Aristoteles
Düşler Üzerine
Περὶ ἐνυπνίων
11. Bölüm
Bundan sonra düş hakkında araştırma yapmalıyız. Önce düşün psykhē'nin hangi parçasına göründüğünü ve bu hâlin düşünme yetisine mi yoksa hissetme yetisine mi ait olduğunu soralım; çünkü içimizdekilerden yalnız bu ikisiyle bir şey biliriz. Görmek gözün, işitmek kulağın, genel olarak hissetmek de hissin kullanılmasıysa; şekil, büyüklük, hareket ve bunlar gibi şeyler hislerin ortak nesneleri, renk, ses ve tat gibi şeyler de her birinin kendine özgü nesneleriyse; gözlerini kapamış ve uyuyan her canlı görmekten acizse ve öteki hislerde de durum aynıysa, uykuda hiçbir şey hissetmediğimiz açıktır. Demek ki düşü hisle algılamıyoruz. Ama kanaat ile de algılamıyoruz. Çünkü yaklaşan şeyin yalnız insan ya da at olduğunu değil, beyaz ya da güzel olduğunu da söyleriz; kanaat ise his olmadan bunlar hakkında ne doğru ne yanlış hiçbir şey söyleyemez. Oysa uykuda psykhē tam bunu yapar: yaklaşanın insan olduğunu da beyaz olduğunu da aynı şekilde gördüğümüzü sanırız. Ayrıca uyanıkken bir şeyi hissettiğimizde olduğu gibi, uykuda da düşün yanı sıra başka bir şey düşünürüz; çünkü hissettiğimiz bir şey hakkında çoğu zaman bir şey de aklımızdan geçiririz. Uykuda da böyledir: görüntülerin yanı sıra bazen başka şeyler düşünürüz. Dikkat eden ve uyanınca hatırlamaya çalışan biri bunu fark edebilir. Hatta bazıları, hafıza tekniğinin kuralına göre kendilerine sayılan şeyleri [zihinlerindeki] yerlere yerleştirdiklerini sandıkları düşler bile görmüşlerdir; çünkü düşün yanı sıra çoğu zaman başka bir görüntüyü de gözlerinin önünde o yere koydukları olur. Demek ki uykudaki her görüntü düş değildir ve bu sırada aklımızdan geçirdiğimiz şey bir kanaattir.
Bütün bunlar hakkında en azından şu kadarı açıktır: uyanıkken hastalıklarda bizi aldatan şey neyse, uykuda bu hâli doğuran da odur. Nitekim sağlıklı olanlara, hatta işin aslını bilenlere bile güneş bir ayak çapındaymış gibi görünür. Psykhē'nin hayal etme yetisi ile hissetme yetisi ister aynı ister ayrı olsun, bu hâl yine de bir şey görmeden ve hissetmeden meydana gelmez; çünkü yanlış görmek ve yanlış işitmek, gerçekten bir şey gören ve işiten birinin başına gelir, yalnız o şey onun sandığı şey değildir. Uykuda ise hiçbir şey görülmediğini, işitilmediğini, genel olarak hissedilmediğini kabul etmiştik. Acaba hiçbir şey görmemek doğrudur da hissin hiçbir etki almaması doğru değil midir? Görme de öteki hisler de bir etki alabilir; bunların her biri, uyanıkken olduğu gibi, hisse bir şekilde dokunur, ama uyanıkkenki gibi değil. Kanaat de bazen, uyanıklara olduğu gibi, görülen şeyin yanlış olduğunu söyler, bazen de tutulur kalır ve görüntünün peşinden gider. Düş görmek dediğimiz bu hâlin ne kanaat edinen ne de düşünen yetiye ait olduğu açıktır. Ama yalın anlamda hisseden yetiye de ait değildir; öyle olsaydı yalın anlamda görmek ve işitmek olurdu. O hâlde nasıl ve ne şekilde meydana geldiğini incelemeliyiz. Zaten açık olan şunu kabul edelim: bu hâl, uyku da öyle olduğuna göre, hissetme yetisine aittir; çünkü uyku bir canlıda, düş görmek başka bir canlıda bulunmaz, ikisi aynı canlıda bulunur. Hayal gücü (phantasia) hakkında Ruh Üzerine'de söylendiği üzere hayal etme yetisi hissetme yetisiyle aynıdır, ama hayal etme yetisi olmak ile hissetme yetisi olmak ayrı şeylerdir; hayal gücü de fiil hâlindeki hissin meydana getirdiği harekettir. Düş de bir tür görüntü gibi görünüyor (çünkü uykudaki görüntüye, ister yalın anlamda ister belli bir şekilde meydana gelsin, düş deriz). Öyleyse düş görmenin hissetme yetisine ait olduğu, ama ona hayal etme yetisi olarak ait olduğu açıktır.
Μετὰ δὲ ταῦτα περὶ ἐνυπνίου ζητητέον, καὶ πρῶτον τίνι τῶν τῆς ψυχῆς φαίνεται, καὶ πότερον τοῦ νοητικοῦ τὸ πάθος ἐστὶ τοῦτο ἢ τοῦ αἰσθητικοῦ· τούτοις γὰρ μόνοις τῶν ἐν ἡμῖν γνωρίζομέν τι. Εἰ δὲ χρῆσις ὄψεως ὅρασις καὶ ἀκοῆς τὸ ἀκούειν καὶ ὅλως αἰσθήσεως τὸ αἰσθάνεσθαι, κοινὰ δ’ ἐστὶ τῶν αἰσθήσεων οἷον σχῆμα καὶ μέγεθος καὶ κίνησις καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, ἴδια δ’ οἷον χρῶμα ψόφος χυμός, ἀδυνατεῖ δὲ πάντα μύοντα καὶ καθεύδοντα ὁρᾶν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν, δῆλον ὅτι οὐκ αἰσθανόμεθα οὐδὲν ἐν τοῖς ὕπνοις. Οὐκ ἄρα γε τῇ αἰσθήσει τὸ ἐνύπνιον αἰσθανόμεθα. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῇ δόξῃ. Οὐ γὰρ μόνον τὸ προσιόν φαμεν ἄνθρωπον ἢ ἵππον εἶναι, ἀλλὰ καὶ λευκὸν ἢ καλόν· ὧν ἡ δόξα ἄνευ αἰσθήσεως οὐδὲν ἂν φήσειεν, οὔτ’ ἀληθῶς οὔτε ψευδῶς. Ἐν δὲ τοῖς ὕπνοις συμβαίνει τὴν ψυχὴν τοῦτο ποιεῖν· ὁμοίως γὰρ ὅτι ἄνθρωπος καὶ ὅτι λευκὸς ὁ προσιὼν δοκοῦμεν ὁρᾶν. Ἔτι παρὰ τὸ ἐνύπνιον ἐννοοῦμεν ἄλλο τι, καθάπερ ἐν τῷ ἐγρηγορέναι αἰσθανόμενοί τι· περὶ οὗ γὰρ αἰσθανόμεθα, πολλάκις καὶ διανοούμεθά τι. Οὕτω καὶ ἐν τοῖς ὕπνοις παρὰ τὰ φαντάσματα ἐνίοτε ἄλλα ἐννοοῦμεν. Φανείη δ’ ἄν τῳ τοῦτο, εἴ τις προσέχοι τὸν νοῦν καὶ πειρῷτο μνημονεύειν ἀναστάς. Ἤδη δέ τινες καὶ ἑωράκασιν ἐνύπνια τοιαῦτα οἷον οἱ δοκοῦντες κατὰ τὸ μνημονικὸν παράγγελμα τίθεσθαι τὰ προβαλλόμενα· συμβαίνει γὰρ αὐτοῖς πολλάκις ἄλλο τι παρὰ τὸ ἐνύπνιον τίθεσθαι πρὸ ὀμμάτων εἰς τὸν τόπον φάντασμα. Ὥστε δῆλον ὅτι οὔτε ἐνύπνιον πᾶν τὸ ἐν ὕπνῳ φάντασμα, καὶ ὅτι ὃ ἐννοοῦμεν τῇ δόξῃ δοξάζομεν. Δῆλον δὲ περὶ τούτων ἁπάντων τό γε τοσοῦτον, ὅτι τῷ αὐτῷ ᾧ καὶ ἐγρηγορότες ἐν ταῖς νόσοις ἀπατώμεθα, ὅτι τοῦτ’ αὐτὸ καὶ ἐν τῷ ὕπνῳ ποιεῖ τὸ πάθος. Καὶ ὑγιαίνουσι δὲ καὶ εἰδόσιν ὅμως ὁ ἥλιος ποδιαῖος εἶναι δοκεῖ. Ἀλλ’ εἴτε δὴ ταὐτὸν εἴθ’ ἕτερον τὸ φανταστικὸν τῆς ψυχῆς καὶ τὸ αἰσθητικόν, οὐδὲν ἧττον οὐ γίνεται ἄνευ τοῦ ὁρᾶν καὶ αἰσθάνεσθαί τι· τὸ γὰρ παρορᾶν καὶ παρακούειν ὁρῶντος ἀληθές τι καὶ ἀκούοντος, οὐ μέντοι τοῦτο ὃ οἴεται. Ἐν δὲ τῷ ὕπνῳ ὑπόκειται μηδὲν ὁρᾶν μηδ’ ἀκούειν μηδ’ ὅλως αἰσθάνεσθαι. Ἆρ’ οὖν τὸ μὲν μηδὲν ὁρᾶν ἀληθές, τὸ δὲ μηδὲν πάσχειν τὴν αἴσθησιν οὐκ ἀληθές, ἀλλ’ ἐνδέχεται καὶ τὴν ὄψιν πάσχειν τι καὶ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις, ἕκαστον δὲ τούτων ὥσπερ ἐγρηγορότος προσβάλλει μέν πως τῇ αἰσθήσει, οὐχ οὕτω δὲ ὥσπερ ἐγρηγορότος· καὶ ὁτὲ μὲν ἡ δόξα λέγει ὅτι ψεῦδος τὸ ὁρώμενον, ὥσπερ ἐγρηγορόσιν, ὁτὲ δὲ κατέχεται καὶ ἀκολουθεῖ τῷ φαντάσματι. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστι τοῦ δοξάζοντος οὐδὲ τοῦ διανοουμένου τὸ πάθος τοῦτο ὃ καλοῦμεν ἐνυπνιάζειν φανερόν. Ἀλλ’ οὐδὲ τοῦ αἰσθανομένου ἁπλῶς· ὁρᾶν γὰρ ἂν ἦν καὶ ἀκούειν ἁπλῶς. Ἀλλὰ πῶς δὴ καὶ τίνα τρόπον, ἐπισκεπτέον. Ὑποκείσθω δ’, ὅπερ ἐστὶ καὶ φανερόν, ὅτι τοῦ αἰσθητικοῦ τὸ πάθος, εἴπερ καὶ ὁ ὕπνος· οὐ γὰρ ἄλλῳ μέν τινι τῶν ζῴων ὑπάρχει ὁ ὕπνος, ἄλλῳ δὲ τὸ ἐνυπνιάζειν, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ. Ἐπεὶ δὲ περὶ φαντασίας ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς εἴρηται, καὶ ἔστι μὲν τὸ αὐτὸ τῷ αἰσθητικῷ τὸ φανταστικόν, τὸ δ’ εἶναι φανταστικῷ καὶ αἰσθητικῷ ἕτερον, ἔστι δὲ φαντασία ἡ ὑπὸ τῆς κατ’ ἐνέργειαν αἰσθήσεως γινομένη κίνησις, τὸ δ’ ἐνύπνιον φάντασμά τι φαίνεται εἶναι (τὸ γὰρ ἐν ὕπνῳ φάντασμα ἐνύπνιον λέγομεν, εἴθ’ ἁπλῶς εἴτε τρόπον τινὰ γινόμενον), φανερὸν ὅτι τοῦ αἰσθητικοῦ μέν ἐστι τὸ ἐνυπνιάζειν, τούτου δ’ ᾗ τὸ φανταστικόν.
22. Bölüm
Düşün ne olduğunu ve nasıl meydana geldiğini en iyi, uykuya eşlik eden şeylerden yola çıkarak inceleyebiliriz. Hissedilir şeyler her bir his organına göre bizde his meydana getirir; doğurdukları etki de yalnız hisler faaliyetteyken değil, hissedilir şeyler gittikten sonra da organlarda kalır. Çünkü buradaki etki, fırlatılan şeylerdeki duruma benziyor. Fırlatılan şeyler de, onları hareket ettiren artık onlara dokunmadığı hâlde hareket eder: hareket ettiren bir miktar havayı hareket ettirmiştir, bu hava da hareket ederek başka bir havayı hareket ettirir. Hareket, bu şekilde, duruncaya kadar hem havada hem sıvılarda sürer. Aynısını nitelik değişmesi için de kabul etmek gerekir: sıcak tarafından ısıtılan şey yanındakini ısıtır, o da ısıyı ta başlangıç noktasına kadar iletir. Öyleyse fiil hâlindeki his bir tür nitelik değişmesi olduğuna göre, hissetmenin gerçekleştiği organda da bunun olması zorunludur. Bu yüzden etki yalnız hissetmekte olan organlarda değil, hissetmeyi bırakmış olanlarda da, hem derinde hem yüzeyde bulunur. Bir şeyi uzun süre hissettiğimizde bu açıkça görülür: hissimizi bir yerden başka bir yere çevirdiğimizde etki de peşimizden gelir; mesela güneşten karanlığa geçtiğimizde. O zaman, ışığın gözlerde yol açtığı hareket hâlâ sürdüğü için hiçbir şey göremeyiz. Bir renge, beyaza ya da yeşile, uzun süre bakarsak, bakışımızı hangi şeye çevirirsek o da o renkte görünür. Güneşe ya da başka parlak bir şeye bakıp gözümüzü kaparsak, dikkatle bakana, görmenin gerçekleştiği doğrultuda önce aynı renkte bir şey belirir; sonra bu kızıla, ardından mora döner, en sonunda siyaha varıp kaybolur. Hareket eden şeylerden, mesela ırmaklardan, özellikle de en hızlı akanlardan bakışımızı çevirdiğimizde de bu izlenimler değişir: duran şeyler hareket ediyormuş gibi görünür. Büyük gürültülerden sonra insanların kulağı ağır işitir, keskin kokulardan sonra burnu koku almaz olur; benzer durumlarda da böyledir. Bunların bu şekilde olduğu açıkça görülür.
His organlarının küçük bir farkı bile çabucak hissettiğine aynalarda olan şey delildir; dikkatini buna veren biri bunu ayrıca inceleyip üzerine düşünebilir. Aynı zamanda buradan, görmenin etki aldığı gibi bir etki de yaptığı açıkça anlaşılır. Çok temiz aynalara aybaşı hâlindeki kadınlar bakınca, aynanın yüzeyinde kan renginde bulut gibi bir şey belirir; ayna yeniyse bu lekeyi silmek kolay değildir, eskiyse daha kolaydır. Sebebi, dediğimiz gibi, görmenin havadan yalnız bir etki almaması, parlak şeyler gibi kendisinin de bir etki yapması ve hareket ettirmesidir; çünkü görme de parlak ve rengi olan şeylerdendir. Aybaşı sırasında gözlerin, başka herhangi bir organ gibi, bundan etkilenmesi akla yatkındır; çünkü gözler tabiatça damarlıdır. Bu yüzden aybaşı sırasında, kandaki karışıklık ve iltihap yüzünden gözlerde bir fark olur; bu fark bize görünmez ama oradadır (çünkü meninin ve aybaşı kanının tabiatı aynıdır). Hava gözler tarafından hareket ettirilir; o da aynanın üstündeki, kendisine bitişik havayı belli bir niteliğe sokar, kendi aldığı etkiyle aynı hâle getirir; o hava da aynanın yüzeyini. Elbiselerde de en temiz olanlar en çabuk lekelenir; çünkü temiz olan, aldığı her şeyi, özellikle de en küçük hareketleri tam olarak gösterir. Tunç pürüzsüz olduğu için her türlü dokunuşu en iyi hisseder (havanın dokunuşunu bir tür sürtünme, bir tür silme ve yıkama gibi düşünmek gerekir); temiz olduğu için de bu dokunuş ne kadar küçük olursa olsun açıkça görünür. Lekenin yeni aynalardan çabucak çıkmamasının sebebi aynanın temiz ve pürüzsüz olmasıdır; çünkü leke böyle yüzeylerden hem derine hem her yana işler: temizlik yüzünden derine, pürüzsüzlük yüzünden her yana. Eski aynalarda ise kalmaz, çünkü leke onlara aynı şekilde işlemez, daha yüzeyde kalır. Bundan şunlar açıkça anlaşılır: küçük farklar da hareket doğurur, his hızlıdır, renkleri hisseden organ da yalnız etki almakla kalmaz, karşılık olarak etki de yapar.
Söylediklerimize şarapta ve güzel koku yapımında olanlar da tanıklık eder. Hazırlanmış yağ yakınındaki şeylerin kokusunu çabucak alır; şaraplar da aynı şeye uğrar: yalnız içlerine atılan ya da katılan şeylerin değil, kaplarının yanına konan ya da yanında yetişen şeylerin kokusunu da alırlar.
Baştaki incelememiz için söylenenlerden açıkça çıkan bir şeyi kabul edelim: dışarıdaki hissedilir şey gittikten sonra da duyum izlenimleri hissedilir olarak kalır. Buna ek olarak şunu da kabul edelim: bir hâlin etkisi altındayken hisler konusunda kolayca aldanırız; kimi bir hâlde, kimi başka bir hâlde; mesela korkak korku içindeyken, âşık aşk içindeyken. Öyle ki küçük bir benzerlik yüzünden korkak düşmanları, âşık sevdiğini gördüğünü sanır; insan hâlin etkisine ne kadar çok kapılmışsa, bu şeyler ona o kadar küçük bir benzerlikten görünür. Aynı şekilde öfke anlarında ve her türlü arzu içinde de herkes kolayca aldanır, hem de hâlin etkisinde olduğu ölçüde daha çok. Bu yüzden ateşi olanlara bazen duvarlarda, bir araya gelen çizgilerin küçük bir benzerliğinden ötürü hayvanlar görünür. Bu görüntüler bazen hâlin şiddetiyle birlikte öyle artar ki, hasta pek ağır değilse onların yanlış olduğunu fark eder, hâli daha ağırsa onlara doğru davrandığı bile olur. Bunun sebebi, asıl hüküm veren yeti ile görüntülerin meydana geldiği yetinin aynı kuvveyle hüküm vermemesidir. Bunun delili şudur: güneş bir ayak çapındaymış gibi görünür, ama çoğu zaman başka bir yeti bu görünüşe itiraz eder. Parmaklar çaprazlanınca bir tek şey iki görünür, ama yine de iki demeyiz; çünkü görme dokunmadan daha yetkilidir. Yalnız dokunma olsaydı, bir tek şeye iki diye hüküm verirdik. Aldanmamızın sebebi şudur: bir şey, yalnız hissedilir nesne hareket ettiğinde değil, hissedilir nesnenin hareket ettireceği şekilde hareket ederse his kendisi hareket ettiğinde de bize öyle görünür. Mesela gemiyle gidenlere, görmeleri başka bir şey tarafından hareket ettirildiği için kara hareket ediyormuş gibi görünür.
Τί δ’ ἐστὶ τὸ ἐνύπνιον καὶ πῶς γίνεται, ἐκ τῶν περὶ τὸν ὕπνον συμβαινόντων μάλιστ’ ἂν θεωρήσαιμεν. Τὰ γὰρ αἰσθητὰ καθ’ ἕκαστον αἰσθητήριον ἡμῖν ἐμποιοῦσιν αἴσθησιν, καὶ τὸ γινόμενον ὑπ’ αὐτῶν πάθος οὐ μόνον ἐνυπάρχει ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις ἐνεργουσῶν τῶν αἰσθήσεων, ἀλλὰ καὶ ἀπελθουσῶν. Παραπλήσιον γὰρ τὸ πάθος ἐπί τε τούτων καὶ ἐπὶ τῶν φερομένων ἔοικεν εἶναι. Καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν φερομένων τοῦ κινήσαντος οὐκέτι θιγγάνοντος κινεῖται· τὸ γὰρ κινῆσαν ἐκίνησεν ἀέρα τινά, καὶ πάλιν οὗτος κινούμενος ἕτερον. Καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον, ἕως ἂν στῇ, ποιεῖται τὴν κίνησιν καὶ ἐν ἀέρι καὶ ἐν τοῖς ὑγροῖς. Ὁμοίως δ’ ὑπολαβεῖν τοῦτο δεῖ καὶ ἐπ’ ἀλλοιώσεως· τὸ γὰρ θερμανθὲν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ τὸ πλησίον θερμαίνει, καὶ τοῦτο διαδίδωσιν ἕως τῆς ἀρχῆς. Ὥστε καὶ ἐν ᾧ τὸ αἰσθάνεσθαι, ἐπειδή ἐστιν ἀλλοίωσίς τις ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις, ἀνάγκη τοῦτο συμβαίνειν. Διὸ τὸ πάθος ἐστὶν οὐ μόνον ἐν αἰσθανομένοις τοῖς αἰσθητηρίοις, ἀλλὰ καὶ ἐν πεπαυμένοις, καὶ ἐν βάθει καὶ ἐπιπολῆς. Φανερὸν δ’ ὅταν συνεχῶς αἰσθανώμεθά μεθά τι· μεταφερόντων γὰρ τὴν αἴσθησιν ἀκολουθεῖ τὸ πάθος, οἶον ἐκ τοῦ ἡλίου εἰς τὸ σκότος· συμβαίνει γὰρ μηδὲν ὁρᾶν διὰ τὴν ἔτι ὑποῦσαν κίνησιν ἐν τοῖς ὄμμασιν ὑπὸ τοῦ φωτός. Κἂν πρὸς ἓν χρῶμα πολὺν χρόνον βλέψωμεν ἢ λευκὸν ἢ χλωρόν, τοιοῦτον φαίνεται ἐφ’ ὅπερ ἂν τὴν ὄψιν μεταβάλωμεν. Κἂν πρὸς τὸν ἥλιον βλέψαντες ἢ ἄλλο τι λαμπρὸν μύσωμεν, παρατηρήσασι φαίνεται κατ’ εὐθυωρίαν, ᾗ συμβαίνει τὴν ὄψιν ὁρᾶν, πρῶτον μὲν τοιοῦτον τὴν χρόαν, εἶτα μεταβάλλει εἰς φοινικοῦν κἄπειτα πορφυροῦν, ἕως ἂν εἰς τὴν μέλαιναν ἔλθῃ χρόαν καὶ ἀφανισθῇ. Καὶ αἱ ἀπὸ τῶν κινουμένων δὲ μεταβάλλουσιν, οἷον ἀπὸ τῶν ποταμῶν, μάλιστα δ’ ἀπὸ τῶν τάχιστα ῥεόντων· φαίνεται γὰρ τὰ ἠρεμοῦντα κινούμενα. Γίνονται δὲ καὶ ἀπὸ τῶν μεγάλων ψόφων δύσκωφοι καὶ ἀπὸ τῶν ἰσχυρῶν ὀσμῶν δύσοσμοι, καὶ ἐπὶ τῶν ὁμοίων. Ταῦτά γε δὴ φανερῶς συμβαίνει τοῦτον τὸν τρόπον. Ὅτι δὲ ταχὺ τὰ αἰσθητήρια καὶ μικρᾶς διαφορᾶς αἰσθάνεται, σημεῖον τὸ ἐπὶ τῶν ἐνόπτρων γινόμενον· περὶ οὗ καὶ αὐτοῦ ἐπιστήσας σκέψαιτό τις ἂν καὶ ἀπορήσειεν. Ἅμα δ’ ἐξ αὐτοῦ δῆλον ὅτι ὥσπερ καὶ ἡ ὄψις πάσχει, οὕτω καὶ ποιεῖ τι. Ἐν γὰρ τοῖς ἐνόπτροις τοῖς σφόδρα καθαροῖς, ὅταν τῶν καταμηνίων ταῖς γυναιξὶ γινομένων ἐμβλέψωσιν εἰς τὸ κάτοπτρον, γίνεται τὸ ἐπιπολῆς τοῦ ἐνόπτρου οἷον νεφέλη αἱματώδης· κἂν μὲν καινὸν ᾖ τὸ κάτοπτρον, οὐ ῥᾴδιον ἐκμάξαι τὴν τοιαύτην κηλῖδα, ἐὰν δὲ παλαιόν, ῥᾷον. Αἴτιον δ’, ὥσ περ εἴπομεν, ὅτι οὐ μόνον πάσχει τι ἡ ὄψις ὑπὸ τοῦ ἀέρος, ἀλλὰ καὶ ποιεῖ τι καὶ κινεῖ, ὥσπερ καὶ τὰ λαμπρά· καὶ γὰρ ἡ ὄψις τῶν λαμπρῶν καὶ ἐχόντων χρῶμα. Τὰ μὲν οὖν ὄμματα εὐλόγως, ὅταν ᾖ τὰ καταμήνια, διάκειται, ὥσπερ καὶ ἕτερον μέρος ὁτιοῦν· καὶ γὰρ φύσει τυγχάνουσι φλεβώδεις ὄντες. Διὸ γινομένων τῶν καταμηνίων διὰ ταραχὴν καὶ φλεγμασίαν αἱματικὴν ἡμῖν μὲν ἡ ἐν τοῖς ὄμμασι διαφορὰ ἄδηλος, ἔνεστι δέ (ἡ γὰρ αὐτὴ φύσις σπέρματος καὶ καταμηνίων), ὁ δ’ ἀὴρ κινεῖται ὑπ’ αὐτῶν, καὶ τὸν ἐπὶ τῶν κατόπτρων ἀέρα συνεχῆ ὄντα ποιόν τινα ποιεῖ καὶ τοιοῦτον οἷον αὐτὸς πάσχει· ὁ δὲ τοῦ κατόπτρου τὴν ἐπιφάνειαν. Ὥσ περ δὲ τῶν ἱματίων τὰ μάλιστα καθαρὰ τάχιστα κηλιδοῦται· τὸ γὰρ καθαρὸν ἀκριβῶς δηλοῖ ὅ τι ἂν δέξηται, καὶ μάλιστα τὰς ἐλαχίστας κινήσεις. Ὁ δὲ χαλκὸς διὰ μὲν τὸ λεῖος εἶναι ὁποιασοῦν ἁφῆς μάλιστα αἰσθάνεται (δεῖ δὲ νοῆσαι οἷον τρίψιν οὖσαν τὴν τοῦ ἀέρος ἁφὴν καὶ ὥσπερ ἔκμαξιν καὶ ἀνάπλυσιν), διὰ δὲ τὸ καθαρὸν ἔκδηλος γίνεται ὁπηλικηοῦν οὖσα. Τοῦ δὲ μὴ ἐξιέναι ταχέως ἐκ τῶν καινῶν κατόπτρων αἴτιον τὸ καθαρὸν εἶναι καὶ λεῖον· διαδύεται γὰρ διὰ τῶν τοιούτων καὶ εἰς βάθος καὶ πάντῃ, διὰ μὲν τὸ καθαρὸν εἰς βάθος, διὰ δὲ τὸ λεῖον πάντῃ. Ἐν δὲ τοῖς παλαιοῖς οὐκ ἐμμένει, ὅτι οὐχ ὁμοίως εἰσδύεται ἡ κηλὶς ἀλλ’ ἐπιπολαιότερον. Ὅτι μὲν οὖν καὶ ὑπὸ τῶν μικρῶν διαφορῶν γίνεται κίνησις, καὶ ὅτι ταχεῖα ἡ αἴσθησις, ἔτι δὲ ὅτι οὐ μόνον πάσχει ἀλλὰ καὶ ἀντιποιεῖ τὸ τῶν χρωμάτων αἰσθητήριον, φανερὸν ἐκ τούτων. Μαρτυρεῖ δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ περὶ τοὺς οἴνους καὶ τὴν μυρεψίαν συμβαίνοντα. Τό τε γὰρ παρασκευασθὲν ἔλαιον ταχέως λαμβάνει τὰς τῶν πλησίον ὀσμάς, καὶ οἱ οἶνοι τὸ αὐτὸ τοῦτο πάσχουσιν· οὐ γὰρ μόνον τῶν ἐμβαλλομένων ἢ ὑποκιρναμένων, ἀλλὰ καὶ τῶν πλησίον τοῖς ἀγγείοις τιθεμένων ἢ πεφυκότων ἀναλαμβάνουσι τὰς ὀσμάς. Πρὸς δὲ τὴν ἐξ ἀρχῆς σκέψιν ὑποκείσθω ἓν μέν, ὅπερ ἐκ τῶν εἰρημένων φανερόν, ὅτι καὶ ἀπελθόντος τοῦ θύραθεν αἰσθητοῦ ἐμμένει τὰ αἰσθήματα αἰσθητὰ ὄντα, πρὸς δὲ τούτοις ὅτι ῥᾳδίως ἀπατώμεθα περὶ τὰς αἰσθήσεις ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντες, ἄλλοι δ’ ἐν ἄλλοις, οἷον ὁ δειλὸς ἐν φόβῳ, ὁ δ’ ἐρωτικὸς ἐν ἔρωτι, ὥστε δοκεῖν ἀπὸ μικρᾶς ὁμοιότητος τὸν μὲν τοὺς πολεμίους ὁρᾶν, τὸν δὲ τὸν ἐρώμενον· καὶ ταῦτα ὅσῳ ἂν ἐμπαθέστερος ᾖ, τοσούτῳ ἀπ’ ἐλάσσονος ὁμοιότητος φαίνεται. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν ὀργαῖς καὶ ἐν πάσαις ἐπιθυμίαις εὐαπάτητοι γίνονται πάντες, καὶ μᾶλλον ὅσῳ ἂν μᾶλλον ἐν τοῖς πάθεσιν ὦσιν. Διὸ καὶ τοῖς πυρέττουσιν ἐνίοτε φαίνεται ζῷα ἐν τοῖς τοίχοις ἀπὸ μικρᾶς ὁμοιότητος τῶν γραμμῶν συντιθεμένων. Καὶ ταῦτ’ ἐνίοτε συνεπιτείνει τοῖς πάθεσιν οὕτως ὥστ’ ἐὰν μὲν μὴ σφόδρα κάμνωσι, μὴ λανθάνειν ὅτι ψεῦδος, ἐὰν δὲ μεῖζον ᾖ τὸ πάθος, καὶ κινεῖσθαι πρὸς αὐτά. Αἴτιον δὲ τοῦ συμβαίνειν ταῦτα τὸ μὴ κατὰ τὴν αὐτὴν δύναμιν κρίνειν τό τε κύριον καὶ ᾧ τὰ φαντάσματα γίνεται. Τούτου δὲ σημεῖον ὅτι φαίνεται μὲν ὁ ἥλιος ποδιαῖος, ἀντίφησι δὲ πολλάκις ἕτερόν τι πρὸς τὴν φαντασίαν. Καὶ τῇ ἐπαλλάξει τῶν δακτύλων τὸ ἓν δύο φαίνεται, ἀλλ’ ὅμως οὔ φαμεν δύο· κυριωτέρα γὰρ τῆς ἁφῆς ἡ ὄψις. Εἰ δ’ ἦν ἡ ἁφὴ μόνη, κἂν ἐκρίνομεν τὸ ἓν δύο. Τοῦ δὲ διεψεῦσθαι αἴτιον ὅτι οὐ μόνον τοῦ αἰσθητοῦ κινουμένου φαίνεται ἁδήποτε, ἀλλὰ καὶ τῆς αἰσθήσεως κινουμένης αὐτῆς, ἐὰν ὡσαύτως κινῆται ὥσπερ καὶ ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ· λέγω δ’ οἷον ἡ γῆ δοκεῖ τοῖς πλέουσι κινεῖσθαι κινουμένης τῆς ὄψεως ὑπ’ ἄλλου.
33. Bölüm
Bundan açıkça şu çıkar: hem dışarıdan gelen hem bedenin içinden kaynaklanan duyum izlenimlerinin doğurduğu hareketler yalnız uyanıkken bulunmaz, uyku denen hâl meydana geldiğinde de bulunur, hatta o zaman daha çok görünür. Gündüz, hisler ve düşünce faaliyetteyken bu hareketler dışarı itilir ve kaybolur; tıpkı büyük ateşin yanında küçük ateşin, büyük acıların ve hazların yanında küçüklerinin kaybolması gibi; ama bunlar dinince küçükler de yüzeye çıkar. Geceleyin ise tek tek organlardaki hisler işlemez ve faaliyet gösteremez olur, çünkü sıcaklık dışarıdan içeriye doğru geri akar; o zaman bu hareketler hissin ilkesine doğru iner ve kargaşa yatıştıkça görünür hâle gelir. Her bir hareketin, ırmaklarda oluşan küçük girdaplar gibi, durmadan meydana geldiğini düşünmek gerekir: çoğu zaman aynı biçimde kalarak, çoğu zaman da çarpışmalar yüzünden dağılıp başka şekillere girerek. Bu yüzden yemekten sonra ve çok küçük yaştakilere, mesela bebeklere, düş görünmez; çünkü besinin verdiği sıcaklık yüzünden hareket çoktur. Bir sıvıyı biri şiddetle çalkalarsa, bazen sıvıda hiçbir hayal görünmez, bazen görünür ama büsbütün çarpılmış olarak, öyle ki olduğundan başka türlü görünür; sıvı durulunca ise hayaller temiz ve açık görünür. Uykuda da böyledir: görüntüler ve duyum izlenimlerinden geriye kalan hareketler, söz konusu hareket daha büyük olduğunda bazen tamamen kaybolur; bazen de görüntüler karışık ve acayip görünür, düşler tutarsız olur; mesela melankoliklerin, ateşi olanların ve şarap içmiş olanların düşleri böyledir.
Ἐκ δὴ τούτων φανερὸν ὅτι οὐ μόνον ἐγρηγορότων αἱ κινήσεις αἱ ἀπὸ τῶν αἰσθημάτων γινόμεναι τῶν τε θύραθεν καὶ τῶν ἐκ τοῦ σώματος ἐνυπαρχουσῶν, ἀλλὰ καὶ ὅταν γένηται τὸ πάθος τοῦτο ὃ καλεῖται ὕπνος, καὶ μᾶλλον τότε φαίνονται. Μεθ’ ἡμέραν μὲν γὰρ ἐκκρούονται ἐνεργουσῶν τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς διανοίας, καὶ ἀφανίζονται ὥσπερ παρὰ πολὺ πῦρ ἔλαττον καὶ λῦπαι καὶ ἡδοναὶ μικραὶ παρὰ μεγάλας, παυσαμένων δ’ ἐπιπολάζει καὶ τὰ μικρά· νύκτωρ δὲ δι’ ἀργίαν τῶν κατὰ μόριον αἰσθήσεων καὶ ἀδυναμίαν τοῦ ἐνεργεῖν, διὰ τὸ ἐκ τῶν ἔξω εἰς τὸ ἐντὸς γίνεσθαι τὴν τοῦ θερμοῦ παλίρροιαν, ἐπὶ τὴν ἀρχὴν τῆς αἰσθήσεως καταφέρονται καὶ γίνονται φανεραὶ καθισταμένης τῆς ταραχῆς. Δεῖ δ’ ὑπολαβεῖν ὥσπερ τὰς μικρὰς δίνας τὰς ἐν τοῖς ποταμοῖς γινομένας, οὕτω τὴν κίνησιν ἑκάστην γίνεσθαι συνεχῶς, πολλάκις μὲν ὁμοίως, πολλάκις δὲ διαλυομένας εἰς ἄλλα σχήματα διὰ τὴν ἀντίκρουσιν. Διὸ καὶ μετὰ τὴν τροφὴν καὶ πάμπαν νέοις οὖσιν, οἷον τοῖς παιδίοις, οὐ γίνεται ἐνύπνια· πολλὴ γὰρ ἡ κίνησις διὰ τὴν ἀπὸ τῆς τροφῆς θερμότητα. Ὥστε καθάπερ ἐν ὑγρῷ, ἐὰν σφόδρα κινῇ τις, ὁτὲ μὲν οὐδὲν φαίνεται εἴδωλον ὁτὲ δὲ φαίνεται μὲν διεστραμμένον δὲ πάμπαν, ὥστε φαίνεσθαι ἀλλοῖον ἢ οἷόν ἐστιν, ἠρεμήσαντος δὲ καθαρὰ καὶ φανερά, οὕτω καὶ ἐν τῷ καθεύδειν τὰ φαντάσματα καὶ αἱ ὑπόλοιποι κινήσεις αἱ συμβαίνουσαι ἀπὸ τῶν αἰσθημάτων ὁτὲ μὲν ὑπὸ μείζονος οὔσης
s306Çünkü bütün bu hâller pneuma ile dolu olduklarından çok hareket ve karışıklık doğurur. Kanlı hayvanlarda kan yatışıp arınınca, her bir his organından gelen duyum izlenimlerinin hareketi korunur ve düşleri tutarlı kılar: bir şey görünür, kişi gözden inen hareketler yüzünden gördüğünü, kulaktan inenler yüzünden işittiğini sanır. Öteki his organlarından gelenlerde de durum aynıdır. Çünkü hareket oradan ilkeye ulaştığı için uyanık insan da gördüğünü, işittiğini ve hissettiğini sanır; görme bazen, kendisi hareket etmediği hâlde hareket ediyormuş gibi geldiği için, [hareket eden bir şey] gördüğümüzü söyleriz; dokunma iki hareket bildirdiği için de bir tek şeyi iki sanırız. Çünkü genel olarak ilke, daha yetkili başka bir his itiraz etmedikçe, her bir histen gelen bildirimi onaylar. Görünen şey her durumda görünür, ama her durumda gerçek sanılmaz; ancak hüküm veren yeti tutulmuşsa ya da kendine özgü hareketiyle hareket etmiyorsa gerçek sanılır. Dediğimiz gibi, nasıl başkaları başka hâller yüzünden kolay aldanırsa, uyuyan da uyku yüzünden, his organlarının hareket etmesi ve hisse eşlik eden öteki şeyler yüzünden öyle aldanır; öyle ki az bir benzerliği olan şey o şeyin kendisi gibi görünür. Çünkü insan uyuyunca kanın çoğu ilkeye doğru iner; içerideki hareketler de, bir kısmı kuvve hâlinde, bir kısmı fiil hâlinde, onunla birlikte iner.
τῆς εἰρημένης κινήσεως ἀφανίζονται πάμπαν, ὁτὲ δὲ τεταραγμέναι φαίνονται αἱ ὄψεις καὶ τερατώδεις καὶ οὐκ ἐρρωμένα τὰ ἐνύπνια, οἷον τοῖς μελαγχολικοῖς καὶ πυρέττουσι καὶ οἰνωμένοις· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα πάθη πνευματώδη ὄντα πολλὴν ποιεῖ κίνησιν καὶ ταραχήν. Καθισταμένου δὲ καὶ διακρινομένου τοῦ αἵματος ἐν τοῖς ἐναίμοις, σωζομένη τῶν αἰσθημάτων ἡ κίνησις ἀφ’ ἑκάστου τῶν αἰσθητηρίων ἐρρωμένα τε ποιεῖ τὰ ἐνύπνια, καὶ φαίνεσθαί τι καὶ δοκεῖν διὰ μὲν τὰ ἀπὸ τῆς ὄψεως καταφερόμενα ὁρᾶν, διὰ δὲ τὰ ἀπὸ τῆς ἀκοῆς ἀκούειν. Ὁμοιοτρόπως δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων· τῷ μὲν γὰρ ἐκεῖθεν ἀφικνεῖσθαι τὴν κίνησιν πρὸς τὴν ἀρχὴν καὶ ἐγρηγορὼς δοκεῖ ὁρᾶν καὶ ἀκούειν καὶ αἰσθάνεσθαι, καὶ διὰ τὸ τὴν ὄψιν ἐνίοτε κινεῖσθαι δοκεῖν οὐ κινουμένην ὁρᾶν φαμέν, καὶ τῷ τὴν ἁφὴν δύο κινήσεις εἰσαγγέλλειν τὸ ἓν δύο δοκεῖν. Ὅλως γὰρ τὸ ἀφ’ ἑκάστης αἰσθήσεώς φησιν ἡ ἀρχή, ἐὰν μὴ ἑτέρα κυριωτέρα ἀντιφῇ. Φαίνεται μὲν οὖν πάντως, δοκεῖ δὲ οὐ πάντως τὸ φαινόμενον, ἀλλ’ ἐὰν τὸ ἐπικρῖνον κατέχηται ἢ μὴ κινῆται τὴν οἰκείαν κίνησιν. Ὥσπερ δ’ εἴπομεν ὅτι ἄλλοι δι’ ἄλλο πάθος εὐαπάτητοι, οὕτως ὁ καθεύδων διὰ τὸν ὕπνον καὶ τὸ κινεῖσθαι τὰ αἰσθητήρια καὶ τἆλλα τὰ συμβαίνοντα περὶ τὴν αἴσθησιν, ὥστε τὸ μικρὰν ἔχον ὁμοιότητα φαίνεται ἐκεῖνο. Ὅταν γὰρ καθεύδῃ, κατιόντος τοῦ πλείστου αἵματος ἐπὶ τὴν ἀρχὴν
s307Bu hareketlerin durumu şöyledir: şu hareket olunca şu hareket ondan çıkıp yüzeye gelecektir; o da yok olursa şu gelecektir. Birbirlerine göre durumları da, tuz eridikçe suyun içinde yükselen yapma kurbağalarınkine benzer. Bu şekilde kuvve hâlinde içeride bulunurlar, engel gevşeyince fiil hâline geçerler. Serbest kalınca his organlarındaki az miktardaki kalan kanın içinde hareket ederler ve bulutlardaki şekiller gibi bir benzerlik taşırlar; insanlar bulutları, hızla değişirken, insanlara ve kentaurlara benzetirler. Bunların her biri, söylendiği gibi, fiil hâlindeki duyum izleniminden kalan bir artıktır. Gerçek hissedilir şey gittikten sonra da içeride kalır; ona "Koriskos'a benzeyen bir şey" demek doğrudur, ama "Koriskos" demek doğru değildir. Kişi hissederken, asıl yetkili ve hüküm veren yeti bu izlenime Koriskos demiyordu; bu izlenim aracılığıyla şuradaki gerçek Koriskos'a Koriskos diyordu. İşte his sırasında bunu söyleyen bu yeti, kan tarafından büsbütün tutulmuş değilse, his organlarındaki hareketlerden sanki hissediyormuş gibi etkilenir ve benzer olan şey gerçeğin kendisi sanılır. Uykunun gücü, bunun fark edilmemesini sağlayacak kadar büyüktür. Biri gözüne parmağını bastırdığını fark etmezse, bir tek şey ona yalnız iki görünmekle kalmaz, iki olduğunu da düşünür; fark ederse iki görünür ama iki olduğunu düşünmez. Uykuda da böyledir: kişi uyuduğunu, yani hissin içinde bulunduğu uyku hâlini fark ederse, görüntü yine görünür, ama içinde bir şey "Koriskos görünüyor, ama bu Koriskos değil" der (çünkü insan uyurken çoğu zaman psykhē'sindeki bir şey görünenin bir düş olduğunu söyler); uyuduğunu fark etmezse hiçbir şey hayal gücüne itiraz etmez.
συγκατέρχονται αἱ ἐνοῦσαι κινήσεις, αἱ μὲν δυνάμει αἱ δὲ ἐνεργείᾳ. Οὕτω δ’ ἔχουσιν ὥστε ἐν τῇ κινήσει τῃδὶ ἥδε ἐπιπολάσει ἐξ αὐτοῦ ἡ κίνησις, ἂν δ’ αὕτη φθαρῇ, ἥδε. Καὶ πρὸς ἀλλήλας δ’ ἔχουσιν ὥσπερ οἱ πεπλασμένοι βάτραχοι οἱ ἀνιόντες ἐν τῷ ὕδατι τηκομένου τοῦ ἁλός. Οὕτως ἔνεισι δυνάμει, ἀνειμένου δὲ τοῦ κωλύοντος ἐνεργοῦσιν· καὶ λυόμεναι ἐν ὀλίγῳ τῷ λοιπῷ αἵματι τῷ ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις κινοῦνται, ἔχουσαι ὁμοιότητα ὥσπερ τὰ ἐν τοῖς νέφεσιν, ἃ παρεικάζουσιν ἀνθρώποις καὶ κενταύροις ταχέως μεταβάλλοντα. Τούτων δὲ ἕκαστόν ἐστιν, ὥσπερ εἴρηται, ὑπόλειμμα τοῦ ἐν τῇ ἐνεργείᾳ αἰσθήματος· καὶ ἀπελθόντος τοῦ αἰσθήματος τοῦ ἀληθοῦς ἔνεστι, καὶ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι τοιοῦτον οἷον Κορίσκος, ἀλλ’ οὐ Κορίσκος. Ὅτε δ’ ᾐσθάνετο, οὐκ ἔλεγε Κορίσκον τὸ κύριον καὶ τὸ ἐπικρῖνον, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἐκεῖνον Κορίσκον τὸν ἀληθινόν. Οὗ δὴ καὶ αἰσθανόμενον λέγει τοῦτο, ἐὰν μὴ παντελῶς κατέχηται ὑπὸ τοῦ αἵματος, ὥσπερ μὴ αἰσθανόμενον τοῦτο, κινεῖται ὑπὸ τῶν κινήσεων τῶν ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις. Καὶ δοκεῖ τὸ ὅμοιον αὐτὸ εἶναι ἀληθές. Καὶ τοσαύτη τοῦ ὕπνου ἡ δύναμις ὥστε ποιεῖν τοῦτο λανθάνειν. Ὥσπερ οὖν εἴ τινα λανθάνοι ὑποβαλλόμενος ὁ δάκτυλος τῷ ὀφθαλμῷ, οὐ μόνον φανεῖται ἀλλὰ καὶ δόξει εἶναι δύο τὸ ἕν, ἂν δὲ μὴ λανθάνῃ, φανεῖται μὲν οὐ δόξει δέ, οὕτω καὶ ἐν τοῖς
s308Söylediklerimizin doğru olduğu ve his organlarında hayal doğuran hareketler bulunduğu, uykuya dalarken ve uyanırken başımızdan geçenleri dikkatle hatırlamaya çalışan birine açıkça görünür. Çünkü kişi uyanırken, uyurken görünen hayallerin his organlarındaki hareketler olduğunu bazen suçüstü yakalar. Nitekim bazı gençlere, gözleri apaçıkken bile, karanlıkta hareket eden birçok hayal görünür; öyle ki korkudan çoğu zaman başlarını örterler. Bütün bunlardan şu sonucu çıkarmalıyız: düş bir görüntüdür, hem de uykudaki bir görüntüdür. Çünkü az önce sözü edilen hayaller düş değildir, hisler serbestken görünen başka bir şey de düş değildir; uykudaki her görüntü de düş değildir. Önce, bazı kişiler uykuda sesi, ışığı, tadı ve dokunuşu bir ölçüde hisseder, ama zayıf olarak ve sanki uzaktan. Nitekim bazıları uykuda gözlerini aralamış, uyurken belli belirsiz gördükleri ışığın, uyuduklarını sanırken, lambanın ışığı olduğunu uyanır uyanmaz tanımışlardır; horozların ve köpeklerin sesini belli belirsiz duyanlar da uyanınca o sesleri açıkça tanımışlardır. Bazıları soru sorulunca cevap bile verir; çünkü uyanıklıkla uykudan biri yalın anlamda bulunurken öteki de bir ölçüde bulunabilir. Bunların hiçbirine düş denmemelidir. Uykuda görüntülerin yanı sıra meydana gelen doğru düşünceler de düş değildir. Düş, duyum izlenimlerinin hareketinden doğan ve kişi uyurken, uyuduğu ölçüde meydana gelen görüntüdür.
ὕπνοις, ἐὰν μὲν αἰσθάνηται ὅτι καθεύδει, καὶ τοῦ πάθους ἐν ᾧ ἡ αἴσθησις τοῦ ὑπνωτικοῦ, φαίνεται μέν, λέγει δέ τι ἐν αὐτῷ ὅτι φαίνεται μὲν Κορίσκος, οὐκ ἔστι δὲ Κορίσκος (πολλάκις γὰρ καθεύδοντος λέγει τι ἐν τῇ ψυχῇ ὅτι ἐνύπνιον τὸ φαινόμενον)· ἐὰν δὲ λανθάνῃ ὅτι καθεύδει, οὐδὲν ἀντίφησι τῇ φαντασίᾳ. Ὅτι δ’ ἀληθῆ λέγομεν καὶ εἰσὶ κινήσεις φανταστικαὶ ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις, δῆλον, ἐάν τις προσέχων πειρᾶται μνημονεύειν ἃ πάσχομεν καταφερόμενοί τε καὶ ἐγειρόμενοι· ἐνίοτε γὰρ τὰ φαινόμενα εἴδωλα καθεύδοντι φωράσει ἐγειρόμενος κινήσεις οὔσας ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις· ἐνίοις γὰρ τῶν νεωτέρων καὶ πάμπαν διαβλέπουσιν, ἐὰν ᾖ σκότος, φαίνεται εἴδωλα πολλὰ κινούμενα, ὥστ’ ἐγκαλύπτεσθαι πολλάκις φοβουμένους. Ἐκ δὴ τούτων ἁπάντων δεῖ συλλογίσασθαι ὅτι ἐστὶ τὸ ἐνύπνιον φάντασμα μέν τι καὶ ἐν ὕπνῳ· τὰ γὰρ ἄρτι λεχθέντα εἴδωλα οὐκ ἔστιν ἐνύπνια, οὐδ’ εἴ τι ἄλλο λελυμένων τῶν αἰσθήσεων φαίνεται· οὐδὲ τὸ ἐν ὕπνω φάντασμα πᾶν. Πρῶτον μὲν γὰρ ἐνίοις συμβαίνει καὶ αἰσθάνεσθαί πῃ καὶ ψόφων καὶ φωτὸς καὶ χυμοῦ καὶ ἁφῆς, ἀσθενικῶς μέντοι καὶ οἷον πόρρωθεν· ἤδη γὰρ ἐν τῶ καθεύδειν ὑποβλέποντες, ὃ ἠρέμα ἑώρων φῶς τοῦ λύχνου καθεύδοντες, ὡς ᾤοντο, ἐπεγερθέντες εὐθὺς ἐγνώρισαν τὸ τοῦ λύχνου ὄν, καὶ ἀλεκτρυόνων καὶ κυνῶν φωνὴν ἠρέμα ἀκούοντες ἐγερθέντες σαφῶς ἐγνώρισαν. Ἔνιοι δὲ καὶ ἀποκρίνονται ἐρωτώμενοι· ἐνδέχεται γὰρ τοῦ ἐγρηγορέναι καὶ καθεύδειν ἁπλῶς θατέρου ὑπάρχοντος θάτερόν πῃ ὑπάρχειν. Ὧν οὐδὲν ἐνύπνιον φατέον. Οὐδ’ ὅσαι δὴ ἐν τῷ ὕπνῳ γίνονται ἀληθεῖς ἔννοιαι παρὰ τὰ φαντάσματα. Ἀλλὰ τὸ φάντασμα τὸ ἀπὸ τῆς κινήσεως τῶν αἰσθημάτων,
s309Bazı insanların hayatları boyunca hiç düş görmedikleri olmuştur. Böyle bir şey seyrektir, ama yine de olur. Kimileri ömür boyu böyle kalmış, kimileri de daha önce hiç düş görmemişken yaşları epey ilerleyince düş görmeye başlamıştır. Düş görülmemesinin sebebini, yemekten sonra uykuya dalanlara ve bebeklere düş görünmemesinin sebebine benzer bir şey saymalıyız. Tabiatı, yukarı bölgeye bol buğulanma çıkacak ve bu buğulanma geri inerken çok hareket doğuracak şekilde kurulmuş olanlara hiçbir görüntünün görünmemesi akla yatkındır. Yaş ilerledikçe düş görünmeye başlamasında şaşılacak bir şey yoktur; çünkü yaşa ya da bir hâle bağlı bir değişme olunca bu karşıt durumun ortaya çıkması zorunludur.
ὅταν ἐν τῷ καθεύδειν ᾖ, ᾗ καθεύδει, τοῦτ’ ἐστὶν ἐνύπνιον. Ἤδη δέ τισι συμβέβηκεν ὥστε μηδὲν ἐνύπνιον ἑωρακέναι κατὰ τὸν βίον. Σπάνιον μὲν οὖν τὸ τοιοῦτόν ἐστι, συμβαίνει δ’ ὅμως. Καὶ τοῖς μὲν ὅλως διετέλεσεν, ἐνίοις δὲ καὶ προελθοῦσι πόρρω τῆς ἡλικίας ἐγένετο, πρότερον οὐδὲν ἐνύπνιον ἑωρακόσιν. Τὸ δ’ αἴτιον τοῦ μὴ γίνεσθαι παραπλήσιόν τι δεῖ νομίζειν, ὅτι οὐδὲ μετὰ τὴν τροφὴν καθυπνώσασιν οὐδὲ τοῖς παιδίοις γίνεται ἐνύπνιον· ὅσοις γὰρ τοῦτον τὸν τρόπον συνέστηκεν ἡ φύσις ὥστε πολλὴν προσπίπτειν ἀναθυμίασιν πρὸς τὸν ἄνω τόπον, ἣ πάλιν καταφερομένη ποιεῖ πλῆθος κινήσεως, εὐλόγως τούτοις οὐδὲν φαίνεται φάντασμα. Προϊούσης δὲ τῆς ἡλικίας οὐδὲν ἄτοπον φανῆναι ἐνύπνιον· μεταβολῆς γάρ τινος γενομένης ἢ καθ’ ἡλικίαν ἢ κατὰ πάθος ἀναγκαῖον συμβῆναι τὴν ἐναντίωσιν ταύτην.