Aristoteles
Uykuda Kehanet Üzerine
Περὶ τῆς καθ᾽ ὕπνον μαντικῆς
11. Bölüm
Düşler ve Uykuda Kehanet Üzerine
Uykuda ortaya çıkan ve düşlerden kaynaklandığı söylenen kehanete gelince, onu ne küçümsemek kolaydır ne de ona inanmak. Herkesin ya da çoğu insanın düşlerin bir şeye işaret ettiğini kabul etmesi, tecrübeye dayanan bir söz gibi buna güven verir; düşlerde bazı konularla ilgili kehanet bulunması da inanılmaz değildir, çünkü bunun makul bir yanı vardır; bu yüzden insan öteki düşler hakkında da aynı şeyi düşünebilir. Öte yandan bunun hangi sebeple olabileceğine dair akla yatkın hiçbir sebep görülmemesi insanı şüpheye düşürür. Çünkü düşleri gönderenin bir tanrı olması, öteki saçmalığı bir yana, onları en iyi ve en akıllı insanlara değil de rastgele kişilere göndermesi tuhaftır. Tanrıdan gelen sebep bir kenara bırakılınca öteki sebeplerin hiçbiri akla yatkın görünmüyor; çünkü bazı kişilerin Herakles Sütunları'nda ya da Borysthenes kıyısında olacakları önceden görmesinin ilkesini bulmak anlayışımızı aşar gibi görünür.
Öyleyse düşler, olan şeylerin ya sebebi ya belirtisi ya da rastlantısı olmalıdır; ya bunların hepsi, ya bazıları ya da yalnız biri. Sebep derken, mesela ayın güneş tutulmasının, yorgunluğun da ateşin sebebi olmasını kastediyorum; belirti derken, yıldızın [güneşin önüne] girmesinin tutulmanın, dilin pürüzlü olmasının da ateşin belirtisi olmasını; rastlantı derken de biri yürürken güneşin tutulmasını. Çünkü bu yürüyüş ne tutulmanın belirtisidir ne sebebi; tutulma da yürümenin ne belirtisi ne sebebidir. Bu yüzden rastlantıların hiçbiri ne her zaman ne de çoğu zaman olur. Acaba düşlerin bir kısmı sebep, bir kısmı da belirti midir, mesela bedende olup bitenlerin? Hekimlerin incelikli olanları da düşlere çok dikkat etmek gerektiğini söyler. Uzman olmayıp da bir şeyi inceleyen ve felsefe yapanların da böyle düşünmesi akla yatkındır. Çünkü gündüz meydana gelen hareketler, pek büyük ve güçlü olmadıkça, uyanıkkenki daha büyük hareketlerin yanında fark edilmez. Uykuda ise tersi olur: küçük hareketler bile büyük görünür. Uykuda olup bitenlerde bu sık sık açıkça görülür: kulaklarda küçük sesler oluşunca insanlar şimşek çaktığını ve gök gürlediğini, azıcık balgam aşağı akınca bal ve tatlı şeyler tattıklarını, bazı yerlerde azıcık ısınma olunca ateşin içinden yürüyüp yandıklarını sanırlar. Uyanınca bunların böyle olduğu anlaşılır. Her şeyin başlangıcı küçük olduğuna göre, bedenlerde meydana gelecek hastalıkların ve öteki hâllerin başlangıcının da küçük olduğu açıktır. Demek ki bunların uykuda uyanıklıkta olduğundan daha belirgin olması zorunludur.
Uykudaki görüntülerin bazılarının, herkesin kendine özgü eylemlerinin sebebi olması da akla aykırı değildir. Çünkü bir şey yapmak üzereyken, yaparken ya da yaptıktan sonra o şeylerle çoğu zaman dosdoğru bir düşte de uğraşır ve onları yaparız (sebebi, hareketin yolunun gündüzkü başlangıçlardan önceden açılmış olmasıdır); aynı şekilde, tersine, uykudaki hareketlerin de çoğu zaman gündüzkü eylemlerin başlangıcı olması zorunludur, çünkü bu eylemlerin düşüncesinin yolu da gece görüntülerinde önceden açılmıştır. İşte bu şekilde bazı düşler hem belirti hem sebep olabilir. Ama çoğu rastlantıya benzer; özellikle de olağanın sınırlarını aşanların hepsi ve başlangıcı düş görenin kendisinde olmayanlar, mesela deniz savaşlarıyla ve uzakta olup bitenlerle ilgili olanlar. Bunlarda durumun, birinin bir şeyi anarken tam o şeyin olmasına benzemesi muhtemeldir; uykuda da böyle olmasına ne engel var? Hatta böyle birçok şeyin olması daha da muhtemeldir. Nasıl birini anmak, o kişinin çıkıp gelmesinin ne belirtisi ne sebebidir, aynı şekilde düş de, gerçekleştiğinde, gören kişi için ne belirtidir ne sebep, yalnızca rastlantıdır. Bu yüzden düşlerin birçoğu gerçekleşmez; çünkü rastlantılar ne her zaman ne de çoğu zaman olur.
ΠΕΡΙ ΕΝΥΠΝΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΘ’ ΥΠΝΟΝ ΜΑΝΤΙΚΗΣ. Περὶ δὲ τῆς μαντικῆς τῆς ἐν τοῖς ὕπνοις γινομένης καὶ λεγομένης συμβαίνειν ἀπὸ τῶν ἐνυπνίων, οὔτε καταφρονῆσαι ῥᾴδιον οὔτε πεισθῆναι. Τὸ μὲν γὰρ πάντας ἢ πολλοὺς ὑπολαμβάνειν ἔχειν τι σημειῶδες τὰ ἐνύπνια παρέχεται πίστιν ὡς ἐξ ἐμπειρίας λεγόμενον, καὶ τὸ περὶ ἐνίων εἶναι τὴν μαντικὴν ἐν τοῖς ἐνυπνίοις οὐκ ἄπιστον· ἔχει γάρ τινα λόγον, διὸ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐνυπνίων ὁμοίως ἄν τις οἰηθείη. Τὸ δὲ μηδεμίαν αἰτίαν εὔλογον ὁρᾶν, καθ’ ἣν ἂν γίνοιτο, τοῦτο διαπιστεῖν ποιεῖ· τό τε γὰρ θεὸν εἶναι τὸν πέμποντα, πρὸς τῇ ἄλλῃ ἀλογίᾳ, καὶ τὸ μὴ τοῖς βελτίστοις καὶ φρονιμωτάτοις ἀλλὰ τοῖς τυχοῦσι πέμπειν ἄτοπον. Ἀφαιρεθείσης δὲ τῆς ἀπὸ τοῦ θεοῦ αἰτίας οὐδεμία τῶν ἄλλων εὔλογος εἶναι φαίνεται αἰτία· τὸ γὰρ περὶ τῶν ἐφ’ Ἡρακλείαις στήλαις ἢ τῶν ἐν Βορυσθένει προορᾶν τινάς, ὑπὲρ τὴν ἡμετέραν εἶναι δόξειεν ἂν σύνεσιν εὑρεῖν τούτων τὴν ἀρχήν. Ἀνάγκη δ’ οὖν τὰ ἐνύπνια ἢ αἴτια εἶναι ἢ σημεῖα τῶν γιγνομένων ἢ συμπτώματα, ἢ πάντα ἢ ἔνια τούτων ἢ ἓν μόνον. Λέγω δ’ αἴτιον μὲν οἷον τὴν σελήνην τοῦ ἐκλείπειν τὸν ἥλιον καὶ τὸν κόπον τοῦ πυρετοῦ, σημεῖον δὲ τῆς ἐκλείψεως τὸ τὸν ἀστέρα εἰσελθεῖν, τὴν δὲ τραχύτητα τῆς γλώττης τοῦ πυρέττειν, σύμπτωμα δὲ τὸ βαδίζοντος ἐκλείπειν τὸν ἥλιον· οὔτε γὰρ σημεῖον τοῦ ἐκλείπειν τοῦτ’ ἐστὶν οὔτ’ αἴτιον, οὔθ’ ἡ ἔκλειψις τοῦ βαδίζειν. Διὸ τῶν συμπτωμάτων οὐδὲν οὔτ’ ἀεὶ γίνεται οὔθ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ἆρ’ οὖν ἐστὶ τῶν ἐνυπνίων τὰ μὲν αἴτια, τὰ δὲ σημεῖα, οἷον τῶν περὶ τὸ σῶμα συμβαινόντων; Λέγουσι γοῦν καὶ τῶν ἰατρῶν οἱ χαρίεντες ὅτι δεῖ σφόδρα προσέχειν τοῖς ἐνυπνίοις· εὔλογον δ’ οὕτως ὑπολαβεῖν καὶ τοῖς μὴ τεχνίταις μέν, σκοπουμένοις δέ τι καὶ φιλοσοφοῦσιν. Αἱ γὰρ μεθ’ ἡμέραν γινόμεναι κινήσεις, ἂν μὴ σφόδρα μεγάλαι ὦσι καὶ ἰσχυραί, λανθάνουσι παρὰ μείζους τὰς ἐγρηγορικὰς κινήσεις. Ἐν δὲ τῷ καθεύδειν τοὐναντίον· καὶ γὰρ αἱ μικραὶ μεγάλαι δοκοῦσιν εἶναι. Δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν συμβαινόντων κατὰ τοὺς ὕπνους πολλάκις· οἴονται γὰρ κεραυνοῦσθαι καὶ βροντᾶσθαι μικρῶν ἤχων ἐν τοῖς ὠσὶ γινομένων, καὶ μέλιτος καὶ γλυκέων χυμῶν ἀπολαύειν ἀκαριαίου φλέγματος καταρρέοντος, καὶ βαδίζειν διὰ πυρὸς καὶ θερμαίνεσθαι σφόδρα μικρᾶς θερμασίας περί τινα μέρη γιγνομένης. Ἐπεγειρομένοις δὲ ταῦτα φανερὰ τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον. Ὥστ’ ἐπεὶ μικραὶ πάντων αἱ ἀρχαί, δῆλον ὅτι καὶ τῶν νόσων καὶ τῶν ἄλλων παθημάτων τῶν ἐν τοῖς σώμασι μελλόντων γίνεσθαι. Φανερὸν οὖν ὅτι ταῦτα ἀναγκαῖον ἐν τοῖς ὕπνοις εἶναι καταφανῆ μᾶλλον ἢ ἐν τῷ ἐγρηγορέναι. Ἀλλὰ μὴν καὶ ἔνιά γε τῶν καθ’ ὕπνον φαντασμάτων αἴτια εἶναι τῶν οἰκείων ἑκάστῳ πράξεων οὐκ ἄλογον· ὥσπερ γὰρ μέλλοντες πράττειν καὶ ἐν ταῖς πράξεσιν ὄντες ἢ πεπραχότες πολλάκις εὐθυονειρίᾳ τούτοις σύνεσμεν καὶ πράττομεν (αἴτιον δ’ ὅτι προωδοποιημένη τυγχάνει ἡ κίνησις ἀπὸ τῶν μεθ’ ἡμέραν ἀρχῶν), οὕτω πάλιν ἀναγκαῖον καὶ τὰς καθ’ ὕπνον κινήσεις πολλάκις ἀρχὴν εἶναι τῶν μεθ’ ἡμέραν πράξεων διὰ τὸ προωδοποιῆσθαι πάλιν καὶ τούτων τὴν διάνοιαν ἐν τοῖς φαντάσμασι τοῖς νυκτερινοῖς. Οὕτω μὲν οὖν ἐνδέχεται τῶν ἐνυπνίων ἔνια καὶ σημεῖα καὶ αἴτια εἶναι. Τὰ δὲ πολλὰ συμπτώμασιν ἔοικε, μάλιστα δὲ τά τε ὑπερβατὰ πάντα καὶ ὧν μὴ ἐν αὐτοῖς ἡ ἀρχὴ ἀλλὰ περὶ ναυμαχίας καὶ τῶν πόρρω συμβαινόντων ἐστίν· περὶ γὰρ τούτων τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχειν εἰκὸς οἷον ὅταν μεμνημένῳ τινὶ περί τινος τύχῃ τοῦτο γινόμενον· τί γὰρ κωλύει καὶ ἐν τοῖς ὕπνοις οὕτως; Μᾶλλον δ’ εἰκὸς πολλὰ τοιαῦτα συμβαίνειν. Ὥσπερ οὖν οὐδὲ τὸ μνησθῆναι περὶ τοῦδε σημεῖον οὐδ’ αἴτιον τοῦ παραγενέσθαι αὐτόν, οὕτως οὐδ’ ἐκεῖ τοῦ ἀποβῆναι τὸ ἐνύπνιον τῷ ἰδόντι οὔτε σημεῖον οὔτ’ αἴτιον, ἀλλὰ σύμπτωμα. Διὸ καὶ πολλὰ τῶν ἐνυπνίων οὐκ ἀποβαίνει· τὰ γὰρ συμπτώματα οὔτ’ ἀεὶ οὔθ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίνεται.
22. Bölüm
Genel olarak, başka hayvanların bazıları da düş gördüğüne göre, düşler tanrının gönderdiği şeyler olamaz, bunun için meydana gelmiş de değildir; ama daimonca şeylerdir; çünkü tabiat daimoncadır, ilahî değildir. Delili şudur: pek sıradan insanlar geleceği önceden görür ve dosdoğru düşler görür; demek ki düşleri gönderen tanrı değildir. Tersine, tabiatı geveze ve melankolik olanlar her türlü görüntüyü görürler; çok ve her türlü hareketle hareket ettikleri için benzer manzaralara rastlarlar, tek mi çift mi oyununda bazılarının tutturması gibi bu işte talihlidirler. Nitekim şöyle denir: Çok atarsan, bir gün şunu bir gün bunu vurursun; bunlarda da olan budur. Düşlerin çoğunun gerçekleşmemesinde şaşılacak bir şey yoktur; çünkü bedendeki belirtilerin ve gökteki belirtilerin, mesela yağmur ve rüzgâr belirtilerinin de çoğu gerçekleşmez. Belirtinin kendisinden çıktığı gelecekteki hareketten daha güçlü başka bir hareket meydana gelirse, belirtilen şey olmaz. Yapılması gereken birçok iş de iyi düşünülüp kararlaştırıldığı hâlde, daha güçlü başka ilkeler yüzünden bozulup gitmiştir. Genel olarak, olacak gibi görünen her şey olmaz; olacak olan ile olmak üzere olan aynı şey değildir. Yine de bunların, kendilerinden bir sonuç çıkmamış olsa bile, ilke olduklarını söylemek gerekir; bunlar tabiatça gerçekleşmemiş bazı şeylerin belirtisidir.
Söylediğimiz türden ilkeleri olmayan, zaman, yer ya da büyüklük bakımından sınırları aşan, ya da bunların hiçbiri olmamakla birlikte ilkeleri düş görenlerin kendisinde bulunmayan düşlere gelince: önceden görme bir rastlantıdan doğmuyorsa, şu açıklama, hayalleri ve akıntıları sebep gösteren Demokritos'unkinden daha doğru olabilir. Bir şey suyu ya da havayı hareket ettirince, bu da başka bir şeyi hareket ettirir ve ilki durduktan sonra da, hareket ettiren artık orada olmadığı hâlde, bu hareket bir yere kadar ilerler. Aynı şekilde, Demokritos'un hayallerini ve akıntılarını çıkardığı şeylerden de bir hareketin ve bir hissin düş gören psykhē'lere ulaşmasına hiçbir şey engel olmaz. Bu hareketler nereye nasıl ulaşırsa ulaşsın, geceleyin daha çok hissedilir; çünkü gündüz yol alırken daha çok dağılırlar (gece hava daha az çalkantılıdır, çünkü geceler daha rüzgârsızdır). Uyku yüzünden de bedende his doğururlar, çünkü insan uyurken içerideki küçük hareketleri uyanıkken olduğundan daha çok hisseder. Bu hareketler görüntüler meydana getirir; insanlar da bu görüntülerden yola çıkarak böyle şeyler hakkında geleceği önceden görürler. Bu yüzden bu hâl en akıllı insanların değil, rastgele kişilerin başına gelir. Gönderen bir tanrı olsaydı, düşler gündüz de görülürdü, bilgelere de görünürdü; oysa bu açıklamaya göre rastgele kişilerin geleceği önceden görmesi akla yatkındır. Çünkü böylelerinin zihni tasalarla dolu değildir, adeta ıssızdır ve her şeyden boştur; bir kez hareket edince de kendisini hareket ettirenin peşinden sürüklenir. Kendinden geçmiş bazı kimselerin geleceği önceden görmesinin sebebi de kendi hareketlerinin onları rahatsız etmemesi, aksine itilip uzaklaştırılmasıdır; bu yüzden yabancı hareketleri en iyi onlar hisseder. Bazı kişilerin dosdoğru düşler görmesi ve tanıdıkların özellikle tanıdıklar hakkında geleceği önceden görmesi, tanıdıkların en çok birbirlerini düşünmesindendir. Uzaktayken birbirlerini çabucak tanıyıp fark ettikleri gibi, birbirlerinin hareketlerini de öyle fark ederler; çünkü tanıdıkların hareketleri daha tanıdıktır. Melankolikler ise hareketleri şiddetli olduğu için, uzaktan atış yapanlar gibi hedefi iyi tuttururlar. Değişken oldukları için de bir şeyi izleyen şey çabucak gözlerinin önüne gelir; Philaigides'in şiirlerinde ve delilerde olduğu gibi, benzerine bağlı şeyler söyler ve düşünürler, mesela Aphrodite'den yola çıkarak, ve böylece durmadan ileri doğru zincirleme giderler. Ayrıca hareketleri şiddetli olduğu için başka bir hareket onu dışarı itemez.
Düşleri en ustaca yorumlayan, benzerlikleri görebilen kişidir; çünkü dosdoğru düşleri yorumlamak herkesin işidir. Benzerlikler derken şunu kastediyorum: daha önce de söylediğimiz gibi, görüntüler sudaki hayallere benzer. Orada hareket çoksa yansıma da, hayaller de gerçek şeylere hiç benzemez. Yansımaları yorumlamakta usta olan, dağılmış ve çarpılmış hayallerin bir insana mı, bir ata mı, yoksa başka bir şeye mi ait olduğunu çabucak sezip bir bakışta kavrayabilen kişidir. Düşte de durum buna benzer; çünkü hareket dosdoğru düşü bozar. Uykunun ve düşün ne olduğu, ikisinin de hangi sebeple meydana geldiği ve düşlerden çıkan kehanet hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır.
Ὅλως δ’ ἐπεὶ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὀνειρώττει τινά, θεόπεμπτα μὲν οὐκ ἂν εἴη τὰ ἐνύπνια, οὐδὲ γέγονε τούτου χάριν, δαιμόνια μέντοι· ἡ γὰρ φύσις δαιμονία, ἀλλ’ οὐ θεία. Σημεῖον δέ· πάνυ γὰρ εὐτελεῖς ἄνθρωποι προορατικοί εἰσι καὶ εὐθυόνειροι, ὡς οὐ θεοῦ πέμποντος, ἀλλ’ ὅσων ὥσπερ ἂν εἰ λάλος ἡ φύσις ἐστὶ καὶ μελαγχολική, παντοδαπὰς ὄψεις ὁρῶσιν· διὰ γὰρ τὸ πολλὰ καὶ παντοδαπὰ κινεῖσθαι ἐπιτυγχάνουσιν ὁμοίοις θεωρήμασιν, ἐπιτυχεῖς ὄντες ἐν τούτοις ὥσπερ ἔνιοι ἄρτια μερίζοντες· ὥσπερ γὰρ καὶ λέγεται
ἂν πολλὰ βάλλῃς, ἄλλοτ’ ἀλλοῖον βαλεῖς,
καὶ ἐπὶ τούτων τοῦτο συμβαίνει. Ὅτι δ’ οὐκ ἀποβαίνει πολλὰ τῶν ἐνυπνίων, οὐδὲν ἄτοπον· οὐδὲ γὰρ τῶν ἐν τοῖς σώμασι σημείων καὶ τῶν οὐρανίων, οἷον τὰ τῶν ὑδάτων καὶ τὰ τῶν πνευμάτων· ἂν γὰρ ἄλλη κυριωτέρα ταύτης συμβῇ κίνησις, ἀφ’ ἧς μελλούσης ἐγένετο τὸ σημεῖον, οὐ γίνεται. Καὶ πολλὰ βουλευθέντα καλῶς τῶν πραχθῆναι δεόντων διελύθη δι’ ἄλλας κυριωτέρας ἀρχάς. Ὅλως γὰρ οὐ πᾶν γίνεται τὸ μελλῆσαν, οὐδὲ ταὐτὸ τὸ ἐσόμενον καὶ τὸ μέλλον· ἀλλ’ ὅμως ἀρχάς τε λεκτέον εἶναι, ἀφ’ ὧν οὐκ ἐπετελέσθη, καὶ σημεῖα πέφυκε ταῦτα τινῶν οὐ γενομένων. Περὶ δὲ τῶν μὴ τοιαύτας ἐχόντων ἀρχὰς ἐνυπνίων οἵας εἴπομεν, ἀλλ’ ὑπερορίας ἢ τοῖς χρόνοις ἢ τοῖς τόποις ἢ τοῖς μεγέθεσιν, ἢ τούτων μὲν μηδέν, μὴ μέντοι γε ἐν αὑτοῖς ἐχόντων τὰς ἀρχὰς τῶν ἰδόντων τὸ ἐνύπνιον, εἰ μὴ γίνεται τὸ προορᾶν ἀπὸ συμπτώματος, τοιόνδ’ ἂν εἴη μᾶλλον ἢ ὥσπερ λέγει Δημόκριτος εἴδωλα καὶ ἀπορροὰς αἰτιώμενος. Ὥσπερ γὰρ ὅταν κινήσῃ τι τὸ ὕδωρ ἢ τὸν ἀέρα, τοῦθ’ ἕτερον ἐκίνησε, καὶ παυσαμένου ἐκείνου συμβαίνει τὴν τοιαύτην κίνησιν προϊέναι μέχρι τινός, τοῦ κινήσαντος οὐ παρόντος, οὕτως οὐδὲν κωλύει κίνησίν τινα καὶ αἴσθησιν ἀφικνεῖσθαι πρὸς τὰς ψυχὰς τὰς ἐνυπνιαζούσας, ἀφ’ ὧν ἐκεῖνος τὰ εἴδωλα ποιεῖ καὶ τὰς ἀπορροίας, καὶ ὅπῃ δὴ ἔτυχεν ἀφικνουμένας μᾶλλον αἰσθητὰς εἶναι νύκτωρ διὰ τὸ μεθ’ ἡμέραν φερομένας διαλύεσθαι μᾶλλον (ἀταραχωδέστερος γὰρ ὁ ἀὴρ τῆς νυκτὸς διὰ τὸ νηνεμωτέρας εἶναι τὰς νύκτας), καὶ ἐν τῷ σώματι ποιεῖν αἴσθησιν διὰ τὸν ὕπνον, διὰ τὸ καὶ τῶν μικρῶν κινήσεων τῶν ἐντὸς αἰσθάνεσθαι καθεύδοντας μᾶλλον ἢ ἐγρηγορότας. Αὗται δ’ αἱ κινήσεις φαντάσματα ποιοῦσιν, ἐξ ὧν προορῶσι τὰ μέλλοντα περὶ τῶν τοιούτων. Καὶ διὰ ταῦτα συμβαίνει τὸ πάθος τοῦτο τοῖς τυχοῦσι καὶ οὐ τοῖς φρονιμωτάτοις. Μεθ’ ἡμέραν τε γὰρ ἐγίνετ’ ἂν καὶ τοῖς σοφοῖς, εἰ θεὸς ἦν ὁ πέμπων· οὕτω δ’ εἰκὸς τοὺς τυχόντας προορᾶν· ἡ γὰρ διάνοια τῶν τοιούτων οὐ φροντιστικὴ ἀλλ’ ὥσπερ ἔρημος καὶ κενὴ πάντων, καὶ κινηθεῖσα κατὰ τὸ κινοῦν ἄγεται. Καὶ τοῦ ἐνίους τῶν ἐκστατικῶν προορᾶν αἴτιον ὅτι αἱ οἰκεῖαι κινήσεις οὐκ ἐνοχλοῦσιν ἀλλ’ ἀπορραπίζονται· τῶν ξενικῶν οὖν μάλιστα αἰσθάνονται. Τὸ δέ τινας εὐθυονείρους εἶναι καὶ τὸ τοὺς γνωρίμους περὶ τῶν γνωρίμων μάλιστα προορᾶν συμβαίνει διὰ τὸ μάλιστα τοὺς γνωρίμους ὑπὲρ ἀλλήλων φροντίζειν· ὥσπερ γὰρ πόρρω ὄντων τάχιστα γνωρίζουσι καὶ αἰσθάνονται, οὕτω καὶ τῶν κινήσεων· αἱ γὰρ τῶν γνωρίμων γνωριμώτεραι κινήσεις. Οἱ δὲ μελαγχολικοὶ διὰ τὸ σφόδρα, ὥσπερ βάλλοντες πόρρωθεν, εὔστοχοί εἰσιν. Καὶ διὰ τὸ μεταβλητικὸν ταχὺ τὸ ἐχόμενον φαντάζεται αὐτοῖς· ὥσπερ γὰρ τὰ Φιλαιγίδου ποιήματα καὶ οἱ ἐμμανεῖς ἐχόμενα τοῦ ὁμοίου λέγουσι καὶ διανοοῦνται, οἷον Ἀφροδίτην, καὶ οὕτω συνείρουσιν εἰς τὸ πρόσω. Ἔτι δὲ διὰ τὴν σφοδρότητα οὐκ ἐκκρούεται αὐτῶν ἡ κίνησις ὑφ’ ἑτέρας κινήσεως. Τεχνικώτατος δ’ ἐστὶ κριτὴς ἐνυπνίων ὅστις δύναται τὰς ὁμοιότητας θεωρεῖν· τὰς γὰρ εὐθυονειρίας κρίνειν παντός ἐστιν. Λέγω δὲ τὰς ὁμοιότητας, ὅτι παραπλήσια συμβαίνει τὰ φαντάσματα τοῖς ἐν τοῖς ὕδασιν εἰδώλοις, καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν. Ἐκεῖ δέ, ἂν πολλὴ γίνηται ἡ κίνησις, οὐδὲν ὁμοία γίνεται ἡ ἔμφασις καὶ τὰ εἴδωλα τοῖς ἀληθινοῖς. Δεινὸς δὴ τὰς ἐμφάσεις κρίνειν εἴη ἂν ὁ δυνάμενος ταχὺ διαισθάνεσθαι καὶ συνορᾶν τὰ διαπεφορημένα καὶ διεστραμμένα τῶν εἰδώλων, ὅτι ἐστὶν ἀνθρώπου ἢ ἵππου ἢ ὁτουδήποτε. Κἀκεῖ δὴ ὁμοίως τι δύναται τὸ ἐνύπνιον τοῦτο· ἡ γὰρ κίνησις ἐκκόπτει τὴν εὐθυονειρίαν. Τί μὲν οὖν ἐστὶν ὕπνος καὶ ἐνύπνιον, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ἑκάτερον αὐτῶν γίνεται, ἔτι δὲ περὶ τῆς ἐκ τῶν ἐνυπνίων μαντικῆς εἴρηται.