İçeriğe geç

Kavram

Psyche (ψυχή)

Yunanca
ψυχή (psychē)
Latince
anima
Almanca
Seele
Fransızca
âme
İngilizce
soul
Türkçe
ruh / can (bağlama göre)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Asıl anlamı soluk/nefestir — hayatta kalmanın en somut, en fiziksel işareti. Homeros'ta psychē, kişi hayattayken onun bilinçli "ben"i, düşünen-hisseden özne DEĞİLDİR; bu rol thymos ve diğer organ-temelli ruhlara aittir. Psychē sadece ölüm anında bedeni terk edip Hades'e giden, bilinçsiz bir gölge/hayalettir. Felsefi gelenek bu tabloyu adım adım tersine çevirir: psychē giderek kişinin hayattaki bilinçli, düşünen, ahlaki merkezi hâline gelir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Ölümde bedeni terk eden bilinçsiz gölge; hayattaki "ben" thymos'tur, psychē değil. Homeros - İlyada XXIII
MÖ 6-5. yy Herakleitos Psychē, "kuru" ya da "nemli" olabilen, bilgelikle ilişkilendirilen ateşli/nemli bir buhar; "kuru ruh en bilgesi ve en iyisi". Herakleitos DK 22 B118
MÖ 6-5. yy (aktarım MS 12. yy) Herakleitos (Hisdosus Scholasticus) Psykhē bedenin her yerinde hazırdır, yaralanan yere örümcek gibi koşar; bedene oranlı biçimde bağlıdır [T] DK 22 B67a
MÖ 6-5. yy Pythagorasçılar / Orfik gelenek Ölümsüz, bedenden bedene göçen (metempsychosis) bir ilke; beden bir tür "hapishane/mezar". Diogenes Laertios VIII, 4
MÖ 4. yy Platon Ölümsüz, üç parçalı (akıl-öfke-iştah), bedenden önce ve sonra var olan hakiki "ben"; ahlaki failliğin merkezi. Platon - Phaidon, Devlet IV
MÖ 4. yy Aristoteles Ayrı bir töz değil, canlı bir bedenin "formu/edimselliği" (entelekheia); bedenden bağımsız var olamaz (nous tartışmalı bir istisna olabilir). Aristoteles - Ruh Üzerine II.1

Dönüşüm: Terim, bilinçsiz bir ölüm-sonrası gölgeden (Homeros), giderek bilgelikle ilişkili maddi bir tözden (Herakleitos), ölümsüz-göçen bir ilkeye (Pythagorasçılar), oradan ölümsüz-ahlaki bir özneye (Platon), son olarak Aristoteles'te yeniden bedenden ayrılamaz bir işleve döner — âdeta bir tam devir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ψυχή (psychē) psychein (üflemek, soğuk nefes vermek) fiilinden — asıl anlamı "nefes, soluk".
Latince anima Latincede de "rüzgâr/nefes" kökünden (anemos ile akraba) — Yunanca ile tam paralel bir türetim.
Almanca / Fransızca Seele / âme Her iki kelime de Hristiyan teolojisinin (ölümsüz, tekil, yargılanabilir "ruh") ağır yükünü taşır — bu da Homerosçu psychē'yi okurken bilinçli bir çaba gerektirir.
İngilizce soul

Türkçe karşılığı

ruh / can (bağlama göre). can: Homerosçu/erken dönem için — ölümle bedeni terk eden, ama bilinçsiz bir şey. ruh: Platoncu-sonrası dönem için — ölümsüz, düşünen, ahlaki bir özne. Bu iki karşılığı bilinçli olarak ayırıyorum; hepsini "ruh" diye çevirmek anakronizme yol açar (bkz. Atıf ve kaynak notu).

"Ruh" dersen bilinçli, ahlaki failliği olan bir özneyi ima etmiş olursun; oysa Homerosçu psychē böyle değildir. "Can" demek bu anakronizmden bir ölçüde kaçınmayı sağlar, ama bu kez de terimin sonraki (Platoncu, felsefi) ağırlığını kaybetme riski taşır.

Atıf ve kaynak notu

"Psychē"yi baştan sona "ruh" diye çevirmek, Homerosçu psychē ile Platoncu/Hristiyan "ruh" kavramı arasındaki kökten farkı gizler. Homeros'ta psychē'nin bilinçli bir iç yaşamı yoktur; bu, Yunanca felsefe kelimeleri arasında en çok anakronistik okunanlardan biridir (bkz. Bruno Snell ve E. R. Dodds'un bu konudaki klasik tartışmaları).

İlgili kavramlar

  • animus (Latince karşılığı)
  • Beden-Ruh Problemi
  • Kişisel Özdeşlik Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: psykhē, Psykhē, psyche, psykhēsi, canını, canın

Metinlerde işaretlendiği yerler

171 yer · 96 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.