İçeriğe geç

Kavram

Dianoia (διάνοια)

Yunanca
διάνοια (dianoia); διανοεῖσθαι (dianoeisthai)
Latince
cogitatio; ratio discursiva
Almanca
Verstand; Nachdenken
Fransızca
pensée discursive; raisonnement
İngilizce
thought, discursive thinking
Türkçe
düşünme

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte dianoia "akıl, niyet, düşünce"dir (Herodotos). Platon'da önce bedenden bağımsız düşünme etkinliğinin genel adıdır (Phaidon 65c, Theaitetos 189e). Devlet VI'da ise daraltılır: akılla kavranır olanın alt parçasında psykhē, görülür şekilleri imgeler olarak kullanır, varsayımları (tek-çift, şekiller, açı türleri) açıklamasız kabul eder ve arkhē'ye çıkamadan sonuca iner (510b–511a). Bu, noēsis'in (diyalektik) altında, pistis'in üstünde bir basamaktır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Herodotos, Thukydides akıl, niyet, düşünce Herodotos I; Thukydides
MÖ 4. yy Platon psykhē'nin iç konuşması; bölünmüş çizgide matematiksel düşünme Phaidon 65c; Theaitetos 189e; Devlet 511a–e
MÖ 4. yy Aristoteles dianoētikē aretē: düşünme erdemleri (ahlak erdemlerinden ayrı) Eth. Nic. VI
MS 3.–5. yy Plotinos, Proklos adım adım ilerleyen akıl (dianoia) ile doğrudan kavrayan nous ayrımı Enneadlar V 3; Proklos In Euclidem

Dönüşüm: Genel bir "düşünüp taşınma" sözcüğü, Devlet VI'da matematiğin yöntemine özgü bir basamağa daralır; Yeni-Platonculuk ve skolastikte ratio discursiva olarak sezgisel akıldan ayrılan "adım adım düşünme"nin adı olur.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca διάνοια; διανοεῖσθαι dia ("içinden, baştan sona") + noein ("kavramak"): "baştan sona düşünme, düşünüp taşınma"; gündelikte "niyet, akıl, düşünce". Phaidon 65c'de psykhē'nin bedenden bağımsız düşünmesi; Theaitetos 189e–190a'da "psykhē'nin kendi kendisiyle sessiz konuşması"; Sofist 263e'de "sessiz iç söz". Teknik doruğu Devlet VI 511a–e: bölünmüş çizginin ikinci parçası, geometricilerin varsayımlardan inen hâli; "kanı ile nous arasında" (511d).
Latince cogitatio; ratio; (skolastik) ratio discursiva Ficino cogitatio; Ortaçağda intellectus (sezgisel) ile ratio (adım adım ilerleyen) ayrımı bu Platoncu çifte dayanır.
Almanca / Fransızca Verstand; Nachdenken / pensée discursive; raisonnement Schleiermacher Verstand; Chambry connaissance raisonnée.
İngilizce thought, discursive thinking

Türkçe karşılığı

düşünme (dianoia). düşünme: fiilden türemiş ad; adım adım ilerleyen etkinliği korur; Phaidon 65c'den beri projenin kararı. anlak / anlama yetisi: Kant'ın Verstand'ını çağrıştırır. akıl yürütme: logismos için ayrıldı. zihin: Arapça zihn; yetiyi değil yeri bildirir. fikir: gündelik ve durağan. Seçim: "düşünme (dianoia)"; bölünmüş çizgide terim olarak transliterasyon öne çıkar.

"Anlak" dersen dianoia'yı Kant'ın kategoriler yetisine yaklaştırırsın; oysa Platon'da dianoia bir yeti olmaktan çok bir hâldir (hexis, 511d) ve matematiksel yöntemle, varsayımlardan sonuca inişle tanımlanır. "Düşünme" geniş ve gündeliktir; Devlet VI'daki teknik daralmayı okura ancak transliterasyon ve bu not taşır.

Atıf ve kaynak notu

511d–e'deki dörtlü (noēsis, dianoia, pistis, eikasia) Platon'a aittir, ama VII. Kitap 533e–534a'da adlandırma değişir (üst ikisine birlikte noēsis, en üste epistēmē denir). Dörtlünün katı bir terminoloji olduğu varsayımı sonraki yorumcularındır.

İlgili kavramlar

  • noesis (511d: dianoia ile noēsis ayrımı)
  • hypothesis (510b–d: varsayımlardan iniş)
  • metaxy (511d: kanı ile nous arasında)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düşünce, dianoia, düşüncesi, zihinleri, düşüncemizi, düşünceyi

Metinlerde işaretlendiği yerler

12 yer · 10 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.