II. Kitap
2.11. Bölüm
Şimdi denizden, onun tabiatının ne olduğundan, bu kadar büyük bir su kütlesinin hangi sebeple tuzlu olduğundan, ayrıca başlangıçtaki oluşundan söz edelim. Eskiler, yani tanrılar hakkında söz söylemekle (theologia) uğraşanlar, yerin ve denizin ilkeleri ve kökleri olsun diye denize kaynaklar verirler. Belki böyle söylenince sözün daha görkemli ve daha saygıdeğer olacağını düşünmüşlerdi, çünkü deniz evrenin büyük bir parçasıdır; göğün geri kalanının bütünüyle bu bölgenin çevresinde ve onun uğruna kurulduğunu da, burası en değerli yer ve ilke olduğu için düşünmüşlerdi. İnsanca bilgelik bakımından daha bilge olanlar ise denize bir oluş verirler: başlangıçta yerin çevresindeki bütün bölge yaşmış; güneşin etkisiyle kuruyunca, buharlaşan kısmı rüzgârları ve güneşle Ay'ın dönümlerini meydana getirmiş, geriye kalan kısmı da deniz olmuş. Bu yüzden denizin kurudukça küçüldüğünü ve sonunda bir gün tamamen kuruyacağını düşünürler. Bazıları da yer güneşten ısınınca bir çeşit ter çıktığını, bu yüzden denizin tuzlu olduğunu söyler; çünkü ter de tuzludur. Bazıları ise tuzluluğun sebebinin toprak olduğunu söyler: külden süzülen su nasıl tuzlu oluyorsa, deniz de içine bu türden toprak karıştığı için tuzludur. Denizin kaynaklarının olmasının imkânsız olduğunu, var olan olgulara bakarak görmek gerekir. Yerin üstündeki suların kimisi akar, kimisi durgundur. Akan suların hepsi kaynak suyudur. Kaynaklar hakkında daha önce şunu söylemiştik: kaynağı, bir kapta biriktirilmiş suyun çıkış yeri gibi değil, durmadan oluşup bir araya akan suyun ilk ortaya çıktığı yer olarak düşünmek gerekir. Durgun sulardan kimisi toplanmış ve birikmiş sulardır, bataklık ve göl suları gibi; bunlar miktarca çok ya da az olmalarıyla ayrılır; kimisi de kaynak suyudur. Bunların hepsi insan elinin eseridir; kuyu suyu denenleri kastediyorum; çünkü bütün sularda kaynak akıştan yukarıda olmalıdır. Bu yüzden pınar ve ırmak suları kendiliğinden akar, kuyu suları ise onları çıkaracak bir zanaate ihtiyaç duyar. Suların farkları bunlardır ve bu kadardır. Bunlar böyle ayrılınca denizin kaynaklarının olması imkânsızdır; çünkü deniz bu iki türün hiçbirine giremez: ne akar ne de insan elinin eseridir; kaynak suyu olan her şey ise bunlardan birine uyar. Kendiliğinden durgun olup kaynaktan beslenen bu büyüklükte bir su kütlesini de hiçbir yerde görmüyoruz. Ayrıca hiçbir yerde birbirine karışmayan birçok deniz vardır: Kızıldeniz, Sütunlar'ın dışındaki denizle ancak dar bir yerden birleşir görünür; Hyrkania ve Hazar denizleri ise ondan ayrıdır ve çevreleri baştan başa insanlarla meskûndur; bu yüzden bir yerlerinde kaynaklar olsaydı gözden kaçmazdı. Deniz boğazlarda, yani çevreleyen kara yüzünden geniş bir açık denizden dar bir yere sıkıştığı yerlerde, sık sık oraya buraya salındığı için akıyor görünür. Bu, geniş bir deniz kütlesinde fark edilmez; ama karanın darlığı yüzünden denizin az yer kapladığı yerde, açık denizdeki küçük salınımın orada büyük görünmesi zorunludur. Herakles Sütunları'nın içindeki deniz yerin çukurluğuna ve ırmakların çokluğuna göre baştan sona akar: Maiotis Karadeniz'e, Karadeniz de Ege'ye akar. Bunların dışındaki bütün denizlerde bu daha az fark edilir. Bu denizlerde bunun olmasının sebebi hem ırmakların çokluğudur (Karadeniz'e ve Maiotis'e, kat kat büyük bir bölgeye dökülenlerden daha çok ırmak dökülür) hem de derinliklerinin azlığı; çünkü deniz ilerledikçe hep daha derin görünür: Karadeniz Maiotis'ten, Ege Karadeniz'den, Sicilya denizi Ege'den daha derindir; Sardinya ve Tiren denizleri ise hepsinden derindir. Sütunlar'ın dışındaki sular çamur yüzünden sığdır, ama deniz bir çukurda bulunduğu için rüzgârsızdır. Tek tek ırmakların yüksek yerlerden aktığı görüldüğü gibi, bütün yerde de akıntının çoğu kuzeydeki daha yüksek yerlerden gelir. Bu yüzden bu iç denizler, akıntının taşıdığı tortu yüzünden derin değildir, dıştaki açık denizler ise daha derindir. Yerin kuzey kısımlarının yüksek olduğuna, eski gökyüzü araştırıcılarından birçoğunun güneşin yerin altından değil, yerin ve bu bölgenin çevresinden dolaştığına, kuzeyde yer yüksek olduğu için gözden kaybolup geceyi meydana getirdiğine inanmış olması da bir işarettir. Denizin kaynaklarının olamayacağı ve neden böyle akıyor göründüğü hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Β. Περὶ δὲ θαλάττης, καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῆς, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ἁλμυρὸν τοσοῦτόν ἐστιν ὕδατος πλῆθος, ἔτι δὲ περὶ τῆς ἐξ ἀρχῆς γενέσεως λέγωμεν. Οἱ μὲν οὖν ἀρχαῖοι καὶ διατρίβοντες περὶ τὰς θεολογίας ποιοῦσιν αὐτῆς πηγάς, ἵν’ αὐτοῖς ὦσιν ἀρχαὶ καὶ ῥίζαι γῆς καὶ θαλάττης· τραγικώτερον γὰρ οὕτω καὶ σεμνότερον ὑπέλαβον ἴσως εἶναι τὸ λεγόμενον, ὡς μέγα τι τοῦ παντὸς τοῦτο μόριον ὄν· καὶ τὸν λοιπὸν οὐρανὸν ὅλον περὶ τοῦτον συστῆναι τὸν τόπον καὶ τούτου χάριν ὡς ὄντα τιμιώτατον καὶ ἀρχήν. Οἱ δὲ σοφώτεροι τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν ποιοῦσιν αὐτῆς γένεσιν· εἶναι γὰρ τὸ πρῶτον ὑγρὸν ἅπαντα τὸν περὶ τὴν γῆν τόπον, ὑπὸ δὲ τοῦ ἡλίου ξηραινόμενον τὸ μὲν διατμίσαν πνεύματα κα τροπὰς ἡλίου καὶ σελήνης φασὶ ποιεῖν, τὸ δὲ λειφθὲν θάλατταν εἶναι· διὸ καὶ ἐλάττω γίνεσθαι ξηραινομένην οἴονται, καὶ τέλος ἔσεσθαί ποτε πᾶσαν ξηράν. Ἔνιοι δ’ αὐτῶν θερμαινομένης φασὶν ὑπὸ τοῦ ἡλίου τῆς γῆς οἷον ἱδρῶτα γίγνεσθαι, διὸ καὶ ἁλμυρὰν εἶναι· καὶ γὰρ ὁ ἱδρὼς ἁλμυρός. Οἱ δὲ τῆς ἁλμυρότητος αἰτίαν τὴν γῆν εἶναί φασιν· καθάπερ γὰρ τὸ διὰ τῆς τέφρας ἠθούμενον ἁλμυρὸν γίνεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ταύτην ἁλμυρὰν εἶναι μιχθείσης αὐτῇ τοιαύτης γῆς. Ὅτι μὲν οὖν πηγὰς θαλάττης ἀδύνατον εἶναι, διὰ τῶν ὑπαρχόντων ἤδη θεωρεῖν δεῖ. Τῶν γὰρ περὶ τὴν γῆν ὑδάτων τὰ μὲν ῥυτὰ τυγχάνει ὄντα τὰ δὲ στάσιμα. Τὰ μὲν οὖν ῥυτὰ πάντα πηγαῖα· περὶ δὲ τῶν πηγῶν εἰρήκαμεν πρότερον, ὅτι δεῖ νοεῖν οὐχ ὥσπερ ἐξ ἀγγείου ταμιευόμενον τὴν ἀρχὴν εἶναι πηγήν, ἀλλ’ εἰς ἓν ἀεὶ γινόμενον καὶ συρρέον ἀπαντᾶν πρώτην. Τῶν δὲ στασίμων τὰ μὲν συλλογιμαῖα καὶ ὑποστάσεις, οἷον τὰ τελματιαῖα καὶ ὅσα λιμνώδη, πλήθει καὶ ὀλιγότητι διαφέροντα, τὰ δὲ πηγαῖα. Ταῦτα δὲ πάντα χειρόκμητα, λέγω δ’ οἷον τὰ φρεατιαῖα καλούμενα· πάντων γὰρ ἀνωτέρω δεῖ τὴν πηγὴν εἶναι τῆς ῥύσεως. Διὸ τὰ μὲν αὐτόματα ῥεῖ τὰ κρηναῖα καὶ ποταμιαῖα, ταῦτα δὲ τέχνης προσδεῖται τῆς ἐργασομένης. Αἱ μὲν οὖν διαφοραὶ τοιαῦται καὶ τοσαῦται τῶν ὑδάτων εἰσίν· τούτων δ’ οὕτω διωρισμένων ἀδύνατον πηγὰς εἶναι τῆς θαλάττης· ἐν οὐδετέρῳ γὰρ τούτων οἷόν τ’ εἶναι τῶν γενῶν αὐτήν· οὔτε γὰρ ἀπόρρυτός ἐστιν οὔτε χειροποίητος, τὰ δὲ πηγαῖα πάντα τούτων θάτερον πέπονθεν· αὐτόματον δὲ στάσιμον τοσοῦτον πλῆθος οὐθὲν ὁρῶμεν πηγαῖον γιγνόμενον. Ἔτι δ’ ἐπεὶ πλείους εἰσὶ θάλατται πρὸς ἀλλήλας οὐ συμμιγνύουσαι κατ’ οὐθένα τόπον, ὧν ἡ μὲν ἐρυθρὰ φαίνεται κατὰ μικρὸν κοινωνοῦσα πρὸς τὴν ἔξω στηλῶν θάλατταν, ἡ δ’ Ὑρκανία καὶ Κασπία κεχωρισμέναι τε ταύτης καὶ περιοικούμεναι κύκλῳ, ὥστ’ οὐκ ἂν ἐλάνθανον αἱ πηγαί, εἰ κατά τινα τόπον αὐτῶν ἦσαν. Ῥέουσα δ’ ἡ θάλαττα φαίνεται κατὰ τὰς στενότητας, εἴ που διὰ τὴν περιέχουσαν γῆν εἰς μικρὸν ἐκ μεγάλου συνάγεται πελάγους, διὰ τὸ ταλαντεύεσθαι δεῦρο κἀκεῖσε πολλάκις. Τοῦτο δ’ ἐν μὲν πολλῷ πλήθει θαλάττης ἄδηλον· ᾖ δὲ διὰ τὴν στενότητα τῆς γῆς ὀλίγον ἐπέχει τόπον, ἀναγκαῖον τὴν ἐν τῷ πελάγει μικρὰν ταλάντωσιν ἐκεῖ φαίνεσθαι μεγάλην. Ἡ δ’ ἐντὸς Ἡρακλείων στηλῶν ἅπασα κατὰ τὴν τῆς γῆς κοιλότητα ῥεῖ, καὶ τῶν ποταμῶν τὸ πλῆθος· ἡ μὲν γὰρ Μαιῶτις εἰς τὸν Πόντον ῥεῖ, οὗτος δ’ εἰς τὸν Αἰγαῖον. Πάντα δ’ ἤδη τὰ τούτων ἔξω πελάγη ἧττον ποιεῖ τοῦτ’ ἐπιδήλως. Ἐκείνοις δὲ διά τε τὸ τῶν ποταμῶν πλῆθος συμβαίνει τοῦτο (πλείους γὰρ εἰς τὸν Εὔξεινον ῥέουσι ποταμοὶ καὶ τὴν Μαιῶτιν ἢ τὴν πολλαπλασίαν χώραν αὐτῆς) καὶ διὰ τὴν βραχύτητα τοῦ βάθους· ἀεὶ γὰρ ἐκεῖ βαθυτέρα φαίνεται οὖσα ἡ θάλαττα, καὶ τῆς μὲν Μαιώτιδος ὁ Πόντος, τούτου δ’ ὁ Αἰγαῖος, τοῦ δ’ Αἰγαίου ὁ Σικελικός· ὁ δὲ Σαρδονικὸς καὶ ὁ Τυρρηνικὸς βαθύτατοι πάντων. Τὰ δ’ ἔξω στηλῶν βραχέα μὲν διὰ τὸν πηλόν, ἄπνοα δ’ ἐστὶν ὡς ἐν κοίλῳ τῆς θαλάττης οὔσης. Ὥσπερ οὖν καὶ κατὰ μέρος ἐκ τῶν ὑψηλῶν οἱ ποταμοὶ φαίνονται ῥέοντες, οὕτω καὶ τῆς ὅλης γῆς ἐκ τῶν ὑψηλοτέρων τῶν πρὸς ἄρκτον τὸ ῥεῦμα γίνεται τὸ πλεῖστον. Ὥστε τὰ μὲν διὰ τὴν ἔκχυσιν οὐ βαθέα, τὰ δ’ ἔξω πελάγη βαθέα μᾶλλον. Περὶ δὲ τοῦ τὰ πρὸς ἄρκτον εἶναι τῆς γῆς ὑψηλὰ σημεῖόν τι καὶ τὸ πολλοὺς πεισθῆναι τῶν ἀρχαίων μετεωρολόγων τὸν ἥλιον μὴ φέρεσθαι ὑπὸ γῆν ἀλλὰ περὶ τὴν γῆν καὶ τὸν τόπον τοῦτον, ἀφανίζεσθαι δὲ καὶ ποιεῖν νύκτα διὰ τὸ ὑψηλὴν εἶναι πρὸς ἄρκτον τὴν γῆν. Ὅτι μὲν οὖν οὔτε πηγὰς οἷόν τ’ εἶναι τῆς θαλάττης, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν οὕτω φαίνεται ῥέουσα, τοιαῦτα καὶ τοσαῦθ’ ἡμῖν εἰρήσθω.
2.22. Bölüm
Şimdi denizin oluşundan, eğer oluşmuşsa, ve tadının tuzlu ve acı olmasının sebebinden söz etmek gerekir. Öncekileri denizin bütün suyun ilkesi ve kütlesi olduğunu düşünmeye götüren sebep şudur. Öteki unsurlarda olduğu gibi suyun da, çokluğu yüzünden toplu bir kütlesi ve ilkesi olması makul görünebilir; su bu kütleden bölünerek değişir ve ötekilerle karışır. Nitekim ateşin kütlesi yukarı bölgelerde, havanın kütlesi ateşin bölgesinden sonra gelen yerdedir; toprağın cismi de açıkça bütün bunların çevresinde yer aldığı şeydir. Dolayısıyla su hakkında da aynı akıl yürütmeyle araştırma yapmak gerektiği açıktır. Oysa öteki unsurlarda olduğu gibi toplu hâlde duran böyle bir cisim, denizin kütlesi dışında görünmüyor; çünkü ırmakların suyu ne topludur ne de durgundur, her gün yeniden oluşuyor görünür. İşte bu güçlük yüzünden deniz, yaş şeylerin ve bütün suyun ilkesi sayılmıştır. Bu yüzden bazıları ırmakların yalnız denize değil, denizden de aktığını söyler; çünkü tuzlu su süzülünce içilebilir hâle gelirmiş. Bu kanaate karşı başka bir güçlük vardır: bu toplu su, bütün suyun ilkesiyse neden içilebilir değil de tuzludur? Bunun sebebi hem bu güçlüğün çözümü olacak hem de deniz hakkında ilk ve doğru bir anlayış edinmemizi sağlayacaktır.
Περὶ δὲ τῆς γενέσεως αὐτῆς, εἰ γέγονε, καὶ τοῦ χυμοῦ τίς ἡ αἰτία τῆς ἁλμυρότητος καὶ πικρότητος, λεκτέον. Ἡ μὲν οὖν αἰτία ἡ ποιήσασα τοὺς πρότερον οἴεσθαι τὴν θάλατταν ἀρχὴν εἶναι καὶ σῶμα τοῦ παντὸς ὕδατος ἥδ’ ἐστίν. Δόξειε γὰρ ἂν εὔλογον εἶναι, καθάπερ καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων ἐστὶν ἠθροισμένος ὄγκος καὶ ἀρχὴ διὰ τὸ πλῆθος, ὅθεν μεταβάλλει τε μεριζόμενον καὶ μίγνυται τοῖς ἄλλοις, οἷον πυρὸς μὲν ἐν τοῖς ἄνω τόποις, ἀέρος δὲ πλῆθος τὸ μετὰ τὸν τοῦ πυρὸς τόπον, γῆς δὲ σῶμα περὶ ὃ ταῦτα πάντα κεῖται φανερῶς. Ὥστε δῆλον ὅτι κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ περὶ ὕδατος ἀνάγκη ζητεῖν. Τοιοῦτον δ’ οὐθὲν ἄλλο φαίνεται σῶμα κείμενον ἀθρόον, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων, πλὴν τὸ τῆς θαλάττης μέγεθος· τὸ γὰρ τῶν ποταμῶν οὔτ’ ἀθρόον οὔτε στάσιμον, ἀλλ’ ὡς γιγνόμενον ἀεὶ φαίνεται καθ’ ἡμέραν. Ἐκ ταύτης δὴ τῆς ἀπορίας καὶ ἀρχὴ τῶν ὑγρῶν ἔδοξεν εἶναι καὶ τοῦ παντὸς ὕδατος ἡ θάλαττα. Διὸ καὶ τοὺς ποταμοὺς οὐ μόνον εἰς ταύτην ἀλλὰ καὶ ἐκ ταύτης φασί τινες ῥεῖν· διηθούμενον γὰρ γίνεσθαι τὸ ἁλμυρὸν πότιμον. Ἀντίκειται δ’ ἑτέρα πρὸς ταύτην τὴν δόξαν ἀπορία, τί δή ποτ’ οὐκ ἔστι τὸ συνεστὸς ὕδωρ τοῦτο πότιμον, εἴπερ ἀρχὴ τοῦ παντός ἐστιν ὕδατος, ἀλλ’ ἁλμυρόν. Τὸ δ’ αἴτιον ἅμα ταύτης τε τῆς ἀπορίας λύσις ἔσται, καὶ περὶ θαλάττης τὴν πρώτην λαβεῖν
s41Su yerin çevresine yayılmıştır; suyun çevresinde hava küresi, onun çevresinde de ateş denen küre bulunur (en dışta bulunan budur, ister çoğunluğun dediği gibi olsun ister bizim dediğimiz gibi). Güneş de söylediğimiz biçimde hareket ettiği ve bu yüzden değişme, oluş ve yok oluş olduğu için, suyun en ince ve en tatlı kısmı her gün yukarı çekilir, ayrışıp buharlaşarak yukarı bölgeye taşınır; orada soğuma yüzünden yeniden yoğunlaşıp tekrar yere iner. Daha önce de söylendiği gibi, tabiat bunu daima böyle yapmak ister. Bu yüzden öncekilerden güneşin yaşlıkla beslendiğini düşünenlerin hepsi gülünçtür. Bazıları güneşin dönümlerini de bu yüzden yaptığını söyler: aynı yerler ona daima besin sağlayamazmış; bu ya güneşin başına gelmeliymiş ya da güneş yok olurmuş. Çünkü görünen ateş de besini olduğu sürece yaşarmış, ateşin tek besini de yaşlıkmış; sanki yukarı çekilen yaşlık güneşe kadar ulaşıyormuş, ya da yükselişi, yanan bir alevin yükselişi gibiymiş. Bu benzetmeden yola çıkarak güneş hakkında da böyle düşünmüşler. Ama durum aynı değildir. Alev, yaşla kurunun durmadan birbirine dönüşmesiyle oluşur, beslenmez (çünkü deyim yerindeyse hiçbir an aynı alev olarak kalmaz); güneşte ise bunun olması imkânsızdır. Çünkü güneş onların dediği gibi aynı şekilde beslenseydi, Herakleitos'un dediği gibi yalnız her gün yeni olmakla kalmaz, her an durmadan yenilenirdi. Ayrıca güneşin yaşlığı yukarı çekmesi, ateşle ısıtılan suların hâline benzer; altta yanan ateş beslenmediğine göre, güneşin de, bütün suyu ısıtıp buharlaştırsa bile, bununla beslendiğini düşünmek makul olmazdı.
ὑπόληψιν ἀναγκαῖον ὀρθῶς. Τοῦ γὰρ ὕδατος περὶ τὴν γῆν περιτεταμένου, καθάπερ περὶ τοῦτο ἡ τοῦ ἀέρος σφαῖρα καὶ περὶ ταύτην ἡ λεγομένη πυρός (τοῦτο γάρ ἐστι πάντων ἔσχατον, εἴθ’ ὡς οἱ πλεῖστοι λέγουσιν εἴθ’ ὡς ἡμεῖς), φερομένου δὲ τοῦ ἡλίου τοῦτον τὸν τρόπον, καὶ διὰ ταῦτα τῆς μεταβολῆς καὶ γενέσεώς τε καὶ φθορᾶς οὔσης, τὸ μὲν λεπτότατόν τε καὶ γλυκύτατον ἀνάγεται καθ’ ἑκάστην ἡμέραν καὶ φέρεται διακρινόμενον καὶ ἀτμίζον εἰς τὸν ἄνω τόπον, ἐκεῖ δὲ πάλιν συστὰν διὰ τὴν ψύξιν κάτω φέρεται πάλιν πρὸς τὴν γῆν. Καὶ τοῦτ’ ἀεὶ βούλεται ποιεῖν ἡ φύσις οὕτω, καθάπερ εἴρηται πρότερον. Διὸ καὶ γελοῖοι πάντες ὅσοι τῶν πρότερον ὑπέλαβον τὸν ἥλιον τρέφεσθαι τῷ ὑγρῷ. Καὶ διὰ τοῦτ’ ἔνιοί γέ φασι καὶ ποιεῖσθαι τὰς τροπὰς αὐτόν· οὐ γὰρ ἀεὶ τοῦς αὐτοὺς δύνασθαι τόπους παρασκευάζειν αὐτῷ τὴν τροφήν. Ἀναγκαῖον δ’ εἶναι τοῦτο συμβαίνειν περὶ αὐτὸν ἢ φθείρεσθαι· καὶ γὰρ τὸ φανερὸν πῦρ, ἕως ἂν ἔχῃ τροφήν, μέχρι τούτου ζῆν, τὸ δ’ ὑγρὸν τῷ πυρὶ τροφὴν εἶναι μόνον, ὥσπερ ἀφικνούμενον μέχρι πρὸς τὸν ἥλιον τὸ ἀναγόμενον τοῦ ὑγροῦ, ἢ τὴν ἄνοδον τοιαύτην οὖσαν οἵανπερ τῇ γιγνομένῃ φλογί, δι’ ἧς τὸ εἰκὸς λαβόντες οὕτω καὶ περὶ τοῦ ἡλίου ὑπέλαβον· Τὸ δ’ οὐκ ἔστιν ὅμοιον· ἡ μὲν γὰρ φλὸξ διὰ συνεχοῦς ὑγροῦ καὶ ξηροῦ μεταβαλλόντων γίγνεται καὶ οὐ τρέφεται (οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ οὖσα διαμένει οὐθένα χρόνον ὡς εἰπεῖν), περὶ δὲ τὸν ἥλιον ἀδύνατον τοῦτο συμβαίνειν, ἐπεὶ τρεφομένου γε τὸν αὐτὸν τρόπον, ὥσπερ ἐκεῖνοί φασι, δῆλον ὅτι καὶ ὁ ἥλιος οὐ μόνον καθάπερ ὁ Ἡράκλειτός φησι, νέος ἐφ’ ἡμέρῃ ἐστίν, ἀλλ’ ἀεὶ νέος συνεχῶς. Ἔτι δ’ ἡ ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἀναγωγὴ τοῦ ὑγροῦ ὁμοία τοῖς θερμαινομένοις
s42Yalnız güneşi düşünüp, sayıca bu kadar çok ve büyüklükçe bu kadar büyük olan öteki yıldızların varlıklarını nasıl sürdüreceğini gözden kaçırmaları da tuhaftır. Başlangıçta yer de yaşken, yerin çevresindeki kosmos güneşten ısınınca havanın oluştuğunu, bütün göğün büyüdüğünü ve havanın rüzgârları meydana getirip güneşin dönümlerine yol açtığını söyleyenler de aynı akıl dışı sonuca düşer. Çünkü yukarı çekilen suyun daima yeniden indiğini açıkça görüyoruz; her yıl ve her bölgede aynı ölçüde geri vermese de, belli düzenli zamanlarda alınanın hepsini geri verir. Demek ki ne yukarıdaki cisimler bununla beslenir, ne de havanın bir kısmı oluştuktan sonra hava olarak kalırken bir kısmı oluşup yeniden suya dönüşerek yok olur; bütün hava aynı şekilde çözülüp yeniden suya dönüşür. İçilebilir ve tatlı suyun hepsi hafifliği yüzünden yukarı çekilir; tuzlu su ise ağırlığı yüzünden geride kalır, ama kendine özgü yerinde kalmaz. Bunun haklı olarak bir güçlük doğurduğunu (çünkü öteki unsurlar gibi suyun da bir yeri olmasaydı bu akla aykırı olurdu) ve çözümün şu olduğunu düşünmek gerekir: denizin kapladığını gördüğümüz yer denizin değil, daha çok suyun yeridir. Bu yer denizin yeri gibi görünür, çünkü tuzlu kısım ağırlığı yüzünden geride kalır, tatlı ve içilebilir kısım ise hafifliği yüzünden yukarı çekilir; tıpkı hayvanların bedenlerinde olduğu gibi. Çünkü bunlarda da tatlı besin içeri girdiğinde, yaş besinin tortusu ve artığı acı ve tuzlu olur; tatlı ve içilebilir kısım ise doğuştan gelen sıcaklık tarafından çekilip ete ve öteki kısımların yapısına, her biri tabiatına göre neyse ona katılır.
ὕδασίν ἐστιν ὑπὸ πυρός· εἰ οὖν μηδὲ τὸ ὑποκαόμενον τρέφεται πῦρ, οὐδὲ τὸν ἥλιον εἰκὸς ἦν ὑπολαβεῖν, οὐδ’ εἰ πᾶν θερμαίνων ἐξατμίσειε τὸ ὕδωρ. Ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μόνον φροντίσαι τοῦ ἡλίου, τῶν δ’ ἄλλων ἄστρων παριδεῖν αὐτοὺς τὴν σωτηρίαν, τοσούτων καὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μέγεθος ὄντων. Τὸ δ’ αὐτὸ συμβαίνει καὶ τούτοις ἄλογον καὶ τοῖς φάσκουσι τὸ πρῶτον ὑγρᾶς οὔσης καὶ τῆς γῆς, καὶ τοῦ κόσμου τοῦ περὶ τὴν γῆν ὑπὸ τοῦ ἡλίου θερμαινομένου, ἀέρα γενέσθαι καὶ τὸν ὅλον οὐρανὸν αὐξηθῆναι, καὶ τοῦτον πνεύματά τε παρέχεσθαι καὶ τὰς τροπὰς αὐτοῦ ποιεῖν· φανερῶς γὰρ ἀεὶ τὸ ἀναχθὲν ὁρῶμεν καταβαῖνον πάλιν ὕδωρ· κἂν μὴ κατ’ ἐνιαυτὸν ἀποδιδῷ καὶ καθ’ ἑκάστην ὁμοίως χώραν, ἀλλ’ ἔν γέ τισι τεταγμένοις χρόνοις ἀποδίδωσι πᾶν τὸ ληφθέν, ὡς οὔτε τρεφομένων τῶν ἄνωθεν, οὔτε τοῦ μὲν μένοντος ἀέρος ἤδη μετὰ τὴν γένεσιν, τοῦ δὲ γιγνομένου καὶ φθειρομένου πάλιν εἰς ὕδωρ, ἀλλ’ ὁμοίως ἅπαντος διαλυομένου καὶ συνισταμένου πάλιν εἰς ὕδωρ. Τὸ μὲν οὖν πότιμον καὶ γλυκὺ διὰ κουφότητα πᾶν ἀνάγεται, τὸ δ’ ἁλμυρὸν ὑπομένει διὰ βάρος οὐκ ἐν τῷ αὐτοῦ οἰκείῳ τόπῳ· τοῦτο γὰρ οἰητέον ἀπορηθῆναί τε προσηκόντως (ἄλογον γὰρ εἰ μή τίς ἐστι τόπος ὕδατος ὥσπερ τῶν ἄλλων στοιχείων) καὶ ταύτην εἶναι λύσιν· ὃν γὰρ ὁρῶμεν κατέχουσαν τόπον τὴν θάλατταν, οὗτος οὐκ ἔστι θαλάττης ἀλλὰ μᾶλλον ὕδατος. Φαίνεται δὲ θαλάττης, ὅτι τὸ μὲν ἁλμυρὸν ὑπομένει διὰ τὸ βάρος, τὸ δὲ γλυκὺ καὶ πότιμον ἀνάγεται διὰ τὴν κουφότητα, καθάπερ ἐν τοῖς τῶν ζῴων σώμασιν. Καὶ γὰρ ἐν τούτοις τῆς τροφῆς εἰσελθούσης γλυκείας ἡ τῆς ὑγρᾶς τροφῆς
s43Orada biri, içilebilir besin çabuk kaybolduğu için mideyi onun yeri saymayıp, geride kaldığını gördüğü için artığın yeri sayarsa doğru düşünmüş olmaz; burada da durum aynıdır. Çünkü, dediğimiz gibi, bu yer suyun yeridir. Bu yüzden bütün ırmaklar ve oluşan bütün su oraya akar; çünkü akış en çukur yere doğrudur, deniz de yerin böyle bir bölgesini kaplar. Ama suyun bir kısmı güneş yüzünden çabucak ve bütünüyle yukarı taşınır, öteki kısmı da söylediğimiz sebeple geride kalır. Bu kadar büyük bir su kütlesinin neden hiçbir yerde görünmediğine dair eski güçlüğe gelince (her gün sayısız ve büyüklükçe uçsuz bucaksız ırmaklar aktığı hâlde deniz hiç büyümüyor), bazılarının buna takılması tuhaf değildir; ama dikkatle bakan için bunu görmek zor değildir. Aynı miktarda su, geniş bir alana yayıldığında ve toplu hâlde durduğunda eşit sürede kurumaz; fark o kadar büyüktür ki biri bütün gün dayanabilir, öteki ise, mesela bir kepçe suyu büyük bir masaya yayarsanız, daha üzerinde düşünürken bütünüyle kaybolur. Irmaklarda da olan budur: toplu hâlde durmadan aktıkları hâlde, uçsuz bucaksız ve geniş bir alana ulaşan su çabucak ve fark edilmeden kurur. Phaidon'da ırmaklar ve deniz hakkında yazılanlar ise imkânsızdır. Orada her şeyin yerin altında birbirine delikle bağlandığı, bütün suların ilkesi ve kaynağının Tartaros denen şey, yani ortanın çevresinde bulunan bir su kütlesi olduğu söylenir; akan ve akmayan bütün sular buradan yükselirmiş. Her bir akıntıya suyu akıtan şey, bu ilk ve asıl kütlenin durmadan çalkalanmasıymış; çünkü onun sabit bir yatağı yokmuş, daima ortanın çevresinde dalgalanırmış; yukarı ve aşağı hareket ederek akıntıları doldururmuş.
ὑπόστασις καὶ τὸ περίττωμα φαίνεται πικρὸν ὂν καὶ ἁλμυρόν· τὸ γὰρ γλυκὺ καὶ πότιμον ὑπὸ τῆς ἐμφύτου θερμότητος ἑλκυσθὲν εἰς τὰς σάρκας καὶ τὴν ἄλλην σύνταξιν ἦλθε τῶν μερῶν, ὡς ἕκαστον πέφυκεν. Ὥσπερ οὖν κἀκεῖ, εἴ τις τῆς ποτίμου τροφῆς μὴ νομίζοι τόπον εἶναι τὴν κοιλίαν, ὅτι ταχέως ἀφανίζεται, ἀλλὰ τοῦ περιττώματος, ὅτι τοῦθ’ ὁρᾷ ὑπομένον, οὐκ ἂν ὑπολαμβάνοι καλῶς, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τούτοις· ἔστι γάρ, ὥσπερ λέγομεν, οὗτος ὁ τόπος ὕδατος. Διὸ καὶ οἱ ποταμοὶ ῥέουσιν εἰς αὐτὸν ἅπαντες καὶ πᾶν τὸ γινόμενον ὕδωρ· εἴς τε γὰρ τὸ κοιλότατον ἡ ῥύσις, καὶ ἡ θάλαττα τὸν τοιοῦτον ἐπέχει τῆς γῆς τόπον. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἀναφέρεται ταχὺ διὰ τὸν ἥλιον ἅπαν, τὸ δ’ ὑπολείπεται διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. Τὸ δὲ ζητεῖν τὴν ἀρχαίαν ἀπορίαν, διὰ τί τοσοῦτον πλῆθος ὕδατος οὐδαμοῦ φαίνεται (καθ’ ἑκάστην γὰρ ἡμέραν ποταμῶν ῥεόντων ἀναριθμήτων καὶ τὸ μέγεθος ἀπλέτων οὐθὲν ἡ θάλαττα γίνεται πλείων), τοῦτο οὐθὲν μὲν ἄτοπον ἀπορῆσαί τινας, οὐ μὴν ἐπιβλέψαντί γε χαλεπὸν ἰδεῖν. Τὸ γὰρ αὐτὸ πλῆθος ὕδατος εἰς πλάτος τε διαταθὲν καὶ ἀθρόον οὐκ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἀναξηραίνεται, ἀλλὰ διαφέρει τοσοῦτον ὥστε τὸ μὲν διαμείναι ἂν ὅλην τὴν ἡμέραν, τὸ δ’ ὥσπερ εἴ τις ἐπὶ τράπεζαν μεγάλην περιτείνειεν ὕδατος κύαθον, ἅμα διανοουμένοις ἂν ἀφανισθείη πᾶν. Ὃ δὴ καὶ περὶ τοὺς ποταμοὺς συμβαίνει· συνεχῶς γὰρ ῥεόντων ἀθρόων ἀεὶ τὸ αφικνούμενον εἰς ἀχανῆ καὶ πλατὺν τόπον ἀναξηραίνεται ταχὺ καὶ ἀδήλως. Τὸ δ’ ἐν τῷ Φαίδωνι γεγραμμένον περί τε τῶν ποταμῶν καὶ τῆς θαλάττης ἀδύνατόν ἐστιν. Λέγεται γὰρ ὡς ἅπαντα μὲν εἰς ἄλληλα συντέτρηται ὑπὸ γῆν, ἀρχὴ δὲ πάντων εἴη καὶ πηγὴ τῶν ὑδάτων ὁ καλούμενος Τάρταρος, περὶ τὸ μέσον ὕδατός τι πλῆθος, ἐξ οὗ καὶ τὰ ῥέοντα καὶ τὰ μὴ ῥέοντα ἀναδίδωσι
s44Akıntılar birçok yerde durgun su hâlinde birikirmiş, bizim denizimiz de böyle bir şeymiş; hepsi de çember üzerinde döndürülerek akmaya başladıkları ilkeye geri götürülürmüş; birçoğu aynı yerden, bazıları da çıkış yerinin karşısındaki bir yerden; mesela aşağıdan akmaya başladılarsa yukarıdan dökülürlermiş. İniş ortaya kadarmış; ötesi hepsi için artık yokuş yukarı bir hareketmiş. Su da tadını ve rengini, içinden aktığı toprağa göre alırmış. Ama bu görüşe göre ırmakların daima aynı yöne akmaması gerekir. Çünkü çıktıkları yer olan ortaya geri akarlarsa, aşağıdan akmaları yukarıdan akmalarından daha olası olmaz; Tartaros dalgalanıp hangi yana meylederse oraya akarlar. Bu olursa da “ırmaklar tersine akar” denen şey gerçekleşirdi; ki bu imkânsızdır. Ayrıca oluşan ve yeniden yukarı çekilen su nereden gelecek? Miktar daima eşit kalıyorsa, bunun bütünüyle hesaptan çıkarılması gerekir; çünkü dışarı ne kadar akıyorsa o kadarı ilkeye geri akar. Oysa bütün ırmakların, birbirine dökülenler dışında, denizde son bulduğu görülür; hiçbiri yerin içinde son bulmaz; kaybolsalar bile yeniden yüzeye çıkarlar. Irmaklardan uzun yol boyunca bir çukurdan akanlar büyük olur; çünkü yerleri ve uzunlukları sayesinde başka ırmakların yollarını keserek birçok ırmağın sularını alırlar. Bu yüzden İstros ile Nil, bu denize dökülen ırmakların en büyükleridir. Birçok ırmak aynı ırmağa döküldüğü için, her ırmağın kaynakları konusunda da farklı insanlar farklı sebepler söyler.
πάντα· τὴν δ’ ἐπίρρυσιν ποιεῖν ἐφ’ ἕκαστα τῶν ῥευμάτων διὰ τὸ σαλεύειν ἀεὶ τὸ πρῶτον καὶ τὴν ἀρχήν· οὐκ ἔχειν γὰρ ἕδραν, ἀλλ’ ἀεὶ περὶ τὸ μέσον εἱλεῖσθαι· κινούμενον δ’ ἄνω καὶ κάτω ποιεῖν τὴν ἐπίχυσιν τοῖς ῥεύμασιν. Τὰ δὲ πολλαχοῦ μὲν λιμνάζειν, οἵαν καὶ τὴν παρ’ ἡμῖν εἶναι θάλασσαν, πάντα δὲ πάλιν κύκλῳ περιάγειν εἰς τὴν ἀρχήν, ὅθεν ἤρξαντο ῥεῖν, πολλὰ μὲν καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον, τὰ δὲ καὶ καταντικρὺ τῇ θέσει τῆς ἐκροῆς, οἷον εἰ ῥεῖν ἤρξαντο κάτωθεν, ἄνωθεν εἰσβάλλειν. Εἶναι δὲ μέχρι τοῦ μέσου τὴν κάθεσιν· τὸ γὰρ λοιπὸν πρὸς ἄναντες ἤδη πᾶσιν εἶναι τὴν φοράν. Τοὺς δὲ χυμοὺς καὶ τὰς χρόας ἴσχειν τὸ ὕδωρ δι’ οἵας ἂν τύχωσι ῥέοντα γῆς. Συμβαίνει δὲ τοὺς ποταμοὺς ῥεῖν οὐκ ἐπὶ ταὐτὸν ἀεὶ κατὰ τὸν λόγον τοῦτον· ἐπεὶ γὰρ εἰς τὸ μέσον εἰσρέουσιν ἀφ’ οὗπερ ἐκρέουσιν, οὐθὲν μᾶλλον ῥευσοῦνται κάτωθεν ἢ ἄνωθεν, ἀλλ’ ἐφ’ ὁπότερ’ ἂν ῥέψῃ κυμαίνων ὁ Τάρταρος. Καίτοι τούτου συμβαίνοντος γένοιτ’ ἂν τὸ λεγόμενον ἄνω ποταμῶν· ὅπερ ἀδύνατον. Ἔτι τὸ γιγνόμενον ὕδωρ καὶ τὸ πάλιν ἀναγόμενον πόθεν ἔσται; τοῦτο γὰρ ἐξαίρειν ὅλον ἀναγκαῖον, εἴπερ ἀεὶ σώζεται τὸ ἴσον· ὅσον γὰρ ἔξω ῥεῖ, πάλιν ῥεῖ πρὸς τὴν ἀρχήν. Καίτοι πάντες οἱ ποταμοὶ φαίνονται τελευτῶντες εἰς τὴν θάλατταν, ὅσοι μὴ εἰς ἀλλήλους· εἰς δὲ τὴν γῆν οὐθείς, ἀλλὰ κἂν ἀφανισθῇ, πάλιν ἀναδύνουσιν. Μεγάλοι δὲ γίγνονται τῶν ποταμῶν οἱ μακρὰν ῥέοντες διὰ κοίλης· πολλῶν γὰρ δέχονται ῥεύματα ποταμῶν, ὑποτεμνόμενοι τῷ τόπῳ καὶ τῷ μήκει τὰς ὁδούς. Διόπερ ὅ τ’ Ἴστρος καὶ ὁ Νεῖλος μέγιστοι τῶν ποταμῶν εἰσὶ τῶν εἰς τήνδε τὴν θάλατταν ἐξιόντων. Καὶ περὶ
s45Bütün bunların olmasının, hele denizin ilkesi oradaysa, imkânsız olduğu açıktır. Bu yerin denizin değil suyun yeri olduğu, içilebilir suyun neden ancak akarken görülüp tuzlu suyun geride kaldığı, ve denizin, bedenlerdeki bütün besinin, en çok da yaş besinin artığı gibi, suyun ilkesinden çok sonu olduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
τῶν πηγῶν ἄλλοι λέγουσιν ἑκάστου τῶν ποταμῶν ἄλλας αἰτίας διὰ τὸ πολλοὺς εἰς τὸν αὐτὸν ἐμβάλλειν. Ταῦτα δὴ πάντα φανερὸν ὡς ἀδύνατόν ἐστι συμβαίνειν ἄλλως τε καὶ τῆς θαλάττης ἐκεῖθεν τὴν ἀρχὴν ἐχούσης. Ὅτι μὲν οὖν ὕδατός τε ὁ τόπος ἐστὶν οὗτος καὶ οὐ θαλάττης, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν τὸ μὲν πότιμον ἄδηλον πλὴν ῥέον, τὸ δ’ ὑπομένον, καὶ διότι τελευτὴ μᾶλλον ὕδατος ἢ ἀρχή ἐστιν ἡ θάλαττα, καθάπερ τὸ ἐν τοῖς σώμασι περίττωμα τῆς τροφῆς πάσης, καὶ μάλιστα τὸ τῆς ὑγρᾶς, εἰρήσθω τοσαῦθ’ ἡμῖν.
2.33. Bölüm
Şimdi denizin tuzluluğundan söz etmek, onun hep aynı mı kaldığını, yoksa ne önceden vardı ne de ileride olacak, bilâkis tükenecek mi olduğunu söylemek gerekir; çünkü bazıları böyle düşünür. Görünüşe göre herkes, bütün kosmos oluşmuşsa denizin de oluşmuş olduğunda birleşir; çünkü onun oluşunu kosmosun oluşuyla aynı zamana koyarlar. Dolayısıyla açıktır ki evren ebedîyse, deniz hakkında da böyle düşünmek gerekir. Demokritos'un dediği gibi denizin miktarca küçüldüğünü ve sonunda tükeneceğini düşünen, Aisopos'un masallarından farksız bir şeye inanmış görünüyor. Aisopos da şöyle bir masal anlatmıştı: Kharybdis denizi iki kez yutmuş, ilkinde dağları, ikincisinde adaları ortaya çıkarmış; sonuncusunda yutunca da yeri büsbütün kuru bırakacakmış. Kayıkçıya öfkelenen Aisopos'a böyle bir masal anlatmak yakışırdı, ama hakikati arayanlara pek yakışmaz. Çünkü deniz başlangıçta hangi sebeple kaldıysa, ister bazılarının dediği gibi ağırlık yüzünden (bunun sebebini görmek kolaydır), ister başka bir şey yüzünden olsun, açıktır ki geri kalan bütün zaman boyunca da aynı sebeple kalması zorunludur. Ya güneşin yukarı çektiği suyun bir daha geri gelmeyeceğini söylemeleri gerekir, ya da bu su geri gelecekse, denizin ya daima ya da bu olduğu sürece kalması ve içilebilir suyun yeniden önce yukarı çekilmesi gerekecektir.
Περὶ δὲ τῆς ἁλμυρότητος αὐτῆς λεκτέον, καὶ πότερον ἀεί ἐστιν ἡ αὐτή, ἢ οὔτ’ ἦν οὔτ’ ἔσται ἀλλ’ ὑπολείψει· καὶ γὰρ οὕτως οἴονταί τινες. Τοῦτο μὲν οὖν ἐοίκασι πάντες ὁμολογεῖν, ὅτι γέγονεν, εἴπερ καὶ πᾶς ὁ κόσμος· ἅμα γὰρ αὐτῆς ποιοῦσι τὴν γένεσιν. Ὥστε δῆλον ὡς εἴπερ ἀΐδιον τὸ πᾶν, καὶ περὶ τῆς θαλάττης οὕτως ὑποληπτέον. Τὸ δὲ νομίζειν ἐλάττω τε γίγνεσθαι τὸ πλῆθος, ὥσπερ φησὶ Δημόκριτος, καὶ τέλος ὑπολείψειν, τῶν Αἰσώπου μύθων οὐθὲν διαφέρειν ἔοικεν ὁ πεπεισμένος οὕτως· καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἐμυθολόγησεν ὡς δὶς μὲν ἡ Χάρυβδις ἀναρροφήσασα τὸ μὲν πρῶτον τὰ ὄρη ἐποίησε φανερά, τὸ δὲ δεύτερον τὰς νήσους, τὸ δὲ τελευταῖον ῥοφήσασα ξηρὰν ποιήσει πάμπαν. Ἐκείνῳ μὲν οὖν ἥρμοττεν ὀργιζομένῳ πρὸς τὸν πορθμέα τοιοῦτον εἰπεῖν μῦθον, τοῖς δὲ τὴν ἀλήθειαν ζητοῦσιν ἧττον· δι’ ἣν γὰρ αἰτίαν ἔμεινε τὸ πρῶτον, εἴτε διὰ βάρος, ὥσπερ τινὲς καὶ τούτων φασίν (ἐν προχείρῳ γὰρ τούτου τὴν αἰτίαν ἰδεῖν), εἴτε καὶ δι’ ἄλλο τι, δῆλον ὅτι διὰ τοῦτο διαμένειν ἀναγκαῖον καὶ τὸν λοιπὸν χρόνον αὐτήν. Ἢ γὰρ λεκτέον αὐτοῖς ὅτι οὐδὲ τὸ ἀναχθὲν ὕδωρ ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἥξει πάλιν, ἢ εἴπερ τοῦτ’ ἔσται, ἀναγκαῖον ἤτοι ἀεὶ ἢ μέχρι οὗπερ ἂν ᾖ τοῦτο ὑπολείπεσθαι τὴν θάλατταν, καὶ πάλιν ἀναχθῆναι ἐκεῖνο
s46Dolayısıyla deniz hiçbir zaman kurumayacaktır; çünkü önceden yukarı çıkan su, deniz kurumadan önce yine aynı denize inecektir; bunu bir kez söylemekle birçok kez söylemek arasında fark yoktur. Biri güneşi hareketinden alıkoyarsa, kurutacak olan ne olacak? Dolanımın sürmesine izin verirse, güneş, dediğimiz gibi, yaklaştıkça içilebilir suyu daima yukarı çekecek, uzaklaşınca da yeniden bırakacaktır. Deniz hakkındaki bu düşünceye, birçok yerin şimdi eskisinden daha kuru görünmesinden varmışlardır. Bunun sebebini söylemiştik: bu hâl belli zamanlarda suyun aşırı bollaşmasından doğar, evrenin ve parçalarının oluşmasından değil; ileride bunun tersi olacak, o olunca da yeniden kuruyacaktır; bunun daima böyle bir döngü içinde sürmesi zorunludur. Bütün göğün bu yüzden değiştiğini düşünmektense böyle düşünmek daha makuldür. Ama söz bu konular üzerinde gereğinden fazla durdu. Tuzluluğa gelince, denizi bir kerede oluşturanların ve genel olarak ona bir oluş verenlerin onu tuzlu kılması imkânsızdır. Çünkü ister yerin çevresindeki bütün yaşlık güneş tarafından yukarı çekilip geride kalan kısım deniz olmuş olsun, ister bol ve tatlı suyun içine bu türden bir toprak karıştığı için onda bu kadar tat bulunmuş olsun, buharlaşan su geri geldiğinde, miktar aynı olduğuna göre, deniz başlangıçta tuzlu idiyse şimdi de tuzlu olmalı, başlangıçta değilse sonra da tuzlu olmamalıdır. Başlangıçta hemen tuzlu idiyse de bunun sebebinin ne olduğunu, aynı zamanda, su o zaman yukarı çekilmişse neden şimdi de aynı hâle uğramadığını söylemek gerekir. Tuzluluğun sebebini denize karışan toprağa bağlayanlara gelince (toprağın birçok tat taşıdığını, ırmaklarla birlikte sürüklenip denize karışarak onu tuzlu kıldığını söylerler), ırmakların da tuzlu olmaması tuhaftır. Çok büyük bir su kütlesinde böyle bir toprağın karışması bu kadar belirgin olup da tek tek ırmaklarda belirgin olmaması nasıl mümkün olur?
πρότερον δεήσει τὸ πότιμον. Ὥστε οὐδέ ποτε ξηρανεῖται· πάλιν γὰρ ἐκεῖνο φθήσεται καταβὰν εἰς τὴν αὐτὴν τὸ προανελθόν· διαφέρει γὰρ οὐθὲν ἅπαξ τοῦτ’ εἰπεῖν ἢ πολλάκις. Εἰ μὲν οὖν τὸν ἥλιον παύσει τις τῆς φορᾶς, τί ἔσται τὸ ξηραῖνον; Εἰ δ’ ἐάσει εἶναι τὴν περιφοράν, ἀεὶ πλησιάζων τὸ πότιμον, καθάπερ εἴπομεν, ἀνάξει, ἀφήσει δὲ πάλιν ἀποχωρῶν. Ἔλαβον δὲ ταύτην τὴν διάνοιαν κατὰ τῆς θαλάττης ἐκ τοῦ πολλοὺς τόπους φαίνεσθαι ξηροτέρους νῦν ἢ πρότερον· περὶ οὗ τὴν αἰτίαν εἴπομεν, ὅτι τῶν κατά τινα χρόνον ὑπερβολῶν γιγνομένων ὕδατος τοῦτ’ ἐστὶ τὸ πάθος, ἀλλ’ οὐ διὰ τὴν τοῦ παντὸς γένεσιν καὶ τῶν μορίων· καὶ πάλιν γ’ ἔσται τοὐναντίον· καὶ ὅταν γένηται, ξηρανεῖται πάλιν· καὶ τοῦθ’ οὕτω κατὰ κύκλον ἀναγκαῖον ἀεὶ βαδίζειν· μᾶλλον γὰρ οὕτως εὔλογον ὑπολαβεῖν ἢ διὰ ταῦτα τὸν οὐρανὸν ὅλον μεταβάλλειν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων πλείω τῆς ἀξίας ἐνδιατέτριφεν ὁ λόγος· περὶ δὲ τῆς ἁλμυρότητος, τοῖς μὲν ἅπαξ γεννήσασι καὶ ὅλως αὐτὴν γεννῶσιν ἀδύνατόν ἐστιν ἁλμυρὰν ποιεῖν. Εἴτε γὰρ ἅπαντος τοῦ ὑγροῦ τοῦ περὶ τὴν γῆν ὄντος καὶ ἀναχθέντος ὑπὸ τοῦ ἡλίου τὸ ὑπολειφθὲν γέγονε θάλαττα, εἴτ’ ἐνυπῆρχε τοσοῦτος χυμὸς ἐν τῷ πολλῷ ὕδατι καὶ γλυκεῖ διὰ τὸ συμμιχθῆναί τινα γῆν τοιαύτην, οὐθὲν ἧττον ἐλθόντος πάλιν τοῦ διατμίσαντος ὕδατος ἀνάγκη, ἴσου γ’ ὄντος τοῦ πλήθους, καὶ τὸ πρῶτον· ἢ εἰ μηδὲ τὸ πρῶτον, μηδ’ ὕστερον ἁλμυρὰν αὐτὴν εἶναι. Εἰ δὲ καὶ τὸ πρῶτον εὐθὺς ἦν, λεκτέον τίς ἡ αἰτία, καὶ ἅμα διὰ τί οὐκ εἰ καὶ τότε ἀνήχθη καὶ νῦν πάσχει ταὐτό. Ἀλλὰ μὴν καὶ ὅσοι τὴν γῆν αἰτιῶνται τῆς ἁλμυρότητος ἐμμιγνυμένην (ἔχειν γάρ φασι πολλοὺς χυμοὺς αὐτήν, ὥσθ’ ὑπὸ τῶν ποταμῶν
s47Çünkü denizin bütün ırmak suyundan ibaret olduğu açıktır; ırmaklardan tuzlu olmasından başka hiçbir şeyle ayrılmaz; ırmaklarda da tuzluluk, onların toplu olarak aktıkları yere ulaşır. Empedokles gibi, denizin yerin teri olduğunu söyleyip açık bir şey söylediğini sanan da aynı ölçüde gülünçtür. Bunu şiir için söyleyen belki yeterince söylemiştir (çünkü istiare şiire özgüdür), ama tabiatı bilmek için yeterince söylememiştir. Çünkü burada da tatlı içecekten nasıl tuzlu ter oluştuğu açık değildir: yalnız bir şey, mesela en tatlı kısım ayrıldığı için mi, yoksa külden süzülen sularda olduğu gibi bir şey karıştığı için mi? Sidik kesesinde toplanan artıkta da sebebin aynı olduğu görülüyor; çünkü içilen su ve besindeki yaşlık tatlı olduğu hâlde bu artık acı ve tuzlu olur. Kül suyundan süzülen su nasıl acı oluyorsa, bunlar da öyle acı oluyorsa, yani sidikte, kaplarda tuz tortusu olarak çöktüğü görülen türden bir madde sidikle birlikte sürüklendiği için, terde de bu türden bir şey etten birlikte atıldığı için, dışarı çıkan yaşlık sanki bedeni yıkayıp onu götürüyormuş gibi, o zaman denizde de yaşlığa karışan topraksı şeyin tuzluluğun sebebi olduğu açıktır. Bedende bu türden bir şey, besinin sindirilmemiş tortusu olarak oluşur; yerde ise nasıl bulunduğunu söylemek gerekir. Genel olarak, yer kuruyup ısınırken bu kadar büyük bir su kütlesi ondan nasıl dışarı atılabilir?
συγκαταφερομένην διὰ τὴν μίξιν ποιεῖν ἁλμυράν), ἄτοπον τὸ μὴ καὶ τοὺς ποταμοὺς ἁλμυροὺς εἶναι· πῶς γὰρ δυνατὸν ἐν πολλῷ μὲν πλήθει ὕδατος ἐπίδηλον οὕτω ποιεῖν τὴν μίξιν τῆς τοιαύτης γῆς, ἐν ἑκάστῳ δὲ μή; Δῆλον γὰρ ὅτι ἡ θάλαττά ἐστιν ἅπαν τὸ ποτάμιον ὕδωρ· οὐθενὶ γὰρ διέφερεν ἀλλ’ ἢ τῷ ἁλμυρὰ εἶναι τῶν ποταμῶν· τοῦτο δ’ ἐν ἐκείνοις ἔρχεται εἰς τὸν τόπον εἰς ὃν ἀθρόοι ῥέουσιν. Ὁμοίως δὲ γελοῖον καὶ εἴ τις εἰπὼν ἱδρῶτα τῆς γῆς εἶναι τὴν θάλατταν οἴεταί τι σαφὲς εἰρηκέναι, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς· πρὸς ποίησιν μὲν γὰρ οὕτως εἰπὼν ἴσως εἴρηκεν ἱκανῶς (ἡ γὰρ μεταφορὰ ποιητικόν), πρὸς δὲ τὸ γνῶναι τὴν φύσιν οὐχ ἱκανῶς· οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα δῆλον πῶς ἐκ γλυκέος τοῦ πόματος ἁλμυρὸς γίνεται ὁ ἱδρώς, πότερον ἀπελθόντος τινὸς μόνον οἷον τοῦ γλυκυτάτου, ἢ συμμιχθέντος τινός, καθάπερ ἐν τοῖς διὰ τῆς τέφρας ἠθουμένοις ὕδασιν. Φαίνεται δὲ τὸ αἴτιον ταὐτὸ καὶ περὶ τὸ εἰς τὴν κύστιν περίττωμα συλλεγόμενον· καὶ γὰρ ἐκεῖνο πικρὸν καὶ ἁλμυρὸν γίνεται τοῦ πινομένου καὶ τοῦ ἐν τῇ τροφῇ ὑγροῦ γλυκέος ὄντος. Εἰ δὴ ὥσπερ τὸ διὰ τῆς κονίας ἠθούμενον ὕδωρ γίνεται πικρόν, καὶ ταῦτα, τῷ μὲν οὔρῳ συγκαταφερομένης τοιαύτης τινὸς δυνάμεως οἵα καὶ φαίνεται ὑφισταμένη ἐν τοῖς ἀγγείοις ἁλμυρίς, τῷ δ’ ἱδρῶτι συνεκκρινομένης ἐκ τῶν σαρκῶν, οἷον καταπλύνοντος τὸ τοιοῦτον ἐκ τοῦ σώματος τοῦ ἐξιόντος ὑγροῦ, δῆλον ὅτι κἂν τῇ θαλάττῃ τὸ ἐκ τῆς γῆς συγκαταμιγνύμενον τῷ ὑγρῷ αἴτιον τῆς ἁλμυρότητος. Ἐν μὲν οὖν τῷ σώματι γίγνεται τὸ τοιοῦτον ἡ τῆς τροφῆς ὑπόστασις διὰ τὴν ἀπεψίαν· ἐν δὲ τῇ γῇ τίνα τρόπον ὑπῆρχε, λεκτέον. Ὅλως δὲ πῶς οἷόν τε τοσοῦτον
s48Çünkü bu su, yerde geride kalanın pek küçük bir parçası olmalıdır. Ayrıca yer şimdi de, ister daha çok ister daha az kurusun, neden terlemiyor? Çünkü yaşlık ve ter acı olur; o zaman oluyorsa şimdi de olması gerekirdi. Oysa böyle bir şey görülmüyor; tersine yer kuruyken ıslanır, ıslakken de böyle bir hâle uğramaz. O hâlde ilk oluşta, yer yaşken, kururken nasıl terleyebilirdi? Daha makul olan, bazılarının dediği gibi, yaşlığın en büyük kısmı güneş yüzünden ayrılıp yükseldikten sonra geride kalanın deniz olmasıdır; yaş olan bir şeyin terlemesi ise imkânsızdır. Demek ki tuzluluğun ileri sürülen sebepleri akıl yürütmeye dayanamıyor görünüyor. Biz ise daha önce aldığımız ilkeden başlayarak söyleyelim. İki türlü buğu olduğu, biri yaş öteki kuru, esas alındığına göre, bu türden şeylerin ilkesini bunda görmek gerektiği açıktır. Önce şu güçlüğü ortaya koymak zorunludur: deniz de sayıca aynı parçalardan oluşarak hep aynı mı kalır, yoksa hava, içilebilir su ve ateşte olduğu gibi, parçaları türce ve kemiyetçe değişip durur mu? Bunların her biri daima başka başka olur; ama her birinin kütlesinin türü aynı kalır, akan suların ve alev akışının türü gibi. Bütün bunlar için aynı açıklamanın geçerli olmamasının imkânsız olduğu, hepsinde farkın değişmenin hızında ve yavaşlığında olduğu, hepsinde yok oluş ve oluş bulunduğu, ama bunun hepsinde düzenli biçimde gerçekleştiği açık ve inandırıcıdır. Durum böyle olduğuna göre, tuzluluğun da sebebini vermeye çalışmak gerekir.
ὕδατος πλῆθος ξηραινομένης καὶ θερμαινομένης ἐκκριθῆναι; Πολλοστὸν γὰρ δεῖ μέρος αὐτὸ τοῦ λειφθέντος εἶναι ἐν τῇ τῇ. Ἔτι δὲ διὰ τί οὐ καὶ νῦν ὅταν ξηραινομένη τύχῃ ἡ γῆ, εἴτε πλείων εἴτε ἐλάττων, ἰδίει; Ἡ γὰρ ὑγρότης καὶ ὁ ἱδρὼς γίνεται πικρός· εἴπερ γὰρ καὶ τότε, καὶ νῦν ἐχρῆν. Οὐ φαίνεται δὲ τοῦτο συμβαῖνον, ἀλλὰ ξηρὰ μὲν οὖσα ὑγραίνεται, ὑγρὰ δ’ οὖσα οὐθὲν πάσχει τοιοῦτον. Πῶς δ’ οὖν οἷόν τε περὶ τῆν πρώτην γένεσιν, ὑγρᾶς οὔσης τῆς γῆς, ἰδίειν ξηραινομένην; Ἀλλὰ μᾶλλον εἰκός, ὥσπερ φασί τινες, ἀπελθόντος τοῦ πλείστου καὶ μετεωρισθέντος τοῦ ὑγροῦ διὰ τὸν ἥλιον τὸ λειφθὲν εἶναι θάλατταν· ὑγρὰν δ’ οὖσαν ἰδίειν ἀδύνατον. Τὰ μὲν οὖν λεγόμενα τῆς ἁλμυρότητος αἴτια διαφεύγειν φαίνεται τὸν λόγον· ἡμεῖς δὲ λέγωμεν ἀρχὴν λαβόντες τὴν αὐτὴν ἣν καὶ πρότερον. Ἐπεὶ γὰρ κεῖται διπλῆν εἶναι τὴν ἀναθυμίασιν, τὴν μὲν ὑγρὰν τὴν δὲ ξηράν, δῆλον ὅτι ταύτην οἰητέον ἀρχὴν εἶναι τῶν τοιούτων. Καὶ δὴ καὶ περὶ οὗ ἀπορῆσαι πρότερον ἀναγκαῖον, πότερον καὶ ἡ θάλαττα ἀεὶ διαμένει τῶν αὐτῶν οὖσα μορίων ἀριθμῷ ἢ τῷ εἴδει καὶ τῷ ποσῷ μεταβαλλόντων ἀεὶ τῶν μερῶν, καθάπερ ἀὴρ καὶ τὸ πότιμον ὕδωρ καὶ πῦρ. Ἀεὶ γὰρ ἄλλο καὶ ἄλλο γίνεται τούτων ἕκαστον, τὸ δ’ εἶδος τοῦ πλήθους ἑκάστου τούτων μένει, καθάπερ τὸ τῶν ῥεόντων ὑδάτων καὶ τὸ τῆς φλογὸς ῥεῦμα. Φανερὸν δὴ τοῦτο καὶ πιθανόν, ὡς ἀδύνατον μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι περὶ πάντων τούτων λόγον, καὶ διαφέρειν ταχυτῆτι καὶ βραδυτῆτι τῆς μεταβολῆς ἐπὶ πάντων τε, καὶ φθορὰν εἶναι καὶ γένεσιν, ταύτην μέντοι τεταγμένως συμβαίνειν πᾶσιν αὐτοῖς. Τούτων δ’ οὕτως ἐχόντων, πειρατέον ἀποδοῦναι τὴν
s49Bu tadın bir şeyin karışmasıyla oluştuğu birçok işaretten açıktır. Bedenlerde en az sindirilmiş olan şey tuzlu ve acıdır, daha önce de söylediğimiz gibi; en az sindirilmiş olan da yaş besinin artığıdır. Bütün tortular böyledir, en çok da sidik kesesine gelen tortu; bunun işareti, en ince olmasıdır; sindirilen her şey ise tabiatça koyulaşır. Sonra ter de böyledir; terde, bu tadı meydana getiren aynı madde birlikte dışarı atılır. Yanan şeylerde de durum benzerdir: sıcağın üstesinden gelemediği şey bedenlerde artık, yanan şeylerde kül olur. Bu yüzden bazıları denizin yanmış topraktan oluştuğunu söyler. Bunu böyle söylemek tuhaftır, ama böyle bir topraktan oluştuğu doğrudur. Çünkü söylenen örneklerde olduğu gibi, bütünde de tabiata göre büyüyen ve oluşan şeylerden, yanmış şeylerden geriye kalan gibi böyle bir toprağın daima kaldığını düşünmek gerekir; kuru toprakta oluşan bütün buğuyu da böyle düşünmek gerekir, çünkü bu kalabalık kütleyi sağlayan budur. Dediğimiz gibi, buhar niteliğindeki buğu ile kuru buğu karışık olduğu için, bulutlara ve suya dönüşürken bu maddeden bir miktarın daima içeride kalması ve yağmurlarla birlikte yeniden aşağı inmesi zorunludur; bu da, buradaki şeylerin düzene katılabildiği ölçüde, daima belli bir düzen içinde olur. Tuzlunun sudaki oluşunun nereden geldiği söylenmiş oldu. Güney rüzgârıyla gelen yağmurlar ve sonbaharın ilk yağmurları da bu yüzden daha acımsıdır. Çünkü güney rüzgârı hem büyüklüğü hem esişi bakımından en sıcak rüzgârdır ve kuru, sıcak yerlerden eser; dolayısıyla az buhar taşır. Bu yüzden sıcaktır; çünkü öyle olmasa, estiği yerde soğuk olsa bile, ilerledikçe yakındaki yerlerden çok miktarda kuru buğu topladığı için yine de sıcak olur. Kuzey rüzgârı ise yaş yerlerden geldiği için buhar yüklüdür, bu yüzden soğuktur; bulutları ittiği için burada açık hava getirir, karşı bölgelerde ise yağmurludur.
αἰτίαν καὶ περὶ τῆς ἁλμυρότητος. Φανερὸν δὴ διὰ πολλῶν σημείων ὅτι γίνεται τοιοῦτος ὁ χυμὸς διὰ σύμμιξίν τινος. Ἔν τε γὰρ τοῖς σώμασι τὸ ἀπεπτότατον ἁλμυρὸν καὶ πικρόν, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴπομεν· ἀπεπτότατον γὰρ τὸ περίττωμα τῆς ὑγρᾶς τροφῆς· τοιαύτη δὲ πᾶσα μὲν ἡ ὑπόστασις, μάλιστα δὲ ἡ εἰς τὴν κύστιν. Σημεῖον δ’ ὅτι λεπτοτάτη ἐστίν· τὰ δὲ πεττόμενα πάντα συνίστασθαι πέφυκεν. Ἔπειτα ἱδρὼς ἐν οἷς τὸ αὐτὸ σῶμα συνεκκρίνεται, ὃ ποιεῖ τὸν χυμὸν τοῦτον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς καομένοις· οὗ γὰρ ἂν μὴ κρατήσῃ τὸ θερμόν, ἐν μὲν τοῖς σώμασι γίγνεται περίττωσις, ἐν δὲ τοῖς καομένοις τέφρα. Διὸ καὶ τὴν θάλαττάν τινες ἐκ κατακεκαυμένης φασὶ γενέσθαι γῆς. Τὸ δ’ οὕτω μὲν εἰπεῖν ἄτοπον, τὸ μέντοι ἐκ τοιαύτης ἀληθές· ὥσπερ γὰρ καὶ ἐν τοῖς εἰρημένοις, οὕτω καὶ ἐν τῷ ὅλῳ ἔκ τε τῶν φυομένων καὶ γιγνομένων κατὰ φύσιν ἀεὶ δεῖ νοεῖν, ὥσπερ ἐκ πεπυρωμένων τὸ λειπόμενον τοιαύτην εἷναι γῆν, καὶ δὴ καὶ τὴν ἐν τῇ ξηρᾷ ἀναθυμίασιν πᾶσαν· αὕτη γὰρ καὶ παρέχεται τὸ πολὺ τοῦτο πλῆθος. Μεμιγμένης δ’ οὔσης, ὥσπερ εἴπομεν, τῆς τε ἀτμιδώδους ἀναθυμιάσεως καὶ τῆς ξηρᾶς, ὅταν συνιστῆται εἰς νέφη καὶ ὕδωρ, ἀναγκαῖον ἐμπεριλαμβάνεσθαί τι πλῆθος ἀεὶ ταύτης τῆς δυνάμεως, καὶ συγκαταφέρεσθαι πάλιν ἐν τοῖς ὑετοῖς, καὶ τοῦτ’ ἀεὶ γίνεσθαι κατά τινα τάξιν, ὡς ἐνδέχεται μετέχειν τὰ ἐνταῦθα τάξεως. Ὅθεν μὲν οὖν ἡ γένεσις ἔνεστι τοῦ ἁλμυροῦ ἐν τῷ ὕδατι, εἴρηται. Καὶ διὰ τοῦτο τά τε νότια ὕδατα πλατύτερα καὶ τὰ πρῶτα τῶν μετοπωρινῶν· ὅ τε γὰρ νότος καὶ τῷ μεγέθει καὶ τῷ πνεύματι ἀλεεινότατος ἄνεμός ἐστι, καὶ πνεῖ ἀπὸ τόπων ξηρῶν καὶ θερμῶν, ὥστε μετ’ ὀλίγης ἀτμίδος. Διὸ καὶ θερμός ἐστιν· εἰ γὰρ καὶ μὴ τοιοῦτος, ἀλλ’ ὅθεν ἄρχεται
s50Aynı şekilde güney rüzgârı da Libya çevresindekiler için açık hava getirir. İnen suya böyle bir madde bol bol katılır ve sonbahar yağmurları acımsı olur; çünkü en ağır şeylerin önce inmesi zorunludur. Dolayısıyla böyle topraktan çok şey barındıran yağmurlar en çabuk aşağı meyleder. Deniz de bu yüzden sıcaktır; çünkü yanmış her şey kendi içinde kuvve hâlinde sıcaklık taşır. Bu, kül suyunda, külde ve hayvanların kuru ve yaş dışkısında görülebilir; karınları en sıcak olan hayvanların dışkısı da en sıcaktır. Deniz bu sebeple daima daha acı olur; ama bir kısmı tatlı suyla birlikte daima yukarı çekilir. Yalnız bu kısım, yağmurda tuzlu ve acı olanın tatlıdan az olduğu ölçüde azdır. Bu yüzden, genel olarak söylersek, denge kurulur. Denizin buharlaşınca içilebilir hâle geldiğini ve buharlaşan şeyin yeniden yoğunlaşınca deniz suyuna dönüşmediğini deneyerek söylüyoruz. Başka şeyler de aynı hâle uğrar: şarap ve bütün sıvılar buharlaşıp yeniden sıvıya yoğunlaşınca su olur; çünkü öteki nitelikler suya bir şey karışmasından doğan hâllerdir ve karışan şey neyse, tadı da öyle yapar. Ama bunları başka, daha uygun bir fırsatta incelemek gerekir. Şimdilik şu kadarını söyleyelim: deniz var oldukça daima bir kısmı yukarı çekilip içilebilir hâle gelir ve yukarıdan yağmurla iner, ama yukarı çekildiği hâliyle değil, başka bir şeye dönüşmüş olarak.
πνεῖν ψυχρός, οὐδὲν ἧττον προϊὼν διὰ τὸ συμπεριλαμβάνειν πολλὴν ἀναθυμίασιν ξηρὰν ἐκ τῶν σύνεγγυς τόπων θερμός ἐστιν· ὁ δὲ βορέας ἅτε ἀφ’ ὑγρῶν τόπων ἀτμιδώδης, διὸ ψυχρός· τῷ δ’ ἀπωθεῖν αἴθριος ἐνταῦθα, ἐν δὲ τοῖς ἐναντίοις ὑδατώδης. Ὁμοίως δὲ καὶ ὁ νότος αἴθριος τοῖς περὶ τὴν Λιβύην. Πολὺ οὖν ἐν τῷ καταφερομένῳ ὕδατι συμβάλλεται τοιοῦτον, καὶ τοῦ μετοπώρου πλατέα τὰ ὕδατα· ἀνάγκη γὰρ τὰ βαρύτατα πρῶτα φέρεσθαι. Ὤστ’ ἐν ὅσοις ἔνεστι τῆς τοιαύτης γῆς πλῆθος, ῥέπει τάχιστα κάτω ταῦτα. Καὶ θερμή γε ἡ θάλαττα διὰ τοῦτό ἐστιν· πάντα γὰρ ὅσα πεπύρωται, ἔχει δυνάμει θερμότητα ἐν αὑτοῖς. Ὁρᾶν δ’ ἔξεστι καὶ τὴν κονίαν καὶ τὴν τέφραν καὶ τὴν ὑπόστασιν τῶν ζῴων καὶ τὴν ξηρὰν καὶ τὴν ὑγράν· καὶ τῶν θερμοτάτων γε κατὰ τὴν κοιλίαν ζῴων συμβαίνει θερμοτάτην εἶναι τὴν ὑπόστασιν. Γίγνεται μὲν οὖν ἀεὶ πλατυτέρα διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν, ἀνάγεται δ’ ἀεί τι μέρος αὐτῆς μετὰ τοῦ γλυκέος· ἀλλ’ ἔλαττον τοσούτῳ ὅσῳ καὶ ἐν τῷ ὑομένῳ τὸ ἁλμυρὸν καὶ πλατὺ τοῦ γλυκέος ἔλαττον. Διόπερ ἰσάζει ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν. Ὅτι δὲ γίνεται ἀτμίζουσα πότιμος καὶ οὐκ εἰς θάλατταν συγκρίνεται τὸ ἀτμίζον, ὅταν συνιστῆται πάλιν, πεπειραμένοι λέγομεν. Πάσχει δὲ καὶ τἆλλα ταὐτό· καὶ γὰρ οἶνος καὶ πάντες οἱ χυμοί, ὅσοι ἂν ἀτμίσαντες πάλιν εἰς ὑγρὸν συστῶσιν, ὕδωρ γίγνονται· πάθη γὰρ τἆλλα διά τινα σύμμιξιν τοῦ ὕδατός ἐστιν, καὶ οἷον ἄν τι ᾖ τὸ συμμιχθέν, τοιοῦτον ποιεῖ τὸν χυμόν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν ἄλλοις καιροῖς οἰκειοτέροις ποιητέον τὴν σκέψιν. Νῦν δὲ τοσοῦτον λέγωμεν, ὅτι τῆς θαλάττης ὑπαρχούσης ἀεί τι ἀνάγεται καὶ γίνεται πότιμον καὶ ἄνωθεν
s51Tuzlu su ağırlığı yüzünden içilebilir suyun altında kalır. Bu yüzden deniz, ırmaklar gibi tükenmez, ancak yer bakımından değişir (bunun ikisinde de aynı şekilde olması zorunludur); ne yerin ne de denizin hep aynı kısımları kalır, yalnız bütün kütle kalır. Yer hakkında da aynı şekilde düşünmek gerekir: bir kısmı yukarı çıkar, bir kısmı yeniden aşağı iner; yüzeye çıkan ve yeniden aşağı inen şeyler yerlerini de birlikte değiştirir. Tuzlunun bir şeyin karışımından ibaret olduğu yalnız söylenenlerden değil, şundan da açıktır: biri balmumundan bir kap yapıp ağzını deniz suyu içeri sızmayacak biçimde bağlayarak denize bırakırsa, balmumu duvarlardan içeri giren su içilebilir olur; çünkü topraksı kısım, yani karışımıyla tuzluluğu meydana getiren şey, bir süzgeçten geçer gibi ayrılır. Hem ağırlığın sebebi budur (tuzlu su içilebilir sudan daha ağır gelir) hem de koyuluğun. Koyuluk farkı o kadar büyüktür ki aynı yük ağırlığını taşıyan gemiler ırmaklarda neredeyse batarken denizde rahatça yüzer ve seyre elverişli olur; bu yüzden ırmakta gemi yükleyenlerden bazıları bunu bilmedikleri için zarara uğramıştır. İçine bir şey karıştığı için kütlenin koyulaştığının kanıtı şudur: biri suya bol tuz karıştırıp çok tuzlu yaparsa, yumurtalar dolu olsalar bile yüzer; çünkü su neredeyse çamur gibi olur; deniz de bu kadar cisimsel madde taşır. Aynı şeyi salamura yaparken de yaparlar. Bazılarının masal gibi anlattığına göre Filistin'de, bir insanı ya da bir yük hayvanını bağlayıp içine atınca batmadan yüzdüğü bir göl varsa, bu da söylediklerimize bir tanıklık olur. Çünkü bu gölün o kadar acı ve tuzlu olduğunu söylerler ki içinde hiç balık yaşamaz; elbiseyi ıslatıp çalkalarsan onu temizler.
ἐν τῷ ὑομένῳ κατέρχεται ἄλλο γεγενημένον, οὐ τὸ ἀναχθέν. Καὶ διὰ βάρος ὑφίσταται τῷ ποτίμῳ. Καὶ διὰ τοῦτ’ οὔτ’ ἐπιλείπει, ὥσπερ οἱ ποταμοί, ἀλλ’ ἢ τοῖς τόποις (τοῦτο δ’ ἐπ’ ἀμφοτέρων ἀνάγκη συμβαίνειν ὁμοίως), οὔτε ἀεὶ τὰ αὐτὰ μέρη διαμένει, οὔτε γῆς οὔτε θαλάττης, ἀλλὰ μόνον ὁ πᾶς ὄγκος. Καὶ γὰρ καὶ περὶ γῆς ὁμοίως δεῖ ὑπολαβεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἀνέρχεται, τὸ δὲ πάλιν συγκαταβαίνει, καὶ τοὺς τόπους συμμεταβάλλει τά τ’ ἐπιπολάζοντα καὶ τὰ κατιόντα πάλιν. Ὅτι δ’ ἐστὶν ἐν μίξει τινὸς τὸ ἁλμυρόν, δῆλον οὐ μόνον ἐκ τῶν εἰρημένων, ἀλλὰ καὶ ἐάν τις ἀγγεῖον πλάσας θῇ κήρινον εἰς τὴν θάλατταν, περιδήσας τὸ στόμα τοιούτοις ὥστε μὴ παρεγχεῖσθαι τῆς θαλάττης· τὸ γὰρ εἰσιὸν διὰ τῶν τοίχων τῶν κηρίνων γίνεται πότιμον ὕδωρ· ὥσπερ γὰρ δι’ ἠθμοῦ τὸ γεῶδες ἀποκρίνεται καὶ τὸ ποιοῦν τὴν ἁλμυρότητα διὰ τὴν σύμμιξιν. Τοῦτο γὰρ αἴτιον καὶ τοῦ βάρους (πλεῖον γὰρ ἕλκει τὸ ἁλμυρὸν ἢ τὸ πότιμον) καὶ τοῦ πάχους· καὶ γὰρ τὸ πάχος διαφέρει τοσοῦτον ὥστε τὰ πλοῖα ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ τῶν ἀγωγίμων βάρους ἐν μὲν τοῖς ποταμοῖς ὀλίγου καταδύνειν, ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ μετρίως ἔχειν καὶ πλευστικῶς, διόπερ ἔνιοι τῶν ἐν τοῖς ποταμοῖς γεμιζόντων διὰ ταύτην τὴν ἄγνοιαν ἐζημιώθησαν. Τεκμήριον δὲ τοῦ μιγνυμένου τινὸς παχύτερον εἶναι τὸν ὄγκον· ἐὰν γάρ τις ὕδωρ ἁλμυρὸν ποιήσῃ σφόδρα μίξας ἅλας, ἐπιπλέουσι τὰ ᾠά, κἂν ῇ πλήρη· σχεδὸν γὰρ ὥσπερ πηλὸς γίνεται· τοσοῦτον ἔχει σωματῶδες πλῆθος ἡ θάλαττα. Ταὐτὸ δὲ τοῦτο δρῶσι καὶ περὶ τὰς ταριχείας. Εἰ δ’ ἔστιν ὥσπερ μυθολογοῦσί τινες ἐν Παλαιστίνῃ τοιαύτη λίμνη, εἰς ἣν ἐάν τις ἐμβάλῃ συνδήσας ἄνθρωπον ἢ ὑποζύγιον ἐπιπλεῖν καὶ οὐ καταδύεσθαι κατὰ τοῦ ὕδατος, μαρτύριον ἂν
s52Bunlar da, tuzluyu bir cismin meydana getirdiğine ve içerdeki şeyin topraksı olduğuna dair söylediklerimizin işaretleridir. Khaonia'da biraz acı sulu bir pınar vardır; bu pınar yakındaki bir ırmağa akar; ırmak tatlıdır ama balık barındırmaz. Oradakilerin anlattığı masala göre, Herakles öküzleri Erytheia'dan sürüp getirdiğinde onlara seçme hakkı vermiş, onlar da balık yerine tuzu seçmişler; bu tuz onlara pınardan gelir. Bu suyun bir kısmını kaynatıp bekletirler; yaşlık sıcakla birlikte buharlaşıp su soğuyunca tuz olur; iri taneli değil, kar gibi gevşek ve incedir. Bu tuz ötekilerden daha zayıftır, tat vermek için daha çok atmak gerekir; rengi de onlar kadar beyaz değildir. Benzer bir şey Umbria'da da olur: kamış ve sazların yetiştiği bir yer vardır; bunların bir kısmını yakarlar, külü suya atıp kaynatırlar; suyun bir kısmını bıraktıklarında bu su soğuyunca bol tuz meydana gelir. Irmakların ve pınarların tuzlu akıntılarının çoğunun bir zamanlar sıcak olduğunu, sonra ateşin ilkesinin söndüğünü, ama içinden süzüldükleri toprağın hâlâ kül suyu ve kül gibi kaldığını düşünmek gerekir. Birçok yerde her türden tadı olan pınarlar ve ırmak akıntıları vardır; bunların hepsinin sebebini içlerinde bulunan ya da sonradan oluşan ateş kuvvetine bağlamak gerekir. Çünkü yer, daha çok ya da daha az yanarak türlü türlü tat biçimleri ve renkleri kazanır; şap, kül suyu ve bu türden öteki maddelerin kuvvetleriyle dolar; tatlı sular bunlardan süzülünce değişir; kimisi ekşi olur, Sicilya'nın Sikania bölgesinde olduğu gibi: orada ekşi bir tuzlu su oluşur ve onu bazı yemeklerde sirke gibi kullanırlar.
εἴη τοῖς εἰρημένοις· λέγουσι γὰρ πικρὰν οὕτως εἶναι τὴν λίμνην καὶ ἁλμυρὰν ὥστε μηθένα ἰχθὺν ἐγγίνεσθαι, τὰ δ’ ἱμάτια ῥύπτειν, ἐάν τις διασείσῃ βρέξας. Ἔστι δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα σημεῖα πάντα τῶν εἰρημένων, ὅτι τὸ ἁλμυρὸν ποιεῖ σῶμά τι, καὶ γεῶδές ἐστι τὸ ἐνυπάρχον· ἔν τε γὰρ τῇ Χαονίᾳ κρήνη τίς ἐστιν ὕδατος πλατυτέρου, ἀπορρεῖ δ’ αὕτη εἰς ποταμὸν πλησίον γλυκὺν μέν, ἰχθῦς δ’ οὐκ ἔχοντα· εἵλοντο γὰρ δή, ὡς οἱ ἐκεῖ μυθολογοῦσιν, ἐξουσίας δοθείσης ὑπὸ τοῦ Ἡρακλέους, ὅτ’ ἦλθεν ἄγων ἐκ τῆς Ἐρυθείας τὰς βοῦς, ἅλας ἀντὶ τῶν ἰχθύων, οἳ γίγνονται αὐτοῖς ἐκ τῆς κρήνης· τούτου γὰρ τοῦ ὕδατος ἀφέψοντές τι μέρος τιθέασι, καὶ γίνεται ψυχθέν, ὅταν ἀπατμίσῃ τὸ ὑγρὸν ἅμα τῷ θερμῷ, ἅλες, οὐ χονδροὶ ἀλλὰ χαῦνοι καὶ λεπτοὶ ὥσπερ χιών. Εἰσὶ δὲ τήν τε δύναμιν ἀσθενέστεροι τῶν ἄλλων καὶ πλείους ἡδύνουσιν ἐμβληθέντες, καὶ τὴν χρόαν οὐχ ὁμοίως λευκοί. Τοιοῦτον δ’ ἕτερον γίνεται καὶ ἐν Ὀμβρικοῖς· ἔστι γάρ τις τόπος ἐν ᾧ πεφύκασι κάλαμος καὶ σχοῖνος· τούτων οὖν κατακάουσι, καὶ τὴν τέφραν ἐμβαλόντες εἰς ὕδωρ ἀφέψουσιν· ὅταν δὲ λίπωσί τι τοῦ ὕδατος, τοῦτο ψυχθὲν ἁλῶν γίνεται πλῆθος. Ὅσα δ’ ἐστὶ ἁλμυρὰ ῥεύματα ποταμῶν ἢ κρηνῶν, τὰ πλεῖστα θερμά ποτε εἶναι δεῖ νομίζειν, εἶτα τὴν μὲν ἀρχὴν ἀπεσβέσθαι τοῦ πυρός, δι’ ἧς δὲ διηθοῦνται γῆς, ἔτι μένειν οὖσαν οἷον κονίαν καὶ τέφραν. Εἰσὶ δὲ πολλαχοῦ καὶ κρῆναι καὶ ῥεύματα ποταμῶν παντοδαποὺς ἔχοντα χυμούς, ὧν πάντων αἰτιατέον τὴν ἐνοῦσαν· ἢ ἐγγινομένην δύναμιν πυρός· καομένη γὰρ ἡ γῆ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον παντοδαπὰς λαμβάνει μορφὰς καὶ χρόας χυμῶν· στυπτηρίας γὰρ καὶ κονίας καὶ τῶν ἄλλων τῶν
s53Lynkos yakınında da ekşi sulu bir pınar vardır, Skythia'da da acı bir pınar; bundan akan su, döküldüğü ırmağın bütününü acılaştırır. Bunların farkları söylenenlerden anlaşılır. Hangi tatların hangi karışımlardan oluştuğunu başka yerde ayrıca söyledik. Sular ve deniz hakkında, hangi sebeplerle hep süregeldiklerini, nasıl değiştiklerini ve tabiatlarının ne olduğunu, ayrıca tabiatça yaptıkları ya da uğradıkları hâllerin çoğunu söylemiş olduk.
τοιούτων γίνεται πλήρης δυνάμεων, δι’ ὧν τὰ ἠθούμενα ὕδατα ὄντα γλυκέα μεταβάλλει, καὶ τὰ μὲν ὀξέα γίγνεται, καθάπερ ἐν τῇ Σικανικῇ τῆς Σικελίας· ἐκεῖ γὰρ ὀξάλμη γίνεται, καὶ χρῶνται καθάπερ ὄξει πρὸς ἔνια τῶν ἐδεσμάτων αὐτῷ. Ἔστι δὲ καὶ περὶ Λύγκον κρήνη τις ὕδατος ὀξέος, περὶ δὲ τὴν Σκυθικὴν πικρά· τὸ δ’ ἀπορρέον αὐτῆς τὸν ποταμὸν εἰς ὃν εἰσβάλλει ποιεῖ πικρὸν ὅλον. Αἱ δὲ διαφοραὶ τούτων ἐκεῖθεν δῆλαι. Ποῖοι δὲ χυμοὶ ἐκ ποίων γίνονται κράσεων, εἴρηται περὶ αὐτῶν χωρὶς ἐν ἄλλοις. Περὶ μὲν οὖν ὑδάτων καὶ θαλάττης, δι’ ἃς αἰτίας ἀεί τε συνεχῶς εἰσὶ καὶ πῶς μεταβάλλουσι καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῶν, ἔτι δ’ ὁπόσα πάθη κατὰ φύσιν αὐτοῖς συμβαίνει ποιεῖν ἢ πάσχειν, εἴρηται σχεδὸν ἡμῖν περὶ τῶν πλείστων.
2.44. Bölüm
Şimdi daha önce söylediğimiz ilkeyi alarak rüzgârlardan söz edelim. Dediğimiz gibi buğunun iki türü vardır: biri yaş, öteki kuru. Birine buhar denir; ötekinin bütününe bir ad verilmemiştir, ama bir kısmına verilen adı genelleştirip ona bir çeşit duman demek zorundayız. Yaş kurudan, kuru da yaştan ayrı bulunmaz; bunların hepsi ağır basan yana göre adlandırılır. Güneş daire üzerinde hareket eder; yaklaştığında sıcaklığıyla yaşlığı yukarı çeker, uzaklaştığında da yukarı çekilmiş buhar soğuma yüzünden yeniden suya dönüşür. Bu yüzden yağmurlar kışın daha çok, geceleri de gündüzden daha çok yağar; ama gece yağmurları gündüz yağmurlarından daha çok gözden kaçtığı için öyle görünmez. İnen suyun hepsi yere dağılır. Yerin içinde de çok ateş ve çok sıcaklık vardır; güneş de yalnız yerin yüzeyindeki yaşlığı çekmekle kalmaz, yerin kendisini de ısıtarak kurutur.
Περὶ δὲ πνευμάτων λέγωμεν, λαβόντες ἀρχὴν τὴν εἰρημένην ἡμῖν ἤδη πρότερον. Ἔστι γὰρ δύο εἴδη τῆς ἀναθυμιάσεως, ὥς φαμεν, ἡ μὲν ὑγρὰ ἡ δὲ ξηρά. Καλεῖται δ’ ἡ μὲν ἀτμίς, ἡ δὲ τὸ μὲν ὅλον ἀνώνυμος, τῷ δ’ ἐπὶ μέρους ἀνάγκη χρωμένους καθόλου προσαγορεύειν αὐτὴν οἷον καπνόν. Ἔστι δ’ οὔτε τὸ ὑγρὸν ἄνευ τοῦ ξηροῦ οὔτε τὸ ξηρὸν ἄνευ τοῦ ὑγροῦ, ἀλλὰ πάντα ταῦτα λέγεται κατὰ τὴν ὑπεροχήν. Φερομένου δὴ τοῦ ἡλίου κύκλῳ, καὶ ὅταν μὲν πλησιάζῃ, τῇ θερμότητι ἀνάγοντος τὸ ὑγρόν, πορρωτέρω δὲ γιγνομένου διὰ τὴν ψύξιν συνισταμένης πάλιν τῆς ἀναχθείσης ἀτμίδος εἰς ὕδωρ· διὸ χειμῶνός τε μᾶλλον γίγνεται τὰ ὕδατα, καὶ νύκτωρ ἢ μεθ’ ἡμέραν· ἀλλ’ οὐ δοκεῖ διὰ τὸ λανθάνειν τὰ νυκτερινὰ τῶν μεθ’ ἡμέραν μᾶλλον. Τὸ δὴ κατιὸν ὕδωρ διαδίδοται πᾶν εἰς τὴν γῆν· ὑπάρχει δ’ ἔν τε
s54Söylendiği gibi buğu iki türlü olduğuna, biri buhar biri duman niteliğinde olduğuna göre, ikisinin de oluşması zorunludur. Bunlardan daha çok yaşlık taşıyan buğu, daha önce söylendiği gibi, yağmur suyunun ilkesidir; kuru buğu ise bütün rüzgârların ilkesi ve tabiatıdır. Bunların bu şekilde olmasının zorunlu olduğu işlerin kendisinden de açıktır: buğunun farklı olması zorunludur; güneşin ve yerdeki sıcaklığın bunları yapması da yalnız mümkün değil, zorunludur. İkisinin türü farklı olduğuna göre, rüzgârın tabiatıyla yağmur suyunun tabiatının farklı olduğu, bazılarının dediği gibi aynı olmadığı açıktır. Onlara göre aynı hava hareket ettiğinde rüzgâr, yoğunlaştığında yeniden su olurmuş. Daha önceki incelemelerde söylediğimiz gibi, hava bunlardan oluşur: buhar yaş ve soğuktur (yaş olduğu için başka bir şeyin sınırına kolayca uyar, sudan geldiği için de, ısıtılmamış su gibi, kendi tabiatıyla soğuktur), duman ise sıcak ve kurudur. Dolayısıyla hava, birbirini tamamlayan iki parçadan kurulur gibi, yaş ve sıcak olarak oluşur. Her şeyin çevresine yayılmış olan bu havanın hareket edince rüzgâr olması, nereden hareket ederse etsin rüzgâr sayılması da tuhaf olurdu. Irmaklar için, suyun nasıl olursa olsun, hatta bol miktarda akmasını ırmak saymayıp akan suyun bir kaynaktan gelmesini gerekli gördüğümüz gibi, rüzgârlar için de durum böyledir; çünkü büyük bir düşüş yüzünden çok miktarda hava hareket edebilir, ama bunun bir ilkesi ve kaynağı yoktur.
τῇ γῇ πολὺ πῦρ καὶ πολλὴ θερμότης, καὶ ὁ ἥλιος οὐ μόνον τὸ ἐπιπολάζον τῆς γῆς ὑγρὸν ἕλκει, ἀλλὰ καὶ τὴν γῆν αὐτὴν ξηραίνει θερμαίνων. Τῆς δ’ ἀναθυμιάσεως, ὥσπερ εἴρηται, διττῆς οὔσης, τῆς μὲν ἀτμιδώδους τῆς δὲ καπνώδους, ἀμφοτέρας ἀναγκαῖον γίγνεσθαι. Τούτων δ’ ἡ μὲν ὑγροῦ πλέον ἔχουσα πλῆθος ἀναθυμίασις ἀρχὴ τοῦ ὑομένου ὕδατός ἐστιν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, ἡ δὲ ξηρὰ τῶν πνευμάτων ἀρχὴ καὶ φύσις πάντων. Ταῦτα δ’ ὅτι τοῦτον τὸν τρόπον ἀναγκαῖον συμβαίνειν, καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων δῆλον· καὶ γὰρ τὴν ἀναθυμίασιν διαφέρειν ἀναγκαῖον, καὶ τὸν ἥλιον καὶ τὴν ἐν τῇ γῇ θερμότητα ταῦτα ποιεῖν οὐ μόνον δυνατὸν ἀλλ’ ἀναγκαῖόν ἐστιν. Ἐπεὶ δ’ ἕτερον ἑκατέρας τὸ εἶδος, φανερὸν ὅτι διαφέρει, καὶ οὐχ ἡ αὐτή ἐστιν ἥ τε τοῦ ἀνέμου φύσις καὶ ἡ τοῦ ὑομένου ὕδατος, καθάπερ τινὲς λέγουσιν· τὸν γὰρ αὐτὸν ἀέρα κινούμενον μὲν ἄνεμον εἶναι, συνιστάμενον δὲ πάλιν ὕδωρ. Ὁ μὲν οὖν ἀήρ, καθάπερ ἐν τοῖς πρὸ τούτων λόγοις εἰρήκαμεν, γίνεται ἐκ τούτων· ἡ μὲν γὰρ ἀτμὶς ὑγρὸν καὶ ψυχρόν (εὐόριστον μὲν γὰρ ὡς ὑγρόν, διὰ δὲ τὸ ὕδατος εἶναι ψυχρὸν τῇ οἰκείᾳ φύσει, ὥσπερ ὕδωρ μὴ θερμανθέν), ὁ δὲ καπνὸς θερμὸν καὶ ξηρόν. Ὥστε καθάπερ ἐκ συμβόλων, συνίσταιτο ἂν ὁ ἀὴρ ὑγρὸς καὶ θερμός· καὶ γὰρ ἄτοπον εἰ ὁ περὶ ἑκάστους περικεχυμένος ἀὴρ οὗτος γίνεται κινούμενος πνεῦμα, καὶ ὅθεν ἂν τύχῃ κινηθείς, ἄνεμος ἔσται, ἀλλ’ οὐ καθάπερ τοὺς ποταμοὺς ὑπολαμβάνομεν οὐχ ὁπωσοῦν τοῦ ὕδατος εἶναι ῥέοντος, οὐδ’ ἂν ἔχῃ πλῆθος, ἀλλὰ δεῖ πηγαῖον εἶναι τὸ ῥέον, οὕτω καὶ περὶ τῶν ἀνέμων ἔχει· κινηθείη γὰρ ἂν πολὺ πλῆθος ἀέρος ὑπό τινος μεγάλης πτώσεως, οὐκ ἔχον ἀρχὴν
s55Olanlar da söylediklerimize tanıklık eder. Buğu sürekli, ama kimi zaman daha çok kimi zaman daha az, daha bol ya da daha kıt olarak oluştuğu için, her mevsimde tabiatına uygun olarak daima bulutlar ve rüzgârlar oluşur. Buhar niteliğindeki buğu bazen kat kat bol, bazen de kuru ve dumanımsı buğu bol olduğu için, yıllar kimi zaman yağmurlu ve nemli, kimi zaman rüzgârlı ve kurak geçer. Kimi zaman kuraklıklar ve yağmur bollukları hem çok sayıda hem de bitişik bir bölge boyunca birlikte olur, kimi zaman da kısım kısım. Çoğu zaman çevredeki bölge mevsimine uygun yağmurları ya da daha fazlasını alırken bu bölgenin bir kısmında kuraklık olur; bazen de tersine, çevredeki bütün bölge ölçülü yağmur alır ya da daha da kurak geçerken tek bir kısım bol miktarda su alır. Sebebi şudur: genel olarak aynı hâlin geniş bir bölgeye yayılması makuldür, çünkü birbirine yakın yerler, kendilerine özgü bir farkları yoksa, güneşe göre benzer konumdadır. Bununla birlikte bazen şu kısımda kuru buğu, öteki kısımda buhar niteliğindeki buğu daha bol olur, bazen de tersi. Bunun sebebi de her bir buğunun bitişik bölgenin buğusuna geçmesidir: mesela kuru buğu kendi bölgesinde akar, yaş buğu ise komşu bölgeye geçer ya da rüzgârlarla uzaktaki bir yere itilir; bazen de bu buğu yerinde kalır, karşıtı aynı şeyi yapar. Bu sık sık olur: bedende üst karın kuru olunca alt karın tersi durumda olur, alt karın kuru olunca da üst karın yaş ve soğuk olur; bölgelerde de buğular böyle birbirinin yerine geçip değişir. Ayrıca yağmurlardan sonra, yağmurun yağdığı bölgelerde çoğu zaman rüzgâr çıkar; yağmur yağınca da rüzgârlar diner.
οὐδὲ πηγήν. Μαρτυρεῖ δὲ τὰ γινόμενα τοῖς εἰρημένοις· διὰ γὰρ τὸ συνεχῶς μὲν μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον καὶ πλείω καὶ ἐλάττω γίνεσθαι τὴν ἀναθυμίασιν, ἀεὶ νέφη τε καὶ πνεύματα γίνεται κατὰ τὴν ὥραν ἑκάστην ὡς πέφυκεν· διὰ δὲ τὸ ἐνίοτε μὲν τὴν ἀτμιδώδη γίνεσθαι πολλαπλασίαν ὁτὲ δὲ τὴν ξηρὰν καὶ καπνώδη, ὁτὲ μὲν ἔπομβρα τὰ ἔτη γίνεται καὶ ὑγρά, ὁτὲ δὲ ἀνεμώδη καὶ αὐχμοί. Ὁτὲ μὲν οὖν συμβαίνει καὶ τοὺς αὐχμοὺς καὶ τὰς ἐπομβρίας πολλοὺς ἅμα καὶ κατὰ συνεχῆ γίνεσθαι χώραν, ὁτὲ δὲ καὶ κατὰ μέρη· πολλάκις γὰρ ἡ μὲν κύκλῳ χώρα λαμβάνει τοὺς ὡραίους ὄμβρους ἢ καὶ πλείους, ἐν δέ τινι μέρει ταύτης αὐχμός ἐστιν· ὁτὲ δὲ τοὐναντίον τῆς κύκλῳ πάσης ἢ μετρίοις χρωμένης ὕδασιν ἢ καὶ μᾶλλον αὐχμώσης, ἕν τι μόριον ὕδατος ἄφθονον λαμβάνει πλῆθος. Αἴτιον δ’ ὅτι ὡς μὲν τὰ πολλὰ τὸ αὐτὸ πάθος ἐπὶ πλείω διήκειν εἰκὸς χώραν, διὰ τὸ παραπλησίως κεῖσθαι πρὸς τὸν ἥλιον τὰ σύνεγγυς, ἐὰν μή τι διαφορὰν ἔχωσιν ἴδιον· οὐ μὴν ἀλλ’ ἐνίοτε κατὰ τοδὶ μὲν τὸ μέρος ἡ ξηρὰ ἀναθυμίασις ἐγένετο πλείων, κατὰ δὲ τὸ ἄλλο ἡ ἀτμιδώδης, ὁτὲ δὲ τοὐναντίον. Καὶ αὐτοῦ δὲ τούτου αἴτιον τὸ ἑκατέραν μεταπίπτειν εἰς τὴν τῆς ἐχομένης χώρας ἀναθυμίασιν, οἷον ἡ μὲν ξηρὰ κατὰ τὴν οἰκείαν ῥεῖ χώραν, ἡ δ’ ὑγρὰ πρὸς τὴν γειτνιῶσαν, ἢ καὶ εἰς τῶν πόρρω τινὰ τόπον ἀπεώσθη ὑπὸ πνευμάτων· ὁτὲ δ’ αὕτη μὲν ἔμεινεν, ἡ δ’ ἐναντία ταὐτὸν ἐποίησεν. Καὶ συμβαίνει τοῦτο πολλάκις, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ σώματος, ἐὰν ἡ ἄνω κοιλία ξηρὰ ᾖ, τὴν κάτω ἐναντίως διακεῖσθαι, καὶ ταύτης ξηρᾶς οὔσης ὑγρὰν εἷναι τὴν ἄνω καὶ ψυχράν, οὕτω καὶ περὶ τοὺς τόπους ἀντιπεριίστασθαι καὶ μεταβάλλειν τὰς ἀναθυμιάσεις. Ἔτι δὲ μετά τε τοὺς ὄμβρους ἄνεμος ὡς τὰ πολλὰ γίνεται ἐν ἐκείνοις τοῖς τόποις καθ’ οὓς ἂν συμπέσῃ γίνεσθαι τοὺς ὄμβρους, καὶ τὰ πνεύματα
s56Bunların söylediğimiz ilkeler yüzünden böyle olması zorunludur. Yağmur yağdıktan sonra yer, hem kendi içindeki sıcakla hem yukarıdan gelen sıcakla kuruyarak buğu çıkarır; bu da rüzgârın cismiydi. Böyle bir ayrılma olup rüzgârlar hâkim olduğunda, sonra rüzgârlar dinince, sıcak durmadan ayrılıp yukarı bölgeye taşındığı için buhar soğuyarak yoğunlaşır ve su olur. Bulutlar aynı yere sürülüp soğuk onların içine sıkışınca su oluşur ve kuru buğuyu soğutur. Böylece oluşan yağmurlar rüzgârları dindirir; rüzgârlar dinince de bu sebeplerle yağmurlar oluşur. Rüzgârların en çok tam kuzeyden ve tam güneyden esmesinin sebebi de aynıdır; rüzgârların en çoğu kuzey ve güney rüzgârlarıdır. Çünkü güneş yalnız bu bölgelerin üstünden geçmez, onlara doğru gider ve onlardan geri döner; batıya ve doğuya doğru ise daima hareket eder. Bu yüzden bulutlar iki yanda toplanır; güneş yaklaştıkça yaşlığın buğusu oluşur, karşı bölgeye doğru uzaklaştıkça yağmurlar ve fırtınalar olur. Güneşin dönümlere doğru ve dönümlerden geri hareketi yüzünden yaz ve kış olur, su yukarı çekilir ve yeniden oluşur. En çok su, güneşin dönümlerde yöneldiği ve geri döndüğü bölgelere iner; bunlar da kuzey ve güneydir. Yerin en çok su aldığı yerde, yaş odundan çıkan duman gibi en çok buğunun oluşması zorunludur; bu buğu da rüzgârdır. Öyleyse rüzgârların en çoğunun ve en başlıcalarının buradan esmesi makuldür. Kuzeyden esenlere kuzey rüzgârları (boreas), güneyden esenlere güney rüzgârları (notos) denir. Bunların hareketi eğiktir: buğu dik yükseldiği hâlde rüzgârlar yerin çevresinde eser, çünkü çevredeki bütün hava dönüşü izler.
παύεται ὕδατος γενομένου. Ταῦτα γὰρ ἀνάγκη συμβαίνειν διὰ τὰς εἰρημένας ἀρχάς· ὕσαντός τε γὰρ ἡ γῆ ξηραινομένη ὑπό τε τοῦ ἐν αὐτῇ θερμοῦ καὶ ὑπὸ τοῦ ἄνωθεν ἀναθυμιᾶται, τοῦτο δ’ ἦν ἀνέμου σῶμα. Καὶ ὅταν ἡ τοιαύτη ἀπόκρισις ᾖ καὶ ἄνεμοι κατέχωσι, παυομένων διὰ τὸ ἀποκρίνεσθαι τὸ θερμὸν ἀεὶ καὶ ἀναφέρεσθαι εἰς τὸν ἄνω τόπον συνίσταται ἡ ἀτμὶς ψυχομένη καὶ γίνεται ὕδωρ· καὶ ὅταν εἰς ταὐτὸν συνωσθῶσι τὰ νέφη καὶ ἀντιπεριστῇ εἰς αὐτὰ ἡ ψύξις, ὕδωρ γίνεται καὶ καταψύχει τὴν ξηρὰν ἀναθυμίασιν. Παύουσί τε οὖν τὰ ὕδατα γιγνόμενα τοὺς ἀνέμους, καὶ παυομένων αὐτὰ γίνεται διὰ ταύτας τὰς αἰτίας. Ἔτι δὲ τοῦ γίνεσθαι μάλιστα πνεύματα ἀπ’ αὐτῆς τε τῆς ἄρκτου καὶ μεσημβρίας τὸ αὐτὸ αἴτιον· πλεῖστοι γὰρ βορέαι καὶ νότοι γίγνονται τῶν ἀνέμων· ὁ γὰρ ἥλιος τούτους μόνους οὐκ ἐπέρχεται τοὺς τόπους, ἀλλὰ πρὸς τούτους καὶ ἀπὸ τούτων, ἐπὶ δυσμὰς δὲ καὶ ἐπ’ ἀνατολὰς ἀεὶ φέρεται· διὸ τὰ νέφη συνίσταται ἐν τοῖς πλαγίοις, καὶ γίνεται προσιόντος μὲν ἡ ἀναθυμίασις τοῦ ὑγροῦ, ἀπιόντος δὲ πρὸς τὸν ἐναντίον τόπον ὕδατα καὶ χειμῶνες. Διὰ μὲν οὖν τὴν φορὰν τὴν ἐπὶ τροπὰς καὶ ἀπὸ τροπῶν θέρος τε γίνεται καὶ χειμών, καὶ ἀνάγεταί τε ἄνω τὸ ὕδωρ καὶ γίνεται πάλιν. Ἐπεὶ δὲ πλεῖστον μὲν καταβαίνει ὕδωρ ἐν τούτοις τοῖς τόποις ἐφ’ οὓς τρέπεται καὶ ἀφ’ ὧν, οὗτοι δ’ εἰσὶν ὅ τε πρὸς ἄρκτον καὶ μεσημβρίαν, ὅπου δὲ πλεῖστον ὕδωρ ἡ γῆ δέχεται, ἐνταῦθα πλείστην ἀναγκαῖον γίνεσθαι τὴν ἀναθυμίασιν παραπλησίως οἷον ἐκ χλωρῶν ξύλων καπνόν, ἡ δ’ ἀναθυμίασις αὕτη ἄνεμός ἐστιν, εὐλόγως ἂν οὖν ἐντεῦθεν γίγνοιτο τὰ πλεῖστα καὶ κυριώτατα τῶν πνευμάτων. Καλοῦνται δ’ οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ἄρκτου βορέαι, οἱ δ’ ἀπὸ τῆς μεσημβρίας νότοι. Ἡ δὲ
s57Bu yüzden rüzgârların ilkesinin nereden geldiği, yukarıdan mı aşağıdan mı olduğu sorulabilir. Hareket, rüzgâr esmeden önce de yukarıdan gelir ve hava bunu belli eder, bulut ya da pus olsa bile; çünkü rüzgâr açıkça gelmeden önce rüzgârın ilkesinin hareket ettiğini gösterir; sanki rüzgârların ilkesi yukarıdaymış gibi. Ama rüzgâr, yerden çıkan kuru buğunun yerin çevresinde hareket eden bir miktarı olduğuna göre, hareketin ilkesinin yukarıda, maddenin ve oluşun ilkesinin ise aşağıda olduğu açıktır. Yükselen şeyin nereye akacağının sebebi yukarıdadır, çünkü daha uzaktaki şeylerin hareketi yerinkine hâkimdir. Aynı zamanda buğu aşağıdan dik yükselir ve her şey yakında daha güçlüdür; oluşun ilkesinin yerden geldiği de açıktır. Rüzgârların, yer nemlenince ırmak kaynaklarının oluşması gibi, yavaş yavaş bir araya gelen birçok buğudan oluştuğu işlerin kendisinden de açıktır: her defasında estikleri yerde hepsi pek zayıftır, ilerleyip uzaklaştıkça şiddetle eserler. Ayrıca kuzeydeki bölgeler kışın, o bölgenin kendisinde rüzgârsız ve durgundur; ama oradan azar azar ve fark edilmeden esip dışarı çıkan hava, ilerleyince artık şiddetli bir rüzgâr olur. Rüzgârın tabiatının ne olduğu ve nasıl oluştuğu, ayrıca kuraklık ve yağmur bolluğu hakkında, rüzgârların hangi sebeple yağmurlardan sonra dinip yeniden çıktığı, kuzey ve güney rüzgârlarının neden rüzgârların en çoğu olduğu söylenmiş oldu; bunlara ek olarak rüzgârların hareketi hakkında da.
φορὰ λοξὴ αὐτῶν ἐστίν· περὶ γὰρ τὴν γῆν πνέουσιν εἰς ὀρθὸν γινομένης τῆς ἀναθυμιάσεως, ὅτι πᾶς ὁ κύκλῳ ἀὴρ συνέπεται τῇ φορᾷ. Διὸ καὶ ἀπορήσειεν ἄν τις ποτέρωθεν ἡ ἀρχὴ τῶν πνευμάτων ἐστί, πότερον ἄνωθεν ἢ κάτωθεν· ἡ μὲν γὰρ κίνησις ἄνωθεν καὶ πρὶν πνεῖν, ὁ δ’ ἀὴρ ἐπίδηλος, κἂν ᾖ νέφος ἢ ἀχλύς· σημαίνει γὰρ κινουμένην πνεύματος ἀρχὴν πρὶν φανερῶς ἐληλυθέναι τὸν ἄνεμον, ὡς ἄνωθεν αὐτῶν ἐχόντων τὴν ἀρχήν. Ἐπεὶ δ’ ἐστὶν ἄνεμος πλῆθός τι τῆς ἐκ γῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως κινούμενον περὶ τὴν γῆν, δῆλον ὅτι τῆς μὲν κινήσεως ἡ ἀρχὴ ἄνωθεν, τῆς δ’ ὕλης καὶ τῆς γενέσεως κάτωθεν· ᾗ μὲν γὰρ ῥευσεῖται τὸ ἀνιόν, ἐκεῖθεν τὸ αἴτιον· ἡ γὰρ φορὰ τῶν πορρωτέρω κυρία τῆς γῆς· καὶ ἅμα κάτωθεν μὲν εἰς ὀρθὸν ἀναφέρεται, καὶ πᾶν ἰσχύει μᾶλλον ἐγγύς, ἡ δὲ τῆς γενέσεως ἀρχὴ δῆλον ὡς ἐκ τῆς γῆς ἐστίν. Ὅτι δ’ ἐκ πολλῶν ἀναθυμιάσεων συνιουσῶν κατὰ μικρόν, ὥσπερ αἱ τῶν ποταμῶν ἀρχαὶ γίγνονται νοτιζούσης τῆς γῆς, δῆλον καὶ ἐπὶ τῶν ἔργων· ὅθεν γὰρ ἑκάστοτε πνέουσιν, ἐλάχιστοι πάντες εἰσί, προϊόντες δὲ καὶ πόρρω λαμπροὶ πνέουσιν. Ἔτι δὲ καὶ τὰ περὶ τὴν ἄρκτον ἐν τῷ χειμῶνι νήνεμα καὶ ἄπνοα, κατ’ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν τόπον· ἀλλὰ τὸ κατὰ μικρὸν ἀποπνέον καὶ λανθάνον ἔξω προϊὸν ἤδη πνεῦμα γίνεται λαμπρόν. Τίς μὲν οὖν ἐστὶν ἡ τοῦ ἀνέμου φύσις καὶ πῶς γίνεται, ἔτι δ’ αὐχμῶν τε πέρι καὶ ἐπομβρίας, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν καὶ παύονται καὶ γίγνονται μετὰ τοὺς ὄμβρους, διὰ τί τε βορέαι καὶ νότοι πλεῖστοι τῶν ἀνέμων εἰσίν, εἴρηται· πρὸς δὲ τούτοις καὶ περὶ τῆς φορᾶς αὐτῶν.
2.55. Bölüm
Güneş rüzgârları hem dindirir hem de kışkırtır. Buğular zayıf ve az olduğunda, buğudaki daha az sıcaklığı kendi daha çok sıcaklığıyla söndürür ve dağıtır.
Ὁ δ’ ἥλιος καὶ παύει καὶ συνεξορμᾷ τὰ πνεύματα· ἀσθενεῖς μὲν γὰρ καὶ ὀλίγας οὔσας τὰς ἀναθυμιάσεις μαραίνει
s58Ayrıca toplu bir dışarı atılma olmadan önce yerin kendisini kurutur; tıpkı büyük bir ateşe biraz çıra düştüğünde, çoğu zaman duman çıkaramadan yanıp gitmesi gibi. İşte bu sebeplerle güneş rüzgârları hem dindirir hem de baştan oluşmalarını önler: söndürerek dindirir, kurutmasının hızıyla da oluşmalarını engeller. Bu yüzden durgunluk en çok Orion'un doğuşu sırasında, etesiai rüzgârlarına ve onların öncülerine kadar olur. Genel olarak durgunluklar iki sebeple olur: ya buğu soğuk yüzünden söner, mesela şiddetli bir ayaz olduğunda, ya da boğucu sıcak yüzünden sönüp gider. Durgunlukların çoğu ara mevsimlerde de olur; ya buğu henüz yükselmediği ya da buğu çıkıp gitmiş, yenisi de henüz gelmemiş olduğu için. Orion'un hem batarken hem doğarken kararsız ve sert olduğu düşünülür; çünkü batışı ve doğuşu mevsim değişiminde, yazın ya da kışın olur ve takımyıldızın büyüklüğü yüzünden birçok gün sürer; her şeyin değişmeleri ise belirsizlikleri yüzünden karışıktır. Etesiai rüzgârları yaz dönümünden ve Köpek yıldızının doğuşundan sonra eser; ne güneş en yakınken ne de uzakken; gündüzleri eser, geceleri diner. Sebebi şudur: güneş yakınken buğu oluşmadan önce yeri kurutur; biraz uzaklaşınca buğu ile sıcaklık artık dengeli olur; donmuş sular erir, yer de hem kendi sıcaklığıyla hem güneşinkiyle kuruyunca sanki tüter ve buğu salar. Geceleri ise gecelerin soğukluğu yüzünden donmuş şeylerin erimesi durduğu için hafifler. Ne donmuş olan ne de hiç kuruluğu olmayan şey buğu salar; kuru şey yaşlık taşıdığında, ısınınca buğu salar.
τῷ πλείονι θερμῷ τὸ ἐν τῇ ἀναθυμιάσει ἔλαττον ὄν, καὶ διακρίνει. Ἔτι δ’ αὐτὴν τὴν γῆν φθάνει ξηραίνων πρὶν γενέσθαι ἔκκρισιν ἀθρόαν, ὥσπερ εἰς πολὺ πῦρ ἐὰν ὀλίγον ἐμπέσῃ ὑπέκκαυμα, φθάνει πολλάκις πρὶν καπνὸν ποιῆσαι κατακαυθέν. Διὰ μὲν οὗν ταύτας τὰς αἰτίας καταπαύει τε τὰ πνεύματα καὶ ἐξ ἀρχῆς γίνεσθαι κωλύει, τῇ μὲν μαράνσει καταπαύων, τῷ δὲ τάχει τῆς ξηρότητος γίνεσθαι κωλύων· διὸ περὶ Ὠρίωνος ἀνατολὴν μάλιστα γίνεται νηνεμία, καὶ μέχρι τῶν ἐτησίων καὶ προδρόμων. Ὅλως δὲ γίγνονται αἱ νηνεμίαι διὰ δύ’ αἰτίας· ἢ γὰρ διὰ ψῦχος ἀποσβεννυμένης τῆς ἀναθυμιάσεως, οἷον ὅταν γένηται πάγος ἰσχυρός, ἢ καταμαραινομένης ὑπὸ τοῦ πνίγους. Αἱ δὲ πλεῖσται καὶ ἐν ταῖς ἀνὰ μέσον ὥραις, ἢ τῷ μήπὼ ἀναθυμιᾶσθαι, ἢ τῷ ἤδη ἐξεληλυθέναι τὴν ἀναθυμίασιν καὶ ἄλλην μήπω ἐπιρρεῖν. Ἄκριτος δὲ καὶ χαλεπὸς ὁ Ὠρίων εἶναι δοκεῖ, καὶ δύνων καὶ ἐπιτέλλων, διὰ τὸ ἐν μεταβολῇ ὥρας συμβαίνειν τὴν δύσιν καὶ τὴν ἀνατολήν, θέρους ἢ χειμῶνος, καὶ διὰ τὸ μέγεθος τοῦ ἄστρου ἡμερῶν γίνεταί τι πλῆθος· αἱ δὲ μεταβολαὶ πάντων ταραχώδεις διὰ τὴν ἀοριστίαν εἰσίν. Οἱ δ’ ἐτησίαι πνέουσι μετὰ τροπὰς καὶ κυνὸς ἐπιτολήν, καὶ οὔτε τηνικαῦτα ὅτε πλησιάζει μάλιστα ὁ ἥλιος, οὔτε ὅτε πόρρω· καὶ τὰς μὲν ἡμέρας πνέουσι, τὰς δὲ νύκτας παύονται. Αἴτιον δ’ ὅτι πλησίον μὲν ὢν φθάνει ξηραίνων πρὶν γενέσθαι τὴν ἀναθυμίασιν· ὅταν δ’ ἀπέλθῃ μικρόν, σύμμετρος ἤδη γίνεται ἡ ἀναθυμίασις καὶ ἡ θερμότης, ὥστε τὰ πεπηγότα ὕδατα τήκεσθαι, καὶ τῆς γῆς ξηραινομένης ὑπό τε τῆς οἰκείας θερμότητος καὶ ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου οἷον τύφεσθαι καὶ θυμιᾶσθαι. Τῆς δὲ νυκτὸς λωφῶσι διὰ τὸ τὰ πεπηγότα τηκόμενα παύεσθαι διὰ τὴν ψυχρότητα τῶν νυκτῶν. Θυμιᾶται δ’ οὔτε τὸ πεπηγὸς οὔτε τὸ μηθὲν ἔχον
s59Bazıları, etesiai dediğimiz kuzey rüzgârlarının neden yaz dönümünden sonra sürekli estiğini, güney rüzgârlarının ise kış dönümünden sonra böyle esmediğini sorar. Bu durum akla aykırı değildir. Karşı mevsimde leukonotos denen ak güney rüzgârları eser, ama bunlar o kadar sürekli esmez; bu yüzden fark edilmezler ve böyle bir soruya yol açarlar. Sebebi şudur: kuzey rüzgârı kuzeyin altındaki, su ve bol karla dolu yerlerden eser; bunlar güneşle eridiği için etesiai dönümün kendisinde değil, ondan sonra eser. Boğucu sıcaklar da böyle olur: güneş kuzeye en çok yaklaştığında değil, uzun süre ısıttığında ve hâlâ yakınken. Aynı şekilde kış dönümünden sonra da ornithiai, yani kuş rüzgârları eser; bunlar da zayıf etesiai'dir, etesiai'den daha zayıf ve daha geç eserler; yetmişinci günde esmeye başlarlar, çünkü güneş uzakta olduğu için daha az güçlüdür. Aynı ölçüde sürekli esmezler; çünkü o zaman yalnız yüzeydeki ve ince şeyler ayrılır, daha çok donmuş olanlar ise daha çok sıcaklık ister. Bu yüzden ara vererek eserler, ta ki yaz dönümünde yeniden etesiai esinceye kadar; çünkü rüzgâr buradan olabildiğince sürekli esmek ister. Güney rüzgârı ise yaz dönencesinden eser, öteki kutuptan değil. Çünkü oturulabilir bölgenin iki kesimi vardır: biri bizim üstümüzdeki kutba, öteki öbür kutba ve güneye doğru; her biri bir davul biçimindedir. Çünkü yerin merkezinden çekilen çizgiler yerden böyle bir biçim keser ve iki koni oluşturur: biri dönenceyi, öteki daima görünen çemberi taban alır, tepeleri de yerin ortasındadır. Aynı şekilde aşağıdaki kutba doğru da iki koni daha yerden kesimler oluşturur.
ξηρόν, ἀλλ’ ὅταν ἔχῃ τὸ ξηρὸν ὑγρότητα, τοῦτο θερμαινόμενον θυμιᾶται. Ἀποροῦσι δέ τινες διὰ τί βορέαι μὲν γίνονται συνεχεῖς, οὓς καλοῦμεν ἐτησίας, μετὰ τὰς θερινὰς τροπάς, νότοι δ’ οὕτως οὐ γίνονται μετὰ τὰς χειμερινάς. Ἔχει δ’ οὐκ ἀλόγως· γίνονται μὲν γὰρ οἱ καλούμενοι λευκόνοτοι τὴν ἀντικειμένην ὥραν, οὐχ οὕτως δὲ γίγνονται συνεχεῖς, διὸ λανθάνοντες ποιοῦσιν ἐπιζητεῖν. Αἴτιον δ’ ὅτι ὁ μὲν βορέας ἀπὸ τῶν ὑπὸ τὴν ἄρκτον πνεῖ τόπων, οἳ πλήρεις ὕδατος καὶ χιόνος εἰσὶ πολλῆς, ὧν τηκομένων ὑπὸ τοῦ ἡλίου μετὰ τὰς θερινὰς τροπὰς μᾶλλον ἢ ἐπ’ αὐταῖς πνέουσιν οἱ ἐτησίαι· οὕτω γὰρ καὶ τὰ πνίγη γίνεται, οὐχ ὅταν μάλιστα πλησιάζῃ πρὸς ἄρκτον, ἀλλ’ ὅταν πλείων μὲν ᾗ χρόνος θερμαίνοντι, ἔτι δ’ ἐγγύς. Ὁμοίως δὲ καὶ μετὰ τὰς χειμερινὰς τροπὰς πνέουσιν οἱ ὀρνιθίαι· καὶ γὰρ οὗτοι ἐτησίαι εἰσὶν ἀσθενεῖς· ἐλάττους δὲ καὶ ὀψιαίτεροι τῶν ἐτησίων πνέουσιν· ἑβδομηκοστῇ γὰρ ἄρχονται πνεῖν διὰ τὸ πόρρω ὄντα τὸν ἥλιον ἐνισχύειν ἧττον. Οὐ συνεχεῖς δ’ ὁμοίως πνέουσι, διότι τὰ μὲν ἐπιπολῆς καὶ ἀσθενῆ τότε ἀποκρίνεται, τὰ δὲ μᾶλλον πεπηγότα πλείονος δεῖται θερμότητος. Διὸ διαλείποντες οὗτοι πνέουσιν, ἕως ἂν ἐπὶ τροπαῖς πάλιν ταῖς θεριναῖς πνέωσιν οἱ ἐτησίαι, ἐπεὶ θέλει γ’ ὅτι μάλιστα συνεχῶς ἐντεῦθεν ἀεὶ πνεῖν ἄνεμος. Ὁ δὲ νότος ἀπὸ τῆς θερινῆς τροπῆς πνεῖ, καὶ οὐκ ἀπὸ τῆς ἑτέρας ἄρκτου. Δύο γὰρ ὄντων τμημάτων τῆς δυνατῆς οἰκεῖσθαι χώρας, τῆς μὲν πρὸς τὸν ἄνω πόλον τὸν καθ’ ἡμᾶς, τῆς δὲ πρὸς τὸν ἕτερον καὶ πρὸς μεσημβρίαν, καὶ οὔσης οἷον τυμπάνου· τοιοῦτον γὰρ σχῆμα τῆς γῆς ἐκτέμνουσιν αἱ ἐκ τοῦ κέντρου αὐτῆς ἀγόμεναι γραμμαί, καὶ ποιοῦσι δύο κώνους, τὸν μὲν
s60Yalnız bu kesimlerde oturulabilir; dönencelerin ötesinde oturulamaz, çünkü o zaman gölge kuzeye düşmezdi; oysa yerler, gölge kaybolmadan ya da güneye dönmeden önce oturulamaz hâle gelir; kuzey yıldızının altındaki yerler de soğuk yüzünden oturulamaz. Taç takımyıldızı da bu bölgenin üstünden geçer; çünkü meridyen üzerindeyken başımızın üstünde görünür. Bu yüzden bugün yeryüzü haritalarını gülünç biçimde çiziyorlar: oturulan dünyayı yuvarlak çiziyorlar; bu ise hem görünenlere hem akla göre imkânsızdır. Akıl şunu gösterir: oturulan dünya genişlik bakımından sınırlıdır, iklimin ılımlılığı yüzünden ise çember boyunca birleşebilir (çünkü sıcak ve soğuk uzunluk boyunca değil genişlik boyunca aşırılaşır; öyle ki deniz kütlesinin engel olduğu yerler dışında her yer gezilebilir). Görünenler de, yani deniz ve kara yolculukları bunu gösterir; çünkü uzunluk genişlikten çok farklıdır. Herakles Sütunları'ndan Hindistan'a kadarki uzaklığın Habeşistan'dan Maiotis'e ve Skythia'nın en uç yerlerine kadarki uzaklığa oranı, deniz yolculukları ve kara yolları bu tür şeylerde ulaşılabilecek kesinlikle hesaplanırsa, beşe üçten fazladır. Oysa genişlik bakımından oturulan dünyayı oturulamayan yerlere kadar biliyoruz: bir yanda soğuk yüzünden, öbür yanda sıcak yüzünden artık oturulmaz. Hindistan'ın ve Herakles Sütunları'nın ötesindeki yerler ise deniz yüzünden birbirine bağlanıyor görünmez; bu yüzden bütün oturulan dünyanın kesintisiz olduğu söylenemez.
ἔχοντα βάσιν τὸν τροπικόν, τὸν δὲ τὸν διὰ παντὸς φανερόν, τὴν δὲ κορυφὴν ἐπὶ τοῦ μέσου τῆς γῆς· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον πρὸς τὸν κάτω πόλον ἕτεροι δύο κῶνοι τῆς γῆς ἐκτμήματα ποιοῦσιν. Ταῦτα δ’ οἰκεῖσθαι μόνα δυνατά, καὶ οὔτ’ ἐπέκεινα τῶν τροπῶν· σκιὰ γὰρ οὐκ ἂν ἦν πρὸς ἄρκτον, νῦν δ’ ἀοίκητοι πρότερον γίγνονται οἱ τόποι πρὶν ἢ ὑπολείπειν ἢ μεταβάλλειν τὴν σκιὰν πρὸς μεσημβρίαν· τά θ’ ὑπὸ τὴν ἄρκτον ὑπὸ ψύχους ἀοίκητα. Φέρεται δὲ καὶ ὁ στέφανος κατὰ τοῦτον τὸν τόπον· φαίνεται γὰρ ὑπὲρ κεφαλῆς γινόμενος ἡμῖν, ὅταν ᾗ κατὰ τὸν μεσημβρινόν. Διὸ καὶ γελοίως γράφουσι νῦν τὰς περιόδους τῆς γῆς· γράφουσι γὰρ κυκλοτερῆ τὴν οἰκουμένην, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἀδύνατον κατά τε τὰ φαινόμενα καὶ κατὰ τὸν λόγον. Ὅ τε γὰρ λόγος δείκνυσιν ὅτι ἐπὶ πλάτος μὲν ὥρισται, τὸ δὲ κύκλῳ συνάπτειν ἐνδέχεται διὰ τὴν κρᾶσιν (οὐ γὰρ ὑπερβάλλει τὰ καύματα καὶ τὸ ψῦχος κατὰ μῆκος, ἀλλ’ ἐπὶ πλάτος, ὥστ’ εἰ μή που κωλύει θαλάττης πλῆθος, ἅπαν εἶναι πορεύσιμον) καὶ κατὰ τὰ φαινόμενα περί τε τοὺς πλοῦς καὶ τὰς πορείας· πολὺ γὰρ τὸ μῆκος διαφέρει τοῦ πλάτους. Τὸ γὰρ ἀπὸ Ἡρακλείων στηλῶν μέχρι τῆς Ἰνδικῆς τοῦ ἐξ Αἰθιοπίας πρὸς τὴν Μαιῶτιν καὶ τοὺς ἐσχατεύοντας τῆς Σκυθίας τόπους πλέον ἢ πέντε πρὸς τρία τὸ μέγεθός ἐστιν, ἐάν τις τούς τε πλοῦς λογίζηται καὶ τὰς ὁδούς, ὡς ἐνδέχεται λαμβάνειν τῶν τοιούτων τὰς ἀκριβείας. Καίτοι ἐπὶ πλάτους μὲν μέχρι τῶν ἀοικήτων ἴσμεν τὴν οἰκουμένην· ἔνθα μὲν γὰρ διὰ ψῦχος οὐκέτι κατοικοῦσιν, ἔνθα δὲ διὰ τὴν ἀλέαν. Τὰ δὲ τῆς Ἰνδικῆς ἔξω καὶ τῶν στηλῶν τῶν Ἡρακλείων διὰ τὴν θάλατταν οὐ φαίνεται συνείρειν, τῷ συνεχῶς εἶναι πᾶσαν
s61Öbür kutba doğru da, bizim oturduğumuz yerin üstümüzdeki kutba göre durumuna benzer bir yer bulunması zorunlu olduğuna göre, orada öteki şeylerin ve rüzgârların düzeninin de buna karşılık geleceği açıktır. Dolayısıyla burada kuzey rüzgârı olduğu gibi, oradakiler için de oradaki kutuptan böyle esen bir rüzgâr vardır; bu rüzgârın buraya ulaşması mümkün değildir. Çünkü bizim bu kuzey rüzgârımız bile buradaki oturulan dünyanın tamamına ulaşmaz; kuzey rüzgârı bir çeşit kara meltemi gibidir. Ama oturulan bu yer kuzeye doğru uzandığı için en çok kuzey rüzgârları eser. Yine de burada da zayıflar ve uzağa ulaşamaz; nitekim Libya'nın ötesindeki güney denizinde, burada kuzey ve güney rüzgârlarının estiği gibi, doğu ve batı rüzgârları durmadan birbirini izleyerek eser. Demek ki öbür kutuptan esen rüzgârın güney rüzgârı olmadığı açıktır. Kış dönencesinden esen rüzgâr da güney rüzgârı değildir; çünkü o zaman yaz dönencesinden esen başka bir rüzgârın da olması gerekirdi, orantı ancak böyle sağlanırdı. Oysa böyle bir rüzgâr yoktur; o bölgelerden yalnız tek bir rüzgârın estiği görülür. Dolayısıyla kavrulmuş bölgeden esen rüzgârın güney rüzgârı olması zorunludur. O bölgede, güneşe yakınlığı yüzünden, donup etesiai'yi doğuracak sular ve otlaklar yoktur. Ama o bölge çok daha geniş ve açık olduğu için güney rüzgârı kuzey rüzgârından daha büyük, daha bol ve daha sıcaktır; buraya, kuzey rüzgârının oraya ulaştığından daha çok ulaşır. Bu rüzgârların sebebinin ne olduğu ve birbirlerine göre nasıl durdukları söylenmiş oldu.
οἰκουμένην. Ἐπεὶ δ’ ὁμοίως ἔχειν ἀνάγκη τόπον τινὰ πρὸς τὸν ἕτερον πόλον ὥσπερ ὃν ἡμεῖς οἰκοῦμεν πρὸς τὸν ὑπὲρ ἡμῶν, δῆλον ὡς ἀνάλογον ἕξει τά τ’ ἄλλα καὶ τῶν πνευμάτων ἡ στάσις· ὥστε καθάπερ ἐνταῦθα βορέας ἐστί, κἀκείνοις ἀπὸ τῆς ἐκεῖ ἄρκτου τις ἄνεμος οὕτως ὤν, ὃν οὐθὲν δυνατὸν διήκειν δεῦρο, ἐπεὶ οὐδ’ ὁ βορέας οὗτος εἰς τὴν ἐνταῦθα οἰκουμένην πᾶσάν ἐστιν· ἔστι γὰρ ὥσπερ ἀπόγειον τὸ πνεῦμα τὸ βόρειον, ἕως ὁ βορέας οὗτος εἰς τὴν ἐνταῦθα οἰκουμένην πνεῖ. Ἀλλὰ διὰ τὸ τὴν οἴκησιν κεῖσθαι ταύτην πρὸς ἄρκτον, πλεῖστοι βορέαι πνέουσιν. Ὅμως δὲ καὶ ἐνταῦθα ἐλλείπει καὶ οὐ δύναται πόρρω διήκειν, ἐπεὶ περὶ τὴν ἔξω Λιβύης θάλατταν τὴν νοτίαν, ὥσπερ ἐνταῦθα οἱ βορέαι καὶ οἱ νότοι πνέουσιν, οὕτως ἐκεῖ εὖροι καὶ ζέφυροι διαδεχόμενοι συνεχεῖς ἀεὶ πνέουσιν. Ὅτι μὲν οὖν νότος οὐκ ἔστιν ὁ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου πόλου πνέων ἄνεμος, δῆλον. Ἐπεὶ δ’ οὔτ’ ἐκεῖνος οὔθ’ ὁ ἀπὸ χειμερινῆς τροπῆς· δέοι γὰρ ἂν ἄλλον ἀπὸ θερινῆς εἶναι τροπῆς· οὕτω γὰρ τὸ ἀνάλογον ἀποδώσει. Νῦν δ’ οὐκ ἔστιν· εἷς γὰρ μόνος φαίνεται πνέων ἐκ τῶν ἐκεῖθεν τόπων. Ὤστ’ ἀνάγκη τὸν ἀπὸ τοῦ κατακεκαυμένου τόπου πνέοντα ἄνεμον εἶναι νότον. Ἐκεῖνος δ’ ὁ τόπος διὰ τὴν τοῦ ἡλίου γειτνίασιν οὐκ ἔχει ὕδατα καὶ νομάς, αἳ διὰ τὴν πῆξιν ποιήσουσιν ἐτησίας. Ἀλλὰ διὰ τὸ τὸν τόπον εἶναι πολὺ πλείω ἐκεῖνον καὶ ἀναπεπταμένον, μείζων καὶ πλείων καὶ μᾶλλον ἀλεεινὸς ἄνεμος ὁ νότος ἐστὶ τοῦ βορέου, καὶ διήκει μᾶλλον δεῦρο ἢ οὗτος ἐκεῖ. Τίς μὲν οὖν αἰτία τούτων ἐστὶ τῶν ἀνέμων, καὶ πῶς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους, εἴρηται.
2.66. Bölüm
Şimdi rüzgârların konumundan, hangilerinin hangilerine zıt olduğundan, hangilerinin aynı anda esebileceğinden ve hangilerinin esemeyeceğinden, ayrıca hangileri olduklarından ve kaç tane olduklarından, bunlara ek olarak tek tek konuların ele alındığı Problemler'de söylenmemiş olan öteki hâllerden söz edelim. Konumla ilgili açıklamaları aynı zamanda çizimden izlemek gerekir. Daha belirgin olsun diye ufuk çemberi çizilmiştir; bu yüzden yuvarlaktır. Ama bunun, ufkun bizim oturduğumuz kesimi olduğunu düşünmek gerekir; çünkü öteki kesimi de aynı şekilde bölmek mümkün olacaktır. Önce şunu esas alalım: türce en uzak olanlar türce zıt olduğu gibi, yer bakımından en uzak olanlar da yer bakımından zıttır. Yer bakımından en uzak olanlar ise birbirine göre çap üzerinde karşılıklı duranlardır. A, gün-tün eşitliğinde güneşin battığı yer olsun; ona zıt olan B de gün-tün eşitliğinde güneşin doğduğu yer. Bu çapı dik açıyla kesen başka bir çapın H ucu kuzey olsun; onun karşısındaki zıt nokta Θ da güney. Z yaz gündoğusu, E yaz günbatısı, Δ kış gündoğusu, Γ kış günbatısı olsun. Z'den Γ'ya, Δ'dan E'ye birer çap çizilsin. Yer bakımından en uzak olanlar yer bakımından zıt olduğuna, en uzak olanlar da çap üzerinde karşılıklı olanlar olduğuna göre, rüzgârlardan da çap üzerinde karşılıklı olanların birbirine zıt olması zorunludur. Rüzgârlar yerlerin konumuna göre şöyle adlandırılır: A'dan esene zephyros, yani batı rüzgârı denir, çünkü burası gün-tün eşitliğindeki günbatısıdır. Ona zıt olan, B'den esen apēliōtēs, yani doğu rüzgârıdır, çünkü burası gün-tün eşitliğindeki gündoğusudur. H'den esene boreas ya da aparktias, yani kuzey rüzgârı denir, çünkü kuzey yıldızı oradadır.
Περὶ δὲ θέσεως αὐτῶν, καὶ τίνες ἐναντίοι τίσι, καὶ ποίους ἅμα πνεῖν ἐνδέχεται καὶ ποίους οὔ, ἔτι δὲ τίνες καὶ πόσοι τυγχάνουσιν ὄντες, καὶ πρὸς τούτοις περὶ τῶν ἄλλων παθημάτων ὅσα μὴ συμβέβηκεν ἐν τοῖς προβλήμασιν εἰρῆσθαι τοῖς κατὰ μέρος, νῦν λέγωμεν. Δεῖ δὲ περὶ τῆς θέσεως ἅμα τοὺς λόγους ἐκ τῆς ὑπογραφῆς θεωρεῖν. Γέγραπται μὲν οὖν, τοῦ μᾶλλον εὐσήμως ἔχειν, ὁ τοῦ ὁρίζοντος κύκλος· διὸ καὶ στρογγύλος. Δεῖ δὲ νοεῖν αὐτοῦ τὸ ἕτερον ἔκτμημα τὸ ὑφ’ ἡμῶν οἰκούμενον· ἔσται γὰρ κἀκεῖνο διελεῖν τὸν αὐτὸν τρόπον. Ὑποκείσθω δὲ πρῶτον ἐναντία κατὰ τόπον εἶναι τὰ πλεῖστον ἀπέχοντα κατὰ τόπον, ὥσπερ κατ’ εἶδος ἐναντία τὰ πλεῖστον ἀπέχοντα κατὰ τὸ εἶδος. Πλεῖστον δ’ ἀπέχει κατὰ τόπον τὰ κείμενα πρὸς ἄλληλα κατὰ διάμετρον. Ἔστω οὖν τὸ μὲν ἐφ’ ᾧ Α δυσμὴ ἰσημερινή, ἐναντίος δὲ τούτῳ τόπος, ἐφ’ οὗ τὸ Β, ἀνατολὴ ἰσημερινή. Ἄλλη δὲ διάμετρος ταύτην πρὸς ὀρθὴν τέμνουσα, ἧς τὸ ἐφ’ οὗ Η, ἔστω ἄρκτος· τούτῳ δ’ ἐναντίον ἐξ ἐναντίας, τὸ ἐφ’ οὗ Θ, μεσημβρία· τὸ δ’ ἐφ’ οὗ Ζ ἀνατολὴ θερινή, τὸ δ’ ἐφ’ οὗ Ε δυσμὴ θερινή, τὸ δ’ ἐφ’ οὗ Δ ἀνατολὴ χειμερινή, τὸ δ’ ἐφ’ οὗ Γ δυσμὴ χειμερινή. Ἀπὸ δὲ τοῦ Ζ ἤχθω διάμετρος ἐπὶ τὸ Γ καὶ ἀπὸ τοῦ Δ ἐπὶ τὸ Ε. Ἐπεὶ οὖν τὰ μὲν πλεῖστον ἀπέχοντα κατὰ τόπον ἐναντία κατὰ τόπον, πλεῖστον δ’ ἀπέχει τὰ κατὰ διάμετρον, ἀναγκαῖον καὶ τῶν πνευμάτων ταῦτα ἀλλήλοις ἐναντία εἶναι, ὅσα κατὰ διάμετρόν ἐστιν. Καλεῖται δὲ κατὰ τὴν θέσιν τῶν τόπων τὰ πνεύματα ὧδε, ζέφυρος μὲν τὸ ἀπὸ τοῦ Α· τοῦτο γὰρ δυσμὴ ἰσημερινή. Ἐναντίος δὲ τούτῳ ἅπηλιώτης ἀπὸ τοῦ Β· τοῦτο γὰρ ἀνατολὴ ἰσημερινή. Βορέας δὲ καὶ ἀπαρκτίας
s63Buna zıt olan, Θ'dan esen notos, yani güney rüzgârıdır; çünkü estiği yer güneydir ve Θ, çap üzerinde karşısında olduğu için H'ye zıttır. Z'den kaikias eser, çünkü burası yaz gündoğusudur. Buna zıt olan E'den esen rüzgâr değil, Γ'dan esen lips'tir; çünkü lips kış günbatısından eser ve çap üzerinde karşısında bulunduğu için kaikias'a zıttır. Δ'dan esen euros'tur; bu, kış gündoğusundan eser ve güney rüzgârına komşudur; bu yüzden sık sık euronotos'ların estiği söylenir. Buna zıt olan Γ'dan esen lips değil, E'den esen rüzgârdır; buna kimi argestēs, kimi olympias, kimi de skirōn der; çünkü bu, yaz günbatısından eser ve çap üzerinde euros'un karşısında bulunan yalnız odur. Çap üzerinde karşılıklı duran ve birbirine zıt olan rüzgârlar bunlardır. Zıt rüzgârı olmayan başka rüzgârlar da vardır. I'dan esene thraskias derler; bu, argestēs ile aparktias arasındadır. K'dan esene mesēs derler; bu da kaikias ile aparktias arasındadır. IK çapı daima görünen çemberle çakışmak ister, ama tam çakışmaz. Bu rüzgârların, yani ne thraskias'ın ne de mesēs'in zıttı yoktur. Mesēs'in zıttı olsaydı M'den bir rüzgâr eserdi, çünkü orası çap üzerindedir; I'nın, yani thraskias'ın zıttı olsaydı N'den eserdi, çünkü çap üzerindeki nokta orasıdır; meğer ki oradan da kısa bir mesafe boyunca esen ve o bölgedekilerin phoinikias dediği rüzgâr sayılsın. En başlıca ve belirlenmiş rüzgârlar bunlardır ve bu şekilde düzenlenmiştir. Kuzeydeki yerlerden güneydekilerden daha çok rüzgâr esmesinin sebebi, oturulan dünyanın bu bölgede bulunması, bir de güney bölge güneşin ve onun yolunun altında bulunduğu için çok daha fazla su ve karın bu tarafa itilmesidir; bunlar yere eriyip güneşle ve yerle ısındıkça, bu sebeple buğunun daha çok ve daha geniş bir alanda oluşması zorunludur.
ἀπὸ τοῦ Η· ἐνταῦθα γὰρ ἡ ἄρκτος. Ἐναντίος δὲ τούτῳ νότος ἀπὸ τοῦ Θ· μεσημβρία τε γὰρ αὕτη ἀφ’ ἧς πνεῖ, καὶ τὸ Θ τῷ Η ἐναντίον· κατὰ διάμετρον γάρ. Ἀπὸ δὲ τοῦ Ζ καικίας· αὕτη γὰρ ἀνατολὴ θερινή. Ἐναντίος δ’ οὐχ ὁ ἀπὸ τοῦ Ε πνέων, ἀλλ’ ὁ ἀπὸ τοῦ Γ λίψ· οὗτος γὰρ ἀπὸ δυσμῆς χειμερινῆς πνεῖ, ἐναντίος δὲ τούτῳ· κατὰ διάμετρον γὰρ κεῖται. Ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ Δ εὖρος· οὗτος γὰρ ἀπ’ ἀνατολῆς χειμερινῆς πνεῖ, γειτνιῶν τῷ νότῳ, διὸ καὶ πολλάκις εὐρόνοτοι λέγονται πνεῖν. Ἐναντίος δὲ τούτῳ οὐχ ὁ ἀπὸ τοῦ Γ λίψ, ἀλλ’ ὁ ἀπὸ τοῦ Ε, ὃν καλοῦσιν οἱ μὲν ἀργέστην, οἱ δ’ ὀλυμπίαν, οἱ δὲ σκίρωνα· οὗτος γὰρ ἀπὸ δυσμῆς θερινῆς πνεῖ, καὶ κατὰ διάμετρον αὐτῷ κεῖται μόνος. Οὗτοι μὲν οὖν οἱ κατὰ διάμετρόν τε κείμενοι ἄνεμοι, καὶ οἷς εἰσὶν ἐναντίοι· ἕτεροι δ’ εἰσὶ καθ’ οὓς οὐκ ἔστιν ἐναντία πνεύματα. Ἀπὸ μὲν γὰρ τοῦ Ι ὃν καλοῦσι θρασκίαν· οὗτος γὰρ μέσος ἀργέστου καὶ ἀπαρκτίου· ἀπὸ δὲ τοῦ Κ ὃν καλοῦσι μέσην· οὗτος γὰρ μέσος καικίου καὶ ἀπαρκτίου. Ἡ δὲ τοῦ ΙΚ διάμετρος βούλεται μὲν κατὰ τὸν διὰ παντὸς εἶναι φαινόμενον, οὐκ ἀκριβοῖ δέ. Ἐναντία δὲ τούτοις οὐκ ἔστι τοῖς πνεύμασιν, οὔτε τῷ θρασκίᾳ, οὔτε τῷ μέσῃ (ἔπνει γὰρ ἄν τις ἐφ’ οὖ τὸ Μ· τοῦτο γὰρ κατὰ διάμετρον), οὔτε τῷ Ι, τῷ θρασκίᾳ· ἔπνει γὰρ ἂν ἀπὸ τοῦ Ν· τοῦτο γὰρ κατὰ διάμετρον τὸ σημεῖον, εἰ μὴ ἀπ’ αὐτοῦ καὶ ἐπ’ ὀλίγον πνεῖ τις ἄνεμος, ὃν καλοῦσιν οἱ περὶ τὸν τόπον ἐκεῖνον φοινικίαν. Τὰ μὲν οὖν κυριώτατα καὶ διωρισμένα πνεύματα ταῦτ’ ἐστὶ καὶ τοῦτον τέτακται τὸν τρόπον· τοῦ δ’ εἶναι πλείους ἀνέμους ἀπὸ τῶν πρὸς ἄρκτον τόπων ἢ τῶν πρὸς μεσημβρίαν αἴτιον τό τε τὴν οἰκουμένην ὑποκεῖσθαι πρὸς τοῦτον τὸν
s64Sayılan rüzgârlardan asıl anlamda kuzey rüzgârı aparktias'tır; thraskias da argestēs ile mesēs'e ortaktır; kaikias ise doğu rüzgârına ve kuzey rüzgârına ortaktır. Güney rüzgârları, tam güneyden esen asıl güney rüzgârı ile lips'tir; doğu rüzgârları, gün-tün eşitliğindeki gündoğusundan esen ile euros'tur; phoinikias ikisine ortaktır; batı rüzgârları da asıl batı rüzgârı ile argestēs denen rüzgârdır. Genel olarak bu rüzgârların bir kısmına kuzeyli, bir kısmına güneyli denir. Batı rüzgârları kuzeylilere katılır (çünkü batıdan estikleri için daha soğukturlar), doğu rüzgârları da güneylilere (çünkü doğudan estikleri için daha sıcaktırlar). Rüzgârları soğuk, sıcak ve ılık olmalarına göre ayırarak böyle adlandırmışlardır. Doğudan esenler batıdan esenlerden daha sıcaktır, çünkü doğudan esenler daha uzun süre güneşin altında kalır; batıdan esenleri ise güneş daha çabuk bırakır ve o yere daha geç yaklaşır. Rüzgârlar böyle düzenlendiğine göre, zıt olanların aynı anda esemeyeceği açıktır (çünkü çap üzerinde karşılıklıdırlar; biri zorlanıp dinecektir); böyle konumlanmamış olanların ise aynı anda esmesine hiçbir engel yoktur, mesela Z'den ve Δ'dan esenlerin. Bu yüzden bazen ikisi birden aynı noktaya giden gemi için uygun rüzgâr olarak eser, ama aynı yerden ve aynı rüzgârla değil. Zıt mevsimlerde en çok zıt rüzgârlar eser: ilkbahar gün-tün eşitliği sırasında kaikias ve genel olarak yaz dönümü noktasının ötesinden esenler, sonbahar gün-tün eşitliği sırasında lips'ler, yaz dönümünde batı rüzgârı, kış dönümünde de euros.
τόπον, καὶ ὅτι πολλῷ πλεῖον ὕδωρ καὶ χιὼν ἀπωθεῖται εἰς τοῦτο τὸ μέρος διὰ τὸ ἐκεῖν’ ὑπὸ τὸν ἥλιον εἶναι καὶ τὴν ἐκείνου φοράν, ὧν τηκομένων εἰς τὴν γῆν καὶ θερμαινομένων ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς γῆς ἀναγκαῖον πλείω καὶ ἐπὶ πλείω τόπον γίγνεσθαι τὴν ἀναθυμίασιν διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν. Ἔστι δὲ τῶν εἰρημένων πνευμάτων βορέας μὲν ὅ τ’ ἀπαρκτίας κυριώτατα, καὶ θρασκίας κοινὸς ἀργέστου καὶ μέσου· ὁ δὲ καικίας κοινὸς ἀπηλιώτου καὶ βορέου· νότος δ’ ὅ τε ἰθαγενὴς ὁ ἀπὸ μεσημβρίας καὶ λίψ· ἀπηλιώτης δὲ ὅ τε ἀπ’ ἀνατολῆς ἰσημερινῆς καὶ ὁ εὖρος· ὁ δὲ φοινικίας κοινός· ζέφυρος δ’ ὅ τε ἰθαγενὴς καὶ ὁ ἀργέστης καλούμενος. Ὅλως δὲ τὰ μὲν βόρεια τούτων καλεῖται, τὰ δὲ νότια. Προστίθεται δὲ τὰ μὲν ζεφυρικὰ τῷ βορέᾳ (ψυχρότερα γὰρ διὰ τὸ ἀπὸ δυσμῶν πνεῖν), νότῳ δὲ τὰ ἀπηλιωτικά (θερμότερα γὰρ τῷ ἀπ’ ἀνατολῆς πνεῖν). Διωρισμένων οὖν τῷ ψυχρῷ καὶ τῷ θερμῷ καὶ ἀλεεινῷ τῶν πνευμάτων οὕτως ἐκάλεσαν. Θερμότερα δὲ τὰ ἀπὸ τῆς ἕω τῶν ἀπὸ δυσμῆς, ὅτι πλείω χρόνον ὑπὸ τὸν ἥλιόν ἐστι τὰ ἀπ’ ἀνατολῆς· τὰ δ’ ἀπὸ δυσμῆς ἀπολείπει τε θᾶττον καὶ πλησιάζει τῷ τόπῳ ὀψιαίτερον. Οὕτω δὲ τεταγμένων τῶν ἀνέμων, δῆλον ὅτι ἅμα πνεῖν τοὺς μὲν ἐναντίους οὐχ οἷόν τε (κατὰ διάμετρον γάρ· ἅτερος οὖν παύσεται ἀποβιασθείς), τοὺς δὲ μὴ οὕτω κειμένους πρὸς ἀλλήλους οὐθὲν κωλύει, οἷον τὸ Ζ καὶ Δ. Διὰ τοῦτο ἅμα πνέουσιν ἐνίοτε ἀμφότεροι οὔριοι, ἐπὶ τὸ αὐτὸ σημεῖον, οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ οὐδὲ τῷ αὐτῷ πνεύματι. Κατὰ δὲ τὰς ὥρας τὰς ἐναντίας οἱ ἐναντίοι μάλιστα πνέουσιν, οἷον περὶ ἰσημερίαν τὴν μὲν ἐαρινὴν καικίας καὶ ὅλως τὰ ἐπέκεινα τροπῆς θερινῆς, περὶ δὲ τὴν μετοπωρινὴν λίβες, περὶ δὲ τροπὰς
s65Ötekilerin üstüne en çok aparktias'lar, thraskias'lar ve argestēs'ler çullanır ve onları dindirir; çünkü çıkış yerleri en yakında olduğu için en sık ve en güçlü esen rüzgârlar bunlardır. Bu yüzden rüzgârların en çok hava açanları da bunlardır: çok yakından estikleri için öteki rüzgârları zorla bastırıp dindirir, toplanmakta olan bulutları da üfleyip dağıtarak havayı açarlar; meğer ki aynı zamanda çok soğuk olsunlar. O zaman hava açmazlar; çünkü büyüklüklerinden çok soğuklarsa, bulutları itmeden önce dondururlar. Kaikias ise hava açmaz, çünkü kendi üstüne geri döner; şu atasözü de buradan gelir:
Kaikias'ın bulutu çektiği gibi kendine çekerek.
Yani kaikias, ileri ittiği bulutu yeniden kendine çeker.
θερινὰς μὲν ζέφυρος, χειμερινὰς δ’ εὖρος. Ἐπιπίπτουσι δὲ τοῖς ἄλλοις μάλιστα καὶ παύουσιν ἀπαρκτίαι καὶ θρασκίαι καὶ ἀργέσται· διὰ τὸ ἐγγυτάτω γὰρ τὴν ὁρμὴν αὐτῶν εἶναι πολλοί τε καὶ ἰσχυροὶ πνέουσι μάλιστα οὗτοι. Διὸ καὶ αἰθριώτατοί εἰσι τῶν ἀνέμων· πνέοντες γὰρ ἐγγύθεν μάλιστα ἀποβιαζόμενοί τε τἆλλα πνεύματα παύουσι, καὶ ἀποφυσῶντες τὰ συνιστάμενα νέφη ποιοῦσιν αἰθρίαν, ἂν μὴ ψυχροὶ σφόδρα τύχωσιν ἅμα ὄντες. Τότε δ’ οὐκ αἴθριοι· ἂν γὰρ ὦσι μᾶλλον ψυχροὶ ἢ μεγάλοι, φθάνουσι πηγνύντες ἢ προωθοῦντες. Ὁ δὲ καικίας οὐκ αἴθριος, ὅτι ἀνακάμπτει εἰς αὑτόν· ὅθεν καὶ λέγεται ἡ παροιμία Aparktias, thraskias ve argestēs hava açar; sebebi daha önce söylendi. En çok şimşek getirenler de bunlar ile mesēs'tir; çünkü yakından estikleri için soğukturlar, şimşek de soğuk yüzünden oluşur, çünkü bulutlar toplanırken dışarı atılır. Bu yüzden bu rüzgârlardan bazıları dolu da getirir; çünkü çabuk dondururlar. Bulut fırtınaları en çok sonbaharda, sonra ilkbaharda olur; en çok da aparktias, thraskias ve argestēs ile. Sebebi şudur: bulut fırtınaları en çok, bazı rüzgârlar eserken başkaları onların üstüne çullandığında olur; bunlar da esmekte olan öteki rüzgârların üstüne en çok çullananlardır; bunun da sebebi daha önce söylendi. Etesiai rüzgârları batıda oturanlar için aparktias'lardan thraskias'lara, argestēs'lere ve batı rüzgârlarına döner (aparktias oralarda batıya doğru kayar); kuzeyden başlar, uzaktaki rüzgârlarda son bulur; doğuda oturanlar için ise doğu rüzgârına kadar döner. Rüzgârlar hakkında, baştaki oluşları, özleri (ousia) ve ortak olarak ya da her birinde görülen hâlleri hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.[^s66]
2.77. Bölüm
Bundan sonra deprem ve yerin sarsılması hakkında konuşmak gerekir; çünkü bu hâlin sebebi bu türe bağlıdır. Bugüne kadar bize ulaşmış açıklamalar üç tanedir ve üç kişiden gelir: Klazomenaili Anaksagoras, ondan önce Miletoslu Anaksimenes, onlardan sonra da Abderalı Demokritos bu konuda görüş bildirmiştir. Anaksagoras, tabiatı gereği yukarı doğru hareket eden aitherin yerin aşağısına ve oyuklarına girip yeri sarstığını söyler; çünkü ona göre yerin üst kısımları yağmurlar yüzünden sıvanıp tıkanmıştır, oysa tabiatça yerin her yanı aynı ölçüde gözeneklidir. Bu görüşte bütün kürenin bir üstü bir altı vardır: üst, bizim üzerinde oturduğumuz kısım, alt da öteki kısımdır. Bu açıklamaya karşı belki bir şey söylemeye gerek bile yoktur, çünkü fazlasıyla kaba söylenmiştir. Yukarıyı ve aşağıyı, ağırlığı olan cisimler her yandan yere doğru gitmiyormuş, hafif cisimler ve ateş de yukarı gitmiyormuş gibi düşünmek safdilliktir; hele bildiğimiz kadarıyla oturulan dünyanın ufkunun, biz yer değiştirdikçe hep başkalaştığını görürken; bu da yerin dışbükey ve küre biçimli olduğunu gösterir. Yerin büyüklüğü yüzünden havanın üstünde durduğunu söyleyip sonra da bütünüyle aşağıdan yukarı vurularak sarsıldığını ileri sürmek de öyle. Üstelik bu açıklama depremlerde görülen olayların hiçbirini açıklamaz; çünkü bu hâl ne rastgele her bölgede ne de rastgele her mevsimde görülür.
Demokritos ise yerin suyla dolu olduğunu ve bir de yağmurdan bol su aldığında bu su yüzünden sarsıldığını söyler: su çoğalınca oyuklar onu alamaz, su da zorla yol açarken depremi yapar; yer kuruyup suyu dolu yerlerden boş yerlere çektiğinde de yer değiştiren su içeri düşerek yeri sarsar. Anaksimenes ise yerin ıslanıp kururken yarıldığını ve bu yarılmayla kopan tepelerin düşmesiyle sarsıldığını söyler; bu yüzden depremler hem kuraklıklarda hem de aşırı yağmurlarda olurmuş: kuraklıklarda, söylendiği gibi, yer kuruyup yarılır; sular yüzünden aşırı ıslanınca da çözülüp dağılır. Ama böyle olsaydı yerin pek çok yerde çöktüğünün görülmesi gerekirdi. Ayrıca bu hâl, ötekilerden böyle bir aşırılıkla hiç ayrılmayan bazı yerlerde neden sık sık olur? Oysa öyle ayrılmaları gerekirdi. Genel olarak böyle düşünenler, depremlerin giderek azaldığını ve yerin sonunda bir gün sarsılmaz olacağını söylemek zorundadır; çünkü sıkışıp oturan şeyin tabiatı böyledir. Bu imkânsız olduğuna göre, bu açıklamanın da sebep olamayacağı açıktır.
Περὶ δὲ σεισμοῦ καὶ κινήσεως γῆς μετὰ ταῦτα λεκτέον· ἡ γὰρ αἰτία τοῦ πάθους ἐχομένη τούτου τοῦ γένους ἐστίν. Ἔστι δὲ τά γε παρειλημμένα μέχρι τοῦ νῦν χρόνου τρία καὶ παρὰ τριῶν. Ἀναξαγόρας τε γὰρ ὁ Κλαζομένιος καὶ πρότερος Ἀναξιμένης ὁ Μιλήσιος ἀπεφήναντο, καὶ τούτων ὕστερος Δημόκριτος ὁ Ἀβδηρίτης. Ἀναξαγόρας μὲν οὖν φησὶ τὸν αἰθέρα πεφυκότα φέρεσθαι ἄνω, ἐμπίπτοντα δ’ εἰς τὰ κάτω τῆς γῆς καὶ τὰ κοῖλα κινεῖν αὐτήν· τὰ μὲν γὰρ ἄνω συναληλίφθαι διὰ τοὺς ὄμβρους, ἐπεὶ φύσει γε πᾶσαν ὁμοίως εἶναι σομφήν, ὡς ὄντος τοῦ μὲν ἄνω τοῦ δὲ κάτω τῆς ὅλης σφαίρας, καὶ ἄνω μὲν τούτου ὄντος τοῦ μορίου ἐφ’ οὖ τυγχάνομεν οἰκοῦντες, κάτω δὲ θατέρου. Πρὸς μὲν οὖν ταύτην τὴν αἰτίαν οὐθὲν ἴσως δεῖ λέγειν ὡς λίαν ἁπλῶς εἰρημένην· τό τε γὰρ ἄνω καὶ κάτω νομίζειν οὕτως ἔχειν ὥστε μὴ πρὸς τὴν γῆν πάντῃ φέρεσθαι τὰ βάρος ἔχοντα τῶν σωμάτων, ἄνω δὲ τὰ κοῦφα καὶ τὸ πῦρ, εὔηθες, καὶ ταῦθ’ ὁρῶντας τὸν ὁρίζοντα τὴν οἰκουμένην, ὅσην ἡμεῖς ἴσμεν, ἕτερον ἀεὶ γιγνόμενον μεθισταμένων, ὡς οὔσης κυρτῆς καὶ σφαιροειδοῦς· καὶ τὸ λέγειν μὲν ὡς διὰ τὸ μέγεθος ἐπὶ τοῦ ἀέρος μένει, σείεσθαι δὲ φάσκειν τυπτομένην κάτωθεν ἄνω ὅλης. Πρὸς δὲ τούτοις οὐθὲν ἀποδίδωσι τῶν συμβαινόντων περὶ τοὺς σεισμούς· οὔτε γὰρ χῶραι οὔτε ὧραι αἱ τυχοῦσαι μετέχουσι τούτου τοῦ πάθους. Δημόκριτος δέ φησι πλήρη τὴν γῆν ὕδατος οὖσαν, καὶ πολὺ δεχομένην ἕτερον ὄμβριον ὕδωρ, ὑπὸ τούτου κινεῖσθαι· πλείονός τε γὰρ γινομένου διὰ τὸ μὴ δύνασθαι δέχεσθαι τὰς κοιλίας ἀποβιαζόμενον ποιεῖν τὸν σεισμόν, καὶ ξηραινομένην καὶ ἕλκουσαν εἰς τοὺς κενοὺς τόπους ἐκ τῶν πληρεστέρων τὸ μεταβάλλον ἐμπῖπτον κινεῖν. Ἀναξιμένης δέ φησι βρεχομένην τὴν γῆν καὶ ξηραινομένην ῥήγνυσθαι, καὶ ὑπὸ τούτων τῶν ἀπορρηγνυμένων κολωνῶν ἐμπιπτόντων σείεσθαι· διὸ καὶ γίγνεσθαι τοὺς σεισμοὺς ἔν τε τοῖς αὐχμοῖς καὶ πάλιν ἐν ταῖς ὑπερομβρίαις· ἔν τε γὰρ τοῖς αὐχμοῖς, ὥσπερ εἴρηται, ξηραινομένην ῥήγνυσθαι, καὶ ὑπὸ τῶν ὑδάτων ὑπερυγραινομένην διαπίπτειν. Ἔδει δὲ τούτου συμβαίνοντος ὑπονοστοῦσαν πολλαχοῦ φαίνεσθαι τὴν γῆν. Ἔτι δὲ διὰ τίν’ αἰτίαν περὶ τόπους τινὰς πολλάκις γίνεται τοῦτο τὸ πάθος οὐδεμιᾷ διαφέροντας ὑπερβολῇ τοιαύτῃ παρὰ τοὺς ἄλλους; καίτοι ἐχρῆν. Ὅλως δὲ τοῖς οὕτως ὑπολαμβάνουσιν ἀναγκαῖον ἧττον ἀεὶ τοὺς σεισμοὺς φάναι γίγνεσθαι, καὶ τέλος παύσασθαί ποτε σειομένην· τὸ γὰρ σαττόμενον τοιαύτην ἔχει φύσιν. Ὥστ’ εἰ τοῦτ’ ἀδύνατον, δῆλον ὅτι ἀδύνατον καὶ ταύτην εἶναι τὴν αἰτίαν.
2.88. Bölüm
Ama daha önce söylediğimiz gibi hem yaştan hem kurudan buğu oluşmasının zorunlu olduğu açık olduğuna göre, bunlar var olduğu sürece depremlerin de olması zorunludur. Çünkü yer kendi başına kurudur, ama yağmurlar yüzünden içinde bol nem taşır; bu yüzden hem güneş hem de kendi içindeki ateş tarafından ısıtıldığında hem dışında hem içinde bol rüzgâr (pneuma) oluşur. Bu rüzgâr kimi zaman bütünüyle ve kesintisiz olarak dışarı akar, kimi zaman bütünüyle içeri, bazen de bölünür. Bunun başka türlü olması imkânsız olduğuna göre, bundan sonra cisimlerin en çok hareket ettireni hangisi olabilir, ona bakmak gerekir. Tabiatça en uzağa gidebilen ve en şiddetli olan şeyin böyle olması zorunludur. En şiddetli olan, zorunlu olarak en hızlı hareket edendir; çünkü hızı yüzünden en sert o vurur. Tabiatça en uzağa nüfuz eden de her şeyin içinden en kolay geçebilendir; böylesi de en ince olandır. Öyleyse rüzgârın tabiatı böyle olduğuna göre, cisimlerin en çok hareket ettireni rüzgârdır; nitekim ateş bile rüzgârla birleşince alev olur ve hızla hareket eder. Demek ki hareketin sebebi su ya da toprak değil, dışarıya buğu olarak çıkması gereken şey içeri akmaya başladığında rüzgârdır. Bu yüzden depremlerin çoğu ve en büyükleri hava durgunken olur; çünkü buğu kesintisiz olduğu için çoğunlukla ilk atılışın yönünü izler; böylece ya hep birlikte içeri ya hep birlikte dışarı atılır. Bazı depremlerin rüzgâr eserken de olmasında akla aykırı bir şey yoktur; çünkü bazen aynı anda birden çok rüzgârın estiğini görürüz; bunlardan biri yerin içine atıldığında deprem rüzgâr eserken olacaktır.
Ἀλλ’ ἐπειδὴ φανερὸν ὅτι ἀναγκαῖον καὶ ἀπὸ ὑγροῦ καὶ ἀπὸ ξηροῦ γίγνεσθαι ἀναθυμίασιν, ὥσπερ εἴπομεν ἐν τοῖς πρότερον, ἀνάγκη τούτων ὑπαρχόντων γίγνεσθαι τοὺς σεισμούς. Ὑπάρχει γὰρ ἡ γῆ καθ’ αὑτὴν μὲν ξηρά, διὰ δὲ τοὺς ὄμβρους ἔχουσα ἐν αὑτῇ νοτίδα πολλήν, ὥσθ’ ὐπό τε τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἐν αὐτῇ πυρὸς θερμαινομένης πολὺ μὲν ἔξω πολὺ δ’ ἐντὸς γίνεσθαι τὸ πνεῦμα· καὶ τοῦτο ὁτὲ μὲν συνεχὲς ἔξω ῥεῖ πᾶν, ὁτὲ δ’ εἴσω πᾶν, ἐνίοτε δὲ καὶ μερίζεται. Εἰ δὴ τοῦτ’ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν, τὸ μετὰ τοῦτο σκεπτέον ἂν εἴη ὁποῖον κινητικώτατον ἂν εἴη τῶν σωμάτων· ἀνάγκη γὰρ τὸ ἐπὶ πλεῖστόν τε πεφυκὸς ἰέναι καὶ σφοδρότατον μάλιστα τοιοῦτον εἶναι. Σφοδρότατον μὲν οὖν ἐξ ἀνάγκης τὸ τάχιστα φερόμενον· τύπτει γὰρ μάλιστα διὰ τὸ τάχος· ἐπὶ πλεῖστον δὲ πέφυκε διιέναι τὸ διὰ παντὸς ἰέναι μάλιστα δυνάμενον, τοιοῦτον δὲ τὸ λεπτότατον. Ὥστ’ εἴπερ ἡ τοῦ πνεύματος φύσις τοιαύτη, μάλιστα τῶν σωμάτων τὸ πνεῦμα κινητικόν· καὶ γὰρ τὸ πῦρ ὅταν μετὰ πνεύματος ᾖ, γίγνεται φλὸξ καὶ φέρεται ταχέως. Οὐκ ἂν οὖν ὕδωρ οὐδὲ γῆ αἴτιον εἴη, ἀλλὰ πνεῦμα τῆς κινήσεως, ὅταν ἔσω τύχῃ ῥυὲν τὸ ἔξω ἀναθυμιώμενον. Διὸ γίγνονται νηνεμίᾳ οἱ πλεῖστοι καὶ μέγιστοι τῶν σεισμῶν· συνεχὴς γὰρ οὖσα ἡ ἀναθυμίασις ἀκολουθεῖ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῇ ὁρμῇ τῆς ἀρχῆς, ὥστε ἢ ἔσω ἅμα ἢ ἔξω ὁρμᾷ πᾶσα. Τὸ δ’ ἐνίους γίνεσθαι καὶ πνεύματος ὄντος οὐδὲν ἄλογον· ὁρῶμεν γὰρ ἐνίοτε ἅμα πλείους πνέοντας ἀνέμους, ὧν ὅταν εἰς τὴν γῆν
s69Ama bu depremler daha küçük olur, çünkü kaynakları ve sebepleri bölünmüştür. Depremlerin çoğu ve büyükleri geceleyin olur; gündüz olanlar da öğle vakti olur; çünkü günün çoğunlukla en durgun saati öğledir (güneş en güçlü olduğu zaman buğuyu yerin içine hapseder; en güçlü olduğu zaman da öğle sularıdır); geceler de güneş olmadığı için gündüzlerden daha durgundur. Böylece akış, dışarıdaki kabarmanın tersine bir çekilme gibi, yine içeri döner; en çok da şafağa doğru; çünkü rüzgârlar da tabiatça o saatte esmeye başlar. Rüzgârın kaynağı Euripos gibi yön değiştirip içeri dönerse, miktarının çokluğu yüzünden depremi daha şiddetli yapar. Ayrıca en şiddetli depremler denizin akıntılı ya da toprağın gözenekli ve mağaralarla dolu olduğu yerlerde olur. Bu yüzden Hellespontos çevresinde, Akhaia'da, Sicilya'da ve Euboia'nın bu türden yerlerinde olur; çünkü oralarda deniz yerin altında kanallar açarak akıyor gibidir. Aidepsos'taki ılıcalar da böyle bir sebepten oluşmuştur. Söz konusu yerlerde depremlerin en çok olmasının sebebi darlıktır: tabiatça yerden dışarı esmesi gereken rüzgâr, üstüne bol deniz geldiği için suyun çokluğu yüzünden şiddetlenir ve yeniden yerin içine itilir. Alt kısımları gözenekli olan bölgeler de çok rüzgâr aldıkları için daha çok sarsılır. Depremler en çok ilkbaharda ve sonbaharda, sağanaklarda ve kuraklıklarda da aynı sebepten olur.
ὁρμήσῃ θάτερον, ἔσται πνεύματος ὄντος ὁ σεισμός. Ἐλάττους δ’ οὗτοι τὸ μέγεθος γίγνονται διὰ τὸ διῃρῆσθαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν αἰτίαν αὐτῶν. Καὶ νυκτὸς δ’ οἱ πλείους καὶ μείζους γίγνονται τῶν σεισμῶν, οἱ δὲ τῆς ἡμέρας περὶ μεσημβρίαν· νηνεμώτατον γάρ ἐστιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τῆς ἡμέρας ἡ μεσημβρία (ὁ γὰρ ἥλιος ὅταν μάλιστα κρατῇ, κατακλείει τὴν ἀναθυμίασιν εἰς τὴν γῆν· κρατεῖ δὲ μάλιστα περὶ τὴν μεσημβρίαν) καὶ αἱ νύκτες δὲ τῶν ἡμερῶν νηνεμώτεραι διὰ τὴν ἀπουσίαν τὴν τοῦ ἡλίου· ὥστ’ εἴσω γίγνεται πάλιν ἡ ῥύσις, ὥσπερ ἄμπωτις, εἰς τοὐναντίον τῆς ἔξωθεν πλημμυρίδος, καὶ πρὸς ὄρθρον μάλιστα· τηνικαῦτα γὰρ καὶ τὰ πνεύματα πέφυκεν ἄρχεσθαι πνεῖν. Ἐὰν οὖν εἴσω τύχῃ μεταβάλλουσα ἡ ἀρχὴ αὐτῶν ὥσπερ Εὔριπος, διὰ τὸ πλῆθος ἰσχυρότερον ποιεῖ τὸν σεισμόν. Ἔτι δὲ περὶ τόπους τοιούτους οἱ ἰσχυρότατοι γίνονται τῶν σεισμῶν, ὅπου ἡ θάλασσα ῥοώδης ἢ ἡ χώρα σομφὴ καὶ ὕπαντρος. Διὸ καὶ περὶ Ἑλλήσποντον καὶ περὶ Ἀχαΐαν καὶ Σικελίαν, καὶ τῆς Εὐβοίας περὶ τούτους τοὺς τόπους· δοκεῖ γὰρ διαυλωνίζειν ὑπὸ τὴν γῆν ἡ θάλαττα. Διὸ καὶ τὰ θερμὰ τὰ περὶ Αἴδεψον ἀπὸ τοιαύτης αἰτίας γέγονεν. Περὶ δὲ τοὺς εἰρημένους τόπους οἱ σεισμοὶ γίνονται μάλιστα διὰ τὴν στενότητα· τὸ γὰρ πνεῦμα γινόμενον σφοδρὸν διὰ τὸ πλῆθος τῆς θαλάττης πολλῆς προσφερομένης ἀπωθεῖται πάλιν εἰς τὴν γῆν, τό γε πεφυκὸς ἀποπνεῖν ἀπὸ τῆς γῆς. Αἵ τε χῶραι ὅσαι σομφοὺς ἔχουσι τοὺς κάτω τόπους, πολὺ δεχόμεναι πνεῦμα σείονται μᾶλλον. Καὶ ἔαρος δὲ καὶ μετοπώρου μάλιστα καὶ ἐν ἐπομβρίαις καὶ αὐχμοῖς γίνονται
s70Çünkü bu mevsimler en rüzgârlı mevsimlerdir; kış don yüzünden, yaz sıcak yüzünden durgunluk getirir: biri fazla soğuk, öteki fazla kurudur. Kuraklıklarda hava rüzgârlıdır; çünkü kuraklık tam da budur: kuru buğunun yaş buğudan çok olması. Aşırı yağmurlarda ise hem içerideki buğu çoğalır, hem de oyuklar suyla dolunca bu ayrışma daha dar yerlerde hapsolup daha küçük bir yere zorla sıkıştırılır; çok şey az bir yere sıkıştığı için üstün gelmeye başladığında, akıp çarpan rüzgâr yeri şiddetle sarsar. Şunu düşünmek gerekir: bedenimizde titremelerin ve nabız atışlarının sebebi içeride hapsolan havanın gücü olduğu gibi, yerde de rüzgâr bunlara benzer şeyler yapar; depremlerin kimi bir titreme, kimi bir nabız atışı gibidir. Nasıl ki çoğu zaman idrardan sonra bedende bir titreme olursa (çünkü hava dışarıdan içeri toplu halde yer değiştirince bir tür ürperme olur), yerde de buna benzer şeyler olur. Rüzgârın ne kadar güçlü olduğunu yalnız havada olanlardan çıkarmamalı (orada, büyüklüğü yüzünden böyle şeyler yapabildiği düşünülebilir), canlıların bedenlerinde olanlardan da çıkarmalı. Kas tutulmaları ve kasılmalar havanın hareketleridir, ama o kadar güçlüdürler ki birçok kişi aynı anda zorla bastırmaya çalıştığında bile hastaların hareketine galip gelemez. Küçüğü büyüğe benzetirsek, aynı şeyin yerde de olduğunu düşünmek gerekir.
διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· αἱ γὰρ ὧραι αὗται πνευματωδέσταται· τὸ γὰρ θέρος καὶ ὁ χειμών, τὸ μὲν διὰ τὸν πάγον, τὸ δὲ διὰ τὴν ἀλέαν ποιεῖ τὴν ἀκινησίαν· τὸ μὲν γὰρ ἄγαν ψυχρόν, τὸ δ’ ἄγαν ξηρόν ἐστιν. Καὶ ἐν μὲν τοῖς αὐχμοῖς πνευματώδης ὁ ἀήρ· τοῦτο γὰρ αὐτό ἐστιν ὁ αὐχμός, ὅταν πλείων ἡ ἀναθυμίασις ἡ ξηρὰ γίγνηται τῆς ὑγρᾶς· ἐν δὲ ταῖς ὑπερομβρίαις πλείω τε ποιεῖ τὴν ἐντὸς ἀναθυμίασιν, καὶ τῷ ἐναπολαμβάνεσθαι ἐν στενωτέροις τόποις καὶ ἀποβιάζεσθαι εἰς ἐλάττω τόπον τὴν τοιαύτην ἀπόκρισιν, πληρουμένων τῶν κοιλιῶν ὕδατος, ὅταν ἄρξηται κρατεῖν διὰ τὸ πολὺ εἰς ὀλίγον πιληθῆναι τόπον, ἰσχυρῶς κινεῖ ῥέων ὁ ἄνεμος καὶ προσπίπτων. Δεῖ γὰρ νοεῖν ὅτι ὥσπερ ἐν τῷ σώματι ἡμῶν καὶ τρόμων καὶ σφυγμῶν αἴτιόν ἐστιν ἡ τοῦ πνεύματος ἐναπολαμβανομένη δύναμις, οὕτω καὶ ἐν τῇ γῇ τὸ πνεῦμα παραπλήσια ποιεῖν, καὶ τὸν μὲν τῶν σεισμῶν οἷον τρόμον εἶναι τὸν δ’ οἷον σφυγμόν, καὶ καθάπερ συμβαίνει πολλάκις μετὰ τὴν οὔρησιν διὰ τοῦ σώματος (γίνεται γὰρ ὥσπερ τρόμος τις ἀντιμεθισταμένου τοῦ πνεύματος ἔξωθεν ἔσω ἀθρόου), τοιαῦτα γίνεσθαι καὶ περὶ τὴν γῆν. Ὅσην δ’ ἔχει τὸ πνεῦμα δύναμιν, οὐ μόνον ἐκ τῶν ἐν τῷ ἀέρι δεῖ θεωρεῖν γιγνομένων (ἐνταῦθα μὲν γὰρ διὰ τὸ μέγεθος ὑπολάβοι τις ἂν τοιαῦτα δύνασθαι ποιεῖν) ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς σώμασι τοῖς τῶν ζῴων· οἵ τε γὰρ τέτανοι καὶ οἱ σπασμοὶ πνεύματος μέν εἰσι κινήσεις, τοσαύτην δ’ ἔχουσιν ἰσχὺν ὥστε πολλοὺς ἅμα πειρωμένους ἀποβιάζεσθαι μὴ δύνασθαι κρατεῖν τῆς κινήσεως τῶν ἀρρωστούντων. Τὸ αὐτὸ δεῖ νοεῖν γινόμενον καὶ ἐν τῇ γῇ, ὡς εἰκάσαι πρὸς μικρὸν
s71Bunun belirtileri pek çok yerde bizim gözümüzün önünde de görülmüştür. Kimi yerlerde bir deprem, onu yapan rüzgâr yeri yarıp yerin üstündeki bölgeye bir bulut fırtınası gibi açıkça çıkmadıkça durmamıştır. Yakın zamanda Pontos'taki Herakleia çevresinde böyle olmuştu, daha önce de Hiera adasında; bu ada, Aiolos adaları denen adalardan biridir. Orada yerin bir kısmı kabardı ve bir gürültüyle tepeye benzer bir yığın yükseldi; sonunda yığın yarılınca bol rüzgâr çıktı, kıvılcımları ve külü yukarı savurdu, pek uzakta olmayan Lipara şehrini baştan sona küllere gömdü, İtalya'daki bazı şehirlere kadar da ulaştı. Bu püskürmenin olduğu yer bugün de belli. Yerin içinde oluşan ateşin sebebinin de bu olduğunu düşünmek gerekir: hava önce küçük parçalara bölünür, sonra dövülerek tutuşur. Rüzgârların yerin altında aktığının bir kanıtı da bu adalarda olan şeydir: güney rüzgârı esecekse bunu önceden haber verir; çünkü püskürmelerin çıktığı yerler uğuldar. Bunun sebebi, denizin daha uzaktan itilmeye başlaması ve yerden püsküren şeyi, denizin geldiği yönden yeniden içeri itmesidir. Deprem olmadan yalnız gürültü yapmasının sebebi hem yerlerin genişliği (çünkü dışarıdaki boşluğa taşar) hem de geri itilen havanın azlığıdır. Ayrıca güneşin bulut olmadan sisli ve soluk görünmesi, sabah depremlerinden önce de bazen havanın durgunlaşıp sert bir soğuk olması, söylediğimiz sebebin belirtisidir. Güneşin sisli ve soluk olması zorunludur, çünkü havayı çözüp ayıran rüzgâr yerin içine çekilmeye başlamıştır; şafağa doğru ve sabah erkenden durgunluk ve soğuk olması da zorunludur.
μεῖζον. Σημεῖα δὲ τούτων καὶ πρὸς τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν πολλαχοῦ γέγονεν· ἤδη γὰρ σεισμὸς ἐν τόποις τισὶ γινόμενος οὐ πρότερον ἔληξε, πρὶν ἐκρήξας εἰς τὸν ὑπὲρ γῆς τόπον φανερῶς ὥσπερ ἐκνεφίας ἐξῆλθεν ὁ κινήσας ἄνεμος, οἷον καὶ περὶ Ἡράκλειαν ἐγένετο τὴν ἐν τῷ Πόντῳ νεωστί, καὶ πρότερον περὶ τὴν Ἱερὰν νῆσον· αὕτη δ’ ἐστὶ μία τῶν Αἰόλου καλουμένων νήσων. Ἐν ταύτῃ γὰρ ἐξανῴδει τι τῆς γῆς, καὶ ἀνήει οἷον λοφώδης ὄγκος μετὰ ψόφου· τέλος δὲ ῥαγέντος ἐξῆλθε πνεῦμα πολύ, καὶ τὸν φέψαλον καὶ τὴν τέφραν ἀνῆκε, καὶ τήν τε Λιπαραίων πόλιν οὖσαν οὐ πόρρω πᾶσαν κατετέφρωσε, καὶ εἰς ἐνίας τῶν ἐν Ἰταλίᾳ πόλεων ἦλθεν· καὶ νῦν ἔτι ὅπου τὸ ἀναφύσημα τοῦτο ἐγένετο, δῆλόν ἐστιν. Καὶ γὰρ δὴ τοῦ γιγνομένου πυρὸς ἐν τῇ γῇ ταύτην οἰητέον εἶναι τὴν αἰτίαν, ὅταν κοπτόμενον ἐκπρησθῇ πρῶτον εἰς μικρὰ κερματισθέντος τοῦ ἀέρος. Τεκμήριον δ’ ἐστὶ τοῦ ῥεῖν ὑπὸ τὴν γῆν τὰ πνεύματα καὶ τὸ γιγνόμενον περὶ ταύτας τὰς νήσους· ὅταν γὰρ ἄνεμος μέλλῃ πνευσεῖσθαι νότος, προσημαίνει πρότερον· ἠχοῦσι γὰρ οἱ τόποι ἐξ ὧν γίνεται τὰ ἀναφυσήματα, διὰ τὸ τὴν θάλατταν μὲν προωθεῖσθαι ἤδη πόρρωθεν, ὑπὸ δὲ ταύτης τὸ ἐκ τῆς γῆς ἀναφυσώμενον ἀπωθεῖσθαι πάλιν εἴσω, ᾗπερ ἐπέρχεται ἡ θάλαττα ταύτῃ. Ποιεῖ δὲ ψόφον ἄνευ σεισμοῦ διά τε τὴν εὐρυχωρίαν τῶν τόπων (ὑπερχεῖται γὰρ εἰς τὸ ἀχανὲς ἔξω) καὶ δι’ ὀλιγότητα τοῦ ἀπωθουμένου ἀέρος. Ἔτι τὸ γίγνεσθαι τὸν ἥλιον ἀχλυώδη καὶ ἀμαυρότερον ἄνευ νέφους, καὶ πρὸ τῶν ὀρθρίων σεισμῶν ἐνίοτε νηνεμίαν τε καὶ κρύος ἰσχυρόν, σημεῖον τῆς εἰρημένης αἰτίας ἐστίν. Τόν τε γὰρ ἥλιον ἀχλυώδη καὶ ἀμαυρὸν ἀναγκαῖον εἶναι ὑπονοστεῖν
s72Durgunluğun çoğunlukla olması zorunludur, çünkü daha önce de söylendiği gibi rüzgâr bir bakıma içeri doğru geri akar; bu, daha büyük depremlerden önce daha da çok olur; çünkü rüzgâr bir kısmı dışarıda, bir kısmı içeride kalacak şekilde dağılmayıp toplu halde hareket edince daha güçlü olmak zorundadır. Soğuk ise, kendi başına tabiatça sıcak olan buğunun içeri dönmesinden olur. Rüzgârlar sıcak sanılmaz, çünkü soğuk ve bol buharla dolu havayı hareket ettirirler. Ağızdan üflenen nefes de böyledir: yakından sıcaktır, hohladığımızda olduğu gibi, ama azlığı yüzünden pek fark edilmez; uzaktan ise rüzgârlarla aynı sebepten soğuktur. Böyle bir güç yerin içine çekilip havadan eksilince, buhar niteliğindeki akıntı yaşlığı yüzünden yoğunlaşır ve bu hâlin olduğu yerlerde soğuğu yapar. Depremlerden önce bazen görülen belirtinin sebebi de aynıdır: gündüz ya da gün batımından az sonra, gök açıkken, ince ve uzun, bir çizgi gibi dümdüz uzanan küçük bir bulut görünür; çünkü rüzgâr yer değiştirdiği için sönüp gitmektedir. Benzer bir şey denizde, kıyılarda da olur: deniz dalgalanıp kıyıya vurduğunda kumsala çizdiği dalga izleri çok kalın ve eğri büğrü olur; deniz sakinken ise küçük bir şey dışarı attığı için ince ve düz olur. Denizin karaya yaptığını rüzgâr da havadaki sise yapar; böylece hava durgunlaşınca bulut, havanın kıyı çizgisi gibi dümdüz ve ince kalır.
ἀρχομένου τοῦ πνεύματος εἰς τὴν γῆν τοῦ διαλύοντος τὸν ἀέρα καὶ διακρίνοντος, καὶ πρὸς τὴν ἕω καὶ περὶ τοὺς ὄρθρους νηνεμίαν τε καὶ ψῦχος. Τὴν μὲν γὰρ νηνεμίαν ἀναγκαῖον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ συμβαίνειν, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον, οἷον μεταρροίας εἴσω γινομένης τοῦ πνεύματος, καὶ μᾶλλον πρὸ τῶν μειζόνων σεισμῶν· μὴ διασπώμενον γὰρ τὸ μὲν ἔξω τὸ δ’ ἐντός, ἀλλ’ ἀθρόον φερόμενον ἀναγκαῖον ἰσχύειν μᾶλλον. Τὸ δὲ ψῦχος συμβαίνει διὰ τὸ τὴν ἀναθυμίασιν εἴσω περιτρέπεσθαι, φύσει θερμὴν οὖσαν καθ’ αὑτήν. Οὐ δοκοῦσι δ’ οἱ ἄνεμοι εἶναι θερμοὶ διὰ τὸ κινεῖν τὸν ἀέρα πλήρη ψυχρᾶς ὄντα καὶ πολλῆς ἀτμίδος, ὥσπερ τὸ πνεῦμα τὸ διὰ τοῦ στόματος φυσώμενον· καὶ γὰρ τοῦτο ἐγγύθεν μέν ἐστι θερμόν, ὥσπερ καὶ ὅταν ἀάζωμεν, ἀλλὰ δι’ ὀλιγότητα οὐχ ὁμοίως ἐπίδηλον, πόρρωθεν δὲ ψυχρὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τοῖς ἀνέμοις. Ἐπιλειπούσης οὖν εἰς τὴν γῆν τῆς τοιαύτης δυνάμεως, συνιοῦσα δι’ ὑγρότητα ἡ ἀτμιδώδης ἀπορροὴ ποιεῖ τὸ ψῦχος, ἐν οἷς συμβαίνει τόποις γίνεσθαι τοῦτο τὸ πάθος. Τὸ δ’ αὐτὸ αἴτιον καὶ τοῦ εἰωθότος ἐνίοτε γίγνεσθαι σημείου πρὸ τῶν σεισμῶν· ἢ γὰρ μεθ’ ἡμέραν ἢ μικρὸν μετὰ δυσμάς, αἰθρίας οὔσης, νεφέλιον λεπτὸν φαίνεται διατεῖνον καὶ μακρόν, οἷον γραμμῆς μῆκος εὐθύτητι διηκριβωμένον, τοῦ πνεύματος ἀπομαραινομένου διὰ τὴν μετάστασιν. Τὸ δ’ ὅμοιον συμβαίνει καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ περὶ τοὺς αἰγιαλούς· ὅταν μὲν γὰρ κυμαίνουσα ἐκβάλλῃ, σφόδρα παχεῖαι καὶ σκολιαὶ γίνονται αἱ ῥηγμῖνες, ὅταν δὲ γαλήνη ᾖ, διὰ τὸ μικρὰν ποιεῖσθαι τὴν ἔκκρισιν λεπταί εἶσι καὶ εὐθεῖαι. Ὅπερ οὖν ἡ θάλαττα ποιεῖ περὶ τὴν γῆν, τοῦτο τὸ πνεῦμα περὶ τὴν ἐν τῷ ἀέρι ἀχλύν, ὥσθ’ ὅταν γένηται
s73Aynı sebeplerden, bazen ay tutulmaları sırasında da deprem olur. Araya girme yaklaştığında, güneşten gelen ışık ve sıcaklık havadan henüz büsbütün çekilmemiş ama sönmeye başlamışken, rüzgâr yerin içine geri çekildiği için durgunluk olur; bu da tutulmalardan önce depremi yapar. Nitekim tutulmalardan önce de sık sık rüzgâr eser: gece yarısı tutulmalarından önce akşam karanlığında, sabah tutulmalarından önce de gece yarısında. Bunun sebebi, tutulmayı getirecek konuma doğru hareket yaklaştığında aydan gelen sıcaklığın zayıflamasıdır. Havayı tutup durgun kılan şey gevşeyince hava yeniden hareket eder ve tutulmadan önce, daha erken bir rüzgâr çıkar. Şiddetli bir deprem olduğunda, sarsıp hemen ya da bir kerede durmaz; önce çoğu zaman kırk gün kadar sürer, sonra bir iki yıl boyunca aynı yerlerde kendini gösterir. Büyüklüğünün sebebi rüzgârın miktarı ve içinden aktığı yerlerin biçimleridir; çünkü çarpıp kolayca geçemediği yerde en çok sarsar ve geçemeyen su gibi dar geçitlerde kalakalmak zorundadır. Bu yüzden bedende nabız atışları birden ya da çabucak durmayıp, hâl söndükçe yavaş yavaş durduğu gibi, buğunun çıktığı kaynak ve rüzgârın atılışı da, deprem dediğimiz rüzgârı yaptığı maddenin hepsini hemen tüketmez. Bu artakalan tükenene kadar yer sarsılmak zorundadır, ama giderek daha hafif; buğulanan şey, gözle görülür bir hareket yapamayacak kadar azalıncaya dek.
νηνεμία, πάμπαν εὐθεῖαν καὶ λεπτὴν καταλείπεσθαι ὥσπερ ῥηγμῖνα οὖσαν ἀέρος τὴν νεφέλην. Διὰ ταῦτα δὲ καὶ περὶ τὰς ἐκλείψεις, ἐνίοτε τῆς σελήνης συμβαίνει γίγνεσθαι σεισμόν· ὅταν γὰρ ἤδη πλησίον ᾗ ἡ ἀντίφραξις, καὶ μήπω μὲν ᾖ πάμπαν ἀπολελοιπὸς τὸ φῶς καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ἡλίου θερμὸν ἐκ τοῦ ἀέρος, ἤδη δ’ ἀπομαραινόμενον, νηνεμία γίνεται ἀντιμεθισταμένου τοῦ πνεύματος εἰς τὴν γῆν, ὃ ποιεῖ τὸν σεισμὸν πρὸ τῶν ἐκλείψεων. Γίνονται γὰρ καὶ ἄνεμοι πρὸ τῶν ἐκλείψεων πολλάκις, ἀκρόνυχοι μὲν πρὸς τῶν μεσονυκτίων ἐκλείψεων, μεσονύκτιοι δὲ πρὸ τῶν ἑῴων. Συμβαίνει δὲ τοῦτο διὰ τὸ ἀμαυροῦσθαι τὸ θερμὸν τὸ ἀπὸ τῆς σελήνης, ὅταν πλησίον ἤδη γίγνηται ἡ φορὰ ἐν ᾧ γενομένων ἔσται ἡ ἔκλειψις. Ἀνιεμένου οὖν ᾧ κατείχετο ὁ ἀὴρ καὶ ἠρέμει, πάλιν κινεῖται καὶ γίγνεται πνεῦμα τῆς ἐκλείψεως πρωϊαίτερον. Ὅταν δ’ ἰσχυρὸς γένηται σεισμός, οὐκ εὐθὺς οὐδ’ εἰσάπαξ παύεται σείσας, ἀλλὰ τὸ πρῶτον μὲν μέχρι περὶ τετταράκοντα πρόεισι πολλάκις ἡμέρας, ὕστερον δὲ καὶ ἐφ’ ἓν καὶ ἐπὶ δύο ἔτη ἐπισημαίνει κατὰ τοὺς αὐτοὺς τόπους. Αἴτιον δὲ τοῦ μὲν μεγέθους τὸ πλῆθος τοῦ πνεύματος καὶ τῶν τόπων τὰ σχήματα δι’ ὧν ἂν ῥυῇ· ᾗ γὰρ ἂν ἀντιτυπήσῃ καὶ μὴ ῥᾳδίως διέλθῃ, μάλιστά τε σείει καὶ ἐγκαταλείπεσθαι ἀναγκαῖον ἐν ταῖς δυσχωρίαις, οἷον ὕδωρ οὐ δυνάμενον διεξελθεῖν. Διὸ καθάπερ ἐν σώματι οἱ σφυγμοὶ οὐκ ἐξαίφνης παύονται οὐδὲ ταχέως, ἀλλ’ ἐκ προσαγωγῆς ἅμα καταμαραινομένου τοῦ πάθους, καὶ ἡ ἀρχὴ ἀφ’ ἧς ἡ ἀναθυμίασις ἐγένετο καὶ ἡ ὁρμὴ τοῦ πνεύματος δῆλον ὅτι οὐκ εὐθὺς ἅπασαν ἀνάλωσε τὴν ὕλην, ἐξ ἧς ἐποίησε τὸν ἄνεμον, ὃν καλοῦμεν σεισμόν. Ἕως ἂν οὖν ἀναλωθῇ
s74Yerin altında duyulan gürültüleri de, depremlerden önceki gürültüleri de rüzgâr yapar; bazen depremsiz olarak da yer altında gürültü olmuştur. Hava nasıl dövülünce her çeşit ses çıkarırsa, kendisi döverken de öyle çıkarır; hiçbir fark yoktur, çünkü vuran her şey aynı zamanda kendisi de vurulur. Ses hareketten önce gelir, çünkü ses rüzgârdan daha ince parçalıdır ve her şeyin içinden daha kolay geçer. Rüzgâr, inceliği yüzünden yeri hareket ettiremeyecek kadar az olduğunda, kolayca süzülüp geçtiği için yeri hareket ettiremez; ama katı, oyuk ve her türlü biçimdeki kütlelere çarptığı için her türlü ses çıkarır; öyle ki kimi zaman, harikalar anlatanların dediği gibi, yer böğürüyormuş gibi gelir. Depremler olurken sular da fışkırmıştır; ama bu yüzden hareketin sebebi su değildir; rüzgâr suyu ister yüzeyden ister aşağıdan zorlasın, hareket ettiren odur; tıpkı dalgaların sebebinin rüzgârlar olması, rüzgârların sebebinin dalgalar olmaması gibi. Yoksa bu hâlin sebebi olarak yeri de gösterebilirdik; çünkü yer de sarsılırken su gibi altüst olur (dökülme de bir tür altüst olmadır). Bunların ikisi de madde olarak sebeptir (çünkü etkilenirler, etkilemezler); rüzgâr ise ilke olarak sebeptir. Depremle birlikte dalganın da olduğu yerde sebep, rüzgârların birbirine zıt esmesidir. Bu da, yeri sarsan rüzgâr başka bir rüzgârın sürüklediği denizi büsbütün geri itemeyip, ileri iterek ve sıkıştırarak bir yere bol miktarda yığdığında olur.
τὰ ὑπόλοιπα τούτων, ἀνάγκη σείειν, ἠρεμαίτερον δὲ καὶ μέχρι τούτου ἕως ἂν ἔλαττον ᾖ τὸ ἀναθυμιώμενον ἢ ὥστε δύνασθαι κινεῖν ἐπιδήλως. Ποιεῖ δὲ καὶ τοὺς ψόφους τοὺς ὑπὸ τὴν γῆν γινομένους τὸ πνεῦμα, καὶ τοὺς πρὸ τῶν σεισμῶν· καὶ ἄνευ δὲ σεισμῶν ἤδη που γεγόνασιν ὑπὸ γῆν. Ὥσπερ γὰρ ῥαπιζόμενος ὁ ἀὴρ παντοδαποὺς ἀφίησι ψόφους, οὕτως καὶ τύπτων αὐτός· οὐθὲν γὰρ διαφέρει· τὸ γὰρ τύπτον ἅμα καὶ αὐτὸ τύπτεται πᾶν. Προέρχεται δ’ ὁ ψόφος τῆς κινήσεως διὰ τὸ λεπτομερέστερον εἶναι καὶ μᾶλλον διὰ παντὸς ἰέναι τοῦ πνεύματος τὸν ψόφον. Ὅταν δ’ ἔλαττον ᾖ ἢ ὥστε κινῆσαι τὴν γῆν διὰ λεπτότητα, διὰ μὲν τὸ ῥᾳδίως διηθεῖσθαι οὐ δύναται κινεῖν, διὰ δὲ τὸ προσπίπτειν στερεοῖς ὄγκοις καὶ κοίλοις καὶ παντοδαποῖς σχήμασι παντοδαπὰς ἀφίησι φωνάς, ὥστ’ ἐνίοτε δοκεῖν ὅπερ λέγουσιν οἱ τερατολογοῦντες, μυκᾶσθαι τὴν γῆν. Ἤδη δὲ καὶ ὕδατα ἀνερράγη γιγνομένων σεισμῶν· ἀλλ’ οὐ διὰ τοῦτο αἴτιον τὸ ὕδωρ τῆς κινήσεως, ἀλλ’ ἂν ᾖ ἐξ ἐπιπολῆς ἢ κάτωθεν βιάζηται τὸ πνεῦμα, ἐκεῖνο τὸ κινοῦν ἐστίν, ὥσπερ τῶν κυμάτων οἱ ἄνεμοι ἀλλ’ οὐ τὰ κύματα τῶν ἀνέμων ἐστὶν αἴτια, ἐπεὶ καὶ τὴν γῆν οὕτως ἄν τις αἰτιῷτο τοῦ πάθους· ἀνατρέπεται γὰρ σειομένη, καθάπερ ὕδωρ (ἡ γὰρ ἔκχυσις ἀνάτρεψίς τίς ἐστιν). Ἀλλ’ αἴτια ταῦτα μὲν ἄμφω ὡς ὕλη (πάσχει γάρ, ἀλλ’ οὐ ποιεῖ), τὸ δὲ πνεῦμα ὡς ἀρχή. Ὅπου δ’ ἅμα κῦμα σεισμῷ γέγονεν, αἴτιον, ὅταν ἐναντία γίγνηται τὰ πνεύματα. Τοῦτο δὲ γίγνεται, ὅταν τὸ σεῖον τὴν γῆν πνεῦμα φερομένη ὑπ’ ἄλλου πνεύματος τὴν θάλασσαν ἀπῶσαι μὲν ὅλως μὴ δύνηται, προωθοῦν δὲ καὶ συστέλλον εἰς ταὐτὸν συναθροίσῃ πολλήν· τότε γὰρ
s75O zaman bu rüzgâr yenilince, zıt rüzgârın ittiği deniz toplu halde boşalıp taşkını yapmak zorundadır. Akhaia'da da böyle olmuştu: dışarıda güney rüzgârı, orada kuzey rüzgârı esiyordu; durgunluk olup rüzgâr içeri akınca dalga ile deprem aynı anda oldu; deniz, yerin altına atılmış rüzgâra çıkış vermeyip önünü kestiği için de deprem daha şiddetli oldu. Birbirlerini zorlarken rüzgâr depremi, dalganın yığılıp durması da taşkını yaptı. Depremler yerin bir kısmında olur, çoğu zaman da küçük bir yerle sınırlıdır; rüzgârlar ise öyle değildir. Depremler bir kısımda olur, çünkü aynı yerin ve komşu yerin buğuları bir araya toplanır; kısmi kuraklıkların ve aşırı yağmurların da böyle olduğunu söylemiştik. Depremler bu yolla olur, rüzgârlar olmaz; çünkü yerdeki buğuların kaynağı yerin içindedir, bu yüzden hepsi birden tek bir yöne atılır. Güneş ise yerdekilere aynı şekilde güç yetiremez, havadakilere daha çok yeter; böylece havadaki buğular güneşin hareketinden bir başlangıç aldıklarında, yerlerin farklılıklarına göre artık tek bir yöne akarlar. Rüzgâr bol olduğunda yeri titreme gibi enine sarsar; seyrek olarak ve bazı yerlerde de nabız atışı gibi aşağıdan yukarı sarsar. Bu yüzden yer bu şekilde daha az sarsılır; çünkü kaynağın bu kadar bol miktarda bir araya toplanması kolay değildir: uzunlamasına ayrışma, derinden gelen ayrışmanın kat kat fazlasıdır. Böyle bir deprem nerede olursa, kalburda sıçrayan taneler gibi yüzeye bol taş çıkar; Sipylos çevresi, Phlegra Ovası denen yer ve Liguria bölgesi böyle bir depremle altüst olmuştur.
ἀναγκαῖον ἡττηθέντος τούτου τοῦ πνεύματος ἀθρόαν ὠθουμένην ὑπὸ τοῦ ἐναντίου πνεύματος ἐκρήγνυσθαι καὶ ποιεῖν τὸν κατακλυσμόν. Ἐγένετο δὲ τοῦτο καὶ περὶ Ἀχαΐαν· ἔξω μὲν γὰρ ἦν νότος, ἐκεῖ δὲ βορέας, νηνεμίας δὲ γενομένης καὶ ῥυέντος εἴσω τοῦ ἀνέμου ἐγένετο τό τε κῦμα καὶ ὁ σεισμὸς ἅμα, καὶ μᾶλλον διὰ τὸ τὴν θάλατταν μὴ διδόναι διαπνοὴν τῷ ὑπὸ τὴν γῆν ὡρμημένῳ πνεύματι, ἀλλ’ ἀντιφράττειν· ἀποβιαζόμενα γὰρ ἄλληλα τὸ μὲν πνεῦμα τὸν σεισμὸν ἐποίησεν, ἡ δ’ ὑπόστασις τοῦ κύματος τὸν κατακλυσμόν. Κατὰ μέρος δὲ γίγνονται οἱ σεισμοὶ τῆς γῆς, καὶ πολλάκις ἐπὶ μικρὸν τόπον, οἱ δ’ ἄνεμοι οὐ κατὰ μέρος· κατὰ μέρος μέν, ὅταν αἱ ἀναθυμιάσεις αἱ κατὰ τὸν τόπον αὐτὸν καὶ τὸν γειτνιῶντα συνέλθωσιν εἰς ἕν, ὥσπερ καὶ τοὺς αὐχμοὺς ἔφαμεν γίγνεσθαι καὶ τὰς ὑπερομβρίας τὰς κατὰ μέρος. Καὶ οἱ μὲν σεισμοὶ γίγνονται διὰ τοῦτον τὸν τρόπον, οἱ δ’ ἄνεμοι οὔ· τὰ μὲν γὰρ ἐν τῇ γῇ τὴν ἀρχὴν ἔχει, ὥστ’ ἐφ’ ἓν ἁπάσας ὁρμᾶν· ὁ δ’ ἥλιος οὐχ ὁμοίως δύναται, τὰς δὲ μετεώρους μᾶλλον, ὥστε ῥεῖν, ὅταν ἀρχὴν λάβωσιν ἀπὸ τῆς τοῦ ἡλίου φορᾶς ἤδη κατὰ τὰς διαφορὰς τῶν τόπων, ἐφ’ ἕν. Ὅταν μὲν οὖν ᾖ πολὺ τὸ πνεῦμα, κινεῖ τὴν γῆν, ὥσπερ ἂν ὁ τρόμος, ἐπὶ πλάτος μέν, γίγνεται δ’ ὀλιγάκις καὶ κατά τινας τόπους, οἷον ὁ σφυγμός, ἄνω καὶ κάτωθεν· διὸ καὶ ἐλαττονάκις σείει τοῦτον τὸν τρόπον· οὐ γὰρ ῥᾴδιον οὕτω πολλὴν συνελθεῖν ἀρχήν· ἐπὶ μῆκος γὰρ πολλαπλασία τῆς ἀπὸ τοῦ βάθους ἡ διάκρισις. Ὅπου δ’ ἂν γένηται τοιοῦτος σεισμός, ἐπιπολάζει πλῆθος λίθων, ὥσπερ τῶν ἐν τοῖς λίκνοις ἀναβραττομένων· τοῦτον γὰρ τὸν τρόπον γενομένου σεισμοῦ τὰ περὶ Σίπυλον ἀνετράπη
s76Açık denizdeki adalarda deprem, karaya yakın adalardakinden daha az olur; çünkü denizin bolluğu buğuları soğutur, ağırlığıyla engeller ve bastırır; ayrıca deniz rüzgârlara yenilince sarsılmaz, akar; geniş bir yer kapladığı için de buğular denize girmez, denizden çıkar, yerden gelen buğular da bunlara uyar. Karaya yakın adalar ise karanın bir parçasıdır; çünkü aradaki deniz küçüklüğü yüzünden hiçbir etki gösteremez. Açık denizdeki adaları ise onları kuşatan bütün denizi sarsmadan sarsmak mümkün değildir. Depremler, tabiatları, hangi sebepten oldukları ve onlarda görülen öteki olaylar hakkında, aşağı yukarı en önemli şeyler söylenmiş oldu.
καὶ τὸ Φλεγραῖον καλούμενον πεδίον καὶ τὰ περὶ τὴν Λιγυστικὴν χώραν. Ἐν δὲ ταῖς νήσοις ταῖς ποντίαις ἧττον γίγνεται σεισμὸς τῶν προσγείων· τὸ γὰρ πλῆθος τῆς θαλάττης καταψύχει τὰς ἀναθυμιάσεις καὶ κωλύει τῷ βάρει καὶ ἀποβιάζεται, ἔτι δὲ ῥεῖ καὶ οὐ σείεται κρατουμένη ὑπὸ τῶν πνευμάτων· καὶ διὰ τὸ πολὺν ἐπέχειν τόπον οὐκ εἰς ταύτην ἀλλ’ ἐκ ταύτης αἱ ἀναθυμιάσεις γίγνονται, καὶ ταύταις ἀκολουθοῦσιν αἱ ἐκ τῆς γῆς. Αἱ δ’ ἐγγὺς τῆς ἠπείρου μόριόν εἰσι τῆς ἠπείρου· τὸ γὰρ μεταξὺ διὰ μικρότητα οὐδεμίαν ἔχει δύναμιν· τὰς δὲ ποντίας οὐκ ἔστι κινῆσαι ἄνευ τῆς θαλάττης ὅλης, ὑφ’ ἧς περιεχόμεναι τυγχάνουσιν. Περὶ μὲν οὖν σεισμῶν, καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῶν, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν γίγνονται, καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν συμβαινόντων περὶ αὐτούς, εἴρηται σχεδὸν περὶ τῶν μεγίστων.
2.99. Bölüm
Şimdi şimşek ve gök gürültüsü, ayrıca kasırga, ateş hortumu ve yıldırımlar hakkında konuşalım; çünkü bunların hepsinin ilkesinin aynı olduğunu kabul etmek gerekir. Söylediğimiz gibi buğu iki türlüdür, biri yaş, öteki kuru; bunların birleşmesi ikisini de kuvve halinde taşır ve daha önce söylendiği gibi buluta dönüşür; bulutların bir arada duruşu da en uç sınırlarına doğru daha yoğun olur. Çünkü sıcaklığın ayrışıp yukarıdaki bölgeye gittiği yerde birleşmenin daha yoğun ve daha soğuk olması zorunludur. Bu yüzden yıldırımlar, bulut fırtınaları ve bu türden her şey aşağı doğru hareket eder, oysa her sıcak şey tabiatça yukarı gider; ama sıkıştırılıp dışarı fırlatılan şey zorunlu olarak yoğunluğun ters yönüne fırlar; parmaklar arasından fırlayan çekirdekler gibi: onlar da ağırlıkları olduğu halde çoğu zaman yukarı gider. Ayrışan sıcaklık yukarıdaki bölgeye dağılır. Kuru buğunun, hava soğurken değişim sırasında bulutların içinde kalan kısmı ise bulutlar sıkışırken dışarı atılır; zorla hareket edip çevreleyen bulutlara çarpınca bir darbe yapar; bu darbenin sesine gök gürültüsü denir. Küçük bir hâli büyüğüne benzetirsek, darbe alevde çıkan sese benzer bir şekilde olur; bu sese kimi Hephaistos'un, kimi Hestia'nın gülmesi, kimi de bu tanrıların tehdidi der. Bu ses, odunlar çatlayıp kururken buğu sıkışmış halde aleve doğru gittiğinde çıkar; bulutlarda da rüzgâr dışarı atılınca bulutların yoğunluğuna çarpar ve gök gürültüsünü yapar. Seslerin türlü türlü olması bulutların düzensizliğinden ve yoğunluğun kesildiği aradaki oyuklardan ileri gelir. Gök gürültüsü budur ve bu sebepten olur. Sıkıştırılıp dışarı atılan rüzgâr çoğu zaman ince ve zayıf bir yanmayla tutuşur; şimşek dediğimiz şey budur: dışarı fırlarken renk alan rüzgârın görünmesi. Şimşek darbeden sonra, gök gürültüsünden de sonra oluşur; ama ondan önce görünür, çünkü görme işitmeden önce davranır. Bu, kadırgalarda kürek çekilirken belli olur: kürekçiler kürekleri yeniden kaldırırken ilk kürek vuruşunun sesi ancak kulağa ulaşır.
Yine de bazıları bulutların içinde ateş oluştuğunu söyler. Empedokles bunun güneş ışınlarından bulutların içine hapsolan kısım olduğunu söyler; Anaksagoras ise yukarıdaki aitherden bir kısım olduğunu söyler; o, aithere ateş der ve bu ateşin yukarıdan aşağı indiğini düşünür. Ona göre şimşek bu ateşin parıldaması, gök gürültüsü de ateşin bulutta sönerken çıkardığı cızırtıdır; şimşek nasıl gök gürültüsünden önce görünüyorsa, gerçekte de ondan önce oluşurmuş. Ama ateşin içeride hapsolması her iki açıklamada da akla aykırıdır, en çok da yukarıdaki aitherin aşağı çekilmesi. Çünkü tabiatça yukarı giden şeyin neden aşağı gittiğini söylemek gerekir; ayrıca bu neden sürekli olmayıp yalnız gök bulutluyken oluyor? Gök açıkken olmaz. Bu söz tamamen gelişigüzel söylenmiş görünüyor. Aynı şekilde, bulutların içinde tutulan ışın sıcaklığının bunların sebebi olduğunu söylemek de inandırıcı değildir; bu açıklama da fazlasıyla özensiz söylenmiştir. Çünkü gök gürültüsünün, şimşeğin ve bu türden öteki şeylerin sebebi her zaman ayrışmış ve belirli bir şey olmalı, onlar da böylece oluşmalıdır. Bu açıklama ise bundan çok uzaktır; birinin suyun, karın ve dolunun önceden bulutun içinde bulunduğunu, sonradan oluşmayıp yalnızca dışarı atıldığını sanmasına benzer; sanki birleşme her birini hep elinin altında tutuyormuş gibi. Nasıl bunları birleşmeler sayıyorsak, onları da ayrışmalar saymak gerekir; öyle ki bunlardan biri oluşmayıp önceden var oluyorsa, ikisi için de aynı açıklama geçerli olacaktır. Hem içeride hapsolmayı, daha yoğun cisimlerdeki hapsolmadan farklı olarak nasıl açıklayabilir ki? Su da güneş ve ateş tarafından ısınır; ama yine de su yeniden yoğunlaşıp donarak soğuduğunda, onların dediği gibi bir dışarı fırlama olmaz. Oysa ateşin içeride oluşturduğu rüzgârın büyüklüğüne oranla bir kaynama yapması gerekirdi. Ama böyle bir kaynamanın önceden içeride bulunması mümkün değildir; onlar da sese kaynama değil cızırtı derler. Oysa cızırtı da küçük bir kaynamadır: çarpan şey sönerken üstün geldiği yerde kaynayarak sesi yapar.
Bazıları da, Kleidemos gibi, şimşeğin var olmadığını, yalnızca göründüğünü söyler; bu hâli, birinin denize sopayla vurduğu zamana benzetirler: geceleyin su ışıldıyormuş gibi görünür; bulutta da yaş şey dövülünce bir parlaklık görüntüsü oluşur ve şimşek budur. Bunlar henüz yansıma hakkındaki görüşleri bilmiyorlardı; oysa böyle bir hâlin sebebi yansıma gibi görünüyor: su dövülünce, görme ondan parlak bir şeye doğru yansıdığı için su ışıldıyormuş gibi görünür. Bu yüzden bu daha çok geceleyin olur; gündüz görünmez, çünkü gün ışığı daha güçlü olduğu için onu bastırır. Başkalarının gök gürültüsü ve şimşek hakkında söyledikleri bunlardır: kimine göre şimşek yansımadır; kimine göre şimşek ateşin parıldaması, gök gürültüsü de ateşin sönmesidir; ateş bu hâllerin her birinde yeni oluşmaz, önceden içeride bulunur. Biz ise aynı tabiatın yerin üstünde rüzgâr, yerin içinde deprem, bulutlarda gök gürültüsü olduğunu söylüyoruz; çünkü bunların hepsi özce aynı şeydir: kuru buğu. Bu buğu bir şekilde akınca rüzgârdır, başka bir şekilde depremleri yapar; bulutlarda ise, bulutlar bir araya gelip suya dönüşürken değişip dışarı atılarak gök gürültülerini, şimşekleri ve bunlarla aynı tabiattan olan öteki şeyleri yapar. Gök gürültüsü ve şimşek hakkında bu kadar.
Περὶ δὲ ἀστραπῆς καὶ βροντῆς, ἔτι δὲ περὶ τυφῶνος καὶ πρηστῆρος καὶ κεραυνῶν λέγωμεν· καὶ γὰρ τούτων τὴν αὐτὴν ἀρχὴν ὑπολαμβάνειν δεῖ πάντων. Τῆς γὰρ ἀναθυμιάσεως, ὥσπερ εἴπομεν, οὔσης διττῆς, τῆς μὲν ὑγρᾶς τῆς δὲ ξηρᾶς, καὶ τῆς συγκρίσεως ἐχούσης ἄμφω ταῦτα δυνάμει καὶ συνισταμένης εἰς νέφος, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, ἔτι δὲ πυκνοτέρας τῆς συστάσεως τῶν νεφῶν γιγνομένης πρὸς τὸ ἔσχατον πέρας· ᾗ γὰρ ἐκλείπει τὸ θερμὸν διακρινόμενον εἰς τὸν ἄνω τόπον, ταύτῃ πυκνοτέραν καὶ ψυχροτέραν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν σύστασιν. Διὸ καὶ οἱ κεραυνοὶ καὶ οἱ ἐκνεφίαι καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα φέρεται κάτω, καί τοι πεφυκότος ἄνω τοῦ θερμοῦ φέρεσθαι παντός· ἀλλ’ εἰς τοὐναντίον τῆς πυκνότητος ἀναγκαῖον γίγνεσθαι τὴν ἔκθλιψιν, οἷον οἱ πυρῆνες οἱ ἐκ τῶν δακτύλων πηδῶντες· καὶ γὰρ ταῦτα βάρος ἔχοντα φέρεται πολλάκις ἄνω. Ἡ μὲν οὖν ἐκκρινομένη θερμότης εἰς τὸν ἄνω διασπείρεται τόπον. Ὅση δ’ ἐμπεριλαμβάνεται τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως ἐν τῇ μεταβολῇ ψυχομένου τοῦ ἀέρος, αὕτη συνιόντων τῶν νεφῶν ἐκκρίνεται, βίᾳ δὲ φερομένη καὶ προσπίπτουσα τοῖς περιεχομένοις νέφεσι ποιεῖ πληγήν, ἧς ὁ ψόφος καλεῖται βροντή. Γίνεται δ’ ἡ πληγὴ τὸν αὐτὸν τρόπον, ὡς παρεικάσαι μείζονι μικρὸν πάθος, τῷ ἐν τῇ φλογὶ γινομένῳ ψόφῳ, ὃν καλοῦσιν οἱ μὲν τὸν Ἥφαιστον γελᾶν, οἱ δὲ τὴν Ἑστίαν, οἱ δ’ ἀπειλὴν τούτων. Γίγνεται δ’ ὅταν ἡ ἀναθυμίασις εἰς τὴν φλόγα συνεστραμμένη φέρηται, ῥηγνυμένων καὶ ξηραινομένων τῶν ξύλων· οὕτω γὰρ καὶ ἐν τοῖς νέφεσι γιγνομένη ἡ τοῦ πνεύματος ἔκκρισις πρὸς τὴν πυκνότητα τῶν νεφῶν εἰσπίπτουσα ποιεῖ τὴν βροντήν. Παντοδαποὶ δ’ οἱ ψόφοι διὰ τὴν ἀνωμαλίαν τε γίνονται τῶν νεφῶν καὶ διὰ τὰς μεταξὺ κοίλιας, ᾗ τὸ συνεχὲς ἐκλείπει τῆς πυκνότητος. Ἡ μὲν οὖν βροντὴ τοῦτ’ ἔστι καὶ γίνεται διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν· τὸ δὲ πνεῦμα τὸ ἐκθλιβόμενον τὰ πολλὰ μὲν ἐκπυροῦται λεπτῇ καὶ ἀσθενεῖ πυρώσει, καὶ τοῦτ’ ἔστιν ἣν καλοῦμεν ἀστραπήν, ᾗ ἂν ὥσπερ ἐκπῖπτον τὸ πνεῦμα χρωματισθὲν ὀφθῇ. Γίνεται δὲ μετὰ τὴν πληγὴν καὶ ὕστερον τῆς βροντῆς· ἀλλὰ φαίνεται πρότερον διὰ τὸ τὴν ὄψιν προτερεῖν τῆς ἀκοῆς. Δηλοῖ δ’ ἐπὶ τῆς εἰρεσίας τῶν τριήρων· ἤδη γὰρ ἀναφερόντων πάλιν τὰς κώπας ὁ πρῶτος ἀφικνεῖται ψόφος τῆς κωπηλασίας. Καίτοι τινὲς λέγουσιν ὡς ἐν τοῖς νέφεσιν ἐγγίνεται πῦρ· τοῦτο δ’ Ἐμπεδοκλῆς μέν φησιν εἶναι τὸ ἐμπεριλαμβανόμενον τῶν τοῦ ἡλίου ἀκτίνων, Ἀναξαγόρας δὲ τοῦ ἄνωθεν αἰθέρος, ὃ δὴ ἐκεῖνος καλεῖ πῦρ κατενεχθὲν ἄνωθεν κάτω. Τὴν μὲν οὖν διάλαμψιν ἀστραπὴν εἶναι τούτου τοῦ πυρός, τὸν δὲ ψόφον ἐναποσβεννυμένου καὶ τὴν σίξιν βροντήν, ὡς καθάπερ φαίνεται καὶ γιγνόμενον, οὕτω καὶ πρότερον τὴν ἀστραπὴν οὖσαν τῆς βροντῆς. Ἄλογος δὲ καὶ ἡ τοῦ πυρὸς ἐμπερίληψις, ἀμφοτέρως μέν, μᾶλλον δ’ ἡ κατάσπασις τοῦ ἄνωθεν αἰθέρος. Τοῦ τε γὰρ κάτω φέρεσθαι τὸ πεφυκὸς ἄνω δεῖ λέγεσθαι τὴν αἰτίαν, καὶ διὰ τί ποτε τοῦτο γίγνεται κατὰ τὸν οὐρανὸν ὅταν ἐπινέφελον ᾖ μόνον, ἀλλ’ οὐ συνεχῶς οὕτως· αἰθρίας δ’ οὔσης οὐ γίγνεται. Τοῦτο γὰρ παντάπασιν ἔοικεν εἰρῆσθαι προχείρως. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ τὴν ἀπὸ τῶν ἀκτίνων θερμότητα φάναι τὴν ἀπολαμβανομένην ἐν τοῖς νέφεσιν εἶναι τούτων αἰτίαν οὐ πιθανόν· καὶ γὰρ οὗτος ὁ λόγος ἀπραγμόνως εἴρηται λίαν· ἀποκεκριμένον τε γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ αἴτιον ἀεὶ καὶ ὡρισμένον, τῆς τε βροντῆς καὶ τῆς ἀστραπῆς καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, καὶ οὕτω γίνεσθαι. Τοῦτο δὲ διαφέρει πλεῖστον· ὅμοιον γὰρ κἂν εἴ τις οἴοιτο τὸ ὕδωρ καὶ τὴν χιόνα καὶ τὴν χάλαζαν ἐνυπάρχοντα πρότερον ὕστερον ἐκκρίνεσθαι καὶ μὴ γίνεσθαι, οἷον ὑπὸ χεῖρα ποιούσης ἀεὶ τῆς συγκρίσεως ἕκαστον αὐτῶν. Ὡσαύτως γὰρ ἐκεῖνά τε συγκρίσεις καὶ ταῦτα διακρίσεις ὑποληπτέον εἶναι, ὥστ’ εἰ θάτερα τούτων μὴ γίγνεται ἀλλ’ ἔστι, περὶ ἀμφοτέρων ὁ αὐτὸς ἁρμόσει λόγος. Τήν τε ἐναπόληψιν τί ἂν ἀλλοιότερον λέγοι τις ἢ καθάπερ ἐν τοῖς πυκνοτέροις; Καὶ γὰρ τὸ ὕδωρ ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ πυρὸς γίνεται θερμόν· ἀλλ’ ὅμως ὅταν πάλιν συνίῃ καὶ ψύχηται τὸ ὕδωρ πηγνύμενον, οὐδεμίαν συμβαίνει γίνεσθαι τοιαύτην ἔκπτωσιν οἵαν ἐκεῖνοι λέγουσιν. Καίτοι γ’ ἐχρῆν κατὰ λόγον τοῦ μεγέθους τὴν ζέσιν ποιεῖν τὸ ἐγγινόμενον πνεῦμα ὑπὸ τοῦ πυρός, ἣν οὔτε δυνατὸν ἐνυπάρχειν πρότερον, οὔτ’ ἐκεῖνοι τὸν ψόφον ζέσιν ποιοῦσιν ἀλλὰ σίξιν· ἔστι δὲ καὶ ἡ σίξις μικρὰ ζέσις· ᾗ γὰρ τὸ προσπῖπτον κρατεῖ σβεννύμενον, ταύτῃ ζέον ποιεῖ τὸν ψόφον. Εἰσὶ δέ τινες οἳ τὴν ἀστραπήν, ὥσπερ καὶ Κλείδημος, οὐκ εἶναί φασιν ἀλλὰ φαίνεσθαι, παρεικάζοντες ὡς τὸ πάθος ὅμοιον ὂν καὶ ὅταν τὴν θάλαττάν τις ῥάβδῳ τύπτῃ· φαίνεται γὰρ τὸ ὕδωρ ἀποστίλβον τῆς νυκτός· οὕτως ἐν τῇ νεφέλῃ ῥαπιζομένου τοῦ ὑγροῦ τὴν φαντασίαν τῆς λαμπρότητος εἶναι τὴν ἀστραπήν. Οὗτοι μὲν οὖν οὔπω συνήθεις ἦσαν ταῖς περὶ τῆς ἀνακλάσεως δόξαις, ὅπερ αἴτιον δοκεῖ τοῦ τοιούτου πάθους εἶναι· φαίνεται γὰρ τὸ ὕδωρ στίλβειν τυπτόμενον ἀνακλωμένης ὑπ’ αὐτοῦ τῆς ὄψεως πρός τι τῶν λαμπρῶν. Διὸ καὶ γίνεται τοῦτο μᾶλλον νύκτωρ· τῆς γὰρ ἡμέρας οὐ φαίνεται διὰ τὸ πλέον ὂν τὸ φέγγος τὸ τῆς ἡμέρας ἀφανίζειν. Τὰ μὲν οὖν λεγόμενα περὶ βροντῆς καὶ ἀστραπῆς παρὰ τῶν ἄλλων ταῦτ’ ἐστί, τῶν μὲν ὅτι ἀνάκλασις ἡ ἀστραπή, τῶν δ’ ὅτι πυρὸς μὲν ἡ ἀστραπὴ διάλαμψις, ἡ δὲ βροντὴ σβέσις, οὐκ ἐγγινομένου παρ’ ἕκαστον πάθος τοῦ πυρὸς ἀλλ’ ἐνυπάρχοντος. Ἡμεῖς δέ φαμεν τὴν αὐτὴν εἶναι φύσιν ἐπὶ μὲν τῆς γῆς ἄνεμον, ἐν δὲ τῇ γῇ σεισμόν, ἐν δὲ τοῖς νέφεσι βροντήν· πάντα γὰρ εἶναι ταῦτα τὴν οὐσίαν ταὐτόν, ἀναθυμίασιν ξηράν, ἣ ῥέουσα μέν πως ἄνεμός ἐστιν, ὡδὶ δὲ ποιεῖ τοὺς σεισμούς, ἐν δὲ τοῖς νέφεσι μεταβάλλουσα ἐκκρινομένη, συνιόντων καὶ συγκρινομένων αὐτῶν εἰς ὕδωρ, βροντάς τε καὶ ἀστραπὰς καὶ πρὸς τούτοις τἆλλα τὰ τῆς αὐτῆς φύσεως τούτοις ὄντα. Καὶ περὶ μὲν βροντῆς εἴρηται καὶ ἀστραπῆς.