III. Kitap
3.11. Bölüm
Bu ayrışmanın geri kalan işlerinden, daha önce izlediğimiz yolla söz edelim. Bu rüzgâr ayrışırken küçük parçalar halinde ve dağınık olarak yayılırsa, sık sık oluşup dağılırsa ve daha ince parçalı olursa gök gürültüleri ve şimşekler yapar; toplu ve daha yoğun halde, daha az ince olarak ayrışırsa bulut fırtınası olur. Bu yüzden bulut fırtınası şiddetlidir; çünkü gücü ayrışmanın hızından gelir. Bol ve kesintisiz bir ayrışma ardı ardına geldiğinde, ters yönde bir atılış olduğu zamankiyle aynı şey olur: o zaman da sağanak ve bol su olur. Bu ikisi de madde (hyle) bakımından kuvve halinde vardır; hangisinin kuvvesi harekete geçmeye başlarsa, maddede hangisi daha bolsa o da maddeden birlikte ayrışarak onu izler; böylece biri yağmur, öteki buğudan da bulut fırtınası olur. Bulutun içinde ayrışan rüzgâr başka bir buluta çarparsa, rüzgârın kapılarda ya da yollarda genişten dara zorlandığı zamanki gibi bir şey olur. Bu gibi durumlarda çoğu zaman akan kütlenin ilk kısmı, ya darlık ya da karşı rüzgâr yüzünden yol bulamayıp geri itildiği için rüzgâr bir çember ve girdap oluşturur: önündeki onu ileri gitmekten alıkoyar, arkasındaki iter; böylece engellenmediği yana doğru gitmek zorunda kalır; ardından gelen de hep böyle yapar, ta ki hepsi tek bir hareket olana kadar; bu da çemberdir; çünkü tek bir hareketle çizilen biçim zorunlu olarak çemberdir. Yeryüzünde girdaplar bu sebeplerle olur; bulutlarda da başlangıçta aynı şekilde olur; şu farkla ki bulut fırtınası olduğunda bulut hep ayrışır ve kesintisiz bir rüzgâr oluşur, burada ise bulutun ardı arkası hep rüzgârı izler. Rüzgâr yoğunluk yüzünden buluttan ayrışamayınca önce söylenen sebepten çember halinde döner; sıcaklığın dışarı fırladığı yerde bulutlar hep yoğunlaştığı için de aşağı iner. Bu hâl renksizse kasırga (typhōn) diye adlandırılır; bir rüzgârdır, bir tür pişmemiş bulut fırtınası. Kuzey rüzgârlarında kasırga, karlı havalarda da bulut fırtınası olmaz; çünkü bunların hepsi rüzgârdır, rüzgâr da kuru ve sıcak bir buğudur. Buz ve soğuk üstün geldiği için bu ilkeyi daha oluşur oluşmaz söndürür. Üstün geldikleri açıktır; yoksa kar yağmaz, kuzey rüzgârları da nemli olmazdı; çünkü bunlar soğukluk üstün geldiğinde olur. Demek ki kasırga, bulut fırtınası oluşup da buluttan ayrışamadığında olur. Bu, girdap geri teptiği için olur: sarmal bulutu da beraberinde aşağı çekip ondan kurtulamadan yere doğru indiğinde. Dümdüz dışarı estiği yönde rüzgârıyla iter, döner hareketiyle de çarptığı şeyi zorla döndürüp yukarı kaldırır. Aşağı çekilirken tutuşursa (bu da rüzgâr daha ince olursa olur), ateş hortumu (prēstēr) diye adlandırılır; çünkü tutuşmasıyla havayı renklendirir ve onu da birlikte yakar. Bulutun kendi içinde bol ve ince rüzgâr sıkıştırılıp dışarı atılırsa yıldırım olur. Rüzgâr çok inceyse, inceliği yüzünden yakmaz; şairler buna "parlak" (argēs) der; daha az inceyse yakar, buna da "isli" (psoloeis) derler. Birincisi inceliği sayesinde ilerler ve hızı yüzünden, tutuşturmaya ve oyalanıp karartmaya fırsat bulmadan geçip gider; daha yavaş olanı ise renk verir ama yakmaz, o da yakmaya fırsat bulmadan geçer. Bu yüzden karşı koyan şeyler bir zarar görür, koymayanlar hiçbir şey görmez; mesela bir keresinde bir kalkanın tunç kaplaması eridiği halde tahtası hiçbir zarar görmemişti; çünkü rüzgâr tahtanın seyrekliği yüzünden içinden süzülüp geçmişti. Giysilerde de aynı şekilde onları yakmamış, yalnızca yıpranmış gibi yapmıştır. Bunların hepsinin rüzgâr olduğu böyle olaylardan da açıktır.
Bazen gözle görmek de mümkündür; nitekim yakın zamanda Ephesos'taki tapınak yanarken böyle olmuştu: alev pek çok yerde koparak ayrı düşüyor, kesintisiz bir halde ileri gidiyordu. Dumanın rüzgâr olduğu ve dumanın yandığı açıktır, başka bir yerde daha önce de söylenmiştir; toplu halde ilerlediğinde ise rüzgâr olduğu apaçık görülür. Küçük yangınlarda görünen şey, o zaman çok madde yandığı için çok daha güçlü olarak oluyordu. Rüzgârın kaynağı olan kalaslar çatladıkça rüzgâr çıktığı yerden toplu halde bol bol akıyor ve tutuşmuş olarak yukarı yükseliyordu; böylece alev sanki uçup evlerin üstüne düşüyormuş gibi görünüyordu. Yıldırımlara da her zaman rüzgârın eşlik ettiğini ve onlardan önce gittiğini düşünmek gerekir; ama renksiz olduğu için görünmez. Bu yüzden yıldırımın çarpacağı yer, vurulmadan önce kıpırdar; çünkü rüzgârın başı oraya önce ulaşır. Gök gürültüleri de şeyleri sesleriyle yarmaz; darbeyi ve sesi yapan rüzgâr gürültüyle birlikte dışarı atıldığı için yarar; bu rüzgâr bir şeye çarparsa onu yarar ama yakmaz. Gök gürültüsü, şimşek ve bulut fırtınası, ayrıca ateş hortumları, kasırgalar ve yıldırımlar hakkında, hepsinin aynı şey olduğu ve aralarındaki farkın ne olduğu söylenmiş oldu.
Γ. Περὶ δὲ τῶν ὑπολοίπων εἴπωμεν ἔργων τῆς ἐκκρίσεως ταύτης, τὸν ὑφηγημένον ἤδη τρόπον λέγοντες. Τὸ γὰρ πνεῦμα τοῦτο ἐκκρινόμενον κατὰ μικρὰ μὲν καὶ σποράδην διαχεόμενον καὶ πολλάκις γιγνόμενον καὶ διαπνέον καὶ λεπτομερέστερον ὂν βροντὰς ποιεῖ καὶ ἀστραπάς· ἂν δ’ ἀθρόον καὶ πυκνότερον, ἧττον δ’ ἐκκριθῇ λεπτόν, ἐκνεφίας ἄνεμος γίνεται. Διὸ καὶ βίαιος· τὸ γὰρ τάχος τῆς ἐκκρίσεως ποιεῖ τὴν ἰσχύν. Ὅταν μὲν οὗν συνακολουθήσῃ πολλὴ καὶ συνεχὴς ἔκκρισις, τὸν αὐτὸν γίνεται τρόπον ὥσπερ ὅταν πάλιν εἰς τοὐναντίον ὁρμήσῃ· τότε γὰρ ὑετὸς καὶ ὕδατος γίνεται πλῆθος. Ὑπάρχει μὲν οὖν ἄμφω δυνάμει ταῦτα κατὰ τὴν ὕλην· ὅταν δ’ ἀρχὴ γένηται τῆς δυνάμεως ὁποτερασοῦν, ἀκολουθεῖ συνεκκρινόμενον ἐκ τῆς ὕλης, ὁποτέρου ἂν πλῆθος ἐνυπάρχῃ πλεῖον, καὶ γίνεται τὸ μὲν ὄμβρος, τὸ δὲ τῆς ἑτέρας ἀναθυμιάσεως ἐκνεφίας. Ὅταν δὲ τὸ ἐκκρινόμενον πνεῦμα τὸ ἐν τῷ νέφει ἑτέρῳ ἀντιτυπήσῃ οὕτως, ὥσπερ ὅταν ἐξ εὐρέος εἰς στενὸν βιάζηται ὁ ἄνεμος ἐν πύλαις ἢ ὁδοῖς· συμβαίνει γὰρ πολλάκις ἐν τοῖς τοιούτοις ἀπωσθέντος τοῦ πρώτου μορίου τοῦ ῥέοντος σώματος διὰ τὸ μὴ ὑπείκειν, ἢ διὰ στενότητα ἢ διὰ τὸ ἀντιπνεῖν, κύκλον καὶ δίνην γίνεσθαι τοῦ πνεύματος· τὸ μὲν γὰρ εἰς τὸ πρόσθεν κωλύει προϊέναι, τὸ δ’ ὄπισθεν ἐπωθεῖ, ὥστ’ ἀναγκάζεται εἰς τὸ πλάγιον, ᾗ οὐ κωλύεται, φέρεσθαι, καὶ οὕτως ἀεὶ τὸ ἐχόμενον, ἕως ἂν ἓν γένηται, τοῦτο δ’ ἐστὶ κύκλος· οὗ γὰρ μία φορὰ σχήματος, τοῦτο καὶ αὐτὸ ἀνάγκη κύκλον εἶναι. Ἐπί τε τῆς γῆς οὖν διὰ ταῦτα γίγνονται οἱ δῖνοι, καὶ ἐν τοῖς νέφεσιν ὁμοίως κατὰ τὴν ἀρχήν, πλὴν ὅτι, ὥσπερ ὅταν ἐκνεφίας γίγνηται, ἀεὶ τὸ νέφος ἐκκρίνεται καὶ γίνεται συνεχὴς ἄνεμος, οὕτως ἐνταῦθα ἀεὶ τὸ συνεχὲς ἀκολουθεῖ τοῦ νέφους. Διὰ δὲ πυκνότητα οὐ δυνάμενον ἐκκριθῆναι τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ νέφους στρέφεται μὲν κύκλῳ τὸ πρῶτον διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν, φέρεται δὲ κάτω διὰ τὸ ἀεὶ τὰ νέφη πυκνοῦσθαι, ᾖ ἐκπίπτει τὸ θερμόν. Καλεῖται δ’, ἂν ἀχρωμάτιστον ᾖ, τοῦτο τὸ πάθος τυφών, ἄνεμος ὤν, οἷον ἐκνεφίας ἄπεπτος. Βορείοις δ’ οὐ γίγνεται τυφών, οὐδὲ νιφετῶν ὄντων ἐκνεφίας, διὰ τὸ πάντα ταῦτ’ εἶναι πνεύματα, τὸ δὲ πνεῦμα ξηρὰν εἶναι καὶ θερμὴν ἀναθυμίασιν. Ὁ οὖν πάγος καὶ τὸ ψῦχος διὰ τὸ κρατεῖν σβέννυσιν εὐθὺς γιγνομένην ἔτι τὴν ἀρχήν. Ὅτι δὲ κρατεῖ, δῆλον· οὐ γὰρ αν ἦν νιφετός, οὐδὲ βόρεια τὰ ὑγρά· ταῦτα γὰρ συμβαίνει κρατούσης εἶναι τῆς ψυχρότητος. Γίγνεται μὲν οὖν τυφών, ὅταν ἐκνεφίας γιγνόμενος μὴ δύνηται ἐκκριθῆναι τοῦ νέφους. Ἔστι δὲ διὰ τὴν ἀντίκρουσιν τῆς δίνης, ὅταν ἐπὶ γῆς φέρηται ἡ ἕλιξ συγκατάγουσα τὸ νέφος, οὐ δυναμένη ἀπολυθῆναι. Ἧι δὲ κατ’ εὐθυωρίαν ἐκπνεῖ, ταύτῃ τῷ πνεύματι κινεῖ, καὶ τῇ κύκλῳ κινήσει στρέφει καὶ ἀναφέρει ᾧ ἂν προσπέσῃ βιαζόμενον. Ὅταν δὲ κατασπώμενον ἐκπυρωθῇ (τοῦτο δ’ ἐστίν, ἂν λεπτότερον τὸ πνεῦμα γένηται), καλεῖται πρηστήρ· συνεκπίμπρησι γὰρ τὸν ἀέρα τῇ πυρώσει χρωματίζων. Ἐὰν δ’ ἐν αὐτῷ τῷ νέφει πολὺ καὶ λεπτὸν ἐκθλιβῇ πνεῦμα, τοῦτο γίνεται κεραυνός, ἐὰν μὲν πάνυ λεπτόν, οὐκ ἐπικάων διὰ λεπτότητα, ὃν οἱ ποιηταὶ ἀργῆτα καλοῦσιν, ἐὰν δ’ ἧττον, ἐπικάων, ὃν ψολόεντα καλοῦσιν· ὁ μὲν γὰρ διὰ τὴν λεπτότητα φέρεται, διὰ δὲ τὸ τάχος φθάνει διεξιὼν πρὶν ἐκπυρῶσαι καὶ ἐπιδιατρίψας μελᾶναι· ὁ δὲ βραδύτερος ἔχρωσε μέν, ἔκαυσε δ’ οὔ, ἀλλ’ ἔφθασε διιών. Διὸ καὶ τὰ μὲν ἀντιτυπήσαντα πάσχει τι, τὰ δὲ μὴ οὐθέν, οἷον ἀσπίδος ἤδη τὸ μὲν χάλκωμα ἐτάκη, τὸ δὲ ξύλον οὐθὲν ἔπαθεν· διὰ γὰρ μανότητα ἔφθασε τὸ πνεῦμα διηθηθὲν καὶ διελθόν· καὶ δι’ ἱματίων ὁμοίως οὐ κατέκαυσεν, ἀλλ’ οἷον τρύχος ἐποίησεν· ὥστε ὅτι γε πνεύματα ταῦτα πάντα, δῆλον καὶ ἐκ τῶν τοιούτων. Ἔστι δ’ ἐνίοτε καὶ τοῖς ὄμμασι θεωρεῖν, οἷον καὶ νῦν συνέβαινε περὶ τὸν ἐν Ἐφέσῳ ναὸν καόμενον· πολλαχῇ γὰρ ἡ φλὸξ ἐφέρετο συνεχής, ἀποσπωμένη χωρίς. Ὅτι μὲν γὰρ ὅ τε καπνὸς πνεῦμα καὶ κάεται ὁ καπνός, φανερόν, καὶ εἴρηται ἐν ἑτέροις πρότερον· ὅταν δ’ ἀθρόον χωρῇ, τότε φανερῶς δοκεῖ πνεῦμα εἶναι. Ὅπερ οὖν ἐν ταῖς μικραῖς πυρκαϊαῖς φαίνεται, τοῦτο καὶ τότε πολλῆς ὕλης καομένης ἐγίγνετο πολλῷ ἰσχυρότερον. Ῥηγνυμένων οὖν τῶν ξύλων, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τοῦ πνεύματος ἦν, πολὺ ἐχώρει ἀθρόον, ᾖ ἐξέπνει, καὶ ἐφέρετο ἄνω πεπυρωμένον, ὥστ’ ἐφαίνετο ἡ φλὸξ φέρεσθαι καὶ εἰσπίπτειν εἰς τὰς οἰκίας. Ἀεὶ γὰρ οἴεσθαι δεῖ συνακολουθεῖν τοῖς κεραυνοῖς πνεῦμα καὶ προϊέναι· ἀλλ’ οὐχ ὁρᾶται διὰ τὸ ἀχρωμάτιστον εἶναι. Διὸ καὶ ᾗ μέλλει πατάξειν, κινεῖται πρὶν πληγῆναι, ἅτε πρότερον προσπίπτουσης τῆς ἀρχῆς τοῦ πνεύματος. Καὶ αἱ βρονταὶ δὲ καὶ ἀστραπαὶ διιστᾶσιν οὐ τῷ ψόφῳ, ἀλλ’ ὅτι ἅμα συνεκκρίνεται τὸ τὴν πληγὴν ποιῆσαν καὶ τὸν ψόφον πνεῦμα· ὃ ἐὰν πατάξῃ, διέστησεν, ἐπέκαυσε δ’ οὔ. Περὶ μὲν οὖν βροντῆς καὶ ἀστραπῆς καὶ ἐκνεφίου, ἔτι δὲ πρηστήρων τε καὶ τυφώνων καὶ κεραυνῶν, εἴρηται, καὶ ὅτι ταὐτὸ πάντα, καὶ τίς ἡ διαφορὰ αὐτῶν.
3.22. Bölüm
Şimdi hale ve gökkuşağı hakkında, her birinin ne olduğunu ve hangi sebepten oluştuğunu, ayrıca yalancı güneşler ve ışık sütunları hakkında konuşalım; çünkü bunların hepsi aynı sebeplerden olur. Önce her birinin hâllerini ve onlarda görülen olayları ele almak gerekir. Hale çoğu zaman tam bir çember olarak görünür; güneşin, ayın ve parlak yıldızların çevresinde olur; geceleyin de gündüz olduğundan az olmaz; öğle ya da ikindi vakti de olur; sabah erkenden ve gün batımına doğru daha seyrek olur. Gökkuşağı ise hiçbir zaman tam çember olmaz, yarım çemberden büyük bir parça da olmaz. Güneş batarken ve doğarken gökkuşağının çemberi en küçük, kemeri en büyüktür; güneş yükseldikçe çemberi büyür, kemeri küçülür. Sonbahar gün-tün eşitliğinden sonra, günler kısayken günün her saatinde olur; yaz günlerinde ise öğle vakti olmaz. Aynı anda ikiden fazla gökkuşağı da olmaz. Bu ikisinin her biri üç renklidir; renkleri aynıdır ve sayıca eşittir; ama dıştakinde renkler daha soluktur ve ters sırada dizilir. İçteki gökkuşağının ilk ve en büyük kuşağı kızıldır; dıştakinin ise en küçük kuşağı, yani içtekine en yakın olanı kızıldır; öteki kuşaklar da buna göre dizilir. Bu renkler, ressamların elde edemediği neredeyse tek renklerdir; çünkü ressamlar bazı renkleri kendileri karıştırır, ama kızıl, yeşil ve mor karıştırmayla elde edilmez; gökkuşağı ise tam bu renkleri taşır. Kızıl ile yeşil arasında çoğu zaman sarı görünür. Yalancı güneşler ve ışık sütunları hep yan tarafta olur; ne yukarıda, ne yere yakın, ne de karşı tarafta; geceleyin de olmaz; hep güneşin çevresinde, ayrıca güneş yükselirken ya da alçalırken olur; en çok da gün batımına doğru. Güneş göğün ortasındayken pek seyrek olmuştur; bir zamanlar Bosporos'ta böyle olmuştu: güneşle birlikte doğan iki yalancı güneş bütün gün boyunca, güneş batana kadar durmuştu. Her birinde görülenler bunlardır; hepsinin sebebi de aynıdır, çünkü hepsi yansımadır. Ama yansımanın türleriyle, neyden yansıdığıyla ve güneşe ya da başka bir parlak cisme doğru nasıl gerçekleştiğiyle birbirinden ayrılırlar. Gündüz gökkuşağı olur; geceleyin aydan gökkuşağı ise eskilerin sandığı gibi hiç olmaz değildir. Onlar bunu, nadir olduğu için sanmışlardır; gözlerinden kaçmıştı; çünkü olur, ama seyrek olur. Sebebi, karanlıkta renklerin fark edilmemesi ve başka birçok şeyin bir araya gelmesi gerektiğidir; bunların hepsi de ayın tek bir gününde olmalıdır: olacaksa dolunayda olması zorunludur, o zaman da ay doğarken ya da batarken. Bu yüzden elli yılı aşkın bir sürede yalnız iki kez rastladık. Görmenin sudan olduğu gibi havadan ve yüzeyi düz olan her şeyden de yansıdığına, görme hakkında gösterilenlerden inanmak gerekir; aynalardan bazılarında biçimlerin de, bazılarında yalnız renklerin göründüğüne de. Yalnız renk gösteren aynalar, küçük olan ve hissedilebilir hiçbir bölümü olmayan aynalardır. Bunlarda biçimin görünmesi imkânsızdır (çünkü biçim görünseydi ayna bölünebilir sanılırdı; her biçim aynı anda hem biçim hem de bölümleri olan bir şey olarak görünür); ama bir şeyin görünmesi zorunlu olduğundan ve biçim görünemeyeceğinden, geriye yalnız rengin görünmesi kalır. Parlak cisimlerin rengi kimi zaman parlak görünür; kimi zaman da ya aynanın rengiyle karıştığı için ya da görmenin zayıflığı yüzünden başka bir rengin görüntüsünü verir. Bunları hisler (aisthesis) hakkındaki incelemelerde gösterilmiş sayalım; bu yüzden bir kısmını söyleyelim, bir kısmını da kanıtlanmış kabul edip kullanalım.
Περὶ δὲ ἅλω καὶ ἴριδος, τί θ’ ἑκάτερον καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν γίγνεται, λέγωμεν, καὶ περὶ παρηλίων καὶ ῥάβδων· καὶ γὰρ ταῦτα γίγνεται πάντα διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας ἀλλήλοις. Πρῶτον δὲ δεῖ λαβεῖν τὰ πάθη καὶ τὰ συμβαίνοντα περὶ ἕκαστον αὐτῶν. Τῆς μὲν οὖν ἅλω φαίνεται πολλάκις κύκλος ὅλος, καὶ γίγνεται περὶ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ περὶ τὰ λαμπρὰ τῶν ἄστρων, ἔτι δ’ οὐθὲν ἧττον νυκτὸς ἢ ἡμέρας καὶ περὶ μεσημβρίαν ἢ δείλην· ἕωθεν δ’ ἐλαττονάκις καὶ περὶ δύσιν. Τῆς δ’ ἴριδος οὐδέποτε γίνεται κύκλος οὐδὲ μεῖζον ἡμικυκλίου τμῆμα· καὶ δύνοντος μὲν καὶ ἀνατέλλοντος ἐλαχίστου μὲν κύκλου, μεγίστη δ’ ἡ ἁψίς, αἰρομένου δὲ μᾶλλον κύκλου μὲν μείζονος, ἐλάττων δ’ ἡ ἁψίς· καὶ μετὰ μὲν τὴν ὀπωρινὴν ἰσημερίαν, ἐν ταῖς βραχυτέραις ἡμέραις, πᾶσαν ὥραν γίγνεται τῆς ἡμέρας, ἐν δὲ ταῖς θεριναῖς οὐ γίγνεται περὶ μεσημβρίαν. Οὐδὲ δυοῖν πλείους ἴριδες γίνονται ἅμα. Τούτων δὲ τρίχρως μὲν ἑκατέρα, καὶ τὰ χρώματα ταὐτὰ καὶ ἴσα τὸν ἀριθμὸν ἔχουσιν ἀλλήλαις, ἀμυδρότερα δ’ ἐν τῇ ἐκτὸς καὶ ἐξ ἐναντίας κείμενα κατὰ τὴν θέσιν. Ἡ μὲν γὰρ ἐντὸς τὴν πρώτην ἔχει περιφέρειαν τὴν μεγίστην φοινικίαν, ἡ δ’ ἔξωθεν τὴν ἐλαχίστην μὲν ἐγγύτατα δὲ πρὸς ταύτην, καὶ τὰς ἄλλας ἀνάλογον. Ἔστι δὲ τὰ χρώματα ταῦτα ἅπερ μόνα σχεδὸν οὐ δύνανται ποιεῖν οἱ γραφῆς· ἔνια γὰρ αὐτοὶ κεραννύουσι, τὸ δὲ φοινικοῦν καὶ πράσινον καὶ ἁλουργὸν οὐ γίγνεται κεραννύμενον· ἡ δὲ ἶρις ταῦτ’ ἔχει τὰ χρώματα. Τὸ δὲ μεταξὺ τοῦ φοινικοῦ καὶ πρασίνου φαίνεται πολλάκις ξανθόν. Παρήλιοι δὲ καὶ ῥᾶβδοι γίνονται ἐκ πλαγίας ἀεὶ καὶ οὔτ’ ἄνωθεν οὔτε πρὸς τῇ γῇ οὔτ’ ἐξ ἐναντίας, οὐδὲ δὴ νύκτωρ, ἀλλ’ ἀεὶ περὶ τὸν ἥλιον, ἔτι δ’ αἰρομένου ἢ καταφερομένου· τὰ πλεῖστα δὲ πρὸς δυσμάς· μεσουρανοῦντος δὲ σπάνιόν τι γέγονεν, οἷον ἐν Βοσπόρῳ ποτὲ συνέπεσεν· δι’ ὅλης γὰρ τῆς ἡμέρας συνανασχόντες δύο παρήλιοι διετέλεσαν μέχρι δυσμῶν. Τὰ μὲν οὖν περὶ ἕκαστον αὐτῶν συμβαίνοντα ταῦτ’ ἐστίν, τὸ δ’ αἴτιον τούτων ἁπάντων ταὐτό· πάντα γὰρ ἀνάκλασις ταῦτ’ ἐστίν. Διαφέρουσι δὲ τοῖς τρόποις καὶ ἀφ’ ὧν, καὶ ὡς συμβαίνει τὴν ἀνάκλασιν γίγνεσθαι πρὸς τὸν ἥλιον ἢ πρὸς ἄλλο τι τῶν λαμπρῶν. Καὶ μεθ’ ἡμέραν μὲν ἶρις γίγνεται, νύκτωρ δ’ ἀπὸ σελήνης, ὡς μὲν οἱ ἀρχαῖοι ᾤοντο, οὐκ ἐγίγνετο· τοῦτο δ’ ἔπαθον διὰ τὸ σπάνιον· ἐλάνθανε γὰρ αὐτούς· γίνεται μὲν γάρ, ὀλιγάκις δὲ γίγνεται. Τὸ δ’ αἴτιον ὅτι τ’ ἐν τῷ σκότει λανθάνει τὰ χρώματα, καὶ ἄλλα πολλὰ δεῖ συμπεσεῖν, καὶ ταῦτα πάντα ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ τοῦ μηνός· ἐν τῇ πανσελήνῳ γὰρ γενέσθαι ἀνάγκη τὸ μέλλον ἔσεσθαι, καὶ τότε ἀνατελλούσης ἢ δυνούσης. Διόπερ ἐν ἔτεσιν ὑπὲρ τὰ πεντήκοντα δὶς ἐνετύχομεν μόνον. Ὅτι μὲν οὖν ἡ ὄψις ἀνακλᾶται, ὥσπερ καὶ ἀφ’ ὕδατος, οὕτω καὶ ἀπὸ ἀέρος καὶ πάντων τῶν ἐχόντων τὴν ἐπιφάνειαν λείαν, ἐκ τῶν περὶ τὴν ὄψιν δεικνυμένων δεῖ λαμβάνειν τὴν πίστιν, καὶ διότι τῶν ἐνόπτρων ἐν ἐνίοις μὲν καὶ τὰ σχήματα ἐμφαίνεται, ἐν ἐνίοις δὲ τὰ χρώματα μόνον. Τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα μικρὰ τῶν ἐνόπτρων, καὶ μηδεμίαν αἰσθητὴν ἔχει διαίρεσιν· ἐν γὰρ τούτοις τὸ μὲν σχῆμα ἀδύνατον ἐμφαίνεσθαι (δόξει γὰρ εἶναι διαιρετόν· πᾶν γὰρ σχῆμα ἅμα δοκεῖ σχῆμά τε εἶναι καὶ διαίρεσιν ἔχειν), ἐπεὶ δ’ ἐμφαίνεσθαί τι ἀναγκαῖον, τοῦτο δ’ ἀδύνατον, λείπεται τὸ χρῶμα μόνον ἐμφαίνεσθαι. Τὸ δὲ χρῶμα ὁτὲ μὲν λαμπρὸν φαίνεται τῶν λαμπρῶν, ὁτὲ δέ, ἢ τῷ μίγνυσθαι τῷ τοῦ ἐνόπτρου ἢ διὰ τὴν ἀσθένειαν τῆς ὄψεως, ἄλλου χρώματος ἐμποιεῖ φαντασίαν. Ἔστω δὲ περὶ τούτων ἡμῖν τεθεωρημένον ἐν τοῖς περὶ τὰς αἰσθήσεις δεικνυμένοις· διὸ τὰ μὲν λέγωμεν, τοῖς δ’ ὡς ὑπάρχουσι χρησώμεθα αὐτῶν.
3.33. Bölüm
Önce halenin biçiminden söz edelim: neden çember biçiminde olduğundan, neden güneşin ya da ayın, aynı şekilde öteki yıldızlardan birinin çevresinde oluştuğundan; çünkü hepsi için aynı açıklama geçerli olacaktır. Görmenin yansıması, hava ve buhar buluta dönüşürken, bu yoğunlaşma düzgün ve ince parçalı olursa gerçekleşir. Bu yüzden halenin bir arada durması yağmur belirtisidir; dağılması ya da sönüp gitmesi ise başka şeylerin belirtisidir: sönmesi açık havanın, dağılması rüzgârın. Hale ne söner ne dağılır da kendi tabiatına kavuşmaya bırakılırsa, yağmurun belirtisi olması akla yatkındır; çünkü yoğunlaşma süreklilik kazanınca suya dönüşmesi zorunlu olan bir birleşmenin artık oluşmakta olduğunu gösterir. Bu yüzden bu haleler ötekilerden daha koyu renkli olur. Dağıldığında rüzgâr belirtisidir; çünkü bu bölünmeyi, var olan ama henüz gelip ulaşmamış bir rüzgâr yapmıştır. Bunun belirtisi, rüzgârın asıl dağılmanın olduğu yönden esmesidir. Sönüp gittiğinde açık hava belirtisidir; çünkü hava, içinde hapsolan sıcaklığa üstün gelecek ve sulu bir yoğunlaşmaya geçecek durumda değilse, buharın kuru ve ateşimsi buğudan henüz ayrışmadığı açıktır; açık havanın sebebi de budur. Havanın hangi durumdayken yansımanın olduğu söylendi. Görme, güneşin ya da ayın çevresinde toplanan sisten yansır; bu yüzden hale, gökkuşağı gibi güneşin karşısında görünmez. Görme her yandan aynı şekilde yansıdığına göre, bunun bir çember ya da çemberin bir parçası olması zorunludur; çünkü aynı noktadan aynı noktaya yansıyan eşit doğrular hep bir çember çizgisi üzerinde kırılır. Α noktasından Β'ye doğru kırılan ΑΓΒ, ΑΖΒ ve ΑΔΒ doğruları olsun; ΑΓ, ΑΖ ve ΑΔ birbirine eşit olsun, Β'ye uzananlar da, yani ΓΒ, ΖΒ ve ΔΒ de birbirine eşit olsun; ΑΕΒ de birleştirilsin; böylece üçgenler eşit olur, çünkü hepsi aynı ΑΕΒ tabanı üzerindedir. Açılardan ΑΕΒ'ye dikmeler indirilsin: Γ'dan ΓΕ, Ζ'den ΖΕ, Δ'dan ΔΕ. Bu dikmeler eşittir, çünkü hepsi eşit üçgenlerde ve tek bir düzlemdedir; hepsi ΑΕΒ'ye diktir ve tek bir Ε noktasında birleşir. Demek ki çizilen şekil bir çember olacak, merkezi de Ε olacaktır. Β güneş, Α göz, ΓΖΔ'dan geçen yay da görmenin güneşe doğru yansıdığı bulut olsun. Aynaları birbirine bitişik düşünmek gerekir: her biri küçüklüğü yüzünden görünmez, ama hepsinden oluşan bütün, ardı ardına dizildikleri için tek bir şeymiş gibi görünür. Beyaz olan, yani aynaların her birinde çember boyunca kesintisiz görünen ve hissedilebilir hiçbir bölünmesi olmayan güneş, görünen halkayı yapar; hale yere yakın yerlerde daha çok görülür, çünkü oralar daha durgundur; rüzgâr varken halenin yerinde durmayacağı açıktır. Bu beyaz halkanın hemen yanındaki çember kara görünür; ötekinin beyazlığı yüzünden daha kara sanılır. Haleler ayın çevresinde daha sık oluşur, çünkü güneş daha sıcak olduğu için havadaki yoğunlaşmaları daha çabuk çözer. Yıldızların çevresinde de aynı sebeplerden oluşur, ama aynı ölçüde bir şeyin belirtisi değildir; çünkü pek küçük ve henüz yağmur verecek kadar olgunlaşmamış (gonimos) yoğunlaşmaları gösterir.
Πρῶτον δὲ περὶ τῆς ἅλω τοῦ σχήματος εἴπωμεν, διότι τε κύκλος γίνεται, καὶ διότι περὶ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην, ὁμοίως δὲ καὶ περί τι τῶν ἄλλων ἄστρων· ὁ γὰρ αὐτὸς ἐπὶ πάντων ἁρμόσει λόγος. Γίγνεται μὲν οὖν ἡ ἀνάκλασις τῆς ὄψεως συνισταμένου τοῦ ἀέρος καὶ τῆς ἀτμίδος εἰς νέφος, ἐὰν ὁμαλὴς καὶ μικρομερὴς συνισταμένη τύχῃ. Διὸ καὶ σημεῖον ἡ μὲν σύστασις ὕδατός ἐστιν, αἱ μέντοι διασπάσεις ἢ μαράνσεις, αὗται μὲν εὐδιῶν, αἱ δὲ διασπάσεις πνεύματος. Ἐὰν μὲν γὰρ μήτε καταμαρανθῇ μήτε διασπασθῇ, ἀλλ’ ἐαθῇ τὴν φύσιν ἀπολαμβάνειν τὴν αὑτῆς, ὕδατος εἰκότως σημεῖόν ἐστιν· δηλοῖ γὰρ ἤδη γίγνεσθαι τοιαύτην τὴν σύστασιν, ἐξ ἧς τὸ συνεχὲς λαμβανούσης τῆς πυκνώσεως ἀναγκαῖον εἰς ὕδωρ ἐλθεῖν. Διὸ καὶ μέλαιναι γίνονται τὴν χρόαν αὗται μάλιστα τῶν ἄλλων. Ὅταν δὲ διασπασθῇ, πνεύματος σημεῖον· ἡ γὰρ διαίρεσις ὑπὸ πνεύματος γέγονεν ἤδη μὲν ὄντος, οὔπω δὲ παρόντος. Σημεῖον δὲ τούτου διότι ἐντεῦθεν γίγνεται ὁ ἄνεμος, ὅθεν ἂν ἡ κυρία γίγνηται διάσπασις. Ἀπομαραινομένη δὲ εὐδίας· εἰ γὰρ μὴ ἔχει πως οὕτως ὁ ἀὴρ ὥστε κρατεῖν τοῦ ἐναπολαμβανομένου θερμοῦ μηδ’ ἔρχεσθαι εἰς πύκνωσιν ὑδατώδη, δῆλον ὡς οὔπω ἡ ἀτμὶς ἀποκέκριται τῆς ἀναθυμιάσεως τῆς ξηρᾶς καὶ πυρώδους· τοῦτο δ’ εὐδίας αἴτιον. Πῶς μὲν οὖν ἔχοντος τοῦ ἀέρος γίγνεται ἡ ἀνάκλασις, εἴρηται. Ἀνακλᾶται δ’ ἀπὸ τῆς συνισταμένης ἀχλύος περὶ τὸν ἥλιον ἢ τὴν σελήνην ἡ ὄψις· διὸ οὐκ ἐξ ἐναντίας ὥσπερ ἡ ἶρις φαίνεται. Πάντοθεν δ’ ὁμοίως ἀνακλωμένης κύκλον ἀναγκαῖον εἶναι ἢ κύκλου μέρος· ἀπὸ γὰρ τοῦ αὐτοῦ σημείου πρὸς τὸ αὐτὸ σημεῖον αἱ ἴσαι κλασθήσονται ἐπὶ κύκλου γραμμῆς ἀεί. Ἔστω γὰρ ἀπὸ τοῦ σημείου ἐφ’ ᾧ τὸ Α πρὸς τὸ Β κεκλασμένη ἥ τε τὸ Α Γ Β καὶ ἡ τὸ Α Ζ Β καὶ ἡ τὸ Α Δ Β· ἴσαι δ’ αὗταί τε αἱ Α Γ Α Ζ Α Δ ἀλλήλαις, καὶ αἱ πρὸς τὸ Β ἀλλήλαις, οἷον αἱ Γ Β Ζ Β Δ Β· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ Α Ε Β, ὥστε τὰ τρίγωνα ἴσα· καὶ γὰρ ἐπ’ ἴσης τῆς Α Ε Β ἤχθωσαν δὴ κάθετοι ἐπὶ τὴν Α Ε Β ἐκ τῶν γωνιῶν, ἀπὸ μὲν τῆς Γ ἡ τὸ ΓΕ, ἀπὸ δὲ τῆς Ζ ἡ τὸ ΖΕ, ἀπὸ δὲ τῆς Δ ἡ τὸ ΔΕ. Ἴσαι δὴ αὗται· ἐν ἴσοις γὰρ τριγώνοις καὶ ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ πᾶσαι· πρὸς ὀρθὰς γὰρ πᾶσαι τῇ Α Ε Β, καὶ ἐφ’ ἓν σημεῖον τὸ Ε συνάπτουσιν. Κύκλος ἄρα ἔσται ἡ γραφομένη, κέντρον δὲ τὸ Ε. Ἔστω δὴ τὸ μὲν Β ὁ ἥλιος, τὸ δὲ Α ἡ ὄψις, ἡ δὲ περὶ τὸ Γ Ζ Α περιφέρεια τὸ νέφος ἀφ’ οὗ ἀνακλᾶται ἡ ὄψις πρὸς τὸν ἥλιον. Δεῖ δὲ νοεῖν συνεχῆ τὰ ἔνοπτρα· ἀλλὰ διὰ μικρότητα ἕκαστον μὲν ἀόρατον, τὸ δ’ ἐξ ἁπάντων ἓν εἶναι δοκεῖ διὰ τὸ ἐφεξῆς. Φαίνεται δὲ τὸ μὲν λευκόν, ὁ ἥλιος, κύκλῳ συνεχῶς ἐν ἑκάστῳ φαινόμενος τῶν ἐνόπτρων, καὶ μηδεμίαν ἔχων αἰσθητὴν διαίρεσιν, πρὸς δὲ τῇ γῇ μᾶλλον διὰ τὸ νηνεμώτερον εἶναι· πνεύματος γὰρ ὄντος οὐκ εἶναι στάσιν φανερόν. Παρὰ δὲ τοῦτο μέλαινα ἡ ἐχομένη περιφέρεια, διὰ τὴν ἐκείνης λευκότητα δοκοῦσα εἶναι μελαντέρα. Πλεονάκις δὲ γίγνονται αἱ ἅλῳ περὶ τὴν σελήνην διὰ τὸ τὸν ἥλιον θερμότερον ὄντα θᾶττον διαλύειν τὰς συστάσεις τοῦ ἀέρος. Περὶ δὲ τοὺς ἀστέρας γίνονται μὲν διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας, οὐ σημειώδεις δ’ ὁμοίως, ὅτι μικρὰς πάμπαν ἐπιδηλοῦσι τὰς συστάσεις καὶ οὔπω γονίμους.
3.44. Bölüm
Gökkuşağının bir yansıma olduğu daha önce söylendi; şimdi bunun nasıl bir yansıma olduğunu, onda görülen her şeyin nasıl ve hangi sebepten olduğunu söyleyelim. Görme bütün düz yüzeylerden yansır; hava da su da bunlardandır. Havadan, hava yoğunlaştığında yansır. Görme zayıfsa çoğu zaman yoğunlaşma olmadan da yansıma olur; nitekim bir zamanlar gözleri zayıf ve keskin görmeyen birinin başına böyle bir şey gelmişti: yürürken önünde hep bir hayalet (eidolon) gidiyor, dönüp yüzüne bakıyormuş gibi gelirdi. Bu, görmesi kendine doğru yansıdığı için başına geliyordu; çünkü hastalıktan görmesi o kadar zayıf ve ince düşmüştü ki yakınındaki hava bile ayna oluyordu; bu hava, uzaktaki yoğun hava gibi görmeyi itip uzaklaştıramıyordu. Bu yüzden doğu rüzgârları estiğinde denizde burunlar havaya kalkmış, her şey daha büyük görünür; sis içindeki şeyler de öyle görünür: güneş ve yıldızlar göğün ortasındayken değil, doğarken ve batarken daha büyük görünür. Görme en çok sudan yansır; oluşmaya başlayan sudan ise havadan da çok yansır; çünkü yoğunlaşıp damlayı oluşturan parçacıkların her birinin sisten daha iyi bir ayna olması zorunludur. Bu tür aynalarda yalnız rengin göründüğü, biçimin belli olmadığı hem açık hem de daha önce söylenmiş olduğuna göre, şu sonuç zorunludur: yağmur yağmaya başlarken, bulutlardaki hava damlalara dönüşmeye başlamış ama henüz yağmur yağmıyorken, karşıda güneş ya da bulutu ayna yapacak kadar parlak başka bir şey varsa, görme karşıdaki parlak şeye doğru yansır ve biçimin değil rengin görüntüsü oluşur.
Ἡ δ’ ἶρις ὅτι μέν ἐστιν ἀνάκλασις, εἴρηται πρότερον· ποία δέ τις ἀνάκλασις, καὶ πῶς καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ἕκαστα γίγνεται τῶν συμβαινόντων περὶ ταύτην, λέγωμεν νῦν. Ἀνακλωμένη μὲν οὖν ἡ ὄψις ἀπὸ πάντων φαίνεται τῶν λείων, τούτων δ’ ἐστὶ καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ. Γίγνεται δ’ ἀπὸ μὲν ἀέρος, ὅταν τύχῃ συνιστάμενος. Διὰ δὲ τὴν τῆς ὄψεως ἀσθένειαν πολλάκις καὶ ἄνευ συστάσεως ποιεῖ ἀνάκλασιν, οἷόν ποτε συνέβαινέ τινι πάθος ἠρέμα καὶ οὐκ ὀξὺ βλέποντι· ἀεὶ γὰρ εἴδωλον ἐδόκει προηγεῖσθαι βαδίζοντι αὐτῷ, ἐξ ἐναντίας βλέπον πρὸς αὐτόν. Τοῦτο δ’ ἔπασχε διὰ τὸ τὴν ὄψιν ἀνακλᾶσθαι πρὸς αὐτόν· οὕτω γὰρ ἀσθενὴς ἦν καὶ λεπτὴ πάμπαν ὑπὸ τῆς ἀρρωστίας, ὥστ’ ἔνοπτρον ἐγίνετο καὶ ὁ πλησίον ἀήρ, καὶ οὐκ ἐδύνατο ἀπωθεῖν ὡς ὁ πόρρω καὶ πυκνός. Διόπερ αἵ τ’ ἄκραι ἀνεσπασμέναι φαίνονται ἐν τῇ θαλάττῃ, καὶ μείζω τὰ μεγέθη πάντων, ὅταν εὖροι πνέωσι, καὶ τὰ ἐν ταῖς ἀχλύσιν, οἷον καὶ ἥλιος καὶ ἄστρα ἀνίσχοντα καὶ δύνοντα μᾶλλον ἢ μεσουρανοῦντα. Ἀπὸ δ’ ὕδατος μάλιστα ἀνακλᾶται, καὶ ἀπὸ ἀρχομένου γίνεσθαι μᾶλλον ἔτι ἢ ἀπ’ ἀέρος· ἕκαστον γὰρ τῶν μορίων ἐξ ὧν γίνεται συνισταμένων ἡ ψακὰς ἔνοπτρον ἀναγκαῖον εἶναι μᾶλλον τῆς ἀχλύος. Ἐπεὶ δὲ καὶ δῆλον καὶ εἴρηται πρότερον ὅτι ἐν τοῖς τοιούτοις ἐνόπτροις τὸ χρῶμα μόνον ἐμφαίνεται, τὸ δὲ σχῆμα ἄδηλον, ἀναγκαῖον, ὅταν ἄρχηται ὕειν καὶ ἤδη μὲν συνιστῆται εἰς ψακάδας ὁ ἐν τοῖς νέφεσιν ἀήρ, μήπω δ’ ὕῃ, ἐὰν ἐξ ἐναντίας ᾖ ὁ ἥλιος ἢ ἄλλο τι οὕτω λαμπρὸν ὥστε γίγνεσθαι ἔνοπτρον τὸ νέφος, καὶ τὴν ἀνάκλασιν
s88Aynaların her biri küçük ve görünmez olduğu, hepsinden oluşan kesintisiz büyüklük ise görüldüğü için, aynı renkte kesintisiz bir büyüklüğün görünmesi zorunludur; çünkü aynaların her biri bütüne aynı rengi verir. Güneş ve bulut bu durumdayken ve biz aralarındayken bunlar olabildiğine göre, yansıma yüzünden bir görüntü oluşacaktır. Gerçekten de gökkuşağı tam o zaman görünür, başka durumlarda görünmez. Demek ki gökkuşağının, görmenin güneşe doğru yansıması olduğu açıktır; bu yüzden gökkuşağı hep güneşin karşısında olur, hale ise güneşin çevresinde; oysa ikisi de yansımadır. Ama renklerin çeşitliliği bakımından ayrılırlar: biri sudan, kara bir şeyden ve uzaktan yansır; öteki yakından ve tabiatça daha beyaz olan havadan. Parlak bir şey kara bir şeyin içinden ya da kara bir şeyde (ikisi arasında hiçbir fark yoktur) kızıl görünür. Bunu yaş odunların ateşinde görmek mümkündür: alevi kırmızıdır, çünkü parlak ve beyaz olan ateş bol dumana karışmıştır; güneş de sisin ve dumanın içinden kızıl görünür. Bu yüzden gökkuşağının yansımasında ilk kuşak böyle bir renkte görünür (çünkü yansıma küçük damlalardan olur), halede ise öyle değildir. Öteki renklerden sonra söz edeceğiz. Ayrıca güneşin hemen çevresinde böyle bir yoğunlaşma uzun süre kalmaz; ya yağmur yağar ya da çözülür. Karşı tarafta ise suyun oluşması sırasında belli bir süre geçer.
γίνεσθαι πρὸς τὸ λαμπρὸν ἐξ ἐναντίας, γίγνεσθαί τε ἔμφασιν χρώματος, οὐ σχήματος. Ἑκάστου δ’ ὄντος τῶν ἐνόπτρων μικροῦ καὶ ἀοράτου, τῆς δ’ ἐξ ἁπάντων αὐτῶν συνεχείας τοῦ μεγέθους ὁρωμένης, ἀνάγκη συνεχὲς μέγεθος τοῦ αὐτοῦ φαίνεσθαι χρώματος· ἕκαστον γὰρ τῶν ἐνόπτρων τὸ αὐτὸ ἀποδίδωσι χρῶμα τῷ συνεχεῖ. Ὥστ’ ἐπεὶ ταῦτ’ ἐνδέχεται συμβαίνειν, ὅταν τοῦτον ἔχῃ τὸν τρόπον ὅ τε ἥλιος καὶ τὸ νέφος καὶ ἡμεῖς ὧμεν μεταξὺ αὐτῶν, ἔσται διὰ τὴν ἀνάκλασιν ἔμφασίς τις. Ἀλλὰ μὴν καὶ φαίνεται τότε καὶ οὐκ ἄλλως ἐχόντων γιγνομένη ἡ ἶρις. Ὅτι μὲν οὖν ἀνάκλασις ἡ ἶρις τῆς ὄψεως πρὸς τὸν ἥλιόν ἐστι, φανερόν· διὸ καὶ ἐξ ἐναντίας ἀεὶ γίνεται, ἡ δ’ ἅλως περὶ αὐτόν· καίτοι ἄμφω ἀνακλάσεις· ἀλλ’ ἥ γε τῶν χρωμάτων ποικιλία διαφέρει· ἡ μὲν γὰρ ἀφ’ ὕδατος καὶ μέλανος γίνεται ἀνάκλασις καὶ πόρρωθεν, ἡ δ’ ἐγγύθεν καὶ ἀπ’ ἀέρος λευκοτέρου τὴν φύσιν. Φαίνεται δὲ τὸ λαμπρὸν διὰ τοῦ μέλανος ἢ ἐν τῷ μέλανι (διαφέρει γὰρ οὐθέν) φοινικοῦν. Ὁρᾶν δ’ ἔξεστι τό γε τῶν χλωρῶν ξύλων πῦρ, ὡς ἐρυθρὰν ἔχει τὴν φλόγα διὰ τὸ τῷ καπνῷ πολλῷ μεμῖχθαι τὸ πῦρ λαμπρὸν ὂν καὶ λευκόν· καὶ δι’ ἀχλύος καὶ καπνοῦ ὁ ἥλιος φαίνεται φοινικοῦς. Διὸ ἡ μὲν τῆς ἴριδος ἀνάκλασις, ἡ μὲν πρώτη τοιαύτην ἔχειν φαίνεται τὴν χρόαν (ἀπὸ ῥανίδων γὰρ μικρῶν γίνεται ἡ ἀνάκλασις), ἡ δὲ τῆς ἅλω οὔ. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων χρωμάτων ὕστερον ἐροῦμεν. Ἔτι δὲ περὶ αὐτὸν μὲν τὸν ἥλιον οὐ γίνεται διατριβὴ τοιαύτης συστάσεως, ἀλλ’ ἢ ὕει ἢ διαλύεται. Ἐκ δὲ τῶν ἐναντίων ἐν τῷ μεταξὺ τῆς τοῦ ὕδατος γενέσεως γίνεταί τις χρόνος·
s89Böyle olmasaydı haleler de gökkuşağı gibi renkli olurdu. Oysa şimdi bu görüntüyü taşıyan bütün ve çember biçiminde haleler oluşmaz; yalnız küçük ve parça parça olanlar oluşur, bunlara ışık sütunları denir. Çünkü söylediğimiz gibi sudan ya da başka kara bir şeyden oluşabilecek türden bir sis güneşin çevresinde toplansaydı, kandillerin çevresinde görülen gibi bütün bir gökkuşağı görünürdü. Kandillerin çevresinde kışın, çoğunlukla güney rüzgârları eserken bir gökkuşağı oluşur; en çok da gözleri sulu olanlar onu açıkça görür; çünkü onların görmesi zayıflık yüzünden çabucak yansır. Bu gökkuşağı hem havanın yaşlığından hem de alevden akıp havaya karışan isten oluşur; o zaman hava ayna olur, hem de isin kararlığı yüzünden; çünkü is dumanımsıdır. Kandilin ışığı çember halinde beyaz değil, mor ve gökkuşağı renklerinde görünür, kızıl görünmez; çünkü yansıyan görme azdır, ayna da karadır. Denizden kaldırılan küreklerden oluşan gökkuşağı, konum bakımından gökteki gibi olur, renk bakımından ise kandillerin çevresindekine daha çok benzer; çünkü rengi kızıl değil mor görünür. Bu yansıma çok küçük ama birbirine bitişik damlalardan olur; bunlar artık büsbütün ayrışmış sudur. Biri güneşe dönük, bir yanında güneş parlayan, öbür yanı gölgede kalan bir yere ince damlalar serperse de gökkuşağı oluşur: böyle bir yerde biri içeriye doğru su serperse, dışarıda duran kişiye, ışınların gölgeyle sınırlandığı yerde bir gökkuşağı görünür. Bunun oluş şekli, rengi ve sebebi küreklerden oluşanınkiyle aynıdır; çünkü su serpen kişi elini kürek gibi kullanır.
τούτου γὰρ μὴ συμβαίνοντος ἦσαν ἂν κεχρωματισμέναι αἱ ἅλῳ ὥσπερ ἡ ἶρις. Νῦν δ’ ὅλα μὲν οὐ γίγνεται τοιαύτην ἔχοντα τὴν ἔμφασιν, οὐδὲ κύκλῳ, μικρὰ δὲ καὶ κατὰ μόριον, αἳ καλοῦνται ῥᾶβδοι, ἐπεὶ εἰ συνίστατο τοιαύτη ἀχλὺς οἵα γένοιτ’ ἂν ὕδατος ἤ τινος ἄλλου μέλανος, καθάπερ ἐλέγομεν, ἐφαίνετο ἂν ἡ ἶρις ὅλη, ὥσπερ ἡ περὶ τοὺς λύχνους. Περὶ γὰρ τούτους τὰ πλεῖστα νοτίων ὄντων ἶρις γίγνεται τοῦ χειμῶνος, μάλιστα δὲ δήλη γίνεται τοῖς ὑγροὺς ἔχουσι τοὺς ὀφθαλμούς· τούτων γὰρ ἡ ὄψις ταχὺ δι’ ἀσθένειαν ἀνακλᾶται. Γίγνεται δ’ ἀπό τε τῆς τοῦ ἀέρος ὑγρότητος καὶ ἀπὸ λιγνύος τῆς ἀπὸ τῆς φλογὸς ἀπορρεούσης καὶ μιγνυμένης· τότε γὰρ γίγνεται ἔνοπτρον, καὶ διὰ τὴν μελανίαν· καπνώδης γὰρ ἡ λιγνύς· τὸ δὲ τοῦ λύχνου φῶς οὐ λευκὸν ἀλλὰ πορφυροῦν φαίνεται κύκλῳ καὶ ἰριῶδες, φοινικοῦν δ’ οὔ· ἔστι γὰρ ἥ τε ὄψις ὀλίγη ἡ ἀνακλωμένη, καὶ μέλαν τὸ ἔνοπτρον. Ἡ δ’ ἀπὸ τῶν κωπῶν τῶν ἀναφερομένων ἐκ τῆς θαλάττης ἶρις τῇ μὲν θέσει τὸν αὐτὸν γίγνεται τρόπον τῇ ἐν τῷ οὐρανῷ, τὸ δὲ χρῶμα ὁμοιοτέρα τῇ περὶ τοὺς λύχνους· οὐ γὰρ φοινικῆν ἀλλὰ πορφυρᾶν ἔχουσα φαίνεται τὴν χρόαν. Ἡ δ’ ἀνάκλασις ἀπὸ τῶν μικροτάτων μὲν συνεχῶν δὲ γίγνεται ῥανίδων· αὗται δ’ ὕδωρ ἀποκεκριμένον εἰσὶν ἤδη παντελῶς. Γίνεται δὲ κἄν τις λεπταῖς ῥανίσιν ῥαίνῃ εἴς τι τοιοῦτον χωρίον, ὃ τὴν θέσιν πρὸς τὸν ἥλιον ἐστραμμένον ἐστί, καὶ τῇ μὲν ὁ ἥλιος ἀνέχει τῇ δὲ σκιάζει· ἐν τῷ τοιούτῳ γάρ, ἐὰν εἴσω τις ῥαίνῃ, τῷ ἑστῶτι ἐκτός, ᾗ ἐπαλλάττουσιν αἱ ἀκτῖνες καὶ ποιοῦσι τὴν σκιάν, φαίνεται ἶρις. Ὁ δὲ τρόπος καὶ ἡ χρόα ὁμοία καὶ τὸ αἴτιον τὸ αὐτὸ τῇ ἀπὸ τῶν κωπῶν· τῇ γὰρ χειρὶ
s90Rengin neden böyle olduğu, aynı zamanda görüntüdeki öteki renklerin neden öyle olduğu da şunlardan açık olacaktır. Söylendiği gibi önce şunları düşünüp kabul etmek gerekir: birincisi, parlak şey kara bir şeyde ya da kara bir şeyin içinden kızıl renk verir; ikincisi, görme uzandıkça daha zayıf ve daha az olur; üçüncüsü, kara bir tür yokluktur: bir şey, görme ona yetmediği için kara görünür; bu yüzden uzaktaki her şey, görme oraya ulaşamadığı için daha kara görünür. Bunlar hislerde olanlar ele alınırken incelensin; bu konudaki açıklamalar oraya aittir. Şimdi bunlar hakkında yalnız gerektiği kadarını söyleyelim. İşte bu sebeple uzaktaki şeyler daha kara, daha küçük ve daha düz görünür; aynalardaki şeyler de öyle; bulutlar da suya bakınca, bulutların kendisine bakınca olduğundan daha kara görünür. Bu sonuncusu çok açık görülür; çünkü yansıma yüzünden onlara az bir görmeyle bakılır. Görülen şeyin mi yoksa görmenin mi değiştiği hiç fark etmez; iki durumda da sonuç aynı olacaktır. Bunlara ek olarak şunu da gözden kaçırmamak gerekir: güneşin yakınında bir bulut olduğunda, ona doğrudan bakan kişiye bulut hiçbir renkte görünmez, beyazdır; aynı bulutu suda seyreden kişiye ise gökkuşağının renklerinden birini taşıyor görünür. Demek ki görme kırıldığında, zayıflığı yüzünden karayı daha kara gösterdiği gibi, beyazı da daha az beyaz gösterir ve karaya yaklaştırır. Daha güçlü görme rengi kızıla, ondan sonraki yeşile, daha da zayıf olanı mora çevirir. Bundan ötesi artık görünmez; öteki şeylerin çoğu gibi bu renkler de üçte tamamlanır; geri kalan değişme hissedilemez. Bu yüzden gökkuşağı üç renkli görünür; iki gökkuşağı da üç renklidir, ama renkleri ters sıradadır. İlk gökkuşağının dış kuşağı kızıldır; çünkü görme güneşe en çok en büyük çemberden ulaşır, en büyüğü de dıştakidir; ondan sonraki ve üçüncü kuşak da buna göre sıralanır.
κώπῃ χρῆται ὁ ῥαίνων. Ὅτι δὲ τὸ χρῶμα τοιοῦτον, ἅμα δῆλον ἔσται καὶ περὶ τῶν ἄλλων χρωμάτων τῆς φαντασίας, ἐκ τῶνδε. Δεῖ γὰρ νοήσαντας, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ὑποθεμένους πρῶτον μὲν ὅτι τὸ λαμπρὸν ἐν τῷ μέλανι ἢ διὰ τοῦ μέλανος χρῶμα ποιεῖ φοινικοῦν, δεύτερον δ’ ὅτι ἡ ὄψις ἐκτεινομένη ἀσθενεστέρα γίνεται καὶ ἐλάττων, τρίτον δ’ ὅτι τὸ μέλαν οἷον ἀπόφασίς ἐστιν· τῷ γὰρ ἐκλιπεῖν τὴν ὄψιν φαίνεται μέλαν, διὸ τὰ πόρρω πάντα μελάντερα φαίνεται, διὰ τὸ μὴ διικνεῖσθαι τὴν ὄψιν. Θεωρείσθω μὲν οὖν ταῦτα ἐκ τῶν περὶ τὰς αἰσθήσεις συμβαινόντων· ἐκείνων γὰρ ἴδιοι οἱ περὶ τούτων λόγοι· νῦν δ’ ὅσον ἀνάγκη, τοσοῦτον περὶ αὐτῶν λέγωμεν. Φαίνεται δ’ οὖν διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν τά τε πόρρω μελάντερα καὶ ἐλάττω καὶ λειότερα, καὶ τὰ ἐν τοῖς ἐνόπτροις, καὶ τὰ νέφη μελάντερα βλέπουσιν εἰς τὸ ὕδωρ ἢ εἰς αὐτὰ τὰ νέφη. Καὶ τοῦτο πάνυ ἐπιδήλως· διὰ γὰρ τὴν ἀνάκλασιν ὀλίγῃ τῇ ὄψει θεωροῦνται. Διαφέρει δ’ οὐθὲν τὸ ὁρώμενον μεταβάλλειν ἢ τὴν ὄψιν· ἀμφοτέρως γὰρ ἔσται ταὐτόν. Πρὸς δὲ τούτοις δεῖ μὴ λεληθέναι καὶ τόδε· συμβαίνει γὰρ ὅταν ᾖ τοῦ ἡλίου νέφος πλησίον, εἰς μὲν αὐτὸ βλέποντι μηδὲν φαίνεσθαι κεχρωματισμένον ἀλλ’ εἶναι λευκόν, ἐν δὲ τῷ ὕδατι ταὐτὸ τοῦτο θεωροῦντι χρῶμά τι ἔχειν τῆς ἴριδος. Δῆλον τοίνυν ὅτι ἡ ὄψις ὥσπερ καὶ τὸ μέλαν κλωμένη δι’ ἀσθένειαν μελάντερον ποιεῖ φαίνεσθαι, καὶ τὸ λευκὸν ἧττον λευκόν, καὶ προσάγει πρὸς τὸ μέλαν. Ἡ μὲν οὖν ἰσχυροτέρα ὄψις εἰς φοινικοῦν χρῶμα μετέβαλεν, ἡ δ’ ἐχομένη εἰς τὸ πράσινον, ἡ δ’ ἔτι ἀσθενεστέρα εἰς τὸ ἁλουργόν. Ἐπὶ δὲ τὸ πλεῖον οὐκέτι φαίνεται, ἀλλ’ ἐν τοῖς τρισίν, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων τὰ πλεῖστα, καὶ τούτων ἔσχε τέλος· τῶν δ’ ἄλλων ἀναίσθητος ἡ μεταβολή. Διὸ καὶ ἡ ἶρις τρίχρως φαίνεται, ἑκατέρα μέν, ἐναντίως δέ. Ἡ μὲν
s91Öyleyse renklerin görüntüsü hakkında söylenenler doğruysa, gökkuşağının üç renkli olması ve yalnız bu renklerle boyanmış olması zorunludur. Sarı ise renkler yan yana göründüğü için görünür; çünkü kızıl yeşilin yanında beyaz görünür. Bunun belirtisi şudur: gökkuşağı en kara bulutta en saf halde olur; o zaman kızıl da en sarı görünür. Gökkuşağındaki sarı renk, kızıl ile yeşil arasındadır. Demek ki çevresindeki bulutun karalığı yüzünden kızılın tamamı beyaz görünür; çünkü o karanlığa göre beyazdır. Gökkuşağı sönmeye yüz tutup kızıl çözülürken sarı yine en yakın yerde görünür; çünkü beyaz olan bulut yeşilin yanına düşünce sarıya döner. Bunun en büyük belirtisi aydan oluşan gökkuşağıdır; çünkü büsbütün beyaz görünür. Bu da hem karanlık bir bulutta hem de geceleyin göründüğü içindir. Ateşin üstüne ateş nasıl daha parlak gösterirse, kara da karanın yanında, hafifçe beyaz olanı büsbütün beyaz gösterir; bu da kızıldır. Bu hâl boyalarda da açıkça görülür: dokumalarda ve nakışlarda bazı renkler birbirinin yanına konunca görünüşte anlatılamayacak kadar farklılaşır; mesela mor, beyaz yünde başka, kara yünde başka görünür; şu ya da bu ışıkta da öyle. Bu yüzden nakışçılar da kandil ışığında çalışırken çoğu zaman renklerde yanıldıklarını, birini öbürü sanıp aldıklarını söyler. Gökkuşağının neden üç renkli olduğu ve neden yalnız bu renklerden oluştuğu söylendi.
οὖν πρώτη τὴν ἔξω φοινικῆν ἔχει· ἀπὸ μεγίστης γὰρ περιφερείας πλείστη προσπίπτει ἡ ὄψις πρὸς τὸν ἥλιον, μεγίστη δ’ ἡ ἔξω· ἡ δ’ ἐχομένη καὶ ἡ τρίτη ἀνάλογον. Ὥστ’ εἰ τὰ περὶ τῶν χρωμάτων τῆς φαντασίας εἴρηται καλῶς, ἀνάγκη τρίχρων τε εἶναι αὐτὴν καὶ τούτοις τοῖς χρώμασι κεχρῶσθαι μόνοις. Τὸ δὲ ξανθὸν φαίνεται διὰ τὸ παρ’ ἄλληλα φαίνεσθαι. Τὸ γὰρ φοινικοῦν παρὰ τὸ πράσινον λευκὸν φαίνεται. Σημεῖον δὲ τούτου· ἐν γὰρ τῷ μελαντάτῳ νέφει μάλιστα ἄκρατος γίνεται ἡ ἶρις· συμβαίνει δὲ τότε ξανθότατον εἶναι δοκεῖν τὸ φοινικοῦν. Ἔστι δὲ τὸ ξανθὸν ἐν τῇ ἴριδι χρῶμα μεταξὺ τοῦ τε φοινικοῦ καὶ πρασίνου χρώματος. Διὰ τὴν μελανίαν οὖν τοῦ κύκλῳ νέφους ὅλον αὐτοῦ φαίνεται τὸ φοινικοῦν λευκόν· ἔστι γὰρ πρὸς ἐκεῖνα λευκόν. Καὶ πάλιν ἀπομαραινομένης τῆς ἴριδος ἐγγυτάτω, ὅταν λύηται τὸ φοινικοῦν· ἡ γὰρ νεφέλη λευκὴ οὖσα, προσπίπτουσα παρὰ τὸ πράσινον, μεταβάλλει εἰς τὸ ξανθόν. Μέγιστον δὲ σημεῖον τούτων ἡ ἀπὸ τῆς σελήνης ἶρις· φαίνεται γὰρ λευκὴ πάμπαν. Γίγνεται δὲ τοῦτο, ὅτι ἔν τε τῷ νέφει ζοφερῷ ὄντι φαίνεται καὶ ἐν νυκτί. Ὥσπερ οὖν πῦρ ἐπὶ πῦρ, μέλαν παρὰ μέλαν ποιεῖ τὸ ἠρέμα λευκὸν παντελῶς φαίνεσθαι λευκόν· τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ φοινικοῦν. Γίγνεται δὲ τοῦτο τὸ πάθος καταφανὲς καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθῶν· ἐν γὰρ τοῖς ὑφάσμασι καὶ ποικίλμασιν ἀμύθητον διαφέρει τῇ φαντασίᾳ ἄλλα παρ’ ἄλλα τιθέμενα ἔνια τῶν χρωμάτων, οἷον καὶ τὰ πορφυρᾶ ἐν λευκοῖς ἢ μέλασιν ἐρίοις, ἔτι δ’ ἐν αὐγῇ τοιᾳδὶ ἢ τοιᾳδί· διὸ καὶ οἱ ποικιλταί φασι διαμαρτάνειν ἐργαζόμενοι πρὸς τὸν λύχνον πολλάκις τῶν ἀνθῶν, λαμβάνοντες ἕτερα ἀνθ’ ἑτέρων. Διότι μὲν οὖν τρίχρως τε,
s92İkinci bir gökkuşağının oluşması, onu çevreleyen bu dış gökkuşağının renklerinin daha soluk olması ve renklerinin ters sırada dizilmesi de aynı sebepten ileri gelir. Görme daha uzağa uzanınca, daha uzaktaki şeyi nasıl daha soluk görüyorsa, burada da öyle görür. Dıştaki gökkuşağından gelen yansıma daha zayıftır, çünkü daha uzaktan yansır; bu yüzden güneşe daha az ulaşır ve renkleri daha soluk gösterir. Renklerin ters sırada olması da, görmenin güneşe daha çok, daha küçük olan iç çemberden ulaşmasından ileri gelir; çünkü göze daha yakın olan bu çember, ilk gökkuşağının ona en yakın çemberinden yansır. Dıştaki gökkuşağında en yakın olan en küçük çemberdir; dolayısıyla bu çember kızıl renkte olacaktır; ondan sonraki ve üçüncü çember de buna göre. Dıştaki gökkuşağı Β, içteki Α olsun; renklerden Γ kızıl, Δ yeşil, Ε mor olsun; sarı Ζ'de görünür. Üç ya da daha çok gökkuşağı olmaz, çünkü ikincisi de daha soluk olur; böylece üçüncü yansıma büsbütün zayıflar ve güneşe ulaşamaz.
καὶ ὅτι ἐκ τούτων φαίνεται τῶν χρωμάτων μόνων ἡ ἶρις, εἴρηται. Διπλῆ δὲ καὶ ἀμαυροτέρα τοῖς χρώμασιν ἡ περιέχουσα, καὶ τῇ θέσει τὰς χρόας ἐξ ἐναντίας ἔχει κειμένας διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. Μακροτέραν γὰρ ἀποτεινομένη ἡ ὄψις ὥσπερ τὸ πορρώτερον ὁρᾷ, καὶ τὸ ἐνταῦθα τὸν αὐτὸν τρόπον. Ἀσθενεστέρα οὖν ἀπὸ τῆς ἔξωθεν ἡ ἀνάκλασις γίνεται διὰ τὸ πορρώτερον ποιεῖσθαι τὴν ἀνάκλασιν, ὥστ’ ἐλάττων προσπίπτουσα τὰ χρώματα ποιεῖ ἀμαυρότερα φαίνεσθαι. Καὶ ἀντεστραμμένως δὴ διὰ τὸ πλεῖον ἀπὸ τῆς ἐλάττονος καὶ τῆς ἐντὸς περιφερείας προσπίπτειν πρὸς τὸν ἥλιον· ἐγγυτέρω γὰρ τῆς ὄψεως οὖσα ἀνακλᾶται ἀπὸ τῆς ἐγγυτάτω περιφερείας τῆς πρώτης ἴριδος. Ἐγγυτάτω δ’ ἐν τῇ ἔξωθεν ἴριδι ἡ ἐλαχίστη περιφέρεια, ὥστε αὕτη ἕξει τὸ χρῶμα φοινικοῦν· ἡ δ’ ἐχομένη καὶ ἡ τρίτη κατὰ λόγον. Ἡ ἔξω ἶρις ἐφ’ ᾧ τὸ Β, ἡ ἔσω ἐφ’ ᾧ τὸ Α· τὰ χρώματα δ’, ἐφ’ ᾧ τὸ Γ, φοινικοῦν, ἐφ’ ᾧ τὸ Δ, πράσινον, ἐφ’ ᾧ Ε, ἁλουργόν· τὸ ξανθὸν δὲ φαίνεται ἐφ’ οὗ τὸ Ζ. Τρεῖς δ’ οὐκέτι γίνονται, οὐδὲ πλείους ἴριδες διὰ τὸ καὶ τὴν δευτέραν γίγνεσθαι ἀμαυροτέραν, ὥστε καὶ τὴν τρίτην ἀνάκλασιν πάμπαν ἀσθενῆ γίγνεσθαι καὶ ἀδυνατεῖν ἀφικνεῖσθαι πρὸς τὸν ἥλιον.
3.55. Bölüm
Gökkuşağının ne tam bir çember ne de yarım çemberden büyük bir parça olabileceği, onda görülen öteki şeyler de çizime bakanlar için açık olacaktır. Ufuk çemberi Α üzerinde bir yarımküre olsun, merkezi Κ, doğmakta olan başka bir nokta da Η olsun. Κ'dan çıkan doğrular bir koni boyunca yayılıp ΗΚ'yı bir eksen yaparsa ve Κ'dan Μ'ye çizilen doğrular yarımküreden Η'ye yansırsa, Κ'dan çıkan doğrular büyük açı üzerinde bir çember yayına düşecektir.
Ὅτι δ’ οὔτε κύκλον οἷόν τε γίγνεσθαι τῆς ἴριδος οὔτε μεῖζον ἡμικυκλίου τμῆμα, καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν συμβαίνόντων περὶ αὐτήν, ἐκ τοῦ διαγράμματος ἔσται θεωροῦσι δῆλον. Ἡμισφαιρίου γὰρ ὄντος ἐπὶ τοῦ ὁρίζοντος κύκλου τοῦ ἐφ’ ᾧ τὸ Α, κέντρου δὲ τοῦ Κ, ἄλλου δέ τινος ἀνατέλλοντος σημείου ἐφ’ ᾧ τὸ Η, ἐὰν αἱ ἀπὸ τοῦ Κ γραμμαὶ κατὰ κῶνον
s93Yansıma yıldız doğarken ya da batarken olursa, ufuk bu çemberden yerin üstünde kalan bir yarım çember ayırır; yıldız yükselmişse ayrılan parça hep yarım çemberden küçük olur. En küçüğü de yıldız meridyendeyken olur. Önce yıldız Η'de, doğuşta olsun; ΚΜ Η'ye yansısın ve ΗΚΜ üçgeninin içinde bulunduğu düzlem, Α'nın bulunduğu düzlem olarak uzatılsın. Kürenin bu kesiti bir çember olacaktır. Bu, Α'daki büyük çember olsun; çünkü ΗΚ üzerinden ΚΜΗ üçgeni boyunca uzatılan düzlemlerden hangisi alınırsa alınsın hiç fark etmez. Η ve Κ'dan çıkan doğrular bu oranla Α yarım çemberinin bir noktasında ve başka bir noktasında birleşmeyecektir. Çünkü Η ve Κ noktaları verilmiştir; ΚΗ de verilmiş olur, ΜΗ de; dolayısıyla ΜΗ'nin ΜΚ'ya oranı da. Demek ki Μ verilmiş bir yaya değecektir. Bu, ΝΜ yayı olsun; böylece yayların kesişimi verilmiştir. Aynı noktalardan aynı oran, aynı düzlemde ΜΝ yayından başka bir yayda kurulamaz. Şimdi bir ΔΒ doğrusu konsun ve Δ'nın Β'ye oranı ΜΗ'nin ΜΚ'ya oranına eşit olacak şekilde bölünsün. ΜΗ, ΜΚ'dan büyüktür, çünkü koninin yansıması büyük açıya doğrudur; ΚΜΗ üçgeninde büyük açının karşısında ΜΗ durur. Demek ki Δ da Β'den büyüktür.
ἐκπίπτουσαι ποιῶσιν ὥσπερ ἄξονα τὴν ἐφ’ ᾗ ἡ Η Κ, καὶ ἀπὸ τοῦ Κ ἐπὶ τὸ Μ ἐπιζευχθεῖσαι ἀνακλασθῶσιν ἀπὸ τοῦ ἡμισφαιρίου ἐπὶ τὸ Η, ἐπὶ τὴν μείζω γωνίαν πρὸς κύκλου περιφέρειαν προσπεσοῦνται αἱ ἀπὸ τοῦ Κ· καὶ ἐὰν μὲν ἐπ’ ἀνατολῆς ἢ ἐπὶ δύσεως τοῦ ἄστρου ἡ ἀνάκλασις γένηται, ἡμικύκλιον ἀποληφθήσεται τοῦ κύκλου ὑπὸ τοῦ ὁρίζοντος τὸ ὑπὲρ γῆν γιγνόμενον, ἐὰν δ’ ἐπάνω, ἔλαττον ἀεὶ ἡμικυκλίου. Ἐλάχιστον δ’, ὅταν ἐπὶ τοῦ μεσημβρινοῦ γένηται τὸ ἄστρον. Ἔστω γὰρ ἐπ’ ἀνατολῆς πρῶτον, οὗ τὸ Η, καὶ ἀνακεκλάσθω ἡ Κ Μ ἐπὶ τὸ Η, καὶ τὸ ἐπίπεδον ἐκβεβλήσθω ἐν ᾧ τὸ Α, τὸ ἀπὸ τοῦ τριγώνου ἐν ᾧ τὸ Η Κ Μ. Κύκλος οὖν ἡ τομὴ ἔσται τῆς σφαίρας. Ὁ μέγιστος ἔστω ὁ ἐφ’ ᾧ Α· διοίσει γὰρ οὐθέν, ἂν ὁποιανοῦν τῶν ἐπὶ τῆς Η Κ κατὰ τὸ τρίγωνον τὸ Κ Μ Η ἐκβληθῇ τὸ ἐπίπεδον. Αἱ οὖν ἀπὸ τῶν Η Κ ἀναγόμεναι γραμμαὶ ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ οὐ συσταθήσονται τοῦ ἐφ’ ᾧ Α ἡμικυκλίου πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο σημεῖον· ἐπεὶ γὰρ τά τε Η Κ σημεῖα δέδοται, καὶ ἡ Κ Η δεδομένη ἂν εἴη καὶ ἡ Μ Η, ὥστε καὶ ὁ λόγος τῆς Μ Η πρὸς τὴν Μ Κ. Δεδομένης οὖν περιφερείας ἐφάψεται τὸ Μ. Ἔστω δὴ αὕτη ἐφ’ ἧς τὰ Ν Μ· ὥστε ἡ τομὴ τῶν περιφερειῶν δέδοται. Πρὸς ἄλλῃ δὲ τῇ πρὸς τῇ Μ Ν περιφερείᾳ ἀπὸ τῶν αὐτῶν σημείων ὁ αὐτὸς λόγος ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ οὐ συνίσταται. Ἐκκείσθω οὖν τις γραμμὴ ἡ Δ Β, καὶ τετμήσθω ὡς ἡ Μ Η πρὸς Μ Κ, ἡ Δ πρὸς τὸ Β. Μείζων δὲ ἡ Μ Η τῆς Μ Κ, ἐπείπερ ἐπὶ τὴν μείζω γωνίαν ἡ ἀνάκλασις τοῦ κώνου· ὑπὸ γὰρ τὴν μείζω γωνίαν ὑποτείνει τὴν τοῦ Κ Μ Η τριγώνου. Μείζων
s94Β'ye Ζ eklensin; öyle ki Δ'nın Β'ye oranı ne ise, ΒΖ'nin Δ'ya oranı o olsun. Sonra Ζ'nin ΚΗ'ye oranı ne ise, Β'nin başka bir doğruya, ΚΠ'ye oranı o olacak şekilde ΚΠ çizilsin ve Π'den Μ'ye ΜΠ birleştirilsin. Böylece Π, Κ'dan çıkan doğruların düştüğü çemberin kutbu olacaktır; çünkü Ζ'nin ΚΗ'ye oranı ne ise, Β'nin ΚΠ'ye ve Δ'nın ΠΜ'ye oranı da o olacaktır. Öyle olmasın da Δ'nın oranı ΠΜ'den ya küçük ya da büyük bir doğruya olsun; hangisi olduğu fark etmez. ΠΡ'ye olsun. O zaman ΗΚ, ΚΠ ve ΠΡ birbirlerine Δ, Β, Ζ ile aynı oranda olacaktır. Δ, Β, Ζ ise orantılıydı: Δ'nın Β'ye oranı ne ise, ΖΒ'nin Δ'ya oranı oydu; dolayısıyla ΠΗ'nin ΠΡ'ye oranı ne ise, ΠΡ'nin ΠΚ'ya oranı odur. Öyleyse Κ ve Η'den Ρ'ye ΗΡ ve ΚΡ birleştirilirse, bu doğrular birbirine ΠΗ'nin ΠΡ'ye oranıyla aynı oranda olacaktır; çünkü ΗΠΡ ve ΚΡΠ üçgenlerinin kenarları aynı Π açısı çevresinde orantılıdır. Dolayısıyla ΠΡ'nin ΚΡ'ye oranı, ΗΠ'nin ΠΡ'ye oranıyla aynı olacaktır. Ama ΜΗ'nin ΜΚ'ya oranı da Δ'nın Β'ye oranıyla aynıdır. Demek ki Η ve Κ noktalarından aynı oranda olan doğrular yalnız ΜΝ yayında değil başka bir yerde de kurulacaktır; bu ise imkânsızdır. Öyleyse Δ'nın oranı ne ΠΜ'den küçük ne de büyük bir doğruya olabildiğine göre (bunu benzer şekilde gösteririz), oranın ΜΠ'nin kendisine olduğu açıktır. Dolayısıyla ΜΠ'nin ΠΚ'ya oranı ne ise ΠΗ'nin ΜΠ'ye oranı da o olacak, geriye kalan ΜΗ'nin ΜΚ'ya oranı da.
ἄρα καὶ ἡ Δ τῆς Β. Προσπεπορίσθω οὖν πρὸς τὴν Β, ἐφ’ ἧς τὸ Ζ· ὥστ’ εἶναι ὅπερ τὴν Δ πρὸς τὴν Β, τὴν Β Ζ πρὸς τὴν Δ. Εἶτα ὅπερ ἡ Ζ πρὸς τὴν Κ Η, ἡ τὸ Β πρὸς ἄλλην πεποιήσθω τὴν Κ Π, καὶ ἀπὸ τοῦ Π ἐπὶ τὸ Μ ἐπεζεύχθω ἡ τὸ Μ Π. Ἔσται οὖν τὸ Π πόλος τοῦ κύκλου, πρὸς ὃν αἱ ἀπὸ τοῦ Κ γραμμαὶ προσπίπτουσιν· ἔσται γὰρ ὅπερ ἡ Ζ πρὸς τὴν Κ Η, καὶ ἡ Β πρὸς τὴν Κ Π, καὶ ἡ Δ πρὸς τὴν Π Μ. Μὴ γὰρ ἔστω, ἀλλ’ ἢ πρὸς ἐλάττω ἢ πρὸς μείζω τῆς Π Μ· οὐθὲν γὰρ διοίσει. Ἔστω πρὸς Π Ρ. Τὸν αὐτὸν ἄρα λόγον αἱ Η Κ καὶ Κ Π καὶ ἡ Π Ρ πρὸς ἀλλήλας ἕξουσιν ὅνπερ αἱ Δ Β Ζ. Αἱ δὲ Δ Β Ζ ἀνάλογον ἦσαν, ὅπερ ἡ Δ πρὸς Β, ἡ Ζ Β πρὸς Δ· ὥστε ὅπερ ἡ Π Η πρὸς τὴν Π Ρ, ἡ τὸ Π Ρ πρὸς τὴν Π Κ. Ἂν οὖν ἀπὸ τῶν Κ Η αἱ Η Ρ καὶ Κ Ρ ἐπὶ τὸ Ρ ἐπιζευχθῶσιν, αἱ ἐπιζευχθεῖσαι αὗται τὸν αὐτὸν ἕξουσι λόγον ὅνπερ ἡ Π Η πρὸς τὴν Π Ρ· περὶ γὰρ τὴν αὐτὴν γωνίαν τὴν Π ἀνάλογον αἵ τε τοῦ Η Π Ρ τριγώνου καὶ τοῦ Κ Ρ Π. Ὥστε καὶ ἡ Π Ρ πρὸς τὴν Κ Ρ τὸν αὐτὸν ἕξει λόγον, καὶ ἡ Η Π πρὸς τὴν Π Ρ. Ἔχει δὲ καὶ ἡ Μ Η πρὸς τὴν Μ Κ τὸν αὐτὸν λόγον ὅνπερ ἡ τὸ Δ πρὸς τὸ Β ἀμφότεραι. Ὥστ’ ἀπὸ τῶν Η Κ σημείων οὐ μόνον πρὸς τῇ Μ Ν περιφερείᾳ συσταθήσονται τὸν αὐτὸν ἔχουσαι λόγον, ἀλλὰ καὶ ἄλλοθι· ὅπερ ἀδύνατον. Ἐπεὶ οὖν ἡ Δ οὔτε πρὸς ἐλάττω τῆς Π Μ οὔτε πρὸς μείζω (ὁμοίως γὰρ δείξομεν), δῆλον ὅτι πρὸς αὐτὴν ἂν εἴη τὴν ἐφ’ ᾖ Μ Π. Ὥστ’
s95Öyleyse Π kutup, ΜΠ de yarıçap alınarak bir çember çizilirse, bu çember ΜΗ çemberinden çıkan doğruların yansıyarak yaptığı bütün açılara değecektir; değmezse, yarım çemberin bir yerinde ve başka bir yerinde kurulan doğruların aynı oranda olduğu benzer şekilde gösterilecektir; bu ise imkânsızdı. Α yarım çemberi ΗΚΠ çapı çevresinde döndürülürse, Η ve Κ'dan Μ'ye yansıyan doğrular bütün düzlemlerde aynı durumda olacak ve eşit ΚΜΗ açısını yapacaktır. ΗΠ ve ΜΠ'nin ΗΠ üzerinde yaptığı açı da hep eşit olacaktır. Demek ki ΗΠ ve ΚΠ üzerinde ΗΜΠ ve ΚΜΠ'ye eşit üçgenler kurulmuştur. Bunların dikmeleri ΗΠ'nin aynı noktasına düşecek ve eşit olacaktır. Ο noktasına düşsünler. Demek ki çemberin merkezi Ο'dur ve ΜΝ'den geçen yarım çemberi ufuk kesip ayırmıştır. Güneş yukarıdaki yoğunlaşmalara üstün gelmez, ama yere yakın olanlara üstün gelir ve havayı dağıtır; bu yüzden gökkuşağı çemberini tamamlamaz. Geceleyin aydan da seyrek olur; çünkü ay her zaman dolunay değildir, tabiatı da havaya üstün gelecek kadar güçlü değildir. Gökkuşağı en çok, güneşin en çok yenildiği yerde durur; çünkü orada en çok nem kalmıştır. Yine ufuk ΑΒΓ olsun, Η biraz yükselmiş olsun, eksen de şimdi ΗΠ olsun. Öteki her şey öncekine benzer şekilde gösterilecek; ama Η noktası yükselince çemberin kutbu Π, ΑΓ ufkunun altında kalacaktır.
ἔσται ὅπερ ἡ Μ Π πρὸς τὴν Π Κ, ἡ τὸ Π Η πρὸς τὴν Μ Π, καὶ λοιπὴ ἡ τὸ Μ Η πρὸς Μ Κ. Ἂν οὖν τῷ ἐφ’ ᾧ τὸ Π πόλῳ χρώμενος, διαστήματι δὲ τῷ ἐφ’ ᾧ Μ Π, κύκλος γραφῇ, ἁπασῶν ἐφάψεται τῶν γωνιῶν ἃς ἀνακλώμεναι ποιοῦσιν αἱ ἀπὸ τοῦ Μ Η κύκλου· εἰ δὲ μή, ὁμοίως δειχθήσονται τὸν αὐτὸν ἔχουσαι λόγον αἱ ἄλλοθι καὶ ἄλλοθι τοῦ ἡμικυκλίου συνιστάμεναι, ὅπερ ἦν ἀδύνατον. Ἃν οὖν περιαγάγῃς τὸ ἡμικύκλιον τὸ ἐφ’ ᾧ τὸ Α περὶ τὴν ἐφ’ ᾗ Η Κ Π διάμετρον, αἱ ἀπὸ τοῦ Η Κ ἀνακλώμεναι πρὸς τὸ ἐφ’ ᾧ τὸ Μ ἐν πᾶσι τοῖς ἐπιπέδοις ὁμοίως ἕξουσι, καὶ ἴσην ποιήσουσι γωνίαν τὴν Κ Μ Η. Καὶ ἣν ποιοῦσι δὲ γωνίαν αἱ Η Π καὶ Μ Π ἐπὶ τῆς Η Π, ἀεὶ ἴση ἔσται. Τρίγωνα οὖν ἐπὶ τῆς Η Π καὶ Κ Π ἴσα τῷ Η Μ Π καὶ Κ Μ Π συνεστήκασιν. Τούτων δ’ αἱ κάθετοι ἐπὶ τὸ αὐτὸ σημεῖον πεσοῦνται τῆς Η Π καὶ ἴσαι ἔσονται. Πιπτέτωσαν ἐπὶ τὸ Ο. Κέντρον ἄρα τοῦ κύκλου τὸ Ο, ἡμικύκλιον δὲ τὸ περὶ τὴν Μ Ν ἀφῄρηται ἀπὸ τοῦ ὁρίζοντος· τῶν μὲν γὰρ ἄνω τὸν ἤλιον οὐ κρατεῖν, τῶν δὲ πρὸς τῇ γῇ στηριζομένων κρατεῖν, καὶ διαχεῖν τὸν ἀέρα. Καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἶριν οὐ συμβάλλειν τὸν κύκλον. Γίνεσθαι δὲ καὶ νύκτωρ ἀπὸ τῆς σελήνης ὀλιγάκις· οὔτε γὰρ ἀεὶ πλήρης, ἀσθενεστέρα τε τὴν φύσιν ὥστε κρατεῖν τοῦ ἀέρος. Μάλιστα δ’ ἵστασθαι τὴν ἶριν, ὅπου μάλιστα κρατεῖται ὁ ἥλιος· πλείστη γὰρ ἐν αὐτῇ ἰκμὰς ἐνέμεινεν. Πάλιν ἔστω ὁ ὁρίζων μὲν ἐφ’ οὗ τὸ Α Β Γ, ἐπανατεταλκέτω δὲ τὸ Η, ὁ δ’ ἄξων ἔστω νῦν ἐφ’ ᾧ τὸ Η Π. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα πάντα ὁμοίως δειχθήσεται ὡς
s96Kutup, çemberin merkezi ve şimdi doğuşu belirleyen ufkun merkezi aynı doğru üzerindedir; bu doğru ΗΠ'dir. ΚΗ, ΑΓ çapının üstünde olduğundan, merkez önceki ΑΓ ufkunun altında, ΚΠ doğrusu üzerinde, Ο'da olacaktır. Böylece yukarıdaki ΨΥΩ parçası yarım çemberden küçük olacaktır; çünkü ΨΥΩ yarım çemberdi, şimdi ise ΑΓ ufku onu kesmiştir. Güneş yükselince ΥΩ görünmez olacaktır; en küçük parça güneş öğle noktasındayken görünür; çünkü Η ne kadar yukarıdaysa, kutup ve çemberin merkezi o kadar aşağıda olacaktır. Sonbahar gün-tün eşitliğinden sonraki kısa günlerde gökkuşağının her saatte olabilmesinin, bir gün-tün eşitliğinden ötekine kadarki uzun günlerde ise öğle vakti olmamasının sebebi şudur: güneşin günlük dairelerinden kuzeye doğru olanların yerin üstündeki parçalarının hepsi yarım çemberden büyüktür ve giderek daha da büyür, görünmeyen kısım küçüktür; gün-tün eşitliği dairesinin güneyindeki dairelerde ise yukarıdaki parça küçük, yerin altındaki büyüktür. Kuzeyde uzaklaştıkça parçalar hep büyür. Böylece yaz dönencesine yakın günlerde parçanın büyüklüğü yüzünden, Η parçanın ortasına ve meridyene varmadan Π büsbütün aşağı iner; çünkü parçanın büyüklüğü yüzünden öğle noktası yerden çok uzaktadır.
καὶ πρότερον, ὁ δὲ πόλος τοῦ κύκλου ὁ ἐφ’ ᾧ Π κάτω ἔσται τοῦ ὁρίζοντος τοῦ ἐφ’ ᾧ τὸ ΑΓ, ἀρθέντος τοῦ ἐφ’ ᾧ τὸ Η σημείου. Ἐπὶ δὲ τῆς αὐτῆς ὅτε πόλος καὶ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου καὶ τὸ τοῦ ὁρίζοντος νῦν τὴν ἀνατολήν· ἔστι γὰρ οὗτος ἐφ’ ᾧ τὸ ΗΠ. Ἐπεὶ δὲ τῆς διαμέτρου τῆς ΑΓ τὸ ΚΗ ἐπάνω, τὸ κέντρον εἴη ἂν ὑποκάτω τοῦ ὁρίζοντος πρότερον τοῦ ἐφ’ ᾧ τὸ ΑΓ, ἐπὶ τῆς ΚΠ γραμμῆς, ἐφ’ οὗ τὸ Ο. Ὥστ’ ἔλαττον ἔσται τὸ ἐπάνω τμῆμα ἡμικυκλίου τὸ ἐφ’ ᾧ ΨΥΩ· τὸ γαρ ΨΥΩ ἡμικύκλιον ἦν, νῦν δ’ ἀποτέτμηται ἀπὸ τοῦ ΑΓ ὁρίζοντος. Τὸ δὴ ΥΩ ἀφανὲς ἔσται ἐπαρθέντος αὐτοῦ τοῦ ἡλίου, ἐλάχιστον δ’, ὅταν ἐπὶ μεσημβρίαν· ὅσῳ γὰρ ἀνώτερον τὸ Η, κατώτερος ὅ τε πόλος καὶ τὸ κέντρον τοῦ κύκλου ἔσται. Ὅτι δ’ ἐν μὲν ταῖς ἐλάττοσιν ἡμέραις ταῖς μετ’ ἰσημερίαν τὴν μετοπωρινὴν ἐνδέχεται ἀεὶ γίγνεσθαι ἶριν, ἐν δὲ ταῖς μακροτέραις ἡμέραις ταῖς ἀπὸ ἰσημερίας τῆς ἑτέρας ἐπὶ τὴν ἰσημερίαν τὴν ἑτέραν περὶ μεσημβρίαν οὐ γίγνεται ἶρις, αἴτιον ὅτι τὰ μὲν πρὸς ἄρκτον τμήματα πάντα μείζω ἡμικυκλίου καὶ ἀεὶ ἐπὶ μείζω ἡμικυκλίου, τὸ δ’ ἀφανὲς μικρόν, τὰ δὲ πρὸς μεσημβρίαν τμήματα τοῦ ἰσημερινοῦ, τὸ μὲν ἄνω τμῆμα μικρόν, τὸ δ’ ὑπὸ γῆν μέγα. Καὶ ἀεὶ δὴ τὰ πορρωτέρω μείζω· ὥστ’ ἐν μὲν ταῖς πρὸς τὰς θερινὰς τροπὰς ἡμέραις διὰ τὸ μέγεθος τοῦ τμήματος, πρὶν ἐπὶ τὸ μέσον ἐλθεῖν τοῦ τμήματος καὶ ἐπὶ τὸ μεσημβρινὸν τὴν τὸ Η, κάτω ἤδη παντελῶς γίνεται τὸ Π, διὰ τὸ πόρρω ἀφεστάναι τῆς γῆς τὴν μεσημβρίαν διὰ τὸ μέγεθος τοῦ
s97Kış dönencesine yakın günlerde ise dairelerin yerin üstündeki parçaları büyük olmadığı için bunun tersi olmak zorundadır; çünkü Η biraz yükselir yükselmez güneş öğle noktasına gelir.
τμήματος. Ἐν δὲ ταῖς πρὸς τὰς χειμερινὰς τροπὰς ἡμέραις, διὰ τὸ μὴ πολὺ ὑπὲρ γῆς εἶναι τὰ τμήματα τῶν κύκλων, τοὐναντίον ἀναγκαῖον γίγνεσθαι· βραχὺ γὰρ ἀρθείσης τῆς ἐφ’ ᾧ τὸ Η, ἐπὶ τῆς μεσημβρίας γίγνεται ὁ ἥλιος.
3.66. Bölüm
Yalancı güneş ve ışık sütunları için de söylenen sebeplerin aynısını kabul etmek gerekir. Yalancı güneş, görme güneşe doğru yansıdığında oluşur; ışık sütunları ise görmenin, her zaman olduğunu söylediğimiz şekilde ulaşmasıyla oluşur: güneşin yakınında bulutlar varken görme yaş bir şeyden buluta doğru yansıdığında. Bulutlar, kendilerine doğrudan bakanlara renksiz görünür, ama suda bulut ışık sütunlarıyla dolu görünür; şu farkla ki orada bulutun rengi suyun içindeymiş gibi görünür, ışık sütunlarında ise bulutun kendisi üzerinde. Bu, bulutun yoğunlaşması düzensiz olduğunda, bir yerde yoğun bir yerde seyrek, bir yerde daha sulu bir yerde daha az sulu olduğunda olur. Görme güneşe doğru yansıdığında, aynalar küçük olduğu için güneşin biçimi görülmez; ama görmenin kendisine yansıdığı güneş parlak ve beyaz olduğu halde düzensiz bir şeyde göründüğü için, renk bir yerde kızıl, bir yerde yeşil ya da sarı görünür. Böyle şeylerin içinden bakmakla böyle şeylerden yansıyarak bakmak arasında hiçbir fark yoktur; iki şekilde de renk benzer görünür; öyle ki öbür şekilde kızıl görünüyorsa bu şekilde de kızıl görünür. Demek ki ışık sütunları aynanın biçimdeki değil, renkteki düzensizliği yüzünden olur; yalancı güneş ise hava olabildiğince düzgün ve her yerde aynı ölçüde yoğun olduğunda olur; bu yüzden beyaz görünür. Çünkü aynanın düzgünlüğü görüntüye tek bir renk verir; sis yoğun olduğu, henüz su olmasa da suya yakın olduğu için görme toplu halde yansıyıp güneşe birden ulaşır ve güneşin kendi rengini gösterir; tıpkı yoğunluğu yüzünden düz bir tunçtan yansıdığında olduğu gibi. Güneşin rengi beyaz olduğu için yalancı güneş de beyaz görünür. Aynı sebepten yalancı güneş, ışık sütunlarından daha çok yağmur belirtisidir; çünkü havanın suyun oluşmasına daha elverişli bir durumda olduğunu gösterir. Güneydeki yalancı güneş de kuzeydekinden daha çok yağmur belirtisidir; çünkü güneydeki hava kuzeydekinden daha kolay suya dönüşür. Söylediğimiz gibi ışık sütunları ve yalancı güneşler gün batımı ve gün doğumu sularında olur; ne yukarıda ne aşağıda, yanlarda olur; ne güneşe çok yakın ne de çok uzaktır; çünkü yakın olursa güneş yoğunlaşmayı çözer, uzak olursa görme yansımaz; küçük bir aynadan uzağa uzanan görme zayıflar. Bu yüzden haleler de güneşin karşısında oluşmaz. Yoğunlaşma yukarıda ve yakında olursa güneş onu çözer; uzakta olursa görme yansıma yapamayacak kadar az olduğu için ona ulaşmaz. Ama yanda, güneşin altında aynanın, ne güneşin onu çözeceği ne de görmenin toplu halde ulaşamayacağı bir uzaklıkta durması mümkündür; çünkü yere doğru giden görme, uçsuz bucaksız bir boşlukta gidiyormuş gibi dağılıp kaybolmaz. Güneşin hemen altında oluşmaz, çünkü yere yakın olursa güneş onu çözer, güneş göğün ortasındayken yukarıda olursa da görme dağılır. Güneş göğün ortasındayken genel olarak yanlarda da oluşmaz; çünkü görme yerin hizasında gitmez, bu yüzden aynaya az görme ulaşır ve yansıyan görme büsbütün zayıf olur.
Ayrışmanın yerin üstündeki bölgelerde yaptığı işler aşağı yukarı bunlar ve bu kadardır. Yerin kendi içinde, yerin parçaları arasına kapanarak ne yaptığını da söylemek gerekir. Kendisi de yukarıdaki bölgede olduğu gibi tabiatça iki türlü olduğu için iki tür cisim yapar. Söylediğimiz gibi iki buğu vardır, biri buhar niteliğinde, öteki duman niteliğinde; yerin içinde oluşan şeylerin de iki türü vardır: kazılarak çıkarılanlar ve maden olarak işlenenler. Kuru buğu ısıtıp yakarak bütün kazılan şeyleri yapar: erimeyen taş türlerini, realgarı, okru, kırmızı aşıboyasını, kükürdü ve bu türden öteki şeyleri. Kazılan şeylerin çoğu ya renkli bir tozdur ya da kinnabari gibi böyle bir birleşimden oluşmuş bir taştır. Buhar niteliğindeki buğudan ise maden olarak işlenen şeyler oluşur; bunlar ya eritilip dökülebilen ya da dövülerek uzatılabilen şeylerdir: demir, bakır, altın gibi. Bütün bunları, yerin içine, en çok da taşların içine kapanan buhar niteliğindeki buğu yapar: buğu kuruluk yüzünden tek bir yere sıkışıp donar, tıpkı ayrıştıktan sonra çiyin ya da kırağının donması gibi. Ama burada bu madenler buğu ayrışmadan önce oluşur. Bu yüzden bunlar bir bakıma sudur, bir bakıma değildir; çünkü maddeleri kuvve halinde suydu, ama artık su değildir; tatlar gibi, önceden oluşmuş bir sudan bir hâl yüzünden meydana gelmiş de değildir. Bakır da altın da böyle oluşmaz; her biri, buğu suya dönüşmeden önce donduğu için o şeydir. Bu yüzden hepsi ateşten etkilenir ve toprak içerir; çünkü kuru buğu içerirler; yalnız altın ateşten etkilenmez. Bunların hepsi hakkında genel olarak söylendi; her bir türü ayrı ayrı ele alıp incelemek gerekir.
Τὰς δ’ αὐτὰς αἰτίας ὑποληπτέον καὶ περὶ παρηλίου καὶ ῥάβδων ταῖς εἰρημέναις. Γίνεται γὰρ παρήλιος μὲν ἀνακλωμένης τῆς ὄψεως πρὸς τὸν ἥλιον, ῥᾶβδοι δὲ διὰ τὸ προσπίπτειν τοιαύτην οὖσαν τὴν ὄψιν, οἵαν εἴπομεν ἀεὶ γίγνεσθαι, ὅταν πλησίον ὄντων τοῦ ἡλίου νεφῶν ἀπό τινος ἀνακλασθῇ τῶν ὑγρῶν πρὸς τὸ νέφος· φαίνεται γὰρ αὐτὰ μὲν ἀχρωμάτιστα τὰ νέφη κατ’ εὐθυωρίαν εἰσβλέπουσιν, ἐν δὲ τῷ ὕδατι ῥάβδων μεστὸν τὸ νέφος· πλὴν τότε μὲν ἐν τῷ ὕδατι δοκεῖ τὸ χρῶμα τοῦ νέφους εἶναι, ἐν δὲ ταῖς ῥάβδοις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ νέφους. Γίγνεται δὲ τοῦτο, ὅταν ἀνώμαλος ἡ τοῦ νέφους ᾖ σύστασις, καὶ τῇ μὲν πυκνὸν τῇ δὲ μανόν, καὶ τῇ μὲν ὑδατωδέστερον τῇ δ’ ἧττον· ἀνακλασθείσης γὰρ τῆς ὄψεως πρὸς τὸν ἥλιον, τὸ σχῆμα μὲν τοῦ ἡλίου οὐχ ὁρᾶται διὰ μικρότητα τῶν ἐνόπτρων, τὸ δὲ χρῶμα διὰ τὸ ἐν ἀνωμάλῳ φαίνεσθαι λαμπρὸν καὶ λευκὸν τὸν ἥλιον, πρὸς ὃν ἀνεκλάσθη ἡ ὄψις, τὸ μὲν φοινικοῦν φαίνεται, τὸ δὲ πράσινον ἢ ξανθόν. Διαφέρει γὰρ οὐθὲν διὰ τοιούτων ὁρᾶν ἢ ἀπὸ τοιούτων ἀνακλωμένην· ἀμφοτέρως γὰρ φαίνεται τὴν χρόαν ὅμοιον, ὥστ’ εἰ κἀκείνως φοινικοῦν, καὶ οὕτως. Αἱ μὲν οὖν ῥᾶβδοι γίγνονται δι’ ἀνωμαλίαν τοῦ ἐνόπτρου οὐ τῷ σχήματι ἀλλὰ τῷ χρώματι, ὁ δὲ παρήλιος, ὅταν ὅτι μάλιστα ὁμαλὸς ᾖ ὁ ἀὴρ καὶ πυκνὸς ὁμοίως· διὸ φαίνεται λευκός. Ἡ μὲν γὰρ ὁμαλότης τοῦ ἐνόπτρου ποιεῖ χρόαν μίαν τῆς ἐμφάσεως· ἡ δ’ ἀνάκλασις ἀθρόας τῆς ὄψεως, διὰ τὸ ἅμα προσπίπτειν πρὸς τὸν ἥλιον ἀπὸ πυκνῆς οὔσης τῆς ἀχλύος, καὶ οὔπω μὲν οὔσης ὕδωρ ἐγγὺς δ’ ὕδατος, τὸ ὑπάρχον τῷ ἡλίῳ ἐμφαίνεσθαι χρῶμα ποιεῖ, ὥσπερ ἀπὸ χαλκοῦ λείου κλωμένης διὰ τὴν πυκνότητα. Ὥστ’ ἐπεὶ τὸ χρῶμα τοῦ ἡλίου λευκόν, καὶ ὁ παρήλιος φαίνεται λευκός. Διὰ δὲ τὸ αὐτὸ τοῦτο μᾶλλον ὕδατος σημεῖον ὁ παρήλιος τῶν ῥάβδων· μᾶλλον γὰρ συμβαίνει τὸν ἀέρα εὐεργῶς ἔχειν πρὸς γένεσιν ὕδατος. Ὁ δὲ νότιος τοῦ βορείου μᾶλλον, ὅτι μᾶλλον ὁ νότιος ἀὴρ εἰς ὕδωρ μεταβάλλει τοῦ πρὸς ἄρκτον. Γίγνονται δ’ ὥσπερ εἴπομεν, περί τε τὰς δυσμὰς καὶ περὶ τὰς ἀνατολάς, καὶ οὔτ’ ἄνωθεν οὔτε κάτωθεν, ἀλλ’ ἐκ τῶν πλαγίων καὶ ῥᾶβδοι καὶ παρήλιοι· καὶ οὔτ’ ἐγγὺς τοῦ ἡλίου λίαν οὔτε πόρρω παντελῶς· ἐγγὺς μὲν γὰρ οὖσαν ὁ ἥλιος διαλύει τὴν σύστασιν, πόρρω δ’ οὔσης ἡ ὄψις οὐκ ἀνακλασθήσεται· ἀπὸ γὰρ μικροῦ ἐνόπτρου πόρρω ἀποτεινομένη ἀσθενὴς γίγνεται. Διὸ καὶ αἱ ἅλῳ οὐ γίγνονται ἐξ ἐναντίας τοῦ ἡλίου. Ἄνω μὲν οὖν ἐὰν γίγνηται καὶ ἐγγύς, διαλύσει ὁ ἥλιος· ἐὰν δὲ πόρρω, ἐλάττων ἡ ὄψις οὖσα ἢ ὥστε ποιεῖν ἀνάκλασιν οὐ προσπεσεῖται. Ἐν δὲ τῷ πλαγίῳ ὑπὸ τὸν ἥλιόν ἐστι τοσοῦτον ἀποστῆναι τὸ ἔνοπτρον, ὥστε μήτε τὸν ἥλιον διαλῦσαι, τήν τε ὄψιν ἀθρόαν ἐλθεῖν, διὰ τὸ πρὸς τὴν γῆν φερομένην μὴ διικνεῖσθαι ὥσπερ δι’ ἀχανοῦς φερομένην. Ὑπὸ δὲ τὸν ἥλιον οὐ γίγνεται διὰ τὸ πλησίον μὲν τῆς γῆς διαλύεσθαι ἂν ὑπὸ τοῦ ἡλίου, ἄνω δὲ μεσουρανίου ὄντος τὴν ὄψιν διασπᾶσθαι. Καὶ ὅλως οὐδ’ ἐκ πλαγίας μεσουρανίου γίγνεται· ἡ γὰρ ὄψις οὐχ ὑπὸ τὴν γῆν φέρεται, ὥστ’ ὀλίγη ἀφικνεῖται πρὸς τὸ ἔνοπτρον, καὶ ἡ ἀνακλωμένη γίγνεται πάμπαν ἀσθενής. Ὅσα μὲν οὖν ἔργα συμβαίνει παρέχεσθαι τὴν ἔκκρισιν ἐν τοῖς τόποις τοῖς ὑπὲρ τῆς γῆς, σχεδόν ἐστι τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα. Ὅσα δ’ ἐν αὐτῇ τῇ γῇ, ἐγκατακλειομένη τοῖς τῆς γῆς μέρεσιν, ἀπεργάζεται, λεκτέον. Ποιεῖ γὰρ δύο διαφορὰς σωμάτων διὰ τὸ διπλῆ πεφυκέναι καὶ αὐτή, καθάπερ καὶ ἐν τῷ μετεώρῳ· δύο μὲν γὰρ αἱ ἀναθυμιάσεις, ἡ μὲν ἀτμιδώδης ἡ δὲ καπνώδης, ὥς φαμεν, εἰσίν· δύο δὲ καὶ τὰ εἴδη τῶν ἐν τῇ γῇ γινομένων, τὰ μὲν ὀρυκτὰ τὰ δὲ μεταλλευτά. Ἡ μὲν οὖν ξηρὰ ἀναθυμίασίς ἐστιν ἥ τις ἐκπυροῦσα ποιεῖ τὰ ὀρυκτὰ πάντα, οἷον λίθων τε γένη τὰ ἄτηκτα καὶ σανδαράκην καὶ ὤχραν καὶ μίλθον καὶ θεῖον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα. Τὰ δὲ πλεῖστα τῶν ὀρυκτῶν ἐστὶ τὰ μὲν κονία κεχρωματισμένη, τὰ δὲ λίθος ἐκ τοιαύτης γεγονὼς συστάσεως, οἷον τὸ κιννάβαρι. Τῆς δ’ ἀναθυμιάσεως τῆς ἀτμιδώδους, ὅσα μεταλλεύεται, καὶ ἔστιν ἢ χυτὰ ἢ ἐλατά, οἷον σίδηρος, χαλκός, χρυσός. Ποιεῖ δὲ ταῦτα πάντα ἡ ἀναθυμίασις ἡ ἀτμιδώδης ἐγκατακλειομένη, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς λίθοις, διὰ ξηρότητα εἰς ἓν συνθλιβομένη καὶ πηγνυμένη, οἷον δρόσος ἢ πάχνη, ὅταν ἀποκριθῇ. Ἐνταῦθα δὲ πρὶν ἀποκριθῆναι γεννᾶται ταῦτα. Διὸ ἔστι μὲν ὡς ὕδωρ ταῦτα, ἔστι δ’ ὡς οὔ· δυνάμει μὲν γὰρ ἡ ὕλη ὕδατος ἦν, ἔστι δ’ οὐκέτι, οὐδ’ ἐξ ὕδατος γενομένου διά τι πάθος, ὥσπερ οἱ χυμοί. Οὐ γὰρ οὕτω γίνεται τὸ μὲν χαλκὸς τὸ δὲ χρυσός, ἀλλὰ πρὶν γενέσθαι παγείσης τῆς ἀναθυμιάσεως ἕκαστα τούτων ἐστίν. Διὸ καὶ πυροῦται πάντα καὶ γῆν ἔχει· ξηρὰν γὰρ ἔχει ἀναθυμίασιν· ὁ δὲ χρυσὸς μόνος οὐ πυροῦται. Κοινῇ μὲν οὖν εἴρηται περὶ πάντων αὐτῶν, ἰδίᾳ δ’ ἐπισκεπτέον προχειριζομένοις περὶ ἕκαστον γένος.