Kavram
Dianoia (διάνοια)
- Yunanca
- διάνοια (dianoia); διανοεῖσθαι (dianoeisthai)
- Latince
- cogitatio; ratio discursiva
- Almanca
- Verstand; Nachdenken
- Fransızca
- pensée discursive; raisonnement
- İngilizce
- thought, discursive thinking
- Türkçe
- düşünme
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte dianoia "akıl, niyet, düşünce"dir (Herodotos). Platon'da önce bedenden bağımsız düşünme etkinliğinin genel adıdır (Phaidon 65c, Theaitetos 189e). Devlet VI'da ise daraltılır: akılla kavranır olanın alt parçasında psykhē, görülür şekilleri imgeler olarak kullanır, varsayımları (tek-çift, şekiller, açı türleri) açıklamasız kabul eder ve arkhē'ye çıkamadan sonuca iner (510b–511a). Bu, noēsis'in (diyalektik) altında, pistis'in üstünde bir basamaktır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Herodotos, Thukydides | akıl, niyet, düşünce | Herodotos I; Thukydides |
| MÖ 4. yy | Platon | psykhē'nin iç konuşması; bölünmüş çizgide matematiksel düşünme | Phaidon 65c; Theaitetos 189e; Devlet 511a–e |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | dianoētikē aretē: düşünme erdemleri (ahlak erdemlerinden ayrı) | Eth. Nic. VI |
| MS 3.–5. yy | Plotinos, Proklos | adım adım ilerleyen akıl (dianoia) ile doğrudan kavrayan nous ayrımı | Enneadlar V 3; Proklos In Euclidem |
Dönüşüm: Genel bir "düşünüp taşınma" sözcüğü, Devlet VI'da matematiğin yöntemine özgü bir basamağa daralır; Yeni-Platonculuk ve skolastikte ratio discursiva olarak sezgisel akıldan ayrılan "adım adım düşünme"nin adı olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | διάνοια; διανοεῖσθαι | dia ("içinden, baştan sona") + noein ("kavramak"): "baştan sona düşünme, düşünüp taşınma"; gündelikte "niyet, akıl, düşünce". Phaidon 65c'de psykhē'nin bedenden bağımsız düşünmesi; Theaitetos 189e–190a'da "psykhē'nin kendi kendisiyle sessiz konuşması"; Sofist 263e'de "sessiz iç söz". Teknik doruğu Devlet VI 511a–e: bölünmüş çizginin ikinci parçası, geometricilerin varsayımlardan inen hâli; "kanı ile nous arasında" (511d). |
| Latince | cogitatio; ratio; (skolastik) ratio discursiva | Ficino cogitatio; Ortaçağda intellectus (sezgisel) ile ratio (adım adım ilerleyen) ayrımı bu Platoncu çifte dayanır. |
| Almanca / Fransızca | Verstand; Nachdenken / pensée discursive; raisonnement | Schleiermacher Verstand; Chambry connaissance raisonnée. |
| İngilizce | thought, discursive thinking |
Türkçe karşılığı
düşünme (dianoia). düşünme: fiilden türemiş ad; adım adım ilerleyen etkinliği korur; Phaidon 65c'den beri projenin kararı. anlak / anlama yetisi: Kant'ın Verstand'ını çağrıştırır. akıl yürütme: logismos için ayrıldı. zihin: Arapça zihn; yetiyi değil yeri bildirir. fikir: gündelik ve durağan. Seçim: "düşünme (dianoia)"; bölünmüş çizgide terim olarak transliterasyon öne çıkar.
"Anlak" dersen dianoia'yı Kant'ın kategoriler yetisine yaklaştırırsın; oysa Platon'da dianoia bir yeti olmaktan çok bir hâldir (hexis, 511d) ve matematiksel yöntemle, varsayımlardan sonuca inişle tanımlanır. "Düşünme" geniş ve gündeliktir; Devlet VI'daki teknik daralmayı okura ancak transliterasyon ve bu not taşır.
Atıf ve kaynak notu
511d–e'deki dörtlü (noēsis, dianoia, pistis, eikasia) Platon'a aittir, ama VII. Kitap 533e–534a'da adlandırma değişir (üst ikisine birlikte noēsis, en üste epistēmē denir). Dörtlünün katı bir terminoloji olduğu varsayımı sonraki yorumcularındır.
İlgili kavramlar
- noesis (511d: dianoia ile noēsis ayrımı)
- hypothesis (510b–d: varsayımlardan iniş)
- metaxy (511d: kanı ile nous arasında)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düşünce, dianoia, düşüncesi, zihinleri, düşüncemizi, düşünceyi
Metinlerde işaretlendiği yerler
12 yer · 10 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.