lemmata) koyar; yani başka bir ilimden bir kavram ve onunla birlikte bir düzenleme temeli ödünç alırlar.

Her ilim kendi başına bir sistemdir. Onda ilkelere göre inşa etmek, yani teknik olarak ilerlemek yetmez; onu kendi başına duran bir yapı olarak mimari bir tarzda da ele almak, ona başka bir yapının eki ve parçası olarak değil, kendi başına bir bütün olarak davranmak gerekir; sonradan birinden öbürüne ya da karşılıklı bir geçiş kurulabilse de.

Demek ki tabiattaki amaca uygunluğu kendimize açıklamak için tabiat ilmine ve onun bağlamına Tanrı kavramını sokar, sonra da bir Tanrı'nın var olduğunu ispatlamak için yine bu amaca uygunluğu kullanırsak, bu iki ilmin hiçbirinde iç sağlamlık kalmaz; aldatıcı bir kısırdöngü (Diallele), sınırlarını birbirine karıştırdıkları için her birini belirsizliğe sürükler.

AA05.381

Verhältniß) es eben nicht nothwendig machen, über den Mechanism der blind wirkenden Ursachen hinaus ein ander Princip für ihre Möglichkeit aufzusuchen, dennoch als zu einem System der Zwecke gehörig beurtheilen dürfen: weil uns die erstere Idee schon, was ihren Grund betrifft, über die Sinnenwelt hinausführt; da denn die Einheit des übersinnlichen Princips nicht bloß für gewisse Species der Naturwesen, sondern für das Naturganze als System auf dieselbe Art als gültig betrachtet werden muß. § 68. Von dem Princip der Teleologie als innerem Princip der Naturwissenschaft. Die Principien einer Wissenschaft sind derselben entweder innerlich und werden einheimisch genannt ( principia domestica ); oder sie sind auf Begriffe, die nur außer ihr Platz finden können, gegründet und sind auswärtige Principien ( peregrina ). Wissenschaften, welche die letzteren enthalten, legen ihren Lehren Lehnsätze ( lemmata ) zum Grunde; d. i. sie borgen irgend einen Begriff und mit ihm einen Grund der Anordnung von einer anderen Wissenschaft. Eine jede Wissenschaft ist für sich ein System; und es ist nicht genug, in ihr nach Principien zu bauen und also technisch zu verfahren, sondern man muß mit ihr, als einem für sich bestehenden Gebäude, auch architektonisch zu Werke gehen und sie nicht wie einen Anbau und als einen Theil eines andern Gebäudes, sondern als ein Ganzes für sich behandeln, ob man gleich nachher einen Übergang aus diesem in jenes oder wechselseitig errichten kann. Wenn man also für die Naturwissenschaft und in ihren Context den Begriff von Gott hereinbringt, um sich die Zweckmäßigkeit in der Natur erklärlich zu machen, und hernach diese Zweckmäßigkeit wiederum braucht, um zu beweisen, daß ein Gott sei: so ist in keiner von beiden Wissenschaften innerer Bestand; und ein täuschendes Diallele bringt jede in Unsicherheit, dadurch daß sie ihre Gränzen in einander laufen lassen. Der Ausdruck eines Zwecks der Natur beugt dieser Verwirrung schon genugsam vor, um Naturwissenschaft und die Veranlassung, die sie zur teleologischen Beurtheilung ihrer Gegenstände giebt, nicht mit der Gottesbetrachtung und also einer theologischen Ableitung zu vermengen; und man muß es nicht als unbedeutend Ansehen, ob man jenen Ausdruck

AA05.382"Tabiatın bir amacı" ifadesi, tabiat ilmini ve onun nesnelerini teleolojik olarak değerlendirmeye verdiği vesileyi Tanrı'yı seyirle, dolayısıyla teolojik bir türetmeyle karıştırmamak için bu karışıklığı zaten yeterince önler. Bu ifadeyi tabiatın düzenindeki ilahî bir amaç ifadesiyle karıştırmayı ya da, sonunda tabiattaki o amaca uygun biçimleri bilge bir dünya yaratıcısından türetmeye varmak gerektiği için, ikincisini daha uygun ve dindar bir ruha daha yaraşır diye sunmayı önemsiz saymamalıyız. Tersine, tam bildiğimiz kadarını söyleyen ifadeyle, yani "tabiatın bir amacı" ifadesiyle dikkatle ve alçakgönüllülükle yetinmeliyiz. Çünkü daha tabiatın kendisinin sebebini sormadan, tabiatta ve onun meydana getirme sürecinde, onda bilinen deneyim yasalarına göre meydana gelen böyle ürünler buluruz. Tabiat ilmi nesnelerini bu yasalara göre değerlendirmeli, dolayısıyla onların amaçlar kuralına göre nedenselliğini de tabiatın kendisinde aramalıdır. Bu yüzden tabiat ilmi, kavramına hiçbir deneyimin uygun düşemeyeceği ve ancak tabiat ilmi tamamlandıktan sonra el atmaya yetkili olduğumuz şeyi yerli bir ilke olarak kendi içine çekmek için sınırını aşmamalıdır.

A priori ispatlanabilen, dolayısıyla imkânları bakımından deneyimin hiçbir katkısı olmadan genel ilkelerden kavranabilen tabiat nitelikleri, teknik bir amaca uygunluk taşısalar da, kesinlikle zorunlu oldukları için, fiziğe ait olan ve fiziğin sorularını çözme yöntemi olan tabiat teleolojisine hiç sayılamazlar. Aritmetik ve geometrik analojiler, aynı şekilde genel mekanik yasalar, görünüşte birbirinden tamamen bağımsız çeşitli kuralların onlarda tek bir ilkede birleşmesi bize ne kadar yadırgatıcı ve hayranlık verici gelirse gelsin, bu yüzden fizikte teleolojik açıklama temelleri olma iddiası taşımazlar. Genel olarak tabiat şeylerinin amaca uygunluğuna dair genel teoride hesaba katılmayı hak etseler de, bu teori başka bir yere, yani metafiziğe ait olur ve tabiat ilminin bir iç ilkesini oluşturmaz. Organize varlıklardaki tabiat amaçlarının empirik yasalarında ise teleolojik değerlendirme tarzını, tabiat öğretisinin kendine özgü bir nesne sınıfı bakımından ilkesi olarak kullanmak yalnızca caiz değil, kaçınılmazdır da.

Fizik sınırları içinde tam olarak kalmak için, tabiat amaçlarının kasıtlı mı kasıtsız mı olduğu sorusunu tamamen bir yana bırakır; çünkü bu, yabancı bir işe (yani metafiziğin işine) karışmak olurdu.

AA05.382

mit dem eines göttlichen Zwecks in der Anordnung der Natur verwechsele, oder wohl gar den letztern für schicklicher und einer frommen Seele angemessener ausgebe, weil es doch am Ende dahin kommen müsse, jene zweckmäßige Formen in der Natur von einem weisen Welturheber abzuleiten; sondern sich sorgfältig und bescheiden auf den Ausdruck, der gerade nur so viel sagt, als wir wissen, nämlich eines Zwecks der Natur, einschränken. Denn ehe wir noch nach der Ursache der Natur selbst fragen, finden wir in der Natur und dem Laufe ihrer Erzeugung dergleichen Producte, die nach bekannten Erfahrungsgesetzen in ihr erzeugt werden, nach welchen die Naturwissenschaft ihre Gegenstände beurtheilen, mithin auch deren Causalität nach der Regel der Zwecke in ihr selbst suchen muß. Daher muß sie ihre Gränze nicht überspringen, um das, dessen Begriffe gar keine Erfahrung angemessen sein kann, und woran man sich allererst nach Vollendung der Naturwissenschaft zu wagen befugt ist, in sie selbst als einheimisches Princip hinein zu ziehen. Naturbeschaffenheiten, die sich a priori demonstriren und also ihrer Möglichkeit nach aus allgemeinen Principien ohne allen Beitritt der Erfahrung einsehen lassen, können, ob sie gleich eine technische Zweckmäßigkeit bei sich führen, dennoch, weil sie schlechterdings nothwendig sind, gar nicht zur Teleologie der Natur, als einer in die Physik gehörigen Methode die Fragen derselben aufzulösen, gezählt werden. Arithmetische, geometrische Analogieen, imgleichen allgemeine mechanische Gesetze, so sehr uns auch die Vereinigung verschiedener dem Anschein nach von einander ganz unabhängiger Regeln in einem Princip an ihnen befremdend und bewundernswürdig vorkommen mag, enthalten deswegen keinen Anspruch darauf, teleologische Erklärungsgründe in der Physik zu sein; und wenn sie gleich in der allgemeinen Theorie der Zweckmäßigkeit der Dinge der Natur überhaupt mit in Betrachtung gezogen zu werden verdienen, so würde diese doch anderwärts hin, nämlich in die Metaphysik, gehören und kein inneres Princip der Naturwissenschaft ausmachen: wie es wohl mit den empirischen Gesetzen der Naturzwecke an organisirten Wesen nicht allein erlaubt, sondern auch unvermeidlich ist, die teleologische Beurtheilungsart zum Princip der Naturlehre in Ansehung einer eigenen Classe ihrer Gegenstände zu gebrauchen. Damit nun Physik sich genau in ihren Gränzen halte, so abstrahirt sie von der Frage, ob die Naturzwecke es absichtlich oder unabsichtlich sind, gänzlich; denn das würde Einmengung in ein fremdes Geschäft

AA05.383Fizik için şu kadarı yeter: Bunlar, ancak ilke olarak amaçlar ideası altında düşünebildiğimiz tabiat yasalarına göre açıklanabilen ve iç biçimleri bakımından yalnızca bu yolla, hem de yalnızca içten bilinebilen nesnelerdir. Demek ki fiziğe hiç ait olmayan bir şeyi, yani doğaüstü bir sebebi bilgi temellerimizin arasına karıştırmak istiyormuşuz gibi en küçük bir iddia şüphesi bile uyandırmamak için, teleolojide tabiattan, sanki ondaki amaca uygunluk kasıtlıymış gibi söz ederiz; ama aynı zamanda bu kasdı tabiata, yani maddeye yükleyerek. Bununla (bu konuda bir yanlış anlama olamaz, çünkü kimse cansız bir maddeye kelimenin asıl anlamında kasıt yüklemez) şunu göstermek isteriz: Bu kelime burada belirleyici değil, yalnızca refleksif yargı gücünün bir ilkesini ifade eder; dolayısıyla nedenselliğin özel bir temelini getirmez, aklın kullanımına yalnızca mekanik yasalara göre olandan başka bir araştırma tarzı ekler ve böylece mekanik yasaların tabiatın bütün tikel yasalarını empirik olarak araştırmada bile yetersiz kalışını tamamlar. Bu yüzden teleolojide, fiziğe dahil edildiği ölçüde, tabiatın bilgeliğinden, tutumluluğundan, öngörüsünden, iyilikseverliğinden söz etmek pek yerindedir. Bununla ondan akıllı bir varlık yapmayız (bu saçma olurdu); ama onun üzerine başka, akıllı bir varlığı usta olarak koymaya da cüret etmeyiz (bu haddini bilmezlik*) olurdu). Bununla yalnızca, tabiatın belli ürünlerinin hangi kurala göre araştırılması gerektiğini göz önünde tutmak için, tabiatın aklın teknik kullanımındaki nedenselliğimizle bir analojiye göre düşünülen bir nedensellik türü belirtilmek istenir.

*) Almancadaki vermessen ("ölçüsünü aşmış, haddini bilmez") iyi, anlamlı bir kelimedir. Kişinin güçlerinin (anlama yetisinin) boyunu ölçmeyi unuttuğu bir yargı bazen çok alçakgönüllü görünebilir, ama yine de büyük iddialarda bulunur ve pek haddini bilmezcedir. İlahî bilgeliği yücelttiğini öne sürüp yaratma ve koruma eserlerine, aslında akıl yürütenin kendi bilgeliğine şeref kazandırması gereken maksatlar yükleyen yargıların çoğu bu türdendir.

AA05.383

(nämlich das der Metaphysik) sein. Genug, es sind nach Naturgesetzen, die wir uns nur unter der Idee der Zwecke als Princip denken können, einzig und allein erklärbare und bloß auf diese Weise ihrer innern Form nach, sogar auch nur innerlich erkennbare Gegenstände. Um sich also auch nicht der mindesten Anmaßung, als wollte man etwas, was gar nicht in die Physik gehört, nämlich eine übernatürliche Ursache, unter unsere Erkenntnißgründe mischen, verdächtig zu machen: spricht man in der Teleologie zwar von der Natur, als ob die Zweckmäßigkeit in ihr absichtlich sei, aber doch zugleich so, daß man der Natur, d. i. der Materie, diese Absicht beilegt; wodurch man (weil hierüber kein Mißverstand Statt finden kann, indem von selbst schon keiner einem leblosen Stoffe Absicht in eigentlicher Bedeutung des Worts beilegen wird) anzeigen will, daß dieses Wort hier nur ein Princip der reflectirenden, nicht der bestimmenden Urtheilskraft bedeute und also keinen besondern Grund der Causalität einführen solle, sondern auch nur zum Gebrauche der Vernunft eine andere Art der Nachforschung, als die nach mechanischen Gesetzen ist, hinzufüge, um die Unzulänglichkeit der letzteren selbst zur empirischen Aufsuchung aller besondern Gesetze der Natur zu ergänzen. Daher spricht man in der Teleologie, so fern sie zur Physik gezogen wird, ganz recht von der Weisheit, der Sparsamkeit, der Vorsorge, der Wohlthätigkeit der Natur, ohne dadurch aus ihr ein verständiges Wesen zu machen (weil das ungereimt wäre); aber auch ohne sich zu erkühnen, ein anderes, verständiges Wesen über sie als Werkmeister setzen zu wollen, weil dieses vermessen * ) sein würde: sondern es soll dadurch nur eine Art der Causalität der Natur nach einer Analogie mit der unsrigen im technischen Gebrauche der Vernunft bezeichnet werden, um die Regel, wornach gewissen Producten der Natur nachgeforscht werden muß, vor Augen zu haben. Warum aber macht doch die Teleologie gewöhnlich keinen eigenen Theil der theoretischen Naturwissenschaft aus, sondern wird zur Theologie als Propädeutik oder Übergang gezogen? Dieses geschieht, um das *)Das deutsche Wort vermessen ist ein gutes, bedeutungsvolles Wort. Ein Urtheil, bei welchem man das Längenmaß seiner Kräfte (des Verstandes) zu überschlagen vergißt, kann bisweilen sehr demüthig klingen und macht doch große Ansprüche und ist doch sehr vermessen. Von der Art sind die meisten, wodurch man die göttliche Weisheit zu erheben vorgiebt, indem man ihr in den Werken der Schöpfung und der Erhaltung Absichten unterlegt, die eigentlich der eigenen Weisheit des Vernünftlers Ehre machen sollen.

AA05.384Ama teleoloji neden genellikle teorik tabiat ilminin ayrı bir kısmını oluşturmaz da propedötik ya da geçiş olarak teolojiye dahil edilir? Bu, tabiatın mekanizmasına göre incelenmesini, gözlemimize ya da deneylere öyle tabi kılabildiğimiz şeye sıkı sıkıya bağlı tutmak için olur ki onu tabiat gibi, hiç değilse yasaların benzerliği bakımından, kendimiz meydana getirebilelim; çünkü ancak kavramlara göre kendimiz yapabildiğimizi ve ortaya koyabildiğimizi tam olarak kavrarız. Ama tabiatın iç amacı olarak organizasyon, sanat yoluyla benzer bir sunumun bütün imkânını sonsuzca aşar. Amaca uygun sayılan dış tabiat düzenlemelerine (örneğin rüzgârlara, yağmura vb.) gelince, fizik onların mekanizmasını pekâlâ inceler; ama amaçlarla ilişkilerini, bu ilişki sebebe zorunlu olarak ait bir şart olacaksa, hiç sunamaz; çünkü bağlantının bu zorunluluğu tamamen kavramlarımızın birleşmesini ilgilendirir, şeylerin yapısını değil.

AA05.384

Studium der Natur nach ihrem Mechanism an demjenigen fest zu halten, was wir unserer Beobachtung oder den Experimenten so unterwerfen können, daß wir es gleich der Natur wenigstens der Ähnlichkeit der Gesetze nach selbst hervorbringen könnten; denn nur soviel sieht man vollständig ein, als man nach Begriffen selbst machen und zu Stande bringen kann. Organisation aber als innerer Zweck der Natur übersteigt unendlich alles Vermögen einer ähnlichen Darstellung durch Kunst: und was äußere für zweckmäßig gehaltene Natureinrichtungen betrifft (z. B. Winde, Regen u. d. gl.), so betrachtet die Physik wohl den Mechanism derselben; aber ihre Beziehung auf Zwecke, so fern diese eine zur Ursache nothwendig gehörige Bedingung sein soll, kann sie gar nicht darstellen, weil diese Nothwendigkeit der Verknüpfung gänzlich die Verbindung unserer Begriffe und nicht die Beschaffenheit der Dinge angeht.

AA05.385§ 69. Yargı Gücünün Bir Antinomisi Nedir?
İkinci Bölüm: Teleolojik Yargı Gücünün Diyalektiği

Belirleyici yargı gücünün, kendi başına nesnelerin kavramlarını temellendiren ilkeleri yoktur. O bir otonomi değildir; çünkü yalnızca ilke olarak verilmiş yasaların ya da kavramların altına koyar. Tam da bu yüzden kendi antinomisi tehlikesine ve ilkelerinin bir çatışmasına da maruz değildir. Nitekim şartları kategorilerin altına koymayı içeren transandantal yargı gücü kendi başına yasa koyucu (nomotetik) değildi; yalnızca, anlama yetisinin yasası olarak verilmiş bir kavrama realitenin (uygulamanın) verilebileceği hissî görü şartlarını adlandırıyordu. Bu konuda kendi kendisiyle asla (hiç değilse ilkeler bakımından) anlaşmazlığa düşemezdi.

Ama refleksif yargı gücü henüz verilmemiş bir yasanın altına koymak durumundadır; bu yasa da aslında yalnızca, bizim için nesnel olarak hiçbir yasanın ya da karşılaşılan durumlar için ilke olmaya yetecek bir nesne kavramının bulunmadığı nesneler üzerine bir refleksiyon ilkesidir. Bilgi yetilerinin hiçbir kullanımına ilkesiz izin verilemeyeceği için, refleksif yargı gücü böyle durumlarda kendi kendisine ilke olmak zorunda kalacaktır. Bu ilke nesnel olmadığı ve maksat için yeterli hiçbir nesne bilgisi temelini altına koyamadığı için, salt öznel bir ilke olarak bilgi yetilerinin amaca uygun kullanımına, yani bir tür nesne üzerine refleksiyon yapmaya hizmet edecektir.

AA05.385

Zweite Abtheilung. Dialektik der teleologischen Urtheilskraft. § 69. Was eine Antinomie der Urtheilskraft sei. Die bestimmende Urtheilskraft hat für sich keine Principien, welche Begriffe von Objecten gründen. Sie ist keine Autonomie; denn sie subsumirt nur unter gegebenen Gesetzen, oder Begriffen, als Principien. Eben darum ist sie auch keiner Gefahr ihrer eigenen Antinomie und keinem Widerstreit ihrer Principien ausgesetzt. So war die transscendentale Urtheilskraft, welche die Bedingungen unter Kategorieen zu subsumiren enthielt, für sich nicht nomothetisch; sondern nannte nur die Bedingungen der sinnlichen Anschauung, unter welchen einem gegebenen Begriffe, als Gesetze des Verstandes, Realität (Anwendung) gegeben werden kann: worüber sie niemals mit sich selbst in Uneinigkeit (wenigstens den Principien nach) gerathen konnte. Allein die reflectirende Urtheilskraft soll unter einem Gesetze subsumiren, welches noch nicht gegeben und also in der That nur ein Princip der Reflexion über Gegenstände ist, für die es uns objectiv gänzlich an einem Gesetze mangelt, oder an einem Begriffe vom Object, der zum Princip für vorkommende Fälle hinreichend wäre. Da nun kein Gebrauch der Erkenntnißvermögen ohne Principien verstattet werden darf, so wird die reflectirende Urtheilskraft in solchen Fällen ihr selbst zum Princip dienen müssen: welches, weil es nicht objectiv ist und keinen für die Absicht hinreichenden Erkenntnißgrund des Objects unterlegen kann, als bloß subjectives Princip zum zweckmäßigen Gebrauche der Erkenntnißvermögen, nämlich über eine Art Gegenstände zu reflectiren, dienen soll. Also hat in Beziehung auf solche Fälle die reflectirende Urtheilskraft ihre Maximen und zwar nothwendige zum Behuf der Erkenntniß der Naturgesetze

AA05.386Demek ki bu tür durumlarla ilişkili olarak refleksif yargı gücünün maksimleri vardır, hem de deneyimde tabiat yasalarını bilmek için zorunlu maksimleri: Onlar aracılığıyla kavramlara ulaşmak için, bu kavramlar akıl kavramları bile olsa; yeter ki yargı gücü tabiatı empirik yasalarına göre yalnızca tanımak için onlara kesinlikle ihtiyaç duysun. Refleksif yargı gücünün bu zorunlu maksimleri arasında bir çatışma, dolayısıyla bir antinomi olabilir; buna da bir diyalektik dayanır. Birbiriyle çatışan iki maksimin her biri temelini bilgi yetilerinin tabiatında buluyorsa, bu diyalektiğe doğal diyalektik denebilir: Bu, aldatmasın diye eleştiride açığa çıkarılıp çözülmesi gereken kaçınılmaz bir yanılsamadır.

§ 70. Bu Antinominin Sergilenmesi

Akıl, dış duyuların nesnelerinin toplamı olarak tabiatla uğraştığı ölçüde, kısmen anlama yetisinin kendisinin a priori tabiata buyurduğu, kısmen de deneyimde karşılaşılan empirik belirlemelerle göz alabildiğine genişletebildiği yasalara dayanabilir. Birinci türden yasaları, yani genel olarak maddî tabiatın genel yasalarını uygulamak için yargı gücünün özel bir refleksiyon ilkesine ihtiyacı yoktur; çünkü orada belirleyicidir, ona anlama yetisi tarafından nesnel bir ilke verilmiştir. Ama bize ancak deneyimle bildirilebilen tikel yasalara gelince, bunlar arasında öyle büyük bir çeşitlilik ve ayrı türlülük olabilir ki yargı gücü, tabiatın görünüşlerinde yalnızca bir yasa aramak ve onu kollamak için bile kendi kendisine ilke olmak zorundadır. Çünkü tabiatın baştan sona bir yasaya uygunluğuna, yani empirik yasalara göre birliğine dayanan tutarlı bir deneyim bilgisini umabilmek için bile böyle bir kılavuza ihtiyaç duyar. Tikel yasaların bu rastlantısal birliğinde, yargı gücünün refleksiyonunda iki maksimden yola çıkması olabilir: Birini ona salt anlama yetisi a priori sunar; öbürüne ise, bedensel tabiatı ve yasalarını özel bir ilkeye göre değerlendirmek için aklı oyuna sokan tikel deneyimler vesile olur.

AA05.386

in der Erfahrung, um vermittelst derselben zu Begriffen zu gelangen, sollten diese auch Vernunftbegriffe sein; wenn sie solcher durchaus Bedarf, um die Natur nach ihren empirischen Gesetzen bloß kennen zu lernen. - Zwischen diesen nothwendigen Maximen der reflectirenden Urtheilskraft kann nun ein Widerstreit, mithin eine Antinomie Statt finden, worauf sich eine Dialektik gründet, die, wenn jede von zwei einander widerstreitenden Maximen in der Natur der Erkenntnißvermögen ihren Grund hat, eine natürliche Dialektik genannt werden kann und ein unvermeidlicher Schein, den man in der Kritik entblößen und auflösen muß, damit er nicht betrüge. § 70. Vorstellung dieser Antinomie. So fern die Vernunft es mit der Natur als Inbegriff der Gegenstände äußerer Sinne zu thun hat, kann sie sich auf Gesetze gründen, die der Verstand theils selbst a priori der Natur vorschreibt, theils durch die in der Erfahrung vorkommenden empirischen Bestimmungen ins Unabsehliche erweitern kann. Zur Anwendung der erstern Art von Gesetzen, nämlich der allgemeinen der materiellen Natur überhaupt, braucht die Urtheilskraft kein besonderes Princip der Reflexion; denn da ist sie bestimmend, weil ihr ein objectives Princip durch den Verstand gegeben ist. Aber was die besondern Gesetze betrifft, die uns nur durch Erfahrung kund werden können, so kann unter ihnen eine so große Mannigfaltigkeit und Ungleichartigkeit sein, daß die Urtheilskraft sich selbst zum Princip dienen muß, um auch nur in den Erscheinungen der Natur nach einem Gesetze zu forschen und es auszuspähen, indem sie ein solches zum Leitfaden bedarf, wenn sie ein zusammenhängendes Erfahrungserkenntniß nach einer durchgängigen Gesetzmäßigkeit der Natur, die Einheit derselben nach empirischen Gesetzen, auch nur hoffen soll. Bei dieser zufälligen Einheit der besonderen Gesetze kann es sich nun zutragen: daß die Urtheilskraft in ihrer Reflexion von zwei Maximen ausgeht, deren eine ihr der bloße Verstand a priori an die Hand giebt; die andere aber durch besondere Erfahrungen veranlaßt wird, welche die Vernunft ins Spiel bringen, um nach einem besondern Princip die Beurtheilung der körperlichen Natur und ihrer Gesetze anzustellen. Da trifft es sich dann, daß diese zweierlei Maximen nicht wohl neben einander bestehen zu

AA05.387O zaman bu iki tür maksim yan yana pek var olamayacakmış gibi görünebilir; böylece yargı gücünü refleksiyon ilkesinde şaşırtan bir diyalektik ortaya çıkar.

Yargı gücünün birinci maksimi şu tezdir: Maddî şeylerin ve biçimlerinin bütün meydana gelişi salt mekanik yasalara göre mümkün olarak değerlendirilmelidir.

İkinci maksim şu antitezdir: Maddî tabiatın bazı ürünleri salt mekanik yasalara göre mümkün olarak değerlendirilemez (onların değerlendirilmesi bambaşka bir nedensellik yasasını, yani gaye sebepleri yasasını gerektirir).

Araştırma için konmuş bu düzenleyici temel ilkeler şimdi nesnelerin kendilerinin imkânına ilişkin kurucu ilkelere dönüştürülseydi, şöyle olurlardı:

Tez: Maddî şeylerin bütün meydana gelişi salt mekanik yasalara göre mümkündür.

Antitez: Onların bazılarının meydana gelişi salt mekanik yasalara göre mümkün değildir.

Bu ikinci nitelikte, yani belirleyici yargı gücü için nesnel ilkeler olarak birbirleriyle çelişirlerdi; dolayısıyla iki önermeden biri zorunlu olarak yanlış olurdu. Ama o zaman bu gerçi bir antinomi olurdu, ama yargı gücünün antinomisi değil, aklın yasamasında bir çatışma. Akıl ise bu temel ilkelerin ne birini ne öbürünü ispatlayabilir; çünkü şeylerin salt empirik tabiat yasalarına göre imkânına dair a priori belirleyici bir ilkemiz olamaz.

Buna karşılık ilk ortaya konan, refleksif bir yargı gücünün maksimine gelince, bu maksim gerçekte hiçbir çelişki içermez. Çünkü maddî tabiattaki bütün olayları, dolayısıyla onun ürünleri olarak bütün biçimleri de imkânları bakımından salt mekanik yasalara göre değerlendirmeliyim dediğimde, bununla onların yalnızca buna göre (başka her nedensellik türünü dışlayarak) mümkün olduklarını söylemiyorum. Bu yalnızca şunu bildirmek ister: Onlar üzerine her zaman tabiatın salt mekanizması ilkesine göre refleksiyon yapmalı, dolayısıyla bu mekanizmayı elimden geldiğince araştırmalıyım; çünkü onu araştırmanın temeline koymadan hiçbir gerçek tabiat bilgisi olamaz.

AA05.387

können den Anschein haben, mithin sich eine Dialektik hervorthut, welche die Urtheilskraft in dem Princip ihrer Reflexion irre macht. Die erste Maxime derselben ist der Satz: alle Erzeugung materieller Dinge und ihrer Formen muß als nach bloß mechanischen Gesetzen möglich beurtheilt werden. Die zweite Maxime ist der Gegensatz: einige Producte der materiellen Natur können nicht als nach bloß mechanischen Gesetzen möglich beurtheilt werden (ihre Beurtheilung erfordert ein ganz anderes Gesetz der Causalität, nämlich das der Endursachen). Wenn man diese regulativen Grundsätze für die Nachforschung nun in constitutive der Möglichkeit der Objecte selbst verwandelte, so würden sie so lauten: Satz: Alle Erzeugung materieller Dinge ist nach bloß mechanischen Gesetzen möglich. Gegensatz: Einige Erzeugung derselben ist nach bloß mechanischen Gesetzen nicht möglich. In dieser letzteren Qualität, als objective Principien für die bestimmende Urtheilskraft, würden sie einander widersprechen, mithin einer von beiden Sätzen nothwendig falsch sein; aber das wäre alsdann zwar eine Antinomie, doch nicht der Urtheilskraft, sondern ein Widerstreit in der Gesetzgebung der Vernunft. Die Vernunft kann aber weder den einen noch den andern dieser Grundsätze beweisen: weil wir von Möglichkeit der Dinge nach bloß empirischen Gesetzen der Natur kein bestimmendes Princip a priori haben können. Was dagegen die zuerst vorgetragene Maxime einer reflectirenden Urtheilskraft betrifft, so enthält sie in der That gar keinen Widerspruch. Denn wenn ich sage: ich muß alle Ereignisse in der materiellen Natur, mithin auch alle Formen als Producte derselben ihrer Möglichkeit nach nach bloß mechanischen Gesetzen beurtheilen, so sage ich damit nicht: sie sind darnach allein (ausschließungsweise von jeder andern Art Causalität) möglich; sondern das will nur anzeigen: ich soll jederzeit über dieselben nach dem Princip des bloßen Mechanisms der Natur reflectiren und mithin diesem, soweit ich kann, nachforschen, weil, ohne ihn zum Grunde der Nachforschung zu legen, es gar keine eigentliche Naturerkenntniß geben kann. Dieses hindert nun die zweite Maxime bei gelegentlicher Veranlassung nicht, nämlich bei einigen Naturformen (und auf deren Veranlassung sogar der ganzen Natur), nach einem Princip zu

AA05.388Bu da ikinci maksimin, vesile düştükçe, yani bazı tabiat biçimlerinde (ve onların vesilesiyle hatta bütün tabiatta), tabiatın mekanizmasına göre açıklamadan bambaşka bir ilkenin, yani gaye sebepleri ilkesinin izini sürmesine ve onlar üzerine bu ilkeye göre refleksiyon yapmasına engel olmaz. Çünkü birinci maksime göre refleksiyon bununla kaldırılmaz; tersine, onu elden geldiğince sürdürmek buyrulur. Bununla o biçimlerin tabiatın mekanizmasına göre mümkün olmadığı da söylenmez. Yalnızca şu ileri sürülür: İnsan aklı bu maksimi izleyerek ve bu tarzda, bir tabiat amacının özgül yanını oluşturan şeyin en küçük temelini asla bulamayacak, ama tabiat yasalarına dair başka bilgiler pekâlâ bulabilecektir. Bu arada, tabiatın bizce bilinmeyen iç temelinde fiziko-mekanik bağlantıyla amaç bağlantısının aynı şeylerde tek bir ilkede bir arada bulunup bulunmadığı belirsiz bırakılır. Yalnızca aklımız onları böyle bir ilkede birleştiremez; bu yüzden yargı gücü, (kendinde şeylerin imkânının nesnel bir ilkesine göre) belirleyici değil, (öznel bir temelden) refleksif yargı gücü olarak, tabiattaki belli biçimler için imkânlarının temeli olarak tabiat mekanizması ilkesinden başka bir ilke düşünmek zorunda kalır.

§ 71. Yukarıdaki Antinominin Çözümüne Hazırlık

Organize tabiat ürünlerinin salt tabiat mekanizmasıyla meydana gelmesinin imkânsızlığını hiç ispatlayamayız. Çünkü bizim için rastlantısal olan tikel tabiat yasalarının sonsuz çeşitliliğini, yalnızca empirik olarak bilindikleri için, ilk iç temelleri bakımından kavrayamayız; böylece bir tabiatın imkânının iç ve baştan sona yeterli ilkesine (ki duyular üstü olandadır) asla ulaşamayız.

AA05.388

spüren und über sie zu reflectiren, welches von der Erklärung nach dem Mechanism der Natur ganz verschieden ist, nämlich dem Princip der Endursachen. Denn die Reflexion nach der ersten Maxime wird dadurch nicht aufgehoben, vielmehr wird es geboten, sie, so weit man kann, zu verfolgen; auch wird dadurch nicht gesagt, daß nach dem Mechanism der Natur jene Formen nicht möglich wären. Nur wird behauptet, daß die menschliche Vernunft in Befolgung derselben und auf diese Art niemals von dem, was das specifische eines Naturzwecks ausmacht, den mindesten Grund, wohl aber andere Erkenntnisse von Naturgesetzen wird auffinden können; wobei es als unausgemacht dahin gestellt wird, ob nicht in dem uns unbekannten inneren Grunde der Natur selbst die physisch=mechanische und die Zweckverbindung an denselben Dingen in einem Princip zusammen hängen mögen: nur daß unsere Vernunft sie in einem solchen nicht zu vereinigen im Stande ist, und die Urtheilskraft also als (aus einem subjectiven Grunde) reflectirende, nicht als (einem objectiven Princip der Möglichkeit der Dinge an sich zufolge) bestimmende Urtheilskraft genöthigt ist, für gewisse Formen in der Natur ein anderes Princip, als das des Naturmechanisms zum Grunde ihrer Möglichkeit zu denken. § 71. Vorbereitung zur Auflösung obiger Antinomie. Wir können die Unmöglichkeit der Erzeugung der organisirten Naturproducte durch den bloßen Mechanism der Natur keinesweges beweisen, weil wir die unendliche Mannigfaltigkeit der besondern Naturgesetze, die für uns zufällig sind, da sie nur empirisch erkannt werden, ihrem ersten innern Grunde nach nicht einsehen und so das innere, durchgängig zureichende Princip der Möglichkeit einer Natur (welches im Übersinnlichen liegt) schlechterdings nicht erreichen können. Ob also das productive Vermögen der Natur auch für dasjenige, was wir als nach der Idee von Zwecken geformt oder verbunden beurtheilen, nicht eben so gut als für das, wozu wir bloß ein Maschinenwesen der Natur zu bedürfen glauben, zulange; und ob in der That für Dinge als eigentliche Naturzwecke (wie wir sie nothwendig beurtheilen müssen) eine ganz andere Art von ursprünglicher Causalität, die gar nicht in der materiellen Natur oder ihrem intelligibelen Substrat enthalten sein kann, nämlich ein architektonischer Verstand, zum

AA05.389Öyleyse şu sorulara, nedensellik kavramı a priori özelleştirilmek istendiğinde çok dar sınırlarla kısıtlanmış olan aklımız hiçbir cevap veremez: Tabiatın üretici yetisi, amaçlar ideasına göre biçimlenmiş ya da bağlanmış olarak değerlendirdiğimiz şeye de, yalnızca bir tabiat makinesine ihtiyaç duyduğunu sandığımız şeye yettiği kadar yetmez mi? Yoksa asıl tabiat amaçları olarak şeylerin (onları zorunlu olarak böyle değerlendirmek zorunda olduğumuz gibi) temelinde, maddî tabiatta da onun intelligibl alt tabakasında da asla bulunamayacak bambaşka türden bir kökensel nedensellik, yani mimarca iş gören bir anlama yetisi mi yatmaktadır? – Ama salt tabiat mekanizmasının, bilgi yetimiz açısından, organize varlıkların meydana gelişi için bir açıklama temeli de sağlayamayacağı aynı ölçüde kuşku götürmez biçimde kesindir. Demek ki refleksif yargı gücü için şu tamamen doğru bir temel ilkedir: Şeylerin gaye sebeplerine göre bu kadar apaçık bağlantısı için mekanizmadan farklı bir nedensellik, yani amaçlara göre eyleyen (anlama yetisine sahip) bir dünya sebebinin nedenselliği düşünülmelidir; bu ilke belirleyici yargı gücü için ne kadar aceleci ve ispatlanamaz olursa olsun. Birinci durumda bu ilke yargı gücünün salt bir maksimidir: Orada o nedensellik kavramı salt bir ideadır, ona asla realite tanımaya kalkışılmaz, yalnızca refleksiyona kılavuz olarak kullanılır; refleksiyon da bu sırada bütün mekanik açıklama temellerine her zaman açık kalır ve hissî dünyanın dışına çıkıp kaybolmaz. İkinci durumda ise bu ilke, aklın buyurduğu ve yargı gücünün belirleyici olarak boyun eğmek zorunda kalacağı nesnel bir ilke olurdu; ama o zaman yargı gücü hissî dünyanın ötesine geçerek aşkın olanın içinde kaybolur ve belki de yoldan çıkar.

Demek ki asıl fizikî (mekanik) açıklama tarzının maksimleriyle teleolojik (teknik) açıklama tarzının maksimleri arasındaki bütün antinomi görüntüsü şuna dayanır: Refleksif yargı gücünün bir temel ilkesi belirleyici yargı gücününkiyle karıştırılır; birincisinin otonomisi (ki yalnızca öznel olarak, tikel deneyim yasaları bakımından akıl kullanımımız için geçerlidir), anlama yetisinin verdiği (genel ya da tikel) yasalara uymak zorunda olan ikincisinin heteronomisiyle karıştırılır.

AA05.389

Grunde liege: darüber kann unsere in Ansehung des Begriffs der Causalität, wenn er a priori specificirt werden soll, sehr enge eingeschränkte Vernunft schlechterdings keine Auskunft geben. - Aber daß respectiv auf unser Erkenntnißvermögen der bloße Mechanism der Natur für die Erzeugung organisirter Wesen auch keinen Erklärungsgrund abgeben könne, ist eben so ungezweifelt gewiß. Für die reflectirende Urtheilskraft ist also das ein ganz richtiger Grundsatz: daß für die so offenbare Verknüpfung der Dinge nach Endursachen eine vom Mechanism unterschiedene Causalität, nämlich einer nach Zwecken handelnden (verständigen) Weltursache, gedacht werden müsse; so übereilt und unerweislich er auch für die bestimmende sein würde. In dem ersteren Falle ist er bloße Maxime der Urtheilskraft, wobei der Begriff jener Causalität eine bloße Idee ist, der man keinesweges Realität zuzugestehen unternimmt, sondern sie nur zum Leitfaden der Reflexion braucht, die dabei für alle mechanische Erklärungsgründe immer offen bleibt und sich nicht aus der Sinnenwelt verliert; im zweiten Falle würde der Grundsatz ein objectives Princip sein, das die Vernunft vorschriebe und dem die Urtheilskraft sich bestimmend unterwerfen müßte, wobei sie aber über die Sinnenwelt hinaus sich ins Überschwengliche verliert und vielleicht irre geführt wird. Aller Anschein einer Antinomie zwischen den Maximen der eigentlich physischen (mechanischen) und der teleologischen (technischen) Erklärungsart beruht also darauf: daß man einen Grundsatz der reflectirenden Urtheilskraft mit dem der bestimmenden und die Autonomie der ersteren (die bloß subjectiv für unsern Vernunftgebrauch in Ansehung der besonderen Erfahrungsgesetze gilt) mit der Heteronomie der anderen, welche sich nach dem von dem Verstande gegebenen (allgemeinen oder besondern) Gesetzen richten muß, verwechselt. § 72. Von den mancherlei Systemen über die Zweckmäßigkeit der Natur. Die Richtigkeit des Grundsatzes, daß über gewisse Dinge der Natur (organisirte Wesen) und ihre Möglichkeit nach dem Begriffe von Endursachen geurtheilt werden müsse, selbst auch nur wenn man, um ihre Beschaffenheit durch Beobachtung kennen zu lernen, einen Leitfaden verlangt, ohne sich bis zur Untersuchung über ihren ersten Ursprung zu

AA05.390§ 72. Tabiatın Amaca Uygunluğuna Dair Çeşitli Sistemler

Tabiatın bazı şeyleri (organize varlıklar) ve onların imkânı hakkında gaye sebepleri kavramına göre yargıda bulunmak gerektiği temel ilkesinin doğruluğundan, hatta yalnızca, ilk kökenlerini araştırmaya kadar yükselmeden, gözlem yoluyla yapılarını tanımak için bir kılavuz istendiğinde bile, bugüne kadar kimse şüphe etmemiştir. Demek ki soru yalnızca şu olabilir: Bu temel ilke yalnızca öznel olarak mı geçerlidir, yani salt yargı gücümüzün bir maksimi midir, yoksa tabiatın nesnel bir ilkesi midir? Bu ikinci durumda tabiata, mekanizmasının (salt hareket yasalarına göre işleyişinin) yanı sıra başka bir nedensellik türü, yani gaye sebeplerinin nedenselliği de ait olurdu; mekanizma (hareket ettirici güçler) de bu gaye sebeplerinin altında yalnızca ara sebepler olarak dururdu.

Bu soruyu ya da sorunu spekülasyon bakımından tamamen karara bağlanmamış ve çözülmemiş bırakabilirdik. Çünkü spekülasyonda salt tabiat bilgisinin sınırları içinde kalmakla yetinirsek, tabiatı insan güçlerinin yettiği ölçüde incelemek ve en gizli sırlarının izini sürmek için o maksimler bize yeter. Öyleyse aklımızın bir tür önsezisi, ya da tabiatın bize adeta verdiği bir işaret olsa gerek ki o gaye sebepleri kavramı aracılığıyla belki tabiatın ötesine bile uzanabilir ve onu sebepler dizisindeki en yüksek noktaya bağlayabilirdik; yeter ki tabiatın araştırılmasını (bu yolda henüz pek ilerlemiş olmasak da) bıraksak ya da hiç değilse bir süre ertelesek ve önce tabiat ilmindeki o yabancının, yani tabiat amaçları kavramının bizi nereye götürdüğünü öğrenmeye çalışsak.

Bu noktada o tartışmasız maksimin, elbette geniş bir çekişme sahası açan şu sorunla yer değiştirmesi gerekirdi: Tabiattaki amaç bağlantısı tabiat için özel bir nedensellik türünü mü ispatlar? Yoksa kendinde ve nesnel ilkelere göre ele alındığında tabiatın mekanizmasıyla aynı şey midir ya da onunla bir ve aynı temele mi dayanır? Şu farkla ki bu temel, birçok tabiat ürününde araştırmamız için çoğu zaman pek derinlerde saklı olduğundan, öznel bir ilkeyle, yani sanatın, başka deyişle idealara göre nedenselliğin ilkesiyle bir deneme yaparız ve bu nedenselliği analoji yoluyla tabiatın temeline koyarız. Bu yedek çare birçok durumda işimize de yarar, bazılarında ise başarısız olur gibi görünür; ama hiçbir durumda tabiat ilmine, tabiatın salt mekanik yasalarına göre nedensellikten farklı özel bir etki tarzı sokmaya hak vermez. Tabiatın işleyişine (nedenselliğine), ürünlerinde bulduğumuz amaca benzer yan yüzünden teknik diyerek, bu tekniği kasıtlı teknik (technica intentionalis) ve kasıtsız teknik (technica naturalis) olarak ikiye ayıralım.

AA05.390

versteigen, hat noch niemand bezweifelt. Die Frage kann also nur sein: ob dieser Grundsatz bloß subjectiv gültig, d. i. bloß Maxime unserer Urtheilskraft, oder ein objectives Princip der Natur sei, nach welchem ihr außer ihrem Mechanism (nach bloßen Bewegungsgesetzen) noch eine andere Art von Causalität zukomme, nämlich die der Endursachen, unter denen jene (die bewegenden Kräfte) nur als Mittelursachen ständen. Nun könnte man diese Frage oder Aufgabe für die Speculation gänzlich unausgemacht und unaufgelöset lassen: weil, wenn wir uns mit der letzteren innerhalb den Gränzen der bloßen Naturerkenntniß begnügen, wir an jenen Maximen genug haben, um die Natur, so weit als menschliche Kräfte reichen, zu studiren und ihren verborgensten Geheimnissen nachzuspüren. Es ist also wohl eine gewisse Ahnung unserer Vernunft, oder ein von der Natur uns gleichsam gegebener Wink, daß wir vermittelst jenes Begriffs von Endursachen wohl gar über die Natur hinauslangen und sie selbst an den höchsten Punkt in der Reihe der Ursachen knüpfen könnten, wenn wir die Nachforschung der Natur (ob wir gleich darin noch nicht weit gekommen sind) verließen, oder wenigstens einige Zeit aussetzten und vorher, worauf jener Fremdling in der Naturwissenschaft, nämlich der Begriff der Naturzwecke, führe, zu erkunden versuchten. Hier müßte nun freilich jene unbestrittene Maxime in die ein weites Feld zu Streitigkeiten eröffnende Aufgabe übergehen: ob die Zweckverknüpfung in der Natur eine besondere Art der Causalität für dieselbe beweise; oder ob sie, an sich und nach objectiven Principien betrachtet, nicht vielmehr mit dem Mechanism der Natur einerlei sei, oder auf einem und demselben Grunde beruhe: nur daß wir, da dieser für unsere Nachforschung in manchen Naturproducten oft zu tief versteckt ist, es mit einem subjectiven Princip, nämlich dem der Kunst, d. i. der Causalität nach Ideen, versuchen, um sie der Natur der Analogie nach unterzulegen; welche Nothülfe uns auch in vielen Fällen gelingt, in einigen zwar zu mißlingen scheint, auf alle Fälle aber nicht berechtigt, eine besondere, von der Causalität nach bloß mechanischen Gesetzen der Natur selbst unterschiedene Wirkungsart in die Naturwissenschaft einzuführen. Wir wollen, indem wir das Verfahren (die Causalität) der Natur wegen des zweckähnlichen, welches wir in ihren Producten finden, Technik nennen, diese in die absichtliche ( technica intentionalis ) und in die unabsichtliche ( technica naturalis ) eintheilen. Die erste soll bedeuten: daß das productive

AA05.391Birincisi şu anlama gelecektir: Tabiatın gaye sebeplerine göre üretici yetisi özel bir nedensellik türü sayılmalıdır. İkincisi ise şu anlama: Bu yeti temelde tabiatın mekanizmasıyla tamamen aynıdır; onun sanat kavramlarımızla ve bu kavramların kurallarıyla rastlantısal olarak uyuşması, onu değerlendirmenin salt öznel bir şartı olduğu hâlde, yanlışlıkla özel bir tabiat üretimi tarzı olarak yorumlanır.

Şimdi tabiatı gaye sebepleri bakımından açıklayan sistemlerden söz edeceksek şuna iyi dikkat etmek gerekir: Bu sistemlerin hepsi birbiriyle dogmatik olarak, yani şeylerin imkânının nesnel ilkeleri hakkında çekişir; bu imkân ister kasıtlı ister tamamen kasıtsız etki eden sebeplerle sağlansın. Yoksa çekiştikleri şey, böyle amaca uygun ürünlerin sebebi hakkında yalnızca yargıda bulunmaya dair öznel maksim değildir. Bu ikinci durumda birbirine benzemeyen ilkeler pekâlâ birleştirilebilirdi; birinci durumda ise çelişik biçimde karşıt ilkeler birbirini ortadan kaldırır ve yan yana var olamaz.

Tabiatın tekniğine, yani amaçlar kuralına göre üretici gücüne dair sistemler iki türlüdür: tabiat amaçlarının idealizmi ya da realizmi. Birincisi, tabiatın bütün amaca uygunluğunun kasıtsız olduğu iddiasıdır; ikincisi, bu amaca uygunluğun bir kısmının (organize varlıklarda) kasıtlı olduğu iddiası. Bu ikincisinden, hipotez olarak temellendirilmiş şu sonuç da çıkarılabilirdi: Tabiatın tekniği, tabiat bütünüyle ilişkileri bakımından tabiatın bütün öteki ürünlerinde de kasıtlıdır, yani amaçtır.

  1. Amaca uygunluğun idealizmi (burada her zaman nesnel amaca uygunluğu kastediyorum) ya tabiatın ürünlerinin amaca uygun biçimini belirlemesinde rastlantının (Casualität) idealizmidir ya da kaderin (Fatalität) idealizmi. Birinci ilke maddenin, biçiminin fizikî temeliyle, yani hareket yasalarıyla ilişkisine dayanır; ikincisi ise maddenin ve bütün tabiatın hiperfizik temeliyle ilişkisine. Epikuros'a ya da Demokritos'a yüklenen rastlantı sistemi, harfiyen alındığında o kadar açıkça saçmadır ki bizi oyalamamalıdır. Buna karşılık kader sistemini (kurucusu Spinoza sayılır, ama bütün görünüşe bakılırsa çok daha eskidir) çürütmek o kadar kolay değildir; çünkü duyular üstü bir şeye, dolayısıyla kavrayışımızın erişmediği bir yere dayanır, zira ilk varlık kavramı hiç anlaşılamaz.

    AA05.391

    Vermögen der Natur nach Endursachen für eine besondere Art von Causalität gehalten werden müsse; die zweite: daß sie mit dem Mechanism der Natur im Grunde ganz einerlei sei, und das zufällige Zusammentreffen mit unseren Kunstbegriffen und ihren Regeln, als bloß subjective Bedingung sie zu beurtheilen, fälschlich für eine besondere Art der Naturerzeugung ausgedeutet werde. Wenn wir jetzt von den Systemen der Naturerklärung in Ansehung der Endursachen reden, so muß man wohl bemerken: daß sie insgesammt dogmatisch, d. i. über objective Principien der Möglichkeit der Dinge, es sei durch absichtlich oder lauter unabsichtlich wirkende Ursachen, unter einander streitig sind, nicht aber etwa über die subjective Maxime, über die Ursache solcher zweckmäßigen Producte bloß zu urtheilen: in welchem letztern Falle disparate Principien noch wohl vereinigt werden könnten, anstatt daß im ersteren contradictorisch=entgegengesetzte einander aufheben und neben sich nicht bestehen können. Die Systeme in Ansehung der Technik der Natur, d. i. ihrer productiven Kraft nach der Regel der Zwecke, sind zwiefach: des Idealismus, oder des Realismus der Naturzwecke. Der erstere ist die Behauptung: daß alle Zweckmäßigkeit der Natur unabsichtlich; der zweite: daß einige derselben (in organisirten Wesen) absichtlich sei; woraus denn auch die als Hypothese gegründete Folge gezogen werden könnte, daß die Technik der Natur, auch was alle andere Producte derselben in Beziehung auf das Naturganze betrifft, absichtlich, d. i. Zweck, sei. 1) Der Idealism der Zweckmäßigkeit (ich verstehe hier immer die objective) ist nun entweder der der Casualität, oder der Fatalität der Naturbestimmung in der zweckmäßigen Form ihrer Producte. Das erstere Princip betrifft die Beziehung der Materie auf den physischen Grund ihrer Form, nämlich die Bewegungsgesetze; das zweite auf ihren und der ganzen Natur hyperphysischen Grund. Das System der Casualität, welches dem Epikur oder Demokritus beigelegt wird, ist, nach dem Buchstaben genommen, so offenbar ungereimt, daß es uns nicht aufhalten darf; dagegen ist das System der Fatalität (wovon man den Spinoza zum Urheber macht, ob es gleich allem Ansehen nach viel älter ist), welches sich auf etwas Übersinnliches beruft, wohin also unsere Einsicht nicht reicht, so leicht nicht zu widerlegen: darum weil sein Begriff von dem Urwesen gar nicht zu verstehen ist. So viel ist aber klar: daß die Zweckverbindung in der Welt in demselben als unabsichtlich angenommen

Ama şu kadarı açıktır: Bu sistemde dünyadaki amaç bağlantısının kasıtsız kabul edilmesi gerekir (çünkü bu bağlantı bir ilk varlıktan türetilir, ama onun anlama yetisinden, dolayısıyla herhangi bir kastından değil, tabiatının zorunluluğundan ve bundan doğan dünya birliğinden türetilir); demek ki amaca uygunluğun fatalizmi aynı zamanda onun bir idealizmidir.

  1. Tabiatın amaca uygunluğunun realizmi de ya fizikî ya da hiperfiziktir. Birincisi tabiattaki amaçları, kasta göre eyleyen bir yetinin analoğuna, yani maddenin hayatına (maddenin kendisindeki hayata ya da canlandırıcı bir iç ilke, bir dünya ruhu yoluyla verilen hayata) dayandırır ve hilozoizm adını alır. İkincisi onları evrenin ilk temelinden, kasıtla meydana getiren (kökensel olarak canlı), anlama yetisine sahip bir varlıktan türetir ve teizmdir.*)

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…