Aristoteles
Hayvanların Hareketi Üzerine
Περὶ ζῴων κινήσεως
1Hayvanların Hareketi Üzerine
Hayvanların hareketine (kinesis) gelince: her cinste hangi hareketlerin bulunduğu, bunların birbirinden nasıl ayrıldığı ve her birinde tek tek görülen arazların sebeplerinin neler olduğu, bütün bunlar başka yerlerde incelendi. Şimdi ise hangi hareketle olursa olsun hareket etmenin ortak sebebini genel olarak incelemek gerekiyor (çünkü hayvanların kimi uçarak, kimi yüzerek, kimi yürüyerek, kimi de buna benzer başka yollarla hareket eder). Öteki hareketlerin ilkesinin kendi kendini hareket ettiren şey, bunun ilkesinin de hareketsiz olan olduğu ve ilk hareket ettiricinin (proton kinoun) zorunlu olarak hareketsiz olduğu, ebedî bir hareketin bulunup bulunmadığını, bulunuyorsa ne olduğunu incelediğimiz yerde daha önce belirlenmişti. Ama bunu yalnız akıl yürütmeyle (logos) kavramak yetmez; cüzî ve duyulur şeylerde de görmek gerekir. Küllî açıklamaları zaten bunlar için ararız ve onların bunlara uyması gerektiğini düşünürüz. Bunlarda da açıktır ki hiçbir şey durmuyorsa hareket etmek imkânsızdır. Önce hayvanların kendilerinde: parçalarından biri hareket ediyorsa bir başkasının durması gerekir; hayvanlarda eklemlerin bulunmasının sebebi de budur. Hayvanlar eklemlerini bir merkez gibi kullanır; eklemin bulunduğu bütün uzuv hem bir hem iki, hem düz hem bükük olur; eklem sayesinde bilkuvve ve bilfiil (energeia) birinden ötekine geçer. Uzuv bükülüp hareket ederken eklemdeki noktalardan biri hareket eder, öteki yerinde kalır; tıpkı bir çapın A ve D uçları yerinde kalsa, B hareket etse ve AG meydana gelse olacağı gibi. Ama matematikte merkez her bakımdan bölünmez kabul edilir (zaten orada hareketi de, dedikleri gibi, kurgu olarak eklerler; çünkü matematik nesnelerinden hiçbiri hareket etmez); eklemlerdeki noktalar ise bilkuvve ve bilfiil kimi zaman bir, kimi zaman ayrı olur. Her hâlükârda, alttaki parça hareket ederken ilke —neyin ilkesiyse ona göre— daima durur: mesela ön kol hareket ederken dirsek, bütün kol hareket ederken omuz; incik hareket ederken diz, bütün bacak hareket ederken kalça durur. Demek ki her hayvanın kendi içinde de duran bir şeye sahip olması gerektiği açıktır: hareket edenin ilkesi oradan gelecek, hayvan da ona dayanarak hem bütün hâlinde topluca hem de parça parça hareket edecektir.
Περὶ δὲ κινήσεως τῆς τῶν ζῴων, ὅσα μὲν αὐτῶν περὶ 1 ἕκαστον ὑπάρχει γένος, καὶ τίνες διαφοραί, καὶ τίνες αἰτίαι τῶν καθʼ ἕκαστον συμβεβηκότων αὐτοῖς, ἐπέσκεπται περὶ ἁπάντων ἐν ἑτέροις· ὅλως δὲ περὶ τῆς κοινῆς αἰτίας τοῦ κινεῖσθαι κίνησιν ὁποιανοῦν (τὰ μὲν γὰρ πτήσει κινεῖται τὰ δὲ νεύσει τὰ δὲ πορείᾳ τῶν ζῴων, τὰ δὲ κατʼ ἄλλους τρόπους τοιούτους) ἐπισκεπτέον νῦν. ὅτι μὲν οὖν ἀρχὴ τῶν ἄλλων κινήσεων τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ κινοῦν, τούτου δὲ τὸ ἀκίνητον, καὶ ὅτι τὸ πρῶτον κινοῦν ἀναγκαῖον ἀκίνητον εἶναι, διώρισται πρότερον, ὅτεπερ καὶ περὶ κινήσεως ἀϊδίου, πότερον ἔστιν ἢ οὐκ ἔστι, καὶ εἰ ἔστι, τίς ἐστιν. δεῖ δὲ τοῦτο μὴ μόνον τῷ λόγῳ λαβεῖν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν καθʼ ἕκαστα καὶ τῶν αἰσθητῶν, δι᾿ ἅπερ καὶ τοὺς καθόλου ζητοῦμεν λόγους, καὶ ἐφʼ ὧν ἐφαρμόττειν οἰόμεθα δεῖν αὐτούς. φανερὸν γὰρ καὶ ἐπὶ τούτων ὅτι ἀδύνατον κινεῖσθαι μηδενὸς ἠρεμοῦντος, πρῶτον μὲν οὖν ἐν αὐτοῖς τοῖς ζῴοις· δεῖ γάρ, ἂν κινῆταί τι τῶν μορίων, ἠρεμεῖν τι· καὶ διὰ τοῦτο αἱ καμπαὶ τοῖς ζῴοις εἰσίν. ὥσπερ γὰρ κέντρῳ χρῶνται ταῖς καμπαῖς, καὶ γίνεται τὸ ὅλον μέρος, ἐν ᾧ ἡ καμπή, καὶ ἓν καὶ δύο, καὶ εὐθὺ καὶ κεκαμμένον, μεταβάλλον δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ διὰ τὴν καμπήν. καμπτομένου δὲ καὶ κινουμένου τὸ μὲν κινεῖται σημεῖον τὸ δὲ μένει τῶν ἐν ταῖς καμπαῖς, ὥσπερ ἂν εἰ τῆς διαμέτρου ἡ μὲν Α καὶ ἡ ∠ μένοι, ἡ δὲ Β κινοῖτο, καὶ γίνοιτο ἡ ΑΓ. ἀλλ᾿ ἐνταῦθα μὲν δοκεῖ πάντα τρόπον ἀδιαίρετον εἶναι τὸ κέντρον (καὶ γὰρ τὸ κινεῖσθαι, ὡς φασί, πλάττουσιν ἐπʼ αὐτῶν· οὐ γὰρ κινεῖσθαι τῶν μαθηματικῶν οὐδέν), τὰ δʼ ἐν ταῖς καμπαῖς δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ γίνεται ὁτὲ μὲν ἓν ὁτὲ δὲ διαιρετά. ἀλλ᾿ οὖν ἀεὶ ἡ ἀρχὴ ἡ πρὸς ὅ,ᾗ ἀρχή, ἠρεμεῖ κινουμένου τοῦ μορίου τοῦ κάτωθεν, οἷον τοῦ μὲν βραχίονος κινουμένου τὸ ὠλέκρανον, ὅλου δὲ τοῦ κώλου ὁ ὦμος, καὶ τῆς μὲν κνήμης τὸ γόνυ, ὅλου δὲ τοῦ σκέλους τὸ ἰσχίον. ὅτι μὲν οὖν καὶ ἐν αὐτῷ ἕκαστόν τι δεῖ -ἔχειν ἠρεμοῦν, ὅθεν ἡ ἀρχὴ τοῦ κινουμένου ἔσται, καὶ πρὸς ὃ ἀπερειδόμενον καὶ ὅλον ἀθρόον κινηθήσεται καὶ κατὰ μέρος, φανερόν.
2Ama hayvanın kendi içindeki bütün sükûn, dışarıda mutlak olarak duran ve hareketsiz bir şey yoksa yine de bir işe yaramaz. Söylenen şeyin üzerinde durup onu incelemeye değer; çünkü bu inceleme yalnız hayvanlara uzanmakla kalmaz, kâinatın hareketine ve dönüşüne de uzanır. Hayvanın kendi içinde, hareket edecekse, hareketsiz bir şeyin bulunması gerektiği gibi, hayvanın dışında da hareket edenin ona dayanarak hareket edeceği hareketsiz bir şeyin bulunması daha da çok gereklidir. Çünkü bu şey hep çöküp kaysaydı —mesela toprakta yürüyen kaplumbağalara ya da kumda yürüyenlere olduğu gibi—, hayvan ilerleyemezdi; yer yerinde durmasa yürüyüş, hava ya da deniz karşı direnmese uçuş da yüzüş de olmazdı. Bu dayanağın hareket edenden başka bir şey olması zorunludur, bütün olarak bütünden başka; böyle hareketsiz olan şey hareket edenin hiçbir parçası olmamalıdır, yoksa hareket olmaz. Buna tanık da şu bilinen müşküldür: Gemiyi dışarıdan, sırığı direğe ya da başka bir parçasına dayayıp iten kimse onu kolayca yürütür; oysa geminin içinde bulunan biri aynı şeyi yapmaya kalkarsa yürütemez — bu nasıl olur? Tityos bile, Boreas bile ressamların çizdiği gibi geminin içinden üflese onu kımıldatamaz; ressamlar Boreas'ı nefesini kendi ağzından salıverirken çizerler. Çünkü insan ister nefesini yavaşça salsın, ister en büyük rüzgârı yaratacak kadar şiddetle, ister fırlatılan ya da itilen başka bir şey olsun, zorunlu olarak önce kendi parçalarından duran birine dayanarak iter; sonra bu parça da —ya kendisi ya da parçası olduğu şey— dıştaki şeylerden birine dayanarak yerinde durur. Gemide bulunup gemiye dayanarak gemiyi iten kimsenin onu yürütememesi ise makuldür, çünkü dayandığı şeyin yerinde durması zorunludur; oysa onun için hareket ettirdiği şey ile dayandığı şey aynıdır. Dışarıdan iterse ya da çekerse yürütür; çünkü yer geminin hiçbir parçası değildir.
2 Ἀλλὰ πᾶσα ἡ ἐν αὐτῷ ἠρεμία ὅμως ἄκυρος, ἂν μή τι ἔξωθεν ἀπλῶς ἠρεμοῦν καὶ ἀκίνητον. ἄξιον δʼ ἐπιστήσαντας ἐπισκέψασθαι περὶ τοῦ λεχθέντος· ἔχει γὰρ τὴν θεωρίαν οὐ μόνον ὅσον ἐπὶ τὰ ζῷα συντείνουσαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς κίνησιν καὶ φοράν. ὥσπερ γὰρ καὶ ἐν αὐτῷ δεῖ τι ἀκίνητον εἶναι, εἰ μέλλει κινεῖσθαι, οὕτως ἔτι μᾶλλον ἔξω δεῖ τι εἶναι τοῦ ζῴου ἀκίνητον, πρὸς ὃ ἀπερειδόμενον κινεῖται τὸ κινούμενον. εἰ γὰρ ὑποδώσει ἀεί, οἷον τοῖς ἑμύσι τοῖς ἐν τῇ γῇ, ἢ τοῖς ἐν τῇ ἄμμῳ πορευομένοις, οὐ πρόεισιν, οὐδʼ ἔσται οὔτε πορεία, εἰ μὴ ἡ γῆ μένοι, οὔτε πτῆσις ἢ νεῦσις, εἰ μὴ ὁ ἀὴρ ἢ ἡ θάλαττα ἀντερείδοι. ἀνάγκη δὲ τοῦτο ἕτερον εἶναι τοῦ κινουμένου, καὶ ὅλον ὅλου, καὶ μόριον μηδὲν εἶναι τοῦ κινουμένου τὸ οὕτως ἀκίνητον· εἰ δὲ μή, οὐ κινηθήσεται. μαρτύριον δὲ τούτου τὸ ἀπορούμενον, διὰ τί ποτε τὸ πλοῖον ἔξωθεν μέν, ἄν τις ὠθῇ τῷ κοντῷ τὸν ἱστὸν ἢ τι ἄλλο προσβάλλων μόριον, κινεῖ ῥᾳδίως, ἐὰν δʼ ἐν αὐτῷ τις ὢν τῷ πλοίῳ τοῦτο πειρᾶται πράττειν, οὐκ ἂν κινήσειεν οὐδʼ ἂν ὁ Τιτυὸς οὔθʼ ὁ Βορέας πνέων ἔσωθεν ἐκ τοῦ πλοίου, εἰ τύχοι πνέων τὸν τρόπον τοῦτον ὅνπερ οἱ γραφεῖς ποιοῦσιν· ἐξ αὑτοῦ γὰρ τὸ πνεῦμα ἀφιέντα γράφουσιν. ἐάν τε γὰρ ἠρέμα ῥιπτῇ τὸ πνεῦμά τις ἐάν τʼ ἰσχυρῶς οὕτως ὥστʼ ἄνεμον ποιεῖν τὸν μέγιστον, ἐάν τε ἄλλο τι τὸ ῥιπτούμενον ἢ ὠθούμενον, ἀνάγκη πρῶτον μὲν πρὸς ἠρεμοῦν τι τῶν αὑτοῦ μορίων ἀπερειδόμενον ὠθεῖν, εἶτα πάλιν τοῦτο τὸ μόριον, ἢ αὐτὸ ἢ οὗ τυγχάνει μόριον ὄν, πρὸς τῶν ἔξωθέν τι ἀποστηριζόμενον μένειν. ὁ δὲ τὸ πλοῖον ὠθῶν ἐν τῷ πλοίῳ αὐτὸς ὢν καὶ ἀποστηριζόμενος πρὸς τὸ πλοῖον εὐλόγως οὐ κινεῖ τὸ πλοῖον διὰ τὸ ἀναγκαῖον εἶναι πρὸς ὃ ἀποστηρίζεται μένειν· συμβαίνει δʼ αὐτῷ τὸ αὐτὸ ὅ τε κινεῖ καὶ πρὸς ὃ ἀποστηρίζεται. ἔξωθεν δʼ ὠθῶν ἢ ἕλκων κινεῖ· οὐθὲν γὰρ μέρος ἡ γῆ τοῦ πλοίου.
3Biri şu müşküle (aporia) düşebilir: Bütün göğü hareket ettiren bir şey varsa, onun hareketsiz olması, göğün hiçbir parçası olmaması ve gökte de bulunmaması gerekir mi? Çünkü ya kendisi hareket ederek göğü hareket ettirir —o zaman hareketsiz bir şeye dokunarak hareket ettirmesi zorunludur ve bu şey hareket ettirenin hiçbir parçası olmamalıdır—, ya da hareket ettiren doğrudan doğruya hareketsizdir; o zaman da aynı şekilde hareket edenin hiçbir parçası olmayacaktır. Küre çember çizerek dönerken hiçbir parçasının yerinde durmadığını söyleyenler hiç değilse bunda haklıdır; çünkü öyle olsaydı ya kürenin bütününün durması ya da sürekliliğinin parçalanması gerekirdi. Ama kutupların bir gücü olduğunu düşünmeleri yanlıştır; kutupların hiçbir büyüklüğü yoktur, uçtan ve noktadan ibarettir. Bu türden hiçbir şeyin bir ousia'sı (ousia) olmadığı bir yana, tek bir hareketin iki şey tarafından meydana getirilmesi de imkânsızdır; oysa onlar kutupları iki yaparlar. Bütün tabiata karşı da, yerin hayvanlara ve onlar sayesinde hareket edenlere karşı durduğu gibi duran bir şeyin bulunduğu, işte bu gibi düşüncelerden hareketle soruşturulabilir. Atlas'ı efsanede ayakları yerde durur biçimde anlatanlar, bu efsaneyi (mythos) bir düşünceyle söylemiş görünebilirler: Atlas sanki bir çaptır ve göğü kutupların etrafında döndürür. Yer yerinde durduğuna göre bu akla da uygun düşer. Ama bunu söyleyenler yerin kâinatın hiçbir parçası olmadığını da söylemek zorundadır; bundan başka, hareket ettirenin kuvvetiyle yerinde duranın kuvveti denk olmalıdır. Çünkü duran şeyin kendisi sayesinde durduğu belli bir kuvvet ve güç miktarı vardır, tıpkı hareket ettirenin kendisi sayesinde hareket ettirdiği bir miktar olduğu gibi; zıt hareketler arasında olduğu gibi duruşlar arasında da zorunlu olarak bir orantı vardır. Eşit olanlar birbirinden etkilenmez; ama hangisi üstünse o ölçüde öbürüne galip gelir. Bu yüzden hareket ettiren ister Atlas ister içerideki şeylerden bu türden başka bir şey olsun, karşı itişi, yerin yerinde durduğu duruştan hiç de büyük olmamalıdır; yoksa yer ortadan, kendi yerinden oynar. Çünkü iten nasıl iterse itilen de öyle itilir, kuvvet bakımından da aynı ölçüde. Hareket ettiren ise önce duran bir şeyi hareket ettirir; dolayısıyla onun kuvveti sükûnunkinden daha fazla ve daha büyüktür ya da ona benzer ve eşittir. Hareket eden ama hareket ettirmeyen şeyin kuvveti için de durum aynıdır. Öyleyse yerin durmaktaki gücü, bütün göğün ve onu hareket ettirenin sahip olduğu kadar olmalıdır. Bu imkânsızsa, göğün içerideki böyle bir şey tarafından hareket ettirilmesi de imkânsızdır.
Ἀποήσειε δʼ ἄν τις, ἆρʼ εἴ τι κινεῖ τὸν ὅλον οὐρανόν, 3 εἶναι θέλει ἀκίνητον, καὶ τοῦτο μηθὲν εἶναι τοῦ οὐρανοῦ μόριον μηδʼ ἐν τῷ οὐρανῷ. εἴτε γὰρ αὐτὸ κινούμενον κινεῖ αὐτόν, ἀνάγκη τινὸς ἀκινήτου θιγγάνον κινεῖν, καὶ τοῦτο μηδὲν εἶναι μόριον τοῦ κινοῦντος· εἴτʼ εὐθὺς ἀκίνητόν ἐστι τὸ κινοῦν, ὁμοίως οὐδὲν ἔσται τοῦ κινουμένου μόριον. καὶ τοῦ τό γʼ ὀρθῶς λέγουσιν οἱ λέγοντες, ὅτι κύκλῳ φερομένης τῆς σφαίρας οὐδʼ ὁτιοῦν μένει μόριον· ἢ γὰρ ἂν ὅλην ἀναγκαῖον ἦν μένειν, ἢ διασπᾶσθαι τὸ συνεχὲς αὐτῆς. ἀλλʼ ὅτι τοὺς πόλους οἴονταί τινα δύναμιν ἔχειν, οὐθὲν ἔχοντας μέγεθος ἀλλʼ ὄντας ἔσχατα καὶ στιγμάς, οὐ καλῶς. πρὸς γὰρ τῷ μηδεμίαν οὐσίαν εἶναι τῶν τοιούτων μηδενός, καὶ κινεῖσθαι τὴν μίαν κίνησιν ὑπὸ δυοῖν ἀδύνατον· τοὺς δὲ πόλους δύο ποιοῦσιν. ὅτι μὲν οὖν ἔχει τι καὶ πρὸς τὴν ὅλην φύσιν οὕτως ὥσπερ ἡ γῆ πρὸς τὰ ζῷα καὶ τὰ κινούμενα διʼ αὐτῶν, ἐκ τῶν τοιούτων ἄν τις διαπορήσειεν. οἱ δὲ μυθικῶς τὸν Ἄτλαντα ποιοῦντες ἐπὶ τῆς γῆς ἔχοντα τοὺς πόδας δόξαιεν ἂν ἀπὸ διανοίας εἰρηκέναι τὸν μῦθον, ὡς τοῦτον ὥσπερ διάμετρον ὄντα καὶ στρέφοντα τὸν οὐρανὸν περὶ τοὺς πόλους· τοῦτο δʼ ἂν συμβαίνῃ καὶ κατὰ λόγον διὰ τὸ τὴν γῆν μένειν, ἀλλὰ τοῖς ταῦτα λέγουσιν ἀναγκαῖον φάναι μηδὲν εἶναι μόριον αὐτὴν τοῦ παντός, πρὸς δὲ τούτοις δεῖ τὴν ἰσχὺν ἰσάζειν τοῦ κινοῦντος καὶ τὴν τοῦ μένοντος. ἔστι γάρ τι πλῆθος ἰσχύος καὶ δυνάμεως καθʼ ἣν μένει τὸ μένον, ὥσπερ καὶ καθʼ ἣν κινεῖ τὸ κινοῦν· καὶ ἔστι τις ἀναλογία ἐξ ἀνάγκης, ὥσπερ τῶν ἐναντίων κινήσεων, οὕτω καὶ τῶν ἠρεμιῶν. καὶ αἱ μὲν ἴσαι ἀπαθεῖς ὑπʼ ἀλλήλων, κρατοῦνται δὲ κατὰ τὴν ὑπεροχήν. διόπερ εἴτʼ Ἄτλας εἴτε τι τοιοῦτόν ἐστιν ἕτερον τὸ κινοῦν τῶν ἐντός, οὐδὲν μᾶλλον ἀντερείδειν δεῖ τῆς μονῆς ἣν ἡ γῆ τυγχάνει μένουσα· ἢ κινηθήσεται ἡ γῆ ἀπὸ τοῦ μέσου καὶ ἐκ τοῦ αὐτῆς τόπου. ὡς γὰρ τὸ ὠθοῦν ὠθεῖ, οὕτω τὸ ὠθούμενον ὠθεῖται, καὶ ὁμοίως κατʼ ἰσχύν. κινεῖ δὲ τὸ ἠρεμοῦν πρῶτον, ὥστε μᾶλλον καὶ πλείων ἡ ἰσχὺς ἢ ὁμοία καὶ ἴση τῆς ἠρεμίας. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τοῦ κινουμένου μέν, μὴ κινοῦντος δέ. τοσαύτην οὖν δεήσει τὴν δύναμιν εἶναι τῆς γῆς ἐν τῷ ἠρεμεῖν ὅσην ὅ τε πᾶς οὐρανὸς ἔχει καὶ τὸ κινοῦν αὐτόν. εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, ἀδύνατον καὶ τὸ κινεῖσθαι τὸν οὐρανὸν ὑπό τινος τοιούτου τῶν ἐντός.
4Göğün parçalarının hareketleri hakkında da bir müşkül vardır; söylediklerimizle yakından ilgili olduğu için incelenebilir. Biri hareketinin gücüyle yerin sükûnunu aşarsa, yeri ortadan oynatacağı açıktır. Bu gücün kaynağı olan kuvvetin sınırsız olmadığı da aşikârdır; çünkü yer sınırsız değildir, dolayısıyla ağırlığı da sınırsız değildir. "İmkânsız" birçok anlamda söylenir: sesin görülmesinin imkânsız olduğunu söylerken kastettiğimiz şey, Ay'dakilerin bizim tarafımızdan görülmesinin imkânsız olduğunu söylerken kastettiğimizle aynı değildir; ilki zorunlulukla imkânsızdır, ikincisi ise tabiatça görülebilir olduğu hâlde görülmeyecektir. Göğün bozulmaz ve çözülmez olduğunu ise zorunlulukla öyle sanıyoruz; oysa bu akıl yürütmeye göre zorunlulukla öyle olmadığı sonucu çıkıyor. Çünkü hem yerin durmasını sağlayan hareketten hem de ateşin ve yukarıdaki cismin hareketini sağlayan hareketten daha büyük bir hareketin bulunması tabiat bakımından mümkündür, olabilir. Böyle üstün gelen hareketler varsa, bunlar birbirlerini çözecektir; yoklarsa ama olabilirlerse (sınırsız bir hareket olamaz, çünkü sınırsız bir cisim de olamaz), göğün çözülmesi mümkün olur. İmkânsız değilse bunun olmasına ne engel olabilir? Karşıtı zorunlu olmadıkça da imkânsız değildir. Ama bu müşkül başka bir incelemenin konusu olsun. Hareket edenin dışında, onun hiçbir parçası olmayan, hareketsiz ve duran bir şeyin bulunması gerekir mi, gerekmez mi? Ve bunun kâinat için de böyle olması zorunlu mudur? Çünkü hareketin ilkesinin içeride olması belki tuhaf görünebilir. Bu yüzden böyle düşünenlere Homeros'un şu sözü yerinde söylenmiş görünebilir: Ama gökten ovaya sürükleyip indiremezsiniz her şeyin üstündeki Zeus'u, ne kadar uğraşsanız da; asılın hepiniz, ey bütün tanrılar ve bütün tanrıçalar.
Çünkü bütünüyle hareketsiz olan şey hiçbir şey tarafından hareket ettirilemez. Daha önce söylenen müşkül de —göğün düzeni hareketsiz bir ilkeye bağlıysa çözülebilir mi, çözülemez mi— buradan çözülür. Hayvanlarda ise yalnız bu şekilde hareketsiz olan bir şeyin bulunması yetmez; yer değiştirerek hareket edenlerden kendi kendini hareket ettirenlerin kendi içlerinde de böyle bir şey bulunmalıdır. Çünkü hayvanın bir parçasının durması, bir parçasının hareket etmesi gerekir; hareket eden, duran parçaya dayanarak hareket edecektir; mesela hayvan parçalarından birini hareket ettirdiğinde: bir parça, duran öbür parçaya dayanır. Hareket eden cansız şeyler hakkında ise şu sorulabilir: Mesela ateş, toprak ya da cansızlardan herhangi biri, bunların hepsi duranı da hareket ettireni de kendi içinde mi taşır ve bunların da dıştaki duran bir şeye dayanması mı gerekir? Yoksa bu imkânsızdır da bu ancak onları ilk olarak hareket ettiren şeyler için mi söz konusudur? Çünkü cansız şeylerin hepsi başka bir şey tarafından hareket ettirilir; bu şekilde hareket eden her şeyin ilkesi ise kendi kendini hareket ettiren şeylerdir. Bunlardan hayvanlar hakkında söyledik: bu türden her şeyin hem kendi içinde duran bir şeye hem de dışarıda dayanacağı bir şeye sahip olması zorunludur. Daha yukarıda olan ve ilk olarak hareket ettiren bir şey var mıdır, bu açık değildir; böyle bir ilke başka bir incelemenin konusudur. Hareket eden hayvanların hepsi dıştaki şeylere dayanarak hareket eder; nefes alıp verirken bile. Çünkü büyük bir yükü fırlatmakla küçüğünü fırlatmak arasında hiçbir fark yoktur; tükürenlerin, öksürenlerin, nefes alıp verenlerin yaptığı da budur.
Ἔστι δέ τις ἀπορία περὶ τὰς κινήσεις τῶν τοῦ οὐρανοῦ μορίων, 4 ἣν ὡς οὖσαν οἰκείαν τοῖς εἰρημένοις ἐπισκέψαιτʼ ἄν τις. ἐὰν γάρ τις ὑπερβάλλῃ τῇ δυνάμει τῆς κινήσεως τὴν τῆς γῆς ἠρεμίαν, δῆλον ὅτι κινήσει αὐτὴν ἀπὸ τοῦ μέσου. καὶ ἡ ἰσχὺς δʼ ἀφʼ ἧς αὕτη ἡ δύναμις, ὅτι οὐκ ἄπειρος, φανερόν· οὐδὲ γὰρ ἡ γῆ ἄπειρος, ὥστʼ οὐδὲ τὸ βάρος αὐτῆς. ἐπεὶ δὲ τὸ ἀδύνατον λέγεται πλεοναχῶς (οὐ γὰρ ὡσαύτως τήν τε φωνὴν ἀδύνατόν φαμεν εἶναι ὁραθῆναι καὶ τοὺς ἐπὶ τῆς σελήνης ὑφʼ ἡμῶν· τὸ μὲν γὰρ ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ πεφυκὸς ὁρᾶσθαι οὐκ ὀφθήσεται), τὸν δʼ οὐρανὸν ἄφθαρτον εἶναι καὶ ἀδιάλυτον οἰόμεθα μὲν ἐξ ἀνάγκης [εἶναι], συμβαίνει δὲ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον οὐκ ἐξ ἀνάγκης· (πέφυκε γὰρ καὶ ἐνδέχεται εἶναι κίνησιν μείζω καὶ ἀφʼ ἧς ἠρεμεῖ ἡ γῆ καὶ ἀφʼ ἧς κινοῦνται τὸ πῦρ καὶ τὸ ἄνω σῶμα)· εἰ μὲν οὖν εἰσὶν ὑπερέχουσαι κινήσεις, διαλυθήσεται ταῦτα ὑπʼ ἀλλήλων· εἰ δὲ μὴ εἰσὶ μέν, ἐνδέχεται δʼ εἶναι (ἄπειρον γὰρ οὐκ ἐνδέχεται διὰ τὸ μηδὲ σῶμα ἐνδέχεσθαι ἄπειρον εἶναι), ἐνδέχοιτʼ ἂν διαλυθῆναι τὸν οὐρανόν. τί γὰρ κωλύει τοῦτο συμβῆναι, εἴπερ μὴ ἀδύνατον; οὐκ ἀδύνατον δέ, εἰ μὴ τἀντικείμενον ἀναγκαῖον. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς ἀπορίας ταύτης ἕτερος ἔστω λόγος ἆρα δὲ δεῖ τι ἀκίνητον εἶναι καὶ ἠρεμοῦν ἔξω τοῦ κινουμένου, μηδὲν ὃν ἐκείνου μόριον, ἢ οὔ; καὶ τοῦτο πότερον καὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς οὕτως ὑπάρχειν ἀναγκαῖον; ἴσως γὰρ ἂν δόξειεν ἄτοπον εἶναι, εἰ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἐντός. διὸ δόξειεν ἂν τοῖς οὕτως ὑπολαμβάνουσιν εὖ εἰρῆσθαι Ὁμήρῳ
ἀλλ᾿ οὐκ ἂν ἐρύσαιτʼ ἐξ οὐρανόθεν πεδίονδε
Ζῆνʼ ὕπατον πάντων, οὐδʼ εἰ μάλα πολλὰ κάμοιτε·
πάντες δʼ ἐξάπτεσθε θεοὶ πᾶσαί τε θέαιναι. τὸ γὰρ ὅλως ἀκίνητον ὑπʼ οὐδενὸς ἐνδέχεται κινηθῆναι. ὅθεν λύεται καὶ ἡ πάλαι λεχθεῖσα ἀπορία, πότερον ἐνδέχεται ἢ οὐκ ἐνδέχεται διαλυθῆναι τὴν τοῦ οὐρανοῦ σύστασιν, εἰ ἐξ ἀκίνητου ἤρτηται ἀρχῆς. ἐπὶ δὲ τῶν ζῴων οὐ μόνον τὸ οὕτως ἀκίνητον δεῖ ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς κινουμένοις κατὰ τόπον ὅσα κινεῖ αὐτὰ αὑτά. δεῖ γὰρ αὐτοῦ τὸ μὲν ἠρεμεῖν τὸ δὲ κινεῖσθαι, πρὸς ὃ ἀπερειδόμενον τὸ κινούμενον κινήσεται, οἷον ἄν τι κινῇ τῶν μορίων· ἀπερείδεται γὰρ θάτερον ὡς πρὸς μένον θάτερον. περὶ δὲ τῶν ἀψύχων ὅσα κινεῖται ἀπορήσειεν ἄν τις, πότερον ἅπαντ’ ἔχει ἐν ἑαυτοῖς καὶ τὸ ἠρεμοῦν καὶ τὸ κινοῦν, καὶ πρὸς τῶν ἔξω τι ἠρεμούντων ἀπερείδεσθαι ἀνάγκη καὶ ταῦτα, ἢ ἀδύνατον, οἷον πῦρ ἢ γῆν ἢ τῶν ἀψύχων τι, ἀλλ᾿ ὑφʼ ὧν ταῦτα κινεῖται πρώτων. πάντα γὰρ ὑπʼ ἄλλου κινεῖται τὰ ἄψυχα, ἀρχὴ δὲ πάντων τῶν οὕτως κινουμένων τὰ αὐτὰ αὑτὰ κινοῦντα. τῶν δὲ τοιούτων περὶ μὲν τῶν ζῴων εἴρηται· τὰ γὰρ τοιαῦτα πάντα ἀνάγκη καὶ ἐν αὐτοῖς ἔχειν τὸ ἠρεμοῦν, καὶ ἔξω πρὸς ὃ ἀπερείσεται. εἰ δέ τι ἐστὶν ἀνωτέρω καὶ πρώτως κινοῦν, ἄδηλον, καὶ ἄλλος λόγος περὶ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς. τὰ δὲ ζῷα ὅσα κινεῖται, πάντα πρὸς τὰ ἔξω ἀπερειδόμενα κινεῖται, καὶ ἀναπνέοντα καὶ ἐκπνέοντα. οὐδὲν γὰρ διαφέρει μέγα ῥῖψαι βάρος ἢ μικρόν, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ πτύοντες καὶ βήττοντες καὶ οἱ εἰσπνέοντες καὶ ἐκπνέοντες.
5Bir şeyin yerinde durması yalnız kendini yer bakımından hareket ettiren şeyde mi gereklidir, yoksa kendi kendini başkalaştıran ve büyüten şeyde de mi? En baştaki oluş ve yok oluş ise başka bir incelemenin konusudur. Çünkü oluşun ve yok oluşun ilk hareketi dediğimiz hareket varsa, bunların sebebi o olur, belki de öteki bütün hareketlerin sebebi. Kâinatta olduğu gibi hayvanda da, hayvan olgunluğa erdiğinde, ilk hareket budur; bu yüzden büyüme olursa onun sebebi de, başkalaşmanın sebebi de hayvanın kendisidir; olmazsa bu zorunlu değildir. İlk büyümeler ve başkalaşmalar ise başka bir şey tarafından ve başka şeyler aracılığıyla meydana gelir. Oluşun ve yok oluşun ise hiçbir şey hiçbir şekilde kendi kendisinin sebebi olamaz. Çünkü hareket ettirenin hareket edenden, doğuranın doğandan önce var olması gerekir; hiçbir şey ise kendisinden önce değildir.
Πότερον δʼ ἐν τῷ αὐτῷ αὐτὸ κινοῦντι κατὰ τόπον μόνῳ δεῖ 5 τι μένειν, ἢ καὶ ἐν τῷ ἀλλοιουμένῳ αὐτῷ ὑφʼ αὐτοῦ καὶ αὐξανομένῳ; περὶ δὲ γενέσεως τῆς ἐξ ἀρχῆς καὶ φθορᾶς ἄλλος λόγος· εἰ γάρ ἐστιν ἥνπερ φαμὲν πρώτην κίνησιν γενέσεως καὶ φθορᾶς, αὕτη αἰτία ἂν εἴη, καὶ τῶν ἄλλων δὲ κινήσεων ἴσως πασῶν. ὥσπερ δʼ ἐν τῷ ὅλῳ, καὶ ἐν τῷ ζῴῳ κίνησις πρώτη αὕτη, ὅταν τελεωθῇ· ὥστε καὶ αὐξήσεως, εἴ ποτε γίνεται, αὐτὸ αὐτῷ αἴτιον καὶ ἀλλοιώσεως, εἰ δὲ μή, οὐκ ἀνάγκη. αἱ δὲ πρῶται αὐξήσεις καὶ ἀλλοιώσεις ὑπʼ ἄλλου γίνονται καὶ δί ἑτέρων· γενέσεως δὲ καὶ φθορᾶς οὐδαμῶς οἷόν τε αὐτὸ αἴτιον εἶναι αὑτῷ οὐδέν. προϋπάρχειν γὰρ δεῖ τὸ κινοῦν τοῦ κινουμένου καὶ τὸ γεννῶν τοῦ γεννωμένου αὐτὸ δʼ αὐτοῦ πρότερον οὐδέν ἐστιν.
6Psykhē'nin (psykhē) hareket edip etmediği, ediyorsa nasıl hareket ettiği, onun hakkındaki incelemelerimizde daha önce söylendi. Cansız şeylerin hepsi başka bir şey tarafından hareket ettirildiğine, ilk hareket eden ve ebediyen hareket eden şeyin nasıl hareket ettiği, ilk hareket ettiricinin de nasıl hareket ettirdiği ilk felsefe üzerine yazdıklarımızda daha önce belirlendiğine göre, geriye psykhē'nin bedeni nasıl hareket ettirdiğini ve hayvanın hareketinin ilkesinin ne olduğunu incelemek kalıyor. Çünkü kâinatın bütününün hareketi bir yana, öteki şeylerin hareketinin sebebi canlılardır; çarpışarak birbirlerini hareket ettirenler bunun dışındadır. Bu yüzden bütün bu hareketlerin bir sınırı vardır; canlıların hareketlerinin de öyle. Çünkü bütün hayvanlar bir şey için hareket ettirir ve hareket eder; dolayısıyla onların bütün hareketlerinin sınırı budur: uğruna hareket ettikleri şey. Hayvanı hareket ettirenlerin düşünme (düşünme), tasavvur (tasavvur), tercih (prohairesis), dileme ve arzu olduğunu görüyoruz. Bunların hepsi nous'a (nous) ve isteğe (istek) indirgenir. Çünkü tasavvur da his de nous'la aynı yeri tutar; hepsi ayırt edicidir, yalnız başka yerlerde söylenen farklarla birbirinden ayrılır. Dileme, thymos (thymos) ve arzu ise hepsi istektir; tercih de düşünme ile isteğin ortak payıdır. Öyleyse önce istenen ve düşünülen şey hareket ettirir; ama düşünülen her şey değil, yapılabilecek şeylerin gayesi (gaye). Bu yüzden iyiler arasında hareket ettiren bu türden olandır, güzel olan her şey değil: başka bir şey onun uğruna yapıldığı, o da başka bir şey için olan şeylerin gayesi olduğu ölçüde hareket ettirir. İyi görünenin de iyinin yerini tuttuğunu kabul etmek gerekir; hoş olanın da, çünkü hoş olan iyi görünen bir şeydir. Demek ki ebediyen hareket eden şeyin ebediyen hareket ettiren tarafından hareket ettirilişi ile her bir hayvanın hareket ettirilişi bir bakıma aynı, bir bakıma farklıdır; bu yüzden biri ebediyen hareket eder, hayvanların hareketinin ise bir sınırı vardır. Ebedî güzel, yani gerçekten ve ilk olarak iyi olan, kâh iyi olup kâh olmayan değil, kendisinden önce bir şey bulunamayacak kadar ilahî ve değerlidir. İlk olan hareket etmeden hareket ettirir; istek ve istek yetisi ise hareket ederek hareket ettirir. Hareket edenlerin sonuncusunun ise bir şeyi hareket ettirmesi zorunlu değildir. Buradan şu da açıkça anlaşılır: hareket edenlerde meydana gelenlerin en sonuncusunun yer değiştirme olması makuldür. Çünkü his ya da tasavvur yoluyla bir şey başkalaşınca hayvan istekle ya da tercihle hareket eder ve yürür.
Περὶ μὲν οὖν ψυχῆς, εἴτε κινεῖται εἴτε μή, καὶ εἰ κινεῖται,6 πῶς κινεῖται, πρότερον εἴρηται ἐν τοῖς διωρισμένοις περὶ αὐτῆς. ἐπεὶ δὲ τὰ ἄψυχα πάντα κινεῖται ὑφʼ ἑτέρου, περὶ δὲ τοῦ πρώτου κινουμένου καὶ ἀεὶ κινουμένου, τίνα τρόπον κινεῖται, καὶ πῶς κινεῖ τὸ πρῶτον κινοῦν, διώρισται πρότερον ἐν τοῖς περὶ τῆς πρώτης φιλοσοφίας, λοιπόν ἐστι θεωρῆσαι πῶς ἡ ψυχὴ κινεῖ τὸ σῶμα, καὶ τίς ἡ ἀρχὴ τῆς τοῦ ζῴου κινήσεως. τῶν γὰρ ἄλλων παρὰ τὴν τοῦ ὅλου κίνησιν τὰ ἔμψυχα αἴτια τῆς κινήσεως, ὅσα μὴ κινεῖται ὑπ᾿ ἀλλήλων διὰ τὸ προσκόπτειν ἀλλήλοις. διὸ καὶ πέρας ἔχουσιν αὐτῶν πᾶσαι αἱ κινήσεις· καὶ γὰρ καὶ αἱ τῶν ἐμψύχων. πάντα γὰρ τὰ ζῷα καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται ἕνεκά τινος, ὥστε τοῦτʼ ἔστιν αὐτοῖς πάσης τῆς κινήσεως πέρας, τὸ οὗ ἕνεκα. ὁρῶμεν δὲ τὰ κινοῦντα τὸ ζῷον διάνοιαν καὶ φαντασίαν καὶ προαίρεσιν καὶ βούλησιν καὶ ἐπιθυμίαν. ταῦτα δὲ πάντα ἀνάγεται εἰς νοῦν καὶ ὄρεξιν. καὶ γὰρ ἡ φαντασία καὶ ἡ αἴσθησις τὴν αὐτὴν τῷ νῷ χώραν ἔχουσιν· κριτικὰ γὰρ πάντα, διαφέρουσι δὲ κατὰ τὰς εἰρημένας ἐν ἄλλοις διαφοράς. βούλησις δὲ καὶ θυμὸς καὶ ἐπιθυμία πάντα ὄρεξις, ἡ δὲ προαίρεσις κοινὸν διανοίας καὶ ὀρέξεως· ὥστε κινεῖ πρῶτον τὸ ὀρεκτὸν καὶ τὸ διανοητόν. οὐ πᾶν δὲ τὸ διανοητόν, ἀλλὰ τὸ τῶν πρακτῶν τέλος. διὸ τὸ τοιοῦτόν ἐστι τῶν ἀγαθῶν τὸ κινοῦν, ἀλλʼ οὐ πᾶν τὸ καλόν· γὰρ ἕνεκα τούτου ἄλλο, καὶ τέλος ἐστὶ τῶν ἄλλου τινὸς ἕνεκα ὄντων, ταύτῃ κινεῖ. δεῖ δὲ τιθέναι καὶ τὸ φαινόμενον ἀγαθὸν ἀγαθοῦ χώραν ἔχειν, καὶ τὸ ἡδύ· φαινόμενον γάρ ἐστιν ἀγαθόν. ὥστε δῆλον ὅτι ἔστι μὲν ὁμοίως κινεῖται τὸ ἀεὶ κινούμενον ὑπὸ τοῦ ἀεὶ κινοῦντος καὶ τῶν ζῴων ἕκαστον, ἔστι δʼ ἄλλως, διὸ καὶ τὰ μὲν ἀεὶ κινεῖται, ἡ δὲ τῶν ζῴων κίνησις ἔχει πέρας. τὸ δὲ ἀΐδιον καλόν, καὶ τὸ ἀληθῶς καὶ τὸ πρώτως ἀγαθὸν καὶ μὴ ποτὲ μὲν ποτὲ δὲ μή, θειότερον καὶ τιμιώτερον ἢ ὥστʼ εἶναι πρότερόν 〈τι〉. τὸ μὲν οὖν πρῶτον οὐ κινούμενον κινεῖ, ἡ δʼ ὄρεξις καὶ τὸ ὀρεκτικὸν κινούμενον κινεῖ. τὸ δὲ τελευταῖον τῶν κινουμένων οὐκ ἀνάγκη κινεῖν οὐδέν. φανερὸν δʼ ἐκ τούτων καὶ ὅτι εὐλόγως ἡ φορὰ τελευταία τῶν γινομένων ἐν τοῖς κινουμένοις· κινεῖται γὰρ καὶ πορεύεται τὸ ζῷον ὀρέξει ἢ προαιρέσει, ἀλλοιωθέντος τινὸς κατὰ τὴν αἴσθησιν ἢ τὴν φαντασίαν.
7Peki düşünen varlık nasıl oluyor da kimi zaman eyliyor kimi zaman eylemiyor, kimi zaman hareket ediyor kimi zaman etmiyor? Görünüşe göre burada olan şey, hareketsiz şeyler hakkında düşünüp kıyas yapanlarda olana çok yakındır. Ama orada gaye nazarî bir hükümdür (çünkü iki öncülü düşünen sonucu da düşünmüş ve kurmuş olur); burada ise iki öncülden çıkan sonuç eylemin kendisi olur. Mesela insan, her insanın yürümesi gerektiğini ve kendisinin de insan olduğunu düşündüğünde hemen yürür; hiçbir insanın şimdi yürümemesi gerektiğini ve kendisinin insan olduğunu düşündüğünde hemen durur. Bir şey engel olmaz ya da zorlamazsa, her ikisini de yapar. "İyi bir şey yapmalıyım; ev iyi bir şeydir": hemen ev yapar. "Örtüye ihtiyacım var; elbise bir örtüdür: elbiseye ihtiyacım var. İhtiyacım olanı yapmalıyım; elbiseye ihtiyacım var: elbise yapmalıyım." Bu sonuç, yani "elbise yapmalıyım", bir eylemdir. Eylemi de başlangıçtan başlayarak yapar: "Elbise olacaksa önce şunun olması gerekir, şu olacaksa da şunun"; ve bunu hemen yapar. Demek ki eylemin sonuç olduğu açıktır. Yapıp etmeye götüren öncüller ise iki türlüdür: iyi olana dair ve mümkün olana dair. Soru soranlardan bazılarının yaptığı gibi, düşünme de apaçık olan öteki öncülün üzerinde durup onu hiç incelemez; mesela yürümek insan için iyiyse, kendisinin insan olduğu üzerinde oyalanmaz. Bu yüzden hesap etmeden yaptığımız şeyleri çabuk yaparız. Çünkü insan, uğruna hareket edilen şeye yönelik olarak his, tasavvur ya da nous yoluyla faaliyete geçtiğinde, istediği şeyi hemen yapar; isteğin faaliyeti, sorgulamanın ya da düşünüşün (düşünüş) yerini tutar. "İçmeliyim" der arzu; "şu içilecek bir şey" der his ya da tasavvur ya da nous; hemen içer. Hayvanlar hareket etmeye ve eylemeye işte böyle atılır: hareketin en yakın sebebi istektir; istek de ya his yoluyla ya da tasavvur ve düşünüş yoluyla doğar. İsteyerek eyleyenlerden kimi arzu ya da thymos yüzünden, kimi istek ya da dileme yüzünden kimi şeyleri meydana getirir, kimi şeyleri yapar. Otomatlar, küçük bir hareket olunca burulmuş iplerin çözülüp birbirine vurmasıyla nasıl hareket ederse; küçük araba, üzerine binilince kendisi dosdoğru ilerleyip tekerlekleri eşit olmadığı için de yine çember çizerek nasıl dönerse (küçük tekerlek, silindirlerde olduğu gibi bir merkez olur), hayvanlar da öyle hareket eder. Çünkü onların da bu türden araçları vardır: sinirlerin tabiatı ve kemiklerin tabiatı; kemikler oradaki tahta ve demir gibidir, sinirler de burulmuş ipler gibi; bunlar çözülüp gevşeyince hayvanlar hareket eder. Otomatlarda ve küçük arabalarda ise başkalaşma yoktur; gerçi içerideki tekerlekler küçülüp yeniden büyüseydi, araba yine çember çizerek hareket ederdi. Hayvanda ise aynı parça hem büyüyüp hem küçülebilir, biçimini de değiştirebilir; çünkü parçalar ısı yüzünden genişler, soğuk yüzünden yeniden büzülür ve başkalaşır. Başkalaşmaya da tasavvurlar, hisler ve düşünceler yol açar. Hisler zaten başlı başına birer başkalaşmadır; tasavvur ve düşünüş ise şeylerin kendilerinin gücünü taşır. Çünkü düşünülen sıcağın ya da soğuğun, hoşun ya da korkuncun eidos'u (eidos) bir bakıma şeylerin her biri neyse odur; insanlar bu yüzden yalnız düşünerek bile ürperir ve korkar. Bütün bunlar hâller (hâller) ve başkalaşmalardır. Bedende bir şey başkalaşınca kimi parçalar büyür, kimisi küçülür. İlkede meydana gelen küçük bir değişikliğin uzakta büyük ve pek çok fark doğurduğu da belli; mesela dümen azıcık yer değiştirince pruvanın yeri çok değişir. Ayrıca ısı, soğuk ya da bu türden başka bir hâl yüzünden kalbin çevresinde bir başkalaşma olduğunda —hatta kalbin içinde, büyüklüğü bakımından hissedilmeyecek kadar küçük bir bölümde olsa bile—, bu bedende kızarma ve sararma, ürperme ve titreme ve bunların zıtları gibi büyük bir fark doğurur.
Πῶς δὲ νοῶν ὁτὲ μὲν πράττει ὁτὲ δʼ οὐ πράττει, καὶ 7 κινεῖται, ὁτὲ δʼ οὐ κινεῖται; ἔοικε παραπλησίως συμβαίνειν καὶ περὶ τῶν ἀκινήτων διανοουμένοις καὶ συλλογιζομένοις. ἀλλʼ ἐκεῖ μὲν θεώρημα τὸ τέλος (ὅταν γὰρ τὰς δύο προτάσεις νοήσῃ, τὸ συμπέρασμα ἐνόησε καὶ συνέθηκεν), ἐνταῦθα δʼ ἐκ τῶν δύο προτάσεων τὸ συμπέρασμα γίνεται ἡ πρᾶξις, οἷον ὅταν νοήσῃ ὅτι παντὶ βαδιστέον ἀνθρώπῳ, αὐτὸς δʼ ἄνθρωπος, βαδίζει εὐθέως, ἂν δʼ ὅτι οὐδενὶ βαδιστέον νῦν ἀνθρώπῳ, αὐτὸς δʼ ἄνθρωπος, εὐθὺς ἠρεμεῖ· καὶ ταῦτα ἄμφω πράττει, ἂν μή τι κωλύῃ ἢ ἀναγκάζῃ. ποιητέον μοι ἀγαθόν, οἰκία δʼ ἀγαθόν· ποιεῖ οἰκίαν εὐθύς. σκεπάσματος δέομαι, ἱμάτιον δὲ σκέπασμα· ἱματίου δέομαι. οὗ δέομαι, ποιητέον· ἱματίου δέομαι· ἱμάτιον ποιητέον. καὶ τὸ συμπέρασμα, τὸ ἱμάτιον ποιητέον, πρᾶξίς ἐστιν. πράττει δʼ ἀπʼ ἀρχῆς. εἰ ἱμάτιον ἔσται, ἀνάγκη εἶναι τόδε πρῶτον, εἰ δὲ τόδε, τόδε· καὶ τοῦτο πράττει εὐθύς. ὅτι μὲν οὖν ἡ πρᾶξις τὸ συμπέρασμα, φανερόν· αἱ δὲ προτάσεις αἱ ποιητικαὶ διὰ δύο εἰδῶν γίνονται, διά τε τοῦ ἀγαθοῦ καὶ διὰ τοῦ δυνατοῦ. ὥσπερ δὲ τῶν ἐρωτώντων ἔνιοι, οὕτω τὴν ἑτέραν πρότασιν τὴν δήλην οὐδʼ ἡ διάνοια ἐφιστᾶσα σκοπεῖ οὐδέν· οἷον εἰ τὸ βαδίζειν ἀγαθὸν ἀνθρώπῳ, ὅτι αὐτὸς ἄνθρωπος, οὐκ ἐνδιατρίβει. διὸ καὶ ὅσα μὴ λογισάμενοι πράττομεν, ταχὺ πράττομεν. ὅταν ἐνεργήσῃ γὰρ ἢ τῇ αἰσθήσει πρὸς τὸ οὗ ἕνεκα ἢ τῇ φαντασίᾳ ἢ τῷ νῷ, οὗ ὀρέγεται, εὐθὺς ποιεῖ ἀντʼ ἐρωτήσεως γὰρ ἢ νοήσεως ἡ τῆς ὀρέξεως γίνεται ἐνέργεια. ποτέον μοι, ἡ ἐπιθυμία λέγει· τοδὶ δὲ ποτόν, ἡ αἴσθησις εἶπεν ἢ ἡ φαντασία ἢ ὁ νοῦς· εὐθὺς πίνει. οὕτως μὲν οὖν ἐπὶ τὸ κινεῖσθαι καὶ πράττειν τὰ ζῷα ὁρμῶσι, τῆς μὲν ἐσχάτης αἰτίας τοῦ κινεῖσθαι ὀρέξεως οὔσης, ταύτης δὲ γινομένης ἢ διʼ αἰσθήσεως ἢ διὰ φαντασίας καὶ νοήσεως. τῶν δʼ ὀρεγομένων πράττειν τὰ μὲν διʼ ἐπιθυμίαν ἢ θυμὸν τὰ δὲ διʼ ὄρεξιν ἢ βούλησιν τὰ μὲν ποιοῦσι, τὰ δὲ πράττουσιν. ὥσπερ δὲ τὰ αὐτόματα κινεῖται μικρᾶς κινήσεως γινομένης, λυομένων τῶν στρεβλῶν καὶ κρουόντων ἀλλήλας τὰς στρέβλας, καὶ τὸ ἁμάξιον, ὅπερ ὀχούμενον αὐτὸ κινεῖ εἰς εὐθύ, καὶ πάλιν κύκλῳ κινεῖται τῷ ἀνίσους ἔχειν τοὺς τροχούς (ὁ γὰρ ἐλάττων ὥσπερ κέντρον γίνεται, καθάπερ ἐν τοῖς κυλίνδροις), οὕτω καὶ τὰ ζῷα κινεῖται. ἔχει γὰρ ὄργανα τοιαῦτα τήν τε τῶν νεύρων φύσιν καὶ τὴν τῶν ὀστῶν, τὰ μὲν ὡς ἐκεῖ τὰ ξύλα καὶ ὁ σίδηρος, τὰ δὲ νεῦρα ὡς αἱ στρέβλαι· ὧν λυομένων καὶ ἀνιεμένων κινοῦνται. ἐν μὲν οὖν τοῖς αὐτομάτοις καὶ τοῖς ἁμαξίοις οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις, ἐπεὶ εἰ ἐγίνοντο ἐλάττους οἱ ἐντὸς τροχοὶ καὶ πάλιν μείζους, κἂν κύκλῳ τὸ αὐτὸ ἐκινεῖτο· ἐν δὲ τῷ ζῴῳ δύναται τὸ αὐτὸ καὶ μεῖζον καὶ ἔλαττον γίνεσθαι καὶ τὰ σχήματα μεταβάλλειν, αὐξανομένων τῶν μορίων διὰ θερμότητα καὶ πάλιν συστελλομένων διὰ ψύξιν καὶ ἀλλοιουμένων. ἀλλοιοῦσι δʼ αἱ φαντασίαι καὶ αἱ αἰσθήσεις καὶ αἱ ἔννοιαι. αἱ μὲν γὰρ αἰσθήσεις εὐθὺς ὑπάρχουσιν ἀλλοιώσεις τινὲς οὖσαι, ἡ δὲ φαντασία καὶ ἡ νόησις τὴν τῶν πραγμάτων ἔχουσι δύναμιν· τρόπον γάρ τινα τὸ εἶδος τὸ νοούμενον τὸ τοῦ θερμοῦ ἢ ψυχροῦ ἢ ἡδέος ἢ φοβεροῦ τοιοῦτον τυγχάνει ὂν οἷόν περ καὶ τῶν πραγμάτων ἕκαστον, διὸ καὶ φρίττουσι καὶ φοβοῦνται νοήσαντες μόνον. ταῦτα δὲ πάντα πάθη καὶ ἀλλοιώσεις εἰσίν. ἀλλοιουμένων δʼ ἐν τῷ σώματι τὰ μὲν μείζω τὰ δʼ ἐλάττω γίνεται. ὅτι δὲ μικρὰ μεταβολὴ γινομένη ἐν ἀρχῇ μεγάλας καὶ πολλὰς ποιεῖ διαφορὰς ἄποθεν, οὐκ ἄδηλον· οἷον τοῦ οἴακος ἀκαριαῖόν τι μεθισταμένου πολλὴ ἡ τῆς πρώρας γίνεται μετάστασις. ἔτι δὲ κατὰ θερμότητα ἢ ψύξιν ἢ κατʼ ἄλλο τι τοιοῦτον πάθος ὅταν γένηται ἀλλοίωσις περὶ τὴν καρδίαν, καὶ ἐν ταύτῃ κατὰ μέγεθος ἐν ἀναισθήτῳ μορίῳ, πολλὴν ποιεῖ τοῦ σώματος διαφορὰν ἐρυθήμασι καὶ ὠχρότησι καὶ φρίκαις καὶ τρόμοις καὶ τοῖς τούτων ἐναντίοις.
8Demek ki, söylendiği gibi, hareketin ilkesi yapılabilecek şeyler arasında peşine düşülecek ve kaçınılacak olandır; bunları düşünmeyi ve tasavvur etmeyi de zorunlu olarak ısınma ve soğuma izler. Acı veren kaçınılacak, hoş olan peşine düşülecek şeydir (ama küçük şeylerde bunun olduğu fark edilmez); acı veren ve hoş şeylerin de hemen hepsi bir tür soğuma ya da ısınmayla birlikte bulunur. Bu, hâllerden belli olur. Cesaret duyguları, korkular, cinsel heyecanlar ve bedene ait öteki acı veren ve hoş şeyler kimi zaman bir parçada, kimi zaman bütün bedende ısınma ya da soğumayla birlikte olur; hatıralar ve umutlar da bu türden şeyleri birer suret gibi kullanarak kimi zaman daha az, kimi zaman daha çok aynı şeylerin sebebi olur. Böylece iç kısımların ve organ işi gören parçaların ilkeleri çevresindeki kısımların değişerek katıdan sıvıya, sıvıdan katıya, yumuşaktan serte ve sertten yumuşağa dönmesi artık makuldür. Bunlar böyle olup bittiğinde, ayrıca etkilenen ile etkileyen birçok yerde söylediğimiz tabiata sahip olduğunda, ne zaman biri etkileyen, öbürü etkilenen olur ve ikisi de tanımlarındaki hiçbir şeyi eksik bırakmazsa, hemen biri etkiler, öbürü etkilenir. Bu yüzden insan, deyim yerindeyse, yürümesi gerektiğini düşündüğü anda yürür, başka bir şey engel olmazsa. Çünkü organ parçalarını hâller uygun şekilde hazırlar, hâlleri istek, isteği de tasavvur; tasavvur ise ya düşünüş yoluyla ya his yoluyla meydana gelir. Bunların aynı anda ve çabucak olması da etkileyen ile etkilenenin tabiatça birbirine bağlı şeyler olmasındandır. Hayvanı ilk hareket ettiren şeyin bir ilkede bulunması zorunludur. Eklemin bir parçanın ilkesi, öbürünün sonu olduğunu söyledik. Bu yüzden tabiat onu bir bakıma bir, bir bakıma iki şey olarak kullanır. Çünkü hareket buradan başladığında uç noktalardan birinin durması, öbürünün hareket etmesi zorunludur; hareket ettirenin duran bir şeye dayanması gerektiğini daha önce söylemiştik. Ön kolun ucu hareket eder ama hareket ettirmez; dirsekteki bükülmede ise noktalardan biri, hareket eden bütünün içinde bulunanı, hareket eder; ama hareketsiz bir şeyin de bulunması zorunludur; bunun bilkuvve tek nokta, bilfiil ise iki nokta olduğunu söylüyoruz. Öyle ki hayvan kolundan ibaret olsaydı, psykhē'nin hareket ettiren ilkesi herhalde burada olurdu. Ama el cansız bir şeyle de aynı ilişkide bulunabildiğine göre —mesela elindeki değneği hareket ettirdiğinde—, psykhē'nin iki uçtan hiçbirinde, ne hareket edenin ucunda ne de öbür ilkede olmadığı açıktır. Çünkü değneğin de ele göre bir ilkesi ve bir sonu vardır. Dolayısıyla, en azından bu yüzden, psykhē'den gelen hareket ettirici ilke değneğin içinde değilse elde de değildir; çünkü elin ucunun bileğe göre durumu da, bu kısmın dirseğe göre durumu da aynıdır. Bedenle bitişik olanlarla olmayanlar arasında hiçbir fark yoktur; değnek, çıkarılıp takılabilen bir parça gibi olur. Demek ki ilke, başka bir şeyin sonu olan hiçbir ilkede olamaz; ondan daha dışarıda başka bir şey olsa bile: mesela değneğin ucunun ilkesi eldedir, elinki bilektedir. İlke daha yukarıda olduğu için elde değilse, orada da değildir; çünkü dirsek yerinde dururken de onun altındaki bütün bitişik kısım hareket eder.
Ἀρχὴ μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, τῆς κινήσεως τὸ ἐν τῷ 8 πρακτῷ διωκτὸν καὶ φευκτόν· ἐξ ἀνάγκης δʼ ἀκολουθεῖ τῇ νοήσει καὶ τῇ φαντασίᾳ αὐτῶν θερμότης καὶ ψύξις. τὸ μὲν γὰρ λυπηρὸν φευκτόν, τὸ δʼ ἡδὺ διωκτόν (ἀλλὰ λανθάνει περὶ τὰ μικρὰ τοῦτο συμβαῖνον), ἔστι δὲ τὰ λυπηρὰ καὶ ἡδέα πάντα σχεδὸν μετὰ ψύξεώς τινος καὶ θερμότητος. τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῶν παθημάτων. θάρρη γὰρ καὶ φόβοι καὶ ἀφροδισιασμοὶ καὶ τἆλλο σωματικὰ λυπηρὰ καὶ ἡδέα τὰ μὲν κατὰ μόριον μετὰ θερμότητος ἢ ψύξεώς ἐστι, τὰ δὲ καθʼ ὅλον τὸ σῶμα· μνῆμαι δὲ καὶ ἐλπίδες, οἷον εἰδώλοις χρώμεναι τοῖς τοιούτοις, ὁτὲ μὲν ἧττον ὁτὲ δὲ μᾶλλον αἰτίαι τῶν αὐτῶν εἰσιν. ὥστʼ εὐλόγως ἤδη δημιουργεῖται τὰ ἐντὸς καὶ τὰ περὶ τὰς ἀρχὰς τῶν ὀργανικῶν μορίων μεταβάλλοντα ἐκ πεπηγότων ὑγρὰ καὶ ἐξ ὑγρῶν πεπηγότα καὶ μαλακὰ καὶ σκληρὰ ἐξ ἀλλήλων. τούτων δὲ συμβαινόντων τὸν τρόπον τοῦτον, καὶ ἔτι τοῦ παθητικοῦ καὶ ποιητικοῦ τοιαύτην ἐχόντων τὴν φύσιν οἵαν πολλαχοῦ εἰρήκαμεν, ὁπόταν συμβῇ ὥστʼ εἶναι τὸ μὲν ποιητικὸν τὸ δὲ παθητικόν, καὶ μηδὲν ἀπολίπῃ αὐτῶν ἑκάτερον τῶν ἐν τῷ λόγῳ, εὐθὺς τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ πάσχει. διὰ τοῦτο δʼ ἅμα ὡς εἰπεῖν νοεῖ ὅτι πορευτέον καὶ πορεύεται, ἂν μή τι ἐμποδίζῃ ἕτερον. τὰ μὲν γὰρ ὀργανικὰ μέρη παρασκευάζει ἐπιτηδείως τὰ πάθη, ἡ δʼ ὄρεξις τὰ πάθη, τὴν δʼ ὄρεξιν ἡ φαντασία· αὕτη δὲ γίνεται ἢ διὰ νοήσεως ἢ διʼ αἰσθήσεως. ἅμα δὲ καὶ ταχὺ διὰ τὸ ⟨τὸ⟩ ποιητικὸν καὶ παθητικὸν τῶν πρὸς ἄλληλα εἶναι τὴν φύσιν. τὸ δὲ κινοῦν πρῶτον τὸ ζῷον ἀνάγκη εἶναι ἔν τινι ἀρχῇ. ἡ δὲ καμπὴ ὅτι μέν ἐστι ἀρχὴ τοῦ δὲ τελευτή, εἴρηται. διὸ καὶ ἔστι μὲν ὡς ἑνί, ἔστι δʼ ὡς δυσὶ χρῆται ἡ φύσις αὐτῇ. ὅταν γὰρ κινῆται ἐντεῦθεν, ἀνάγκη τὸ μὲν ἠρεμεῖν τῶν σημείων τῶν ἐσχάτων, τὸ δὲ κινεῖσθαι· ὅτι γὰρ πρὸς ἠρεμοῦν δεῖ ἀπερείδεσθαι τὸ κινοῦν, εἴρηται πρότερον. κινεῖται μὲν οὖν καὶ οὐ κινεῖ τὸ ἔσχατον τοῦ βραχίονος, τῆς δʼ ἐν τῷ ὠλεκράνῳ κάμψεως τὸ μὲν κινεῖται τὸ ἐν αὐτῷ τῷ ὅλῳ κινουμένῳ, ἀνάγκη δʼ εἶναί τι καὶ ἀκίνητον, ὃ δή φαμεν δυνάμει μὲν ἓν εἶναι σημεῖον, ἐνεργείᾳ δὲ γίνεσθαι δύο· ὥστʼ εἰ τὸ ζῷον ἦν ὁ βραχίων, ἐνταῦθ᾿ ἄν που ἦν ἡ ἀρχὴ τῆς ψυχῆς ἡ κινοῦσα. ἐπεὶ δʼ ἐνδέχεται καὶ πρὸς τὴν χεῖρα ἔχειν τι οὕτως τῶν ἀψύχων, οἷον εἰ κινοίη τὴν βακτηρίαν ἐν τῇ χειρί, φανερὸν ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἐν οὐδετέρῳ ἡ ψυχὴ τῶν ἐσχάτων, οὔτʼ ἐν τῷ ἐσχάτῳ τοῦ κινουμένου οὔτʼ ἐν τῇ ἑτέρᾳ ἀρχῇ. καὶ γὰρ τὸ ξύλον ἔχει καὶ ἀρχὴν καὶ τέλος πρὸς τὴν χεῖρα. ὥστε διά γε τοῦτο, εἰ μὴ καὶ ἐν τῇ βακτηρίᾳ ἡ κινοῦσα ἀπὸ τῆς ψυχῆς ἀρχὴ ἔνεστιν, οὐδʼ ἐν τῇ χειρί· ὁμοίως γὰρ ἔχει καὶ τὸ ἄκρον τῆς χειρὸς πρὸς τὸν καρπόν, καὶ τοῦτο τὸ μέρος πρὸς τὸ ὠλέκρανον. οὐδὲν γὰρ διαφέρει τὰ προσπεφυκότα τῶν μή· γίνεται γὰρ ὥσπερ ἀφαιρετὸν μέρος ἡ βακτηρία. ἀνάγκη ἄρα ἐν μηδεμιᾷ εἶναι ἀρχῇ, ἥ ἐστιν ἄλλου τελευτή, μηδὲ εἴ τι ἐστὶν ἕτερον ἐκείνου ἐξωτέρω, οἷον τοῦ μὲν τῆς βακτηρίας ἐσχάτου ἐν τῇ χειρὶ ἡ ἀρχή, τούτου δʼ ἐν τῷ καρπῷ. εἰ δὲ μηδʼ ἐν τῇ χειρί, ὅτι ἀνωτέρω ἔτι, ἡ ἀρχὴ οὐδʼ ἐνταῦθα· ἔτι γὰρ τοῦ ὠλεκράνου μένοντος κινεῖται ἅπαν τὸ κάτω συνεχές.
9Sol taraftan da sağ taraftan da durum aynı olduğuna, zıt taraflar da aynı anda hareket ettiğine göre —öyle ki sağın durmasıyla solun hareket etmesi ya da bunun tersi söz konusu olamaz— ve ilke her zaman ikisinden de daha yukarıda bulunduğuna göre, hareket ettiren psykhē'nin ilkesinin ortada olması zorunludur; çünkü orta, iki ucun her ikisinin de son noktasıdır. Yukarıdan ve aşağıdan gelen hareketler için de durum aynıdır; mesela omurgası olanlarda baştan gelen hareketlerle omurgadan gelenler için. Bunun böyle olması da makuldür; çünkü his yetisinin de burada olduğunu söylüyoruz. Dolayısıyla his yüzünden ilkenin çevresindeki bölge başkalaşıp değişince, ona bağlı parçalar da uzayıp kısalarak onunla birlikte değişir; hayvanlarda hareket zorunlu olarak böyle meydana gelir. Bedenin orta kısmı bilkuvve bir, bilfiil ise zorunlu olarak birden fazla olur; çünkü uzuvlar ilkeden aynı anda hareket eder, biri dururken öbürü de hareket eder. Mesela ABG'de B hareket ediyor, A ise hareket ettiriyor diyelim. Ama biri hareket edecek, öbürü hareket ettirecekse bir şeyin durması gerekir. Demek ki bilkuvve bir olan A bilfiil iki olacaktır; dolayısıyla bir nokta değil, bir büyüklük olması zorunludur. Ama G'nin de B ile aynı anda hareket etmesi mümkündür; o zaman A'daki iki ilkenin de hareket ederek hareket ettirmesi zorunlu olur. Öyleyse bunların yanında, hareket ettiren ama hareket etmeyen başka bir şeyin bulunması gerekir. Çünkü uçlar, yani A'daki ilkeler, hareket ederken birbirlerine dayanabilirdi; tıpkı sırt sırta verip bacaklarını hareket ettiren insanlar gibi. Ama ikisini birden hareket ettirenin hareketsiz olması zorunludur; bu da psykhē'dir: böyle bir büyüklükten başka bir şeydir, ama onun içindedir.
Ἐπεὶ δʼ ὁμοίως ἔχει ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν καὶ ἀπὸ τῶν 9 δεξιῶν, καὶ ἅμα τἀναντία κινεῖται, ὥστε μὴ εἶναι τῷ ἠρεμεῖν τὸ δεξιὸν κινεῖσθαι τὸ ἀριστερὸν μηδʼ αὖ τῷ τοῦτο ἐκεῖνο, ἀεὶ δʼ ἐν τῷ ἀνωτέρω ἀμφοτέρων ἡ ἀρχή, ἀνάγκη ἐν τῷ μέσῳ εἶναι τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς τῆς κινούσης· ἀμφοτέρων γὰρ τῶν ἄκρων τὸ μέσον ἔσχατον. ὁμοίως δʼ ἔχει πρὸς τὰς κινήσεις τοῦτο καὶ τὰς ἀπὸ τοῦ ἄνω καὶ κάτω, οἷον τὰς ἀπὸ τῆς κεφαλῆς πρὸς τὰ ἀπὸ τῆς ῥάχεως τοῖς ἔχουσι ῥάχιν. καὶ εὐλόγως δὲ τοῦτο συμβέβηκεν· καὶ γὰρ τὸ αἰσθητικὸν ἐνταῦθα εἶναί φαμεν, ὥστʼ ἀλλοιουμένου διὰ τὴν αἴσθησιν τοῦ τόπου τοῦ περὶ τὴν ἀρχὴν καὶ μεταβάλλοντος τὰ ἐχόμενα συμμεταβάλλει ἐκτεινόμενά τε καὶ συναγόμενα τὰ μόρια, ὥστʼ ἐξ ἀνάγκης διὰ ταῦτα γίνεσθαι τὴν κίνησιν τοῖς ζῴοις. τὸ δὲ μέσον τοῦ σώματος μέρος δυνάμει μὲν ἕν, ἐνεργείᾳ δʼ ἀνάγκη γίνεσθαι πλείω· καὶ γὰρ ἅμα κινεῖται τὰ κῶλα ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, καὶ θατέρου ἠρεμοῦντος θάτερον κινεῖται. λέγω δʼ οἷον ἐπὶ τῆς ΑΒΓ τὸ Β κινεῖται, κινεῖ δὲ τὸ Α. ἀλλὰ μὴν δεῖ γέ τι ἠρεμεῖν, εἰ μέλλει τὸ μὲν κινεῖσθαι τὸ δὲ κινεῖν. ἓν ἄρα δυνάμει ὂν τὸ Α ἐνεργείᾳ δύο ἔσται, ὥστʼ ἀνάγκη μὴ στιγμὴν ἀλλὰ μέγεθός τι εἶναι. ἀλλὰ μὴν ἐνδέχεται τὸ Γ ἄμα τῷ Β κινεῖσθαι, ὥστʼ ἀνάγκη ἀμφοτέρας τὰς ἀρχὰς τὰς ἐν τῷ Α κινουμένας κινεῖν. δεῖ τι ἄρα εἶναι παρὰ ταύτας ἕτερον τὸ κινοῦν, καὶ μὴ κινούμενον. ἀπερείδοιντο μὲν γὰρ ἂν τὰ ἄκρα καὶ αἱ ἀρχαὶ αἱ ἐν τῷ Α πρὸς ἀλλήλας κινουμένων, ὥσπερ ἂν εἴ τινες τὰ νῶτα ἀντερείδοντες κινοῖεν τὰ σκέλη. ἀλλὰ τὸ κινοῦν ἄμφω ⟨ἀκίνητον⟩ ἀναγκαῖον εἶναι, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἡ ψυχή, ἕτερον μὲν οὖσα | τοῦ μεγέθους τοῦ τοιούτου, ἐν τούτῳ δʼ οὗσα.
10Hareketin sebebini söyleyen tanıma göre, hareket ederek hareket ettiren orta şey istektir; canlı bedenlerde ise bu türden bir cismin bulunması gerekir. Hareket eden ama tabiatça hareket ettirmeyen şey kendisine yabancı bir güçle etkilenebilir; hareket ettirenin ise belli bir güce ve kuvvete sahip olması zorunludur. Bütün hayvanların doğuştan gelen bir pneuma'ya (pneuma) sahip olduğu ve kuvvetlerini ondan aldığı görülür. Doğuştan gelen pneuma'nın nasıl korunduğu başka yerlerde söylendi. Bu pneuma, psykhē'ye ait ilkeye karşı, eklemlerdeki hem hareket ettiren hem hareket eden noktanın hareketsiz olana karşı durduğu gibi durur. İlke kimi hayvanlarda kalpte, kimilerinde ona karşılık gelen parçada olduğundan, doğuştan gelen pneuma da orada bulunuyor görünür. Pneuma'nın daima aynı mı kaldığı yoksa daima yenilenip mi başkalaştığı başka bir incelemenin konusu olsun (öteki parçalar için de aynı soru söz konusudur); her hâlükârda pneuma'nın tabiatça hareket ettirmeye ve kuvvet sağlamaya elverişli olduğu görülüyor. Hareketin işleri itmek ve çekmektir; dolayısıyla aracın genişleyip büzülebilmesi gerekir. Pneuma'nın tabiatı da böyledir: zorlanmadan büzülür, aynı sebepten de zorlayıcı ve itici olur; ateş gibi olanlara göre ağırlığı, onların zıtlarına göre hafifliği vardır. Hareket ettirecek şeyin ise bu özelliğe başkalaşma yoluyla sahip olmaması gerekir; çünkü tabiî cisimler hangisi üstünse o ölçüde birbirine galip gelir: hafif olan daha ağır olan tarafından aşağı bastırılır, ağır olan daha hafif olan tarafından yukarı kaldırılır. Psykhē'nin hangi hareket eden parça aracılığıyla hareket ettirdiği ve bunun sebebi böylece söylenmiş oldu. Hayvanın iyi kanunlarla yönetilen bir şehir gibi kurulmuş olduğunu düşünmek gerekir. Şehirde düzen bir kere kurulunca, olup biten her işin başında durması gereken ayrı bir hükümdara hiç ihtiyaç kalmaz; herkes kendine düşeni düzenin gerektirdiği gibi yapar, alışkanlık sayesinde de iş işi izler. Hayvanlarda da aynı şey tabiat sayesinde olur: böyle kurulmuş olan her parça tabiatça kendi işini yapacak durumdadır; bu yüzden her parçada psykhē bulunmasına gerek yoktur; psykhē bedenin bir ilkesinde bulunur, öteki parçalar ona bitişik oldukları için yaşar, tabiatları gereği de kendi işlerini görürler.
10 Κατὰ μὲν οὖν τὸν λόγον τὸν λέγοντα τὴν αἰτίαν τῆς κινήσεως ἐστὶν ἡ ὄρεξις τὸ μέσον, ὃ κινεῖ κινούμενον· ἐν δὲ τοῖς ἐμψύχοις σώμασι δεῖ τι εἶναι σῶμα τοιοῦτον. τὸ μὲν οὖν κινούμενον μὲν μὴ πεφυκὸς δὲ κινεῖν δύναται πάσχειν κατʼ ἀλλοτρίαν δύναμιν· τὸ δὲ κινοῦν ἀναγκαῖον ἔχειν τινὰ δύναμιν καὶ ἰσχύν. πάντα δὲ φαίνεται τὰ ζῷα καὶ ἔχοντα πνεῦμα σύμφυτον καὶ ἰσχύοντα τούτῳ. τίς μὲν οὖν ἡ σωτηρία τοῦ συμφύτου πνεύματος, εἴρηται ἐν ἄλλοις· τοῦτο δὲ πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν ψυχικὴν ἔοικεν ὁμοίως ἔχειν ὥσπερ τὸ ἐν ταῖς καμπαῖς σημεῖον, τὸ κινοῦν καὶ κινούμενον, πρὸς τὸ ἀκίνητον. ἐπεὶ δʼ ἡ ἀρχὴ τοῖς μὲν ἐν τῇ καρδίᾳ τοῖς δʼ ἐν τῷ ἀνάλογον, διὰ τοῦτο καὶ τὸ πνεῦμα τὸ σύμφυτον ἐνταῦθα φαίνεται ὄν. πότερον μὲν οὖν ταὐτόν ἐστι τὸ πνεῦμα ἀεὶ ἢ γίνεται ἀεὶ ἕτερον, ἔστω ἄλλος λόγος (ὁ αὐτὸς γάρ ἐστι καὶ περὶ τῶν ἄλλων μορίων)· φαίνεται δʼ εὐφυῶς ἔχον πρὸς τὸ κινητικὸν εἶναι καὶ παρέχειν ἰσχύν. τὰ δʼ ἔργα τῆς κινήσεως ὦσις καὶ ἕλξις, ὥστε δεῖ τὸ ὄργανον αὐξάνεσθαί τε δύνασθαι καὶ συστέλλεσθαι. τοιαύτη δʼ ἐστὶν ἡ τοῦ πνεύματος φύσις· καὶ γὰρ ἀβίαστος συστελλομένη, καὶ βιαστικὴ καὶ ὠστικὴ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, καὶ ἔχει καὶ βάρος πρὸς τὰ πυρώδη καὶ κουφότητα πρὸς τὰ ἐναντία. δεῖ δὲ τὸ μέλλον κινεῖν μὴ ἀλλοιώσει τοιοῦτον εἶναι· κρατεῖ γὰρ κατὰ τὴν ὑπεροχὴν τὰ φυσικὰ σώματα ἀλλήλων, τὸ μὲν κοῦφον κάτω ὑπὸ τοῦ βαρυτέρου ἀπονικώμενον, τὸ δὲ βαρὺ ἄνω ὑπὸ τοῦ κουφοτέρου. ᾧ μὲν οὖν κινεῖ κινουμένῳ μορίῳ ἡ ψυχή, εἴρηται, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν· ὑποληπτέον δὲ συνεστάναι τὸ ζῷον ὥσπερ πόλιν εὐνομουμένην. ἔν τε γὰρ τῇ πόλει ὅταν ἅπαξ συστῇ ἡ τάξις, οὐδὲν δεῖ κεχωρισμένου μονάρχου, ὃν δεῖ παρεῖναι παῤ ἕκαστον τῶν γινομένων, ἀλλʼ αὐτὸς ἕκαστος ποιεῖ τὰ αὐτοῦ ὡς τέτακται, καὶ γίνεται τόδε μετὰ τόδε διὰ τὸ ἔθος· ἔν τε τοῖς ζῴοις τὸ αὐτὸ τοῦτο διὰ τὴν φύσιν γίνεται καὶ τῷ πεφυκέναι ἕκαστον οὕτω συστάντων ποιεῖν τὸ αὐτοῦ ἔργον, ὥστε μηδὲν δεῖν ἐν ἑκάστῳ εἶναι ψυχήν, ἀλλʼ ἔν τινι ἀρχῇ τοῦ σώματος οὔσης τἆλλα ζῆν μὲν τῷ προσπεφυκέναι, ποιεῖν δὲ τὸ ἔργον τὸ αὑτῶν διὰ τὴν φύσιν.
11Hayvanların isteyerek yaptıkları hareketleri nasıl ve hangi sebeplerle yaptıkları söylendi. Ama bazı parçaları istemeden de birtakım hareketler yapar; çoğunu ise isteyerek yapmaz. İstemeden yapılan hareketler derken mesela kalbin ve cinsel organın hareketlerini kastediyorum (çünkü çoğu zaman bir şey görününce, ama nous emretmeden hareket ederler); isteyerek olmayan hareketler derken de uykuyu, uyanmayı, solumayı ve bunlara benzer ne varsa onları. Bunların hiçbirine ne tasavvur ne istek mutlak olarak hâkimdir. Ama hayvanların tabiî bir başkalaşma geçirmesi zorunlu olduğundan ve parçalar başkalaşınca kimisi büyüyüp kimisi küçüldüğünden, parçalar artık hareket eder ve tabiatça birbirini izleyen değişimlerle değişir. Hareketlerin sebepleri ısınmalar ve soğumalardır: hem dışarıdan gelenler hem de içeride bulunan tabiî olanlar. Söz konusu parçaların akla aykırı hareketleri de bir başkalaşma araya girince olur. (Çünkü daha önce söylendiği gibi, düşünüş ve tasavvur hâlleri doğuran şeyleri yanında getirir; zira o şeylerin eidos'larını getirirler.) Parçalar arasında bunu en belirgin şekilde bu ikisi yapar, çünkü her biri ayrı bir hayvan gibidir. [Bunun sebebi, hayatî bir nem taşımalarıdır.] Kalbin sebebi açıktır: hislerin ilkeleri ondadır. Üreme organının da böyle olduğuna gelince, işareti şudur: tohumun gücü ondan sanki bir hayvanmış gibi çıkar. Hareketlerin parçalardan ilkeye ve ilkeden parçalara gelmesi, böylece de birbirine ulaşması makuldür. A'yı ilke olarak düşünelim. Hareketler, şekle yazılmış harflerin her birinden ilkeye ulaşır; ilke hareket edip değiştiğinde ise, bilkuvve birçok şey olduğundan, B'nin ilkesi B'ye, G'ninki G'ye, ikisininki ikisine birden gider. B'den G'ye ise, B'den ilkeye gider gibi A'ya, A'dan da ilkeden çıkar gibi G'ye gidilerek ulaşılır. Aynı şeyler düşünüldüğü hâlde parçalarda akla aykırı hareketin kimi zaman olup kimi zaman olmamasının sebebi, etkilenecek maddenin (madde) kimi zaman bulunması, kimi zaman ise o kadar ya da o nitelikte bulunmamasıdır.
Böylece hayvanların her birinin parçaları hakkında, psykhē hakkında, ayrıca his, uyku, hafıza ve ortak hareket hakkında sebepleri söylemiş olduk; geriye türeme hakkında konuşmak kalıyor.
Πῶς μὲν οὖν κινεῖται τὰς ἑκουσίους κινήσεις τὰ ζῷα, 11 καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται· κινεῖται δέ τινας καὶ ἀκουσίους ἔνια τῶν μερῶν, τὰς δὲ πλείστας οὐχ ἑκουσίους. λέγω δʼ ἀκουσίους μὲν οἷον τὴν τῆς καρδίας τε καὶ τὴν τοῦ αἰδοίου (πολλάκις γὰρ φανέντος τινός, οὐ μέντοι κελεύσαντος τοῦ νοῦ κινοῦνται), οὐχ ἑκουσίους δʼ οἷον ὕπνον καὶ ἐγρήγορσιν καὶ ἀναπνοήν, καὶ ὅσαι ἄλλαι τοιαῦταί εἰσιν. οὐθενὸς γὰρ τούτων κυρία ἀπλῶς ἐστιν οὔθʼ ἡ φαντασία οὔθʼ ἡ ὄρεξις, ἀλλʼ ἐπειδὴ ἀνάγκη ἀλλοιοῦσθαι τὰ ζῷα φυσικὴν ἀλλοίωσιν, ἀλλοιουμένων δὲ τῶν μορίων τὰ μὲν αὔξεσθαι τὰ δὲ φθίνειν, ὥστʼ ἤδη κινεῖσθαι καὶ μεταβάλλειν τὰς πεφυκυίας ἔχεσθαι μεταβολὰς ἀλλήλων. αἰτίαι δὲ τῶν κινήσεων θερμότητές τε καὶ ψύξεις, αἵ τε θύραθεν καὶ αἱ ἐντὸς ὑπάρχουσαι φυσικαί. καὶ αἱ παρὰ τὸν λόγον δὴ γινόμεναι κινήσεις τῶν ῥηθέντων μορίων ἀλλοιώσεως συμπεσούσης γίνονται. (ἡ γὰρ νόησις καὶ ἡ φαντασία, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, τὰ ποιητικὰ τῶν παθημάτων προσφέρουσι· τὰ γὰρ εἴδη τῶν ποιητικῶν προσφέρουσι.) μάλιστα δὲ τῶν μορίων ταῦτα ποιεῖ ἐπιδήλως διὰ τὸ ὥσπερ ζῷον κεχωρισμένον ἑκάτερον εἶναι τῶν μορίων. [τούτου δʼ αἴτιον ὅτι ἔχουσιν ὑγρότητα ζωτικήν.] ἡ μὲν οὖν καρδία φανερὸν διʼ ἣν αἰτίαν· τὰς γὰρ ἀρχὰς ἔχει τῶν αἰσθήσεων· τὸ δὲ μόριον τὸ γεννητικὸν ὅτι τοιοῦτόν ἐστι, σημεῖον· καὶ γὰρ ἐξέρχεται ἐξ αὐτοῦ ὥσπερ ζῷόν τι ἡ τοῦ σπέρματος δύναμις. αἱ δὲ κινήσεις τῇ τε ἀρχῇ ἀπὸ τῶν μορίων καὶ τοῖς μορίοις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς εὐλόγως συμβαίνουσι, καὶ πρὸς ἀλλήλας οὕτως ἀφικνοῦνται. δεῖ γὰρ νοῆσαι τὸ Α ἀρχήν. αἱ οὖν κινήσεις καθʼ ἕκαστον στοιχεῖον τῶν ἐπιγεγραμμένων ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἀφικνοῦνται, καὶ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς κινουμένης καὶ μεταβαλλούσης, ἐπειδὴ πολλὰ δυνάμει ἐστίν, ἡ μὲν τοῦ Β ἀρχὴ ἐπὶ τὸ Β, ἡ δὲ τοῦ ἐπὶ τὸ Γ, ἡ δʼ ἀμφοῖν ἐπʼ ἄμφω. ἀπὸ δὲ τοῦ Β ἐπὶ τὸ Γ τῷ ἀπὸ μὲν τοῦ Β ἐπὶ τὸ Α ἐλθεῖν ὡς ἐπʼ ἀρχήν, ἀπὸ δὲ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Γ ὡς ἀπʼ ἀρχῆς. ὅτι δὲ ὁτὲ μὲν ταὐτὰ νοησάντων γίνεται ἡ κίνησις ἡ παρὰ τὸν λόγον ἐν τοῖς μορίοις, ὁτὲ δʼ οὔ, αἴτιον τὸ ὁτὲ μὲν ἐνυπάρχειν τὴν παθητικὴν ὕλην ὁτὲ δὲ μὴ τοσαύτην ἢ τοιαύτην.
Περὶ μὲν οὖν τῶν μορίων ἑκάστου τῶν ζῴων, καὶ περὶ ψυχῆς, ἔτι δὲ περὶ αἰσθήσεως καὶ ὕπνου καὶ μνήμης καὶ τῆς κοινῆς κινήσεως, εἰρήκαμεν τὰς αἰτίας· λοιπὸν δὲ περὶ γενέσεως εἰπεῖν.