Kavram
Psyche (ψυχή)
- Yunanca
- ψυχή (psychē)
- Latince
- anima
- Almanca
- Seele
- Fransızca
- âme
- İngilizce
- soul
- Türkçe
- ruh / can (bağlama göre)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Asıl anlamı soluk/nefestir — hayatta kalmanın en somut, en fiziksel işareti. Homeros'ta psychē, kişi hayattayken onun bilinçli "ben"i, düşünen-hisseden özne DEĞİLDİR; bu rol thymos ve diğer organ-temelli ruhlara aittir. Psychē sadece ölüm anında bedeni terk edip Hades'e giden, bilinçsiz bir gölge/hayalettir. Felsefi gelenek bu tabloyu adım adım tersine çevirir: psychē giderek kişinin hayattaki bilinçli, düşünen, ahlaki merkezi hâline gelir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Ölümde bedeni terk eden bilinçsiz gölge; hayattaki "ben" thymos'tur, psychē değil. | Homeros - İlyada XXIII |
| MÖ 6-5. yy | Herakleitos | Psychē, "kuru" ya da "nemli" olabilen, bilgelikle ilişkilendirilen ateşli/nemli bir buhar; "kuru ruh en bilgesi ve en iyisi". | Herakleitos DK 22 B118 |
| MÖ 6-5. yy (aktarım MS 12. yy) | Herakleitos (Hisdosus Scholasticus) | Psykhē bedenin her yerinde hazırdır, yaralanan yere örümcek gibi koşar; bedene oranlı biçimde bağlıdır [T] | DK 22 B67a |
| MÖ 6-5. yy | Pythagorasçılar / Orfik gelenek | Ölümsüz, bedenden bedene göçen (metempsychosis) bir ilke; beden bir tür "hapishane/mezar". | Diogenes Laertios VIII, 4 |
| MÖ 4. yy | Platon | Ölümsüz, üç parçalı (akıl-öfke-iştah), bedenden önce ve sonra var olan hakiki "ben"; ahlaki failliğin merkezi. | Platon - Phaidon, Devlet IV |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Ayrı bir töz değil, canlı bir bedenin "formu/edimselliği" (entelekheia); bedenden bağımsız var olamaz (nous tartışmalı bir istisna olabilir). | Aristoteles - Ruh Üzerine II.1 |
Dönüşüm: Terim, bilinçsiz bir ölüm-sonrası gölgeden (Homeros), giderek bilgelikle ilişkili maddi bir tözden (Herakleitos), ölümsüz-göçen bir ilkeye (Pythagorasçılar), oradan ölümsüz-ahlaki bir özneye (Platon), son olarak Aristoteles'te yeniden bedenden ayrılamaz bir işleve döner — âdeta bir tam devir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ψυχή (psychē) | psychein (üflemek, soğuk nefes vermek) fiilinden — asıl anlamı "nefes, soluk". |
| Latince | anima | Latincede de "rüzgâr/nefes" kökünden (anemos ile akraba) — Yunanca ile tam paralel bir türetim. |
| Almanca / Fransızca | Seele / âme | Her iki kelime de Hristiyan teolojisinin (ölümsüz, tekil, yargılanabilir "ruh") ağır yükünü taşır — bu da Homerosçu psychē'yi okurken bilinçli bir çaba gerektirir. |
| İngilizce | soul |
Türkçe karşılığı
ruh / can (bağlama göre). can: Homerosçu/erken dönem için — ölümle bedeni terk eden, ama bilinçsiz bir şey. ruh: Platoncu-sonrası dönem için — ölümsüz, düşünen, ahlaki bir özne. Bu iki karşılığı bilinçli olarak ayırıyorum; hepsini "ruh" diye çevirmek anakronizme yol açar (bkz. Atıf ve kaynak notu).
"Ruh" dersen bilinçli, ahlaki failliği olan bir özneyi ima etmiş olursun; oysa Homerosçu psychē böyle değildir. "Can" demek bu anakronizmden bir ölçüde kaçınmayı sağlar, ama bu kez de terimin sonraki (Platoncu, felsefi) ağırlığını kaybetme riski taşır.
Atıf ve kaynak notu
"Psychē"yi baştan sona "ruh" diye çevirmek, Homerosçu psychē ile Platoncu/Hristiyan "ruh" kavramı arasındaki kökten farkı gizler. Homeros'ta psychē'nin bilinçli bir iç yaşamı yoktur; bu, Yunanca felsefe kelimeleri arasında en çok anakronistik okunanlardan biridir (bkz. Bruno Snell ve E. R. Dodds'un bu konudaki klasik tartışmaları).
İlgili kavramlar
- animus (Latince karşılığı)
- Beden-Ruh Problemi
- Kişisel Özdeşlik Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: psykhē, Psykhē, psyche, psykhēsi, canını, canın
Metinlerde işaretlendiği yerler
171 yer · 96 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimenes, Fragmanlar13B2
- Ksenophanes, Fragmanlar21B7
- Herakleitos, Fragmanlar22B12 22B36 22B45 22B67a 22B77 22B85 22B98 22B107 22B115 22B117 22B118 22B136
- Parmenides, Fragmanlar28B1
- Anaksagoras, Fragmanlar59B4 59B12
- Empedokles, Fragmanlar31B109 31B115 31B121 31B136 31B138 31B146
- Gorgias, Fragmanlar82B11
- Demokritos, Fragmanlar68B1 68B5 68B5e 68B26 68B31 68B72 68B170 68B191 68B212 68B247 68B264 68B278 68B290 68B298a 68B302
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B3 1B6 1B11 1B20
- Diğer Presokratikler, Epimenides3B26
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B6 7B8
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B3 23B4 23B45
- Diğer Presokratikler, Khioslu Ion36B4
- Diğer Presokratikler, Damon37B6
- Diğer Presokratikler, Hippon38B4
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B11 44B13 44B14 44B21 44B22
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a 58B39
- Diğer Presokratikler, Diogenes (Apolloniali)64B4
- Diğer Presokratikler, Nessas69B2
- Diğer Presokratikler, Hekataios (Abderalı)73B6
- Diğer Presokratikler, Prodikos84B2
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.2.4
- Platon, Sokrates'in Savunması29b
- Platon, Phaidon64c
- Platon, Kratylos396d 415b 437b
- Platon, Theaitetos145b 185e
- Platon, Sofist223e 263d
- Platon, Devlet Adamı258c 270e
- Platon, Philebos11d
- Platon, Şölen179b 195e 215e
- Platon, Phaidros241c 270b
- Platon, Alkibiades I104a
- Platon, Alkibiades II141c
- Platon, Âşıklar (Erastai)134d
- Platon, Kharmides154e
- Platon, Lakhes185e
- Platon, Lysis218b
- Platon, Euthydemos287d
- Platon, Protagoras312b 337b 356d
- Platon, Gorgias452e 463a 522e
- Platon, Menon81b
- Platon, Büyük Hippias296d
- Platon, Küçük Hippias364a
- Platon, Ion534a
- Platon, Meneksenos234c
- Platon, Kleitophon407e
- Platon, Devlet330d 403d 431a 449a 484c 494b 571c
- Platon, Timaios18a 81d
- Platon, Minos318a
- Platon, Kanunlar631c 689a 726a 770c 798a 823d 844c 869b 891b 909a 930a 955e
- Platon, Epinomis974b 977c
- Platon, Mektuplar311c 328b 351d
- Aristoteles, Kategoriler2
- Aristoteles, Önermeler Üzerine1
- Aristoteles, Birinci ve İkinci Analitiklerposteriora.1.10
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler5
- Aristoteles, Fizik185a
- Aristoteles, Gök Üzerine283b25
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerine322b15
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Solunum Üzerine8
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi8.1
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.17
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine6
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.18-1
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096b
- Aristoteles, Büyük Etik1182a10_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1215a15
- Aristoteles, Politika1254a1
- Aristoteles, Kozmos Üzerine1
- Aristoteles, Fizyonomi805a_3
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.1_col1
- Theophrastos, Metafizik8
- Theophrastos, Duyumlar Üzerine1.2
- Epikuros, Vatikan Sözleri69
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine6
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine2
- Philon, Flaccus'a Karşı126
- Philon, Gaius'a Elçilik1
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine4
- Plutarkhos, Kötülük Mutsuzluğa Yeter mi2
- Plutarkhos, Ruhun mu Bedenin mi Tutkuları Daha Kötüdür1
- Plutarkhos, Doğa Soruları11
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine11
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Caius Marcius Coriolanus15.3
- Plutarkhos, Phokion27.1
- Epiktetos, Söylevler1.5.4
- Epiktetos, Enkheiridion29.3
- Epiktetos, Fragmanlar14
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi2
- Epiktetos, Epiktetos Gnomolojisi2
- Marcus Aurelius, Kendime1.16.10
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler18.21
- Origenes, Yuhanna İncili Şerhi19.9.51
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis43
- Plotinos, Enneadlar1.1.1