Kavram
Eidōlon (εἴδωλον)
- Yunanca
- εἴδωλον (eidōlon) · εἰκών (eikōn) · φάντασμα (phantasma) · εἰδωλοποιική / εἰκαστική / φανταστική
- Latince
- simulacrum, imago; effigies (eikōn), visum / phantasma
- Almanca
- Bild, Abbild (eikōn), Trugbild / Scheinbild (phantasma)
- Fransızca
- image, simulacre; copie (eikōn), simulacre / apparence (phantasma)
- İngilizce
- image
- Türkçe
- imge / hayal / suret / görüntü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta eidōlon ölünün gölgesi, rüyada görünen sahte kişi (Od. 4.796 Athena'nın yaptığı eidōlon), tanrının savaş alanına bıraktığı kopya bedendir: gerçek olmayan ama görünen şey. Klasik dönemde eikōn heykel, portre, "benzetme" (Phaidon 87b eikōn = benzetme); phantasma rüya görüntüsü, hayalet. Platon üç sözcüğü Sofist'te ilk kez bir sınıflamanın basamakları yapar: sofist bir goēs (büyücü) ve mimētēs (taklitçi) olduğuna göre (235a), taklit tekhnē'si = imge yapımı (eidōlopoiikē) bölünmelidir: (1) eikastikē — örneğin (paradeigma) uzunluk, genişlik, derinlik oranlarını ve renklerini olduğu gibi veren (235d–e); (2) phantastikē — büyük heykellerde olduğu gibi, bakış açısı yüzünden gerçek oranları değil "güzel görünecek" oranları veren (235e–236c). Sofistin hangisine düştüğü sorusu (236c–d) diyaloğu var-olmayan sorununa iter (236d–241b): imge "gerçekten var olmayan" ama "bir biçimde var olan" şeydir (240b), bu da Parmenides'in yasağını çiğnemeyi gerektirir (to me on). Devlet X 596d–598d aynı üçlüyü marangoz–ressam–ayna ile kurar ve mimēsis'i "hakikatten üç uzak" sayar (mimesis); Timaios 29b–c eikōn olan evren için "eikōs logos" (benzer/olası söz) der; Timaios 52c eikōn'un "başkasında var olma" statüsünü verir. Aristoteles phantasma'yı ruh biliminin teknik terimi yapar (De An. III 3: phantasia = "hareket hâlindeki duyum"ın bıraktığı görüntü); eidōlon Epikuros'ta cisimlerden kopan ince zarlar (Ep. Hdt. 46–49) olur. Septuaginta'da eidōlon "put" anlamını alır (eidōlolatria), Hristiyan Latincesi idolum bu anlamı Batı dillerine (idol) taşır. Plotinos eidōlon'u hiyerarşik türetimin terimi yapar (Enn. V 2.1: her hipostaz bir öncekinin eidōlon'u); Deleuze (1967) Sofist'in phantasma'sını "kopya olmayan imge" olarak Platonculuğu tersine çevirmenin anahtarı sayar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros, Hesiodos | ölünün gölgesi; tanrının yaptığı sahte beden; rüya görüntüsü | Il. 5.449; Od. 4.796, 11.476 |
| MÖ 6.–5. yy | Stesikhoros, Euripides (Helena) | Troya'ya giden Helena'nın eidōlon'u — gerçek/görüntü ikiliği | Euripides Helena 33–36 |
| MÖ 5. yy | Demokritos | eidōla = cisimlerden kopan görüntü zarları (görme kuramı) | DK 68 A 135 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) gündelik: hayal, gölge (Phaidon 66c; Theaitetos 150c); (2) Sofist: eidōlon cins, eikōn / phantasma türler, eidōlopoiikē / eikastikē / phantastikē; imgenin var-olmayanla bağı; (3) Devlet X: ayna–ressam, "hakikatten üç uzak"; (4) Timaios: evren eikōn, eikōs logos | Sofist 234c, 235b–236c, 239d–241b, 264c–268d; Devlet 596d–598d; Timaios 29b–c, 52c |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | phantasma ruh bilimi terimi: phantasia'nın ürünü; düşünme phantasma'sız olmaz | De An. III 3, 428a–429a; III 7, 431a16 |
| MÖ 4.–3. yy | Epikuros, Lucretius | eidōla / simulacra: atom zarları, algı ve rüya kuramı | Ep. Hdt. 46–49; DRN IV 26–268 |
| MÖ 3.–2. yy | Septuaginta | eidōlon = put; eidōlolatria | Çıkış 20:4 (LXX) |
| MS 3. yy | Plotinos | her hipostaz bir öncekinin eidōlon'u; madde "imgenin imgesi" | Enn. V 2.1; III 6.7 |
| MS 20. yy | Deleuze | phantasma = simulacre: kopya olmayan imge, "Platonculuğu tersine çevirmek" | "Platon et le simulacre" (Logique du sens, 1969) |
Dönüşüm: Homeros'ta eidōlon "sahte ama görünen"dir (−); Sofist'te nötr bir cins adına yükselir ve olumlu türü eikōn ile olumsuz türü phantasma'yı kapsar (0); Devlet X'da yeniden olumsuz yüklenir ("üç uzak") (−); Timaios'ta evren bir eikōn olarak "olası sözün" konusu olur (+); Epikuros'ta fizik terimi, LXX'te "put" (−), Plotinos'ta türetim terimi (0), Deleuze'de Platonculuğa karşı silah (+). Türkçe "imge" bu salınımı nötr tutar; "hayal" ve "suret" iki ucu ayrı ayrı adlandırır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | εἴδωλον, -ου (eidōlon); εἰκών, -όνος (eikōn); φάντασμα, -ατος (phantasma) | eidōlon: εἶδος "görünüş, biçim" (eidos) + küçültme eki -ωλον → "küçük görünüş, görüntü"; Homeros'ta ölülerin gölgesi (Od. 11.476 eidōla kamontōn) ve tanrının yaptığı sahte beden (Il. 5.449 Aineias'ın eidōlon'u; Helena'nın eidōlon'u, Stesikhoros/Euripides). eikōn: ἔοικα "benzemek" kökünden, "benzer olan, benzeti" (Sofist 236a: "εἰκός γε ὄν, εἰκόνα καλεῖν" — benzediği için eikōn denir). phantasma: φαίνεσθαι "görünmek" → "görünen şey, görünüş" (Sofist 236b: "φαίνεται μέν, ἔοικε δὲ οὔ" — görünür ama benzemez). Sofist 235d–236c'de üçlü teknik hâle gelir: eidōlon cins (εἰδωλοποιική = imge yapımı, 235b), eikōn ve phantasma iki tür (εἰκαστική / φανταστική). Sofist 239d–240a: sulardaki ve aynalardaki eidōla, resimler, heykeller; 240a tanım denemesi: "gerçeğe benzetilmiş, onun gibi bir başka şey" (τὸ πρὸς τἀληθινὸν ἀφωμοιωμένον ἕτερον τοιοῦτον). Devlet X 596e–598d ayna–ressam–marangoz; Timaios 52c eikōn'un "başkasına ait" oluşu; Phaidon 66c, Theaitetos 150c/191d/208c gündelik "hayal, gölge". |
| Latince | simulacrum, imago; effigies; visum | Lucretius simulacra (Epikuros'un eidōla = atom zarları: DRN IV); Cicero imago (Epikuros'un eidōla'sı için "spectra"/"imagines", Ad Fam. 15.16); Augustinus phantasma (De Trin. IX.6: "phantasia / phantasma" ayrımı); Tertullianus'ta idolum → "put" anlamı (εἴδωλον LXX'te putlar için: "eidōlolatria"). |
| Almanca / Fransızca | Bild, Abbild / Trugbild; image, copie / simulacre | Schleiermacher Bild (eidōlon), Abbild (eikōn), Trugbild (phantasma); Diès image / copie / simulacre; Cordero image / copie / simulacre; Deleuze "Platon et le simulacre" (1967) phantasma = simulacre'ı Platon'a karşı yeniden değerlendirir. |
| İngilizce | image |
Türkçe karşılığı
imge / hayal / suret / görüntü. imge: Sofist'te cins adı eidōlon için seçildi — nötr, hem sudaki yansımayı hem resmi hem "sözle söylenmiş imgeler"i (234c eidōla legomena) kapsar. hayal: Phaidon 66c, Theaitetos 150c/191d/208c'de gündelik eidōlon (gölge, boş görüntü) için önceki karar; Sofist'te "hayal" ressamın resmini kapsayamadığı için cins adı olarak kullanılmadı, o kararlar kendi bağlamlarında kalır. suret: eikōn için — Osmanlı Türkçesinde sûret "resim, kopya, aslına benzeyen görüntü" (fotoğraf = "suret"), "aslına uygun" çağrışımı tam olarak eikastikē'nin "örneğin oranlarına ve renklerine sadık" tanımını karşılar; Kratylos 430c–432d'de ad = eikōn için "imge" denmişti, orada teknik ikilik olmadığından o karar korunur (bkz. acik-uclar Sofist 235d–236c). görüntü: phantasma için — Phaidon 81d kararı; "görünür ama benzemez" (236b), phainesthai köküyle "görün-" bağı Türkçede korunur. imaj / ikon / fantazma: Batı dillerinden alıntı; reddedildi. tasvir / timsal: Arapça; timsal Tanzimat metinlerinde "heykel, örnek"; kullanılmadı. Karar: eidōlon = imge (eidōlon), eikōn = suret (eikōn), phantasma = görüntü (phantasma); tekhnē adları "imge yapıcı (eidōlopoiikē) / suret yapıcı (eikastikē) / görüntü yapıcı (phantastikē)".
Eidōlon'a "hayal" dersen Homeros'un gölgelerini ve Epikuros'un zar-atomlarını, yani "boş, aldatıcı görüntü"yü ön plana çıkarır, Sofist'in cins adını daha baştan olumsuz yüklersin; oysa 235d–236a eikōn ("suret") eidōlon'un olumlu türüdür — sadık kopya da bir eidōlon'dur. "İmge" dersen nötr bir cins adı seçmiş olursun, ama Sofist 240a–241b'nin asıl sorusunu ("imge gerçekten var mıdır, yoksa var olmayan mıdır?") Türkçede "imge" sözcüğünün taşımadığı bir gerilimle yüklersin. Eikōn'a "suret" dersen aslına sadakati (oranlar, renkler) vurgulamış olursun ve Timaios'un "eikōs logos" (olası/benzer söz) bağını da dolaylı korursun; "kopya" dersen mekanik çoğaltmayı ima edersin ve Devlet X'un "üçüncü sıradaki" ressamıyla karışır. Phantasma'ya "görüntü" dersen yalnızca phainesthai kökünü korursun; "yanılsama" dersen ise Yabancı'nın 236b'deki tanımını (benzer görünür ama benzemez) çoktan bir yargıya çevirmiş olursun — oysa Sofist 236b heykeltıraşın perspektif düzeltmesini de phantasma sayar ve bu "yanılsama" değil, bakış açısına göre "doğru görünüş"tür. "Suret/görüntü" çifti, bu projede, eikastikē ile phantastikē arasındaki ayrımı "aslına sadakat" ile "bakana göre görünüş" olarak okumayı seçer.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde εἴδωλον = imge (ilk geçişte parantezle eidōlon; Sofist 234c'den itibaren cins adı), εἰκών = suret (eikōn; 236a), φάντασμα = görüntü (phantasma; Phaidon 81d kararıyla aynı), εἰδωλοποιική = imge yapıcı tekhnē, εἰκαστική = suret yapıcı, φανταστική = görüntü yapıcı, εἰδωλοποιός = imge yapıcı. Gündelik eidōlon ("gölge, boş hayal": Phaidon 66c, Theaitetos 150c, 191d, 208c) için önceki "hayal" kararı o yerlerde korunur; Kratylos 430c–432d'de ad = eikōn için "imge" kararı da bağlamında kalır. Devlet X ve Timaios'ta bu üçlü aynen uygulanır; eikōs (olası/benzer) ayrıca ele alınır.
Atıf ve kaynak notu
Sofist'teki eikastikē / phantastikē ayrımının Platon'un "sanat kuramı" olduğu (perspektif düzeltmesi yapan heykeltıraşı, Pheidias'ı hedef aldığı) tezi Panofsky'den (1924, Idea) beri sanat tarihi okumasıdır; Platon örneği yalnızca sofisti sınıflamak için verir ve 236c–d'de sofistin hangi türe girdiğini bilmediğini söyler. Eidōlon'un bu projedeki "imge" karşılığı, Sofist'i Devlet X ile birlikte bir "imge kuramı"na bağlar; oysa Devlet X eikōn / phantasma ikiliğini kullanmaz, mimēsis'i doğrudan "hakikatten üç uzak" sayar — iki diyaloğun uyumu yorumcuların kurduğu bir uyumdur. Phantasma'nın Sofist'teki anlamıyla Aristoteles'in phantasia kuramındaki anlamı arasında doğrudan bağ kurmak (Sofist 264a–b'nin "kanı + duyum = phantasia" tanımına dayanarak) 264a–b'nin çevirisine bırakıldı. "Simulacre" (Deleuze) geriye yansıtmadır: Sofist phantasma'yı "kopya olmayan imge" değil, "bakana göre benzer görünen kopya" olarak tanımlar.
İlgili kavramlar
- Sofist — 235d–236c: iki tür imge; 236d–241b: imge varsa var olmayan vardır — imgenin "gerçekten var olmama"sı (240b) nasıl bir varlıktır? 264c–268d: sofist phantastikē'nin hangi dalına düşer?
- to me on (imgenin varlık statüsü) · mimesis (imge yapımı = taklit tekhnē'si, 235a) · eidos (eidōlon ← eidos: "biçimin küçüğü") · doxa (233c "kanıya dayalı epistēmē"; 264a–b kanı + duyum) · aisthesis · sophist (büyücü ve taklitçi, 235a) · Devlet X 596d–598d ressam–ayna · Timaios 29b–c eikōs logos — ileride ayrı not adayı: eikōs.
- simulacrum (Lucretius'un eidōla karşılığı)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: eidolon, eidōla, eidōlon, suretler, suret, suretlerin
Metinlerde işaretlendiği yerler
26 yer · 15 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Empedokles, Fragmanlar31B109a
- Demokritos, Fragmanlar68B10a 68B119 68B152a 68B166 68B195
- Platon, Sofist234c 260c
- Platon, Devlet Adamı285d 303b
- Platon, Şölen212a
- Platon, Phaidros276a
- Platon, Alkibiades I132e
- Platon, Lysis219d
- Platon, Gorgias463d
- Platon, Devlet382b 443c 516a 586b 598b
- Platon, Kanunlar889c 959a
- Platon, Mektuplar342a
- Aristoteles, Meteorologika3.4
- Aristoteles, Düşler Üzerine3
- Aristoteles, Uykuda Kehanet Üzerine2