Aristoteles · Birinci ve İkinci Analitikler
İkinci Analitikler › I. Kitap
posteriora.1.11. Bölüm
Düşünceye dayanan her öğretme ve her öğrenme, önceden var olan bir bilgiden doğar. Bu, hepsine bakanlar için açıktır: epistēmē'lerden matematik olanlar da, öteki tekhnē'lerin her biri de bu yolla edinilir. Akıl yürütmelerde de, hem kıyaslar yoluyla olanlarda hem istikra yoluyla olanlarda durum aynıdır; çünkü ikisi de öğretmeyi önceden bilinen şeyler yoluyla yapar: kıyaslar öncülleri, onları anlayan kimselerden alıyormuş gibi alarak; istikralar ise cüzînin açık olması yoluyla küllîyi göstererek. Retorikçiler de aynı şekilde ikna eder: ya örnekler yoluyla, ki bu istikradır, ya da entimemler yoluyla, ki bu kıyastır. Önceden bilmek iki türlü gereklidir: bazı şeylerin var olduğunu önceden kabul etmek gerekir, bazılarında söylenen şeyin ne anlama geldiğini anlamak gerekir, bazılarında ise ikisi birden gerekir. Mesela her şey hakkında ya olumlamanın ya olumsuzlamanın doğru olduğunun var olduğunu; üçgenin de şu anlama geldiğini; birimin ise ikisini birden, hem ne anlama geldiğini hem var olduğunu bilmek gerekir; çünkü bunların her biri bize aynı ölçüde açık değildir. Bazı şeyleri daha önce bilerek bilmek, bazılarının bilgisini ise o anda edinerek bilmek mümkündür; mesela bilgisine sahip olunan küllînin altına düşen şeyler böyledir. Çünkü her üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu önceden biliyordu; ama yarım dairedeki şu şeyin bir üçgen olduğunu, istikra yaptığı anda bildi. Bazı şeylerin öğrenilmesi bu şekildedir ve son terim orta terim yoluyla bilinmez; bunlar artık cüzî olan ve bir konu hakkında söylenmeyen şeylerdir. İstikra yapmadan ya da kıyası edinmeden önce, belki bir bakıma bildiğini, başka bir bakıma ise bilmediğini söylemek gerekir. Çünkü mutlak olarak var olup olmadığını bilmediği şeyin iki dik açıya sahip olduğunu mutlak olarak nasıl bilebilirdi? Ama açıktır ki şu bakımdan bilir: küllî olarak bilir; mutlak olarak ise bilmez. Yoksa Menon'daki güçlük ortaya çıkar: ya hiçbir şey öğrenmeyecek ya da bildiği şeyleri öğrenecektir. Çünkü bazılarının çözmeye çalıştığı gibi söylememeli. "Her ikiliğin çift olduğunu biliyor musun, bilmiyor musun?" diye sorulur; evet deyince, karşısındakinin var olduğunu düşünmediği, dolayısıyla çift olduğunu da düşünmediği bir ikilik getirdiler. Bunu çözmek için, her ikiliğin çift olduğunu bildiklerini değil, ikilik olduğunu bildikleri ikiliğin çift olduğunu bildiklerini söylüyorlar. Oysa ispatına sahip oldukları ve kabul ettikleri şeyi bilirler; kabul ettikleri de üçgen ya da sayı olduğunu bildikleri her şey hakkında değil, mutlak olarak her sayı ve her üçgen hakkındadır; çünkü "senin bildiğin sayı" ya da "senin bildiğin doğrusal şekil" gibi bir öncül alınmaz, her şey hakkında alınır. Ama sanırım öğrenilen şeyi bir bakıma bilmeye, bir bakıma bilmemeye hiçbir engel yoktur; çünkü saçma olan, öğrendiği şeyi bir bakıma bilmesi değil, öğrendiği bakımdan ve öğrendiği şekilde bilmesidir.
ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ Α.
ΠΑΣΑ διδασκαλία καὶ πᾶσα μάθησις διανοητικὴ ἐκ προϋπαρχούσης γίνεται γνώσεως. Φανερὸν δὲ τοῦτο θεωροῦσιν ἐπὶ πασῶν· αἵ τε γὰρ μαθηματικαὶ τῶν ἐπιστημῶν διὰ τούτου τοῦ τρόπου παραγίνονται καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστη τεχνῶν. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοὺς λόγους οἵ τε διὰ συλλογισμῶν καὶ οἱ δι᾿ ἐπαγωγῆς· ἀμφότεροι γὰρ διὰ προγινωσκομένων ποιοῦνται τὴν διδασκαλίαν, οἱ μὲν λαμβάνοντες ὡς παρὰ ξυνιέντων, οἱ δὲ δεικνύντες τὸ καθόλου διὰ τοῦ δῆλον εἶναι τὸ καθ᾿ ἕκαστον. Ὡς δ᾿ αὕτως καὶ οἱ ῥητορικοὶ συμπείθουσιν· ἢ γὰρ διὰ παραδειγμάτων, ὅ ἐστιν ἐπαγωγή, ἢ δι᾿ ἐνθυμημάτων, ὅπερ ἐστὶ συλλογισμός. Διχῶς δ᾿ ἀναγκαῖον προγινώσκειν· τὰ μὲν γάρ, ὅτι ἔστι, προϋπολαμβάνειν ἀναγκαῖον, τὰ δέ, τί τὸ λεγόμενόν ἐστι, ξυνιέναι δεῖ, τὰ δ᾿ ἄμφω, οἷον ὅτι μὲν ἅπαν ἢ φῆσαι ἢ ἀποφῆσαι ἀληθές, ὅτι ἔστι, τὸ δὲ τρίγωνον, ὅτι τοδὶ σημαίνει, τὴν δὲ μονάδα ἄμφω, καὶ τί σημαίνει καὶ ὅτι ἔστιν· οὐ γὰρ ὁμοίως τούτων ἕκαστον δῆλον ἡμῖν. Ἔστι δὲ γνωρίζειν τὰ μὲν πρότερον γνωρίζοντα, τῶν δὲ καὶ ἅμα λαμβάνοντα τὴν γνῶσιν, οἷον ὅσα τυγχάνει ὄντα ὑπὸ τὸ καθόλου, ὧν ἔχει τὴν γνῶσιν. Ὅτι μὲν γὰρ πᾶν τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας, προῄδει· ὅτι δὲ τόδε τὸ ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ τρίγωνόν ἐστιν, ἅμα ἐπαγόμενος ἐγνώρισεν. Ἐνίων γὰρ τοῦτον τὸν τρόπον ἡ μάθησίς ἐστι, καὶ οὐ διὰ τοῦ μέσου τὸ ἔσχατον γνωρίζεται, ὅσα ἤδη τῶν καθ᾿ ἕκαστα τυγχάνει ὄντα καὶ μὴ καθ᾿ ὑποκειμένου τινός. Πρὶν δ᾿ ἐπαχθῆναι ἢ λαβεῖν συλλογισμὸν τρόπον μέν τινα ἴσως φατέον ἐπίστασθαι, τρόπον δ᾿ ἄλλον οὔ. Ὃ γὰρ μὴ ᾔδει εἰ ἔστιν ἁπλῶς, τοῦτο πῶς ᾔδει ὅτι δύο ὀρθὰς ἔχει ἁπλῶς; ἀλλὰ δῆλον ὡς ὡδὶ μὲν ἐπίσταται, ὅτι καθόλου ἐπίσταται, ἁπλῶς δ᾿ οὐκ ἐπίσταται. Εἰ δὲ μή, τὸ ἐν τῷ Μένωνι ἀπόρημα συμβήσεται· ἢ γὰρ οὐδὲν μαθήσεται ἢ ἃ οἶδεν. Οὐ γὰρ δή, ὥς γέ τινες ἐγχειροῦσι λύειν, λεκτέον. Ἀρ᾿ οἶδας ἅπασαν δυάδα ὅτι ἀρτία ἢ οὔ; φήσαντος δὲ προήνεγκάν τινα δυάδα ἣν οὐκ ᾤετ᾿ εἶναι, ὥστ᾿ ἀρτίαν. Λύουσι γὰρ οὐ φάσκοντες εἰδέναι πᾶσαν δυάδα ἀρτίαν οὖσαν, ἀλλ᾿ ἣν ἴσασιν ὅτι δυάς. Καίτοι ἴσασι μὲν οὗπερ τὴν ἀπόδειξιν ἔχουσι καὶ οὗ ἔλαβον, ἔλαβον δ᾿ οὐχὶ παντὸς οὗ ἂν εἰδῶσιν ὅτι τρίγωνον ἢ ὅτι ἀριθμός, ἀλλ᾿ ἁπλῶς κατὰ παντὸς ἀριθμοῦ καὶ τριγώνου· οὐδεμία γὰρ πρότασις λαμβάνεται τοιαύτη, ὅτι ὃν σὺ οἶδας ἀριθμὸν ἢ ὃ σὺ οἶδας εὐθύγραμμον, ἀλλὰ κατὰ παντός. Ἀλλ᾿ οὐδέν (οἶμαι) κωλύει, ὃ μανθάνει, ἔστιν ὡς ἐπίστασθαι, ἔστι δ᾿ ὡς ἀγνοεῖν· ἄτοπον γὰρ οὐκ εἰ οἶδέ πως ὃ μανθάνει, ἀλλ᾿ εἰ ὡδί, οἷον ᾗ μανθάνει καὶ ὥς.
posteriora.1.22. Bölüm
Bir şeyi, sofistlerin araz yoluyla bilme tarzıyla değil de mutlak olarak bildiğimizi, olgunun sebebi olan şeyi, onun sebebi olduğunu bildiğimizi ve bunun başka türlü olamayacağını düşündüğümüzde düşünürüz. Bilmenin böyle bir şey olduğu açıktır; çünkü bilmeyenler de bilenler de bunu böyle görür: bilmeyenler kendilerinin böyle olduğunu sanır, bilenler ise gerçekten böyledir. Dolayısıyla mutlak olarak epistēmē'si olunan şeyin başka türlü olması imkânsızdır. Başka bir bilme tarzı olup olmadığını sonra söyleyeceğiz; ama ispat yoluyla da bildiğimizi söylüyoruz. İspat derken epistēmē sağlayan kıyası kastediyorum; epistēmē sağlayan derken de ona sahip olmakla bildiğimiz kıyası. O halde bilmek bizim koyduğumuz gibiyse, ispat edici epistēmē'nin de doğru, ilk, aracısız, sonuçtan daha bilinir, ondan önce gelen ve onun sebebi olan öncüllerden çıkması zorunludur; çünkü ancak böyle olunca ilkeler de gösterilen şeye has olacaktır. Bunlar olmadan da kıyas olur, ama ispat olmaz; çünkü epistēmē sağlamaz. Öncüllerin doğru olması gerekir, çünkü var olmayan bilinemez; mesela köşegenin kenarla ortak ölçülü olduğu. İlk ve ispat edilemez öncüllerden çıkması gerekir, çünkü onların ispatına sahip olmayan kişi onları bilemez; zira ispatı olan şeyleri araz olarak değil de gerçekten bilmek, ispatlarına sahip olmaktır. Öncüllerin sebep, daha bilinir ve daha önce olmaları gerekir: sebep olmaları gerekir, çünkü sebebi bildiğimiz zaman biliriz; sebepseler önce de gelirler; önceden bilinirler de, yalnız öteki anlamda, yani ne anlama geldiklerini anlamak anlamında değil, var olduklarını bilmek anlamında da. "Daha önce" ve "daha bilinir" iki türlüdür; çünkü tabiatça daha önce olan ile bize göre daha önce olan aynı değildir, daha bilinir olan ile bize daha bilinir olan da aynı değildir. Bize göre daha önce ve daha bilinir derken hisse daha yakın olanları, mutlak olarak daha önce ve daha bilinir derken ise ondan daha uzak olanları kastediyorum. En uzak olanlar en küllî olanlar, en yakın olanlar ise cüzîlerdir; bunlar birbirinin karşıtıdır. İlk öncüllerden çıkmak, şeye has ilkelerden çıkmak demektir; çünkü "ilk" ile "ilke"yi aynı anlamda söylüyorum. İspatın ilkesi aracısız öncüldür; aracısız öncül de kendisinden önce başka öncül olmayandır. Öncül, bir bildirimin iki parçasından biridir, bir şeyin bir şey hakkında söylenmesidir: diyalektik öncül iki parçadan hangisi olursa olsun aynı şekilde alır; ispat edici öncül ise birini, doğru olduğu için, belirli olarak alır. Bildirim, çelişkinin parçalarından herhangi biridir. Çelişki, kendi başına ortası olmayan karşıtlıktır. Çelişkinin parçalarından, bir şeyi bir şey hakkında söyleyen olumlama, bir şeyi bir şeyden reddeden olumsuzlamadır. Aracısız bir kıyas ilkesine, gösterilemeyen ve bir şey öğrenecek olanın sahip olması zorunlu olmayan ilkeye tez diyorum; herhangi bir şeyi öğrenecek olanın sahip olması zorunlu olana ise aksiyom; çünkü böyle bazı ilkeler vardır ve bu adı en çok bunlar için kullanmaya alışığız. Tezlerden, bildirimin parçalarından birini, mesela bir şeyin var olduğunu ya da var olmadığını alana varsayım, bunu yapmayana ise tarif denir. Çünkü tarif bir tezdir: aritmetikçi birimin kemiyet bakımından bölünmez olan olduğunu koyar; ama bir varsayım değildir; çünkü birimin ne olduğu ile birimin var olması aynı şey değildir.
Bir olguya, ispat dediğimiz türden bir kıyasa sahip olmakla inanmamız ve onu bilmemiz gerektiğine, bu da kıyasın dayandığı şeylerin böyle olmasıyla olduğuna göre, ilk öncüllerin, hepsinin ya da bazılarının, yalnız önceden bilinmesi değil, daha çok bilinmesi de zorunludur. Çünkü bir şeyin bir niteliğe sahip olmasını sağlayan şey, o niteliğe her zaman daha çok sahiptir; mesela bir şeyi onun yüzünden sevdiğimiz şey daha çok sevilendir. Dolayısıyla ilk öncüller yüzünden biliyor ve inanıyorsak, onları da daha çok biliyor ve onlara daha çok inanıyoruzdur; çünkü sonrakileri onlar yüzünden biliriz. İnsanın, bilmediği ve hakkında, bilseydi olacağından daha iyi bir durumda da olmadığı şeylere, bildiği şeylerden daha çok inanması mümkün değildir. İspat yoluyla inananlardan biri ilkeleri önceden bilmiyorsa, bu durum ortaya çıkacaktır; çünkü ilkelerin hepsine ya da bazılarına sonuçtan daha çok inanmak zorunludur. İspat yoluyla epistēmē'ye sahip olacak kişinin yalnız ilkeleri daha çok bilmesi ve onlara gösterilen şeyden daha çok inanması yetmez; ilkelerin karşıtlarından, yani zıt aldanmanın kıyasının kurulacağı öncüllerden hiçbiri ona daha inanılır ve daha bilinir de gelmemelidir; çünkü mutlak olarak bilen kişinin ikna edilip görüşünden döndürülemez olması gerekir.
Ἐπίστασθαι δὲ οἰόμεθ᾿ ἕκαστον ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ τὸν σοφιστικὸν τρόπον τὸν κατὰ συμβεβηκός, ὅταν τήν τ᾿ αἰτίαν οἰώμεθα γινώσκειν δι᾿ ἣν τὸ πρᾶγμά ἐστιν, ὅτι ἐκείνου αἰτία ἐστί, καὶ μὴ ἐνδέχεσθαι τοῦτ᾿ ἄλλως ἔχειν. Δῆλον τοίνυν ὅτι τοιοῦτόν τι τὸ ἐπίστασθαί ἐστι· καὶ γὰρ οἱ μὴ ἐπιστάμενοι καὶ οἱ ἐπιστάμενοι οἱ μὲν οἴονται αὐτοὶ οὕτως ἔχειν, οἱ δ᾿ ἐπιστάμενοι καὶ ἔχουσιν, ὥστε οὗ ἁπλῶς ἐστὶν ἐπιστήμη, τοῦτ᾿ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν. Εἰ μὲν οὖν καὶ ἕτερός ἐστι τοῦ ἐπίστασθαι τρόπος, ὕστερον ἐροῦμεν, φαμὲν δὲ καὶ δι᾿ ἀποδείξεως εἰδέναι. Ἀπόδειξιν δὲ λέγω συλλογισμὸν ἐπιστημονικόν. Ἐπιστημονικὸν δὲ λέγω καθ᾿ ὃν τῷ ἔχειν αὐτὸν ἐπιστάμεθα. Εἰ τοίνυν ἐστὶ τὸ ἐπίστασθαι οἷον ἔθεμεν, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην ἐξ ἀληθῶν τ᾿ εἶναι καὶ πρώτων καὶ ἀμέσων καὶ γνωριμωτέρων καὶ προτέρων καὶ αἰτίων τοῦ συμπεράσματος· οὕτω γὰρ ἔσονται καὶ αἱ ἀρχαὶ οἰκεῖαι τοῦ δεικνυμένου. Συλλογισμὸς μὲν γὰρ ἔσται καὶ ἄνευ τούτων, ἀπόδειξις δ᾿ οὐκ ἔσται· οὐ γὰρ ποιήσει ἐπιστήμην. Ἀληθῆ μὲν οὖν δεῖ εἶναι, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ μὴ ὂν ἐπίστασθαι, οἷον ὅτι ἡ διάμετρος σύμμετρος. Ἐκ πρώτων δ᾿ ἀναποδείκτων, ὅτι οὐκ ἐπιστήσεται μὴ ἔχων ἀπόδειξιν αὐτῶν· τὸ γὰρ ἐπίστασθαι ὧν ἀπόδειξίς ἐστι μὴ κατὰ συμβεβηκός, τὸ ἔχειν ἀπόδειξίν ἐστιν. Αἴτιά τε καὶ γνωριμώτερα δεῖ εἶναι καὶ πρότερα, αἴτια μὲν ὅτι τότε ἐπιστάμεθα ὅταν τὴν αἰτίαν εἰδῶμεν, καὶ πρότερα, εἴπερ αἴτια, καὶ προγινωσκόμενα οὐ μόνον τὸν ἕτερον τρόπον τῷ ξυνιέναι, ἀλλὰ καὶ τῷ εἰδέναι ὅτι ἔστιν. Πρότερα δ᾿ ἐστὶ καὶ γνωριμώτερα διχῶς· οὐ γὰρ ταὐτὸν πρότερον τῇ φύσει καὶ πρὸς ἡμᾶς πρότερον, οὐδὲ γνωριμώτερον καὶ ἡμῖν γνωριμώτερον. Λέγω δὲ πρὸς ἡμᾶς μὲν πρότερα καὶ γνωριμώτερα τὰ ἐγγύτερον τῆς αἰσθήσεως, ἁπλῶς δὲ πρότερα καὶ γνωριμώτερα τὰ πορρώτερον. Ἔστι δὲ πορρωτάτω μὲν τὰ καθόλου μάλιστα, ἐγγυτάτω δὲ τὰ καθ᾿ ἕκαστα· καὶ ἀντίκειται ταῦτ᾿ ἀλλήλοις. Ἐκ πρώτων δ᾿ ἐστὶ τὸ ἐξ ἀρχῶν οἰκείων· ταὐτὸ γὰρ λέγω πρῶτον καὶ ἀρχήν. Ἀρχὴ δ᾿ ἐστὶν ἀποδείξεως πρότασις ἄμεσος, ἄμεσος δὲ ἧς μή ἐστιν ἄλλη προτέρα. Πρότασις δ᾿ ἐστὶν ἀποφάνσεως τὸ ἕτερον μόριον, ἓν καθ᾿ ἑνός, διαλεκτικὴ μὲν ἡ ὁμοίως λαμβάνουσα ὁποτερονοῦν, ἀποδεικτικὴ δὲ ἡ ὡρισμένως θάτερον, ὅτι ἀληθές. Ἀπόφανσις δὲ ἀντιφάσεως ὁποτερονοῦν μόριον. Ἀντίφασις δὲ ἀντίθεσις ἧς οὐκ ἔστι μεταξὺ καθ᾿ αὑτήν. Μόριον δ᾿ ἀντιφάσεως τὸ μὲν τὶ κατά τινος κατάφασις, τὸ δὲ τὶ ἀπό τινος ἀπόφασις. Ἀμέσου δ᾿ ἀρχῆς συλλογιστικῆς θέσιν μὲν λέγω ἣν μὴ ἔστι δεῖξαι, μηδ᾿ ἀνάγκη ἔχειν τὸν μαθησόμενόν τι· ἣν δ᾿ ἀνάγκη ἔχειν τὸν ὁτιοῦν μαθησόμενον, ἀξίωμα· ἔστι γὰρ ἔνια τοιαῦτα· τοῦτο γὰρ μάλιστ᾿ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις εἰώθαμεν ὄνομα λέγειν. Θέσεως δ᾿ ἡ μὲν ὁποτερονοῦν τῶν μορίων τῆς ἀποφάνσεως λαμβάνουσα, οἷον λέγω τὸ εἶναί τι ἢ τὸ μὴ εἶναί τι, ὑπόθεσις, ἡ δ᾿ ἄνευ τούτου ὁρισμός. Ὁ γὰρ ὁρισμὸς θέσις μέν ἐστι· τίθεται γὰρ ὁ ἀριθμητικὸς μονάδα τὸ ἀδιαίρετον εἶναι κατὰ τὸ ποσόν· ὑπόθεσις δ᾿ οὐκ ἔστι· τὸ γὰρ τί ἐστι μονὰς καὶ τὸ εἶναι μονάδα οὐ ταὐτόν.
Ἐπεὶ δὲ δεῖ πιστεύειν τε καὶ εἰδέναι τὸ πρᾶγμα τῷ τοιοῦτον ἔχειν συλλογισμὸν ὃν καλοῦμεν ἀπόδειξιν, ἔστι δ᾿ οὗτος τῷ τάδ᾿ εἶναι ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ἀνάγκη μὴ μόνον προγινώσκειν τὰ πρῶτα, ἢ πάντα ἢ ἔνια, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον· ἀεὶ γὰρ δι᾿ ὃ ὑπάρχει ἕκαστον, ἐκεῖνο μᾶλλον ὑπάρχει, οἷον δι᾿ ὃ φιλοῦμεν, ἐκεῖνο φίλον μᾶλλον. Ὤστ᾿ εἴπερ ἴσμεν διὰ τὰ πρῶτα καὶ πιστεύομεν, κἀκεῖνα ἴσμεν τε καὶ πιστεύομεν μᾶλλον, ὅτι δι᾿ ἐκεῖνα καὶ τὰ ὕστερον. Οὐχ οἷόν τε δὲ πιστεύειν μᾶλλον ὧν οἶδεν, ἃ μὴ τυγχάνει μήτε εἰδὼς μήτε βέλτιον διακείμενος ἢ εἰ ἐτύγχανεν εἰδώς. Συμβήσεται δὲ τοῦτο, εἰ μή τις προγνώσεται τῶν δι᾿ ἀπόδειξιν πιστευόντων· μᾶλλον γὰρ ἀνάγκη πιστεύειν ταῖς ἀρχαῖς ἢ πάσαις ἢ τισὶ τοῦ συμπεράσματος. Τὸν δὲ μέλλοντα ἕξειν τὴν ἐπιστήμην τὴν δι᾿ ἀποδείξεως οὐ μόνον δεῖ τὰς ἀρχὰς μᾶλλον γνωρίζειν καὶ μᾶλλον αὐταῖς πιστεύειν ἢ τῷ δεικνυμένῳ, ἀλλὰ μηδ᾿ ἄλλο αὐτῷ πιστότερον εἶναι μηδὲ γνωριμώτερον τῶν ἀντικειμένων ταῖς ἀρχαῖς, ἐξ ὧν ἔσται συλλογισμὸς ὁ τῆς ἐναντίας ἀπάτης, εἴπερ δεῖ τὸν ἐπιστάμενον ἁπλῶς ἀμετάπειστον εἶναι.
posteriora.1.33. Bölüm
Bazılarına göre, ilk öncülleri bilmek gerektiği için epistēmē yoktur; bazılarına göre ise vardır, ama her şeyin ispatı vardır. Bu iki görüşten hiçbiri ne doğrudur ne de zorunlu. Bilmenin hiç mümkün olmadığını varsayanlar, sonsuza geri gidildiğini ileri sürerler; çünkü onlara göre, ilk öncüller yoksa sonraki şeyleri önceki şeyler yoluyla bilemeyiz. Bunda haklıdırlar, çünkü sonsuzu baştan sona katetmek imkânsızdır. Geri gidiş bir yerde durursa ve ilkeler varsa, bu ilkelerin bilinemez olduğunu söylerler, çünkü onların ispatı yoktur; oysa onlara göre bilmek yalnız ispattan ibarettir. İlk öncülleri bilmek mümkün değilse, onlardan çıkan şeyleri de mutlak olarak ve asıl anlamıyla bilmek mümkün değildir; ancak bir varsayıma bağlı olarak, yani o öncüller doğruysa, bilinebilirler. Ötekiler ise bilme konusunda bunlarla aynı fikirdedir, yani bilmenin yalnız ispat yoluyla olduğunu kabul ederler; ama her şeyin ispatının olmasına hiçbir engel görmezler, çünkü onlara göre ispat döngüsel olarak, şeyler birbirinden hareketle ispatlanarak yapılabilir.
Biz ise her epistēmē'nin ispata dayandığını söylemiyoruz; aracısız öncüllerin epistēmē'si ispat edilemez. Bunun zorunlu olduğu açıktır: önceki şeyleri, yani ispatın dayandığı öncülleri bilmek zorunluysa ve aracısız öncüllere gelindiğinde bir yerde durulursa, bu öncüllerin ispat edilemez olması zorunludur. Bu konuda söylediğimiz budur. Ayrıca yalnız epistēmē'nin değil, terimleri tanımamızı sağlayan bir epistēmē ilkesinin de var olduğunu söylüyoruz.
Mutlak anlamda döngüsel bir ispat yapmanın imkânsız olduğu da açıktır, madem ispat daha önce gelen ve daha iyi bilinen öncüllerden yapılmalıdır. Çünkü aynı şeylerin aynı şeylere göre aynı anda hem önce hem sonra olması imkânsızdır; meğer ki "önce" öbür anlamda alınsın, yani bir kısmı bize göre, bir kısmı mutlak olarak önce olsun; istikra da bir şeyi bu anlamda bilinir kılar. Böyleyse ya mutlak olarak bilmek iyi tarif edilmemiştir, iki türlüdür; ya da bize daha iyi bilinen öncüllerden yapılan öteki ispat mutlak anlamda ispat değildir. İspatın döngüsel olduğunu söyleyenlerin başına yalnız bu gelmez; "bu varsa, bu vardır"dan başka bir şey söylememiş olurlar. Böyle her şeyi göstermek kolaydır. Bunun üç terim konduğunda ortaya çıktığı açıktır; çünkü dönüşün çok terim üzerinden mi az terim üzerinden mi yapıldığını söylemek hiç fark etmez, az terim üzerinden mi iki terim üzerinden mi yapıldığını söylemek de. A varken zorunlu olarak B oluyor, B varken de G oluyorsa, A varken G olacaktır. Şimdi A varken B'nin olması, B varken de A'nın olması zorunlu olsun (döngüsel ispat buydu) ve G'nin yerine A konsun. Bu durumda "B varken A vardır" demek "G vardır" demektir, bu da "A varken G vardır" demektir; G ise A ile aynıdır. Dolayısıyla ispatın döngüsel olduğunu ileri sürenler, "A varsa A vardır"dan başka bir şey söylememiş olurlar. Böyle her şeyi göstermek kolaydır.
Üstelik bu bile ancak birbirini izleyen şeylerde, mesela hassalarda mümkündür. Tek bir şey konduğunda başka bir şeyin zorunlu olarak olmadığı gösterilmiştir ("tek bir şey" derken, ne tek bir terim ne de tek bir tez konduğunda bir şeyin zorunlu olarak çıkmadığını kastediyorum); en az iki ilk tezden ise bir şeyin çıkması mümkündür, çünkü kıyas da ancak böyle kurulabilir. Şimdi A hem B'yi hem G'yi izliyorsa, bunlar da hem birbirini hem A'yı izliyorsa, birinci şekilde istenen öncüllerin hepsini birbirinden hareketle göstermek mümkündür; bu, kıyas üzerine yazdıklarımızda gösterildi. Öteki şekillerde ise ya hiç kıyas meydana gelmediği ya da alınan öncüller hakkında kıyas meydana gelmediği de gösterildi. Birbirine karşılıklı olarak yüklenmeyen şeyleri ise döngüsel olarak göstermek hiçbir şekilde mümkün değildir. İspatlarda bu türden şeyler az olduğuna göre, ispatın şeylerin birbirinden hareketle yapıldığını ve bu yüzden her şeyin ispatının olabileceğini söylemenin boş ve imkânsız olduğu açıktır.
Ἐνίοις μὲν οὖν διὰ τὸ δεῖν τὰ πρῶτα ἐπίστασθαι οὐ δοκεῖ ἐπιστήμη εἶναι, τοῖς δ᾿ εἶναι μέν, πάντων μέντοι ἀποδείξεις εἶναι· ὧν οὐδέτερον οὔτ᾿ ἀληθὲς οὔτ᾿ ἀναγκαῖον. Οἱ μὲν γὰρ ὑποθέμενοι μὴ εἶναι ὅλως ἐπίστασθαι, οὗτοι εἰς ἄπειρον ἀξιοῦσιν ἀνάγεσθαι ὡς οὐκ ἂν ἐπισταμένους τὰ ὕστερα διὰ τὰ πρότερα, ὧν μή ἐστι πρῶτα, ὀρθῶς λέγοντες· ἀδύνατον γὰρ τὰ ἄπειρα διελθεῖν. Εἴ τε ἵσταται καὶ εἰσὶν ἀρχαί, ταύτας ἀγνώστους εἶναι ἀποδείξεώς γε μὴ οὔσης αὐτῶν, ὅπερ φασὶν εἶναι τὸ ἐπίστασθαι μόνον· εἰ δὲ μὴ ἔστι τὰ πρῶτα εἰδέναι, οὐδὲ τὰ ἐκ τούτων εἶναι ἐπίστασθαι ἁπλῶς οὐδὲ κυρίως, ἀλλ᾿ ἐξ ὑποθέσεως, εἰ ἐκεῖνά ἐστιν. Οἱ δὲ περὶ μὲν τοῦ ἐπίστασθαι ὁμολογοῦσι· δι᾿ ἀποδείξεως γὰρ εἶναι μόνον· ἀλλὰ πάντων εἶναι ἀπόδειξιν οὐδὲν κωλύειν· ἐνδέχεσθαι γὰρ κύκλῳ γίνεσθαι τὴν ἀπόδειξιν καὶ ἐξ ἀλλήλων. Ἡμεῖς δέ φαμεν οὔτε πᾶσαν ἐπιστήμην ἀποδεικτικὴν εἶναι, ἀλλὰ τὴν τῶν ἀμέσων ἀναπόδεικτον. Καὶ τοῦθ᾿ ὅτι ἀναγκαῖον, φανερόν· εἰ γὰρ ἀνάγκη μὲν ἐπίστασθαι τὰ πρότερα καὶ ἐξ ὧν ἡ ἀπόδειξις, ἵσταται δέ ποτε τὰ ἄμεσα, ταῦτ᾿ ἀναπόδεικτα ἀνάγκη εἶναι. Ταῦτά τ᾿ οὖν οὕτω λέγομεν, καὶ οὐ μόνον ἐπιστήμην ἀλλὰ καὶ ἀρχὴν ἐπιστήμης εἶναί τινά φαμεν, ᾗ τοὺς ὅρους γνωρίζομεν. Κύκλῳ δ᾿ ὅτι ἀδύνατον ἀποδείκνυσθαι ἁπλῶς, δῆλον, εἴπερ ἐκ προτέρων δεῖ τὴν ἀπόδειξιν εἶναι καὶ γνωριμωτέρων· ἀδύνατον γάρ ἐστι τὰ αὐτὰ τῶν αὐτῶν ἅμα πρότερα καὶ ὕστερα εἶναι, εἰ μὴ τὸν ἕτερον τρόπον, οἷον τὰ μὲν πρὸς ἡμᾶς τὰ δ᾿ ἁπλῶς, ὅνπερ τρόπον ἡ ἐπαγωγὴ ποιεῖ γνώριμον. Εἰ δ᾿ οὕτως, οὐκ ἂν εἴη τὸ ἁπλῶς εἰδέναι καλῶς ὡρισμένον, ἀλλὰ διττόν· ἢ οὐχ ἁπλῶς ἡ ἑτέρα ἀπόδειξις γινομένη ἐκ τῶν ἡμῖν γνωριμωτέρων. Συμβαίνει δὲ τοῖς λέγουσι κύκλῳ τὴν ἀπόδειξιν εἶναι οὐ μόνον τὸ νῦν εἰρημένον, ἀλλ᾿ οὐδὲν ἄλλο λέγειν ἢ ὅτι τοῦτ᾿ ἔστιν εἰ τοῦτ᾿ ἔστιν· οὕτω δὲ πάντα ῥᾴδιον δεῖξαι. Δῆλον δ᾿ ὅτι τοῦτο συμβαίνει τριῶν ὅρων τεθέντων· τὸ μὲν γὰρ διὰ πολλῶν ἢ δι᾿ ὀλίγων ἀνακάμπτειν φάναι οὐδὲν διαφέρει, δι᾿ ὀλίγων δ᾿ ἢ δυοῖν. Ὅταν γὰρ τοῦ Α ὄντος ἐξ ἀνάγκης ᾖ τὸ Β, τούτου δὲ τὸ Γ, τοῦ Α ὄντος ἔσται τὸ Γ. Εἰ δὴ τοῦ Α ὄντος ἀνάγκη τὸ Β εἶναι, τούτου δ᾿ ὄντος τὸ Α (τοῦτο γὰρ ἦν τὸ κύκλῳ), κείσθω τὸ Α, ἐφ᾿ οὗ τὸ Γ. Τὸ οὖν τοῦ Β ὄντος τὸ Α εἶναι λέγειν ἐστὶ τὸ Γ εἶναι λέγειν, τοῦτο δ᾿ ὅτι τοῦ Α ὄντος τὸ Γ ἐστί· τὸ δὲ Γ τῷ Α τὸ αὐτό. Ὥστε συμβαίνει λέγειν τοὺς κύκλῳ φάσκοντας εἶναι τὴν ἀπόδειξιν οὐδὲν ἕτερον πλὴν ὅτι τοῦ Α ὄντος τὸ Α ἐστίν. Οὕτω δὲ πάντα δεῖξαι ῥᾴδιον. Οὐ μὴν ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο δυνατόν, πλὴν ἐπὶ τούτων ὅσα ἀλλήλοις ἕπεται, ὥσπερ τὰ ἴδια. Ἑνὸς μὲν οὖν κειμένου δέδεικται ὅτι οὐδέποτ᾿ ἀνάγκη τι εἶναι ἕτερον (λέγω δ᾿ ἑνός, ὅτι οὔτε ὅρου ἑνὸς οὔτε θέσεως μιᾶς τεθείσης), ἐκ δύο δὲ θέσεων πρώτων καὶ ἐλαχίστων ἐνδέχεται, εἴπερ καὶ συλλογίσασθαι. Ἐὰν μὲν οὖν τό τε Α τῷ Β καὶ τῷ Γ ἕπηται, καὶ ταῦτ᾿ ἀλλήλοις καὶ τῷ Α, οὕτω μὲν ἐνδέχεται ἐξ ἀλλήλων δεικνύναι πάντα τὰ αἰτηθέντα ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι, ὡς δέδεικται ἐν τοῖς περὶ συλλογισμοῦ. Δέδεικται δὲ καὶ ὅτι ἐν τοῖς ἄλλοις σχήμασιν ἢ οὐ γίνεται συλλογισμὸς ἢ οὐ περὶ τῶν ληφθέντων. Τὰ δὲ μὴ ἀντικατηγορούμενα οὐδαμῶς ἔστι δεῖξαι κύκλῳ. Ὥστ᾿ ἐπειδὴ ὀλίγα τοιαῦτα ἐν ταῖς ἀποδείξεσι, φανερὸν ὅτι κενόν τε καὶ ἀδύνατον τὸ λέγειν ἐξ ἀλλήλων εἶναι τὴν ἀπόδειξιν καὶ διὰ τοῦτο πάντων ἐνδέχεσθαι εἶναι ἀπόδειξιν.
posteriora.1.44. Bölüm
Mutlak anlamda epistēmē'si olan şeyin başka türlü olması imkânsız olduğuna göre, ispata dayanan epistēmē'nin bildiği şey zorunlu olmalıdır. İspata dayanan epistēmē, ispata sahip olmakla sahip olduğumuz epistēmē'dir; demek ki ispat, zorunlu öncüllerden kurulan bir kıyastır. O halde ispatların hangi öncüllerden ve ne tür öncüllerden kurulduğunu kavramamız gerekir. Önce "her biri hakkında", "kendi başına" ve "küllî" derken neyi kastettiğimizi belirleyelim.
"Her biri hakkında" derken, bir kısmı hakkında söylenip bir kısmı hakkında söylenmeyen ya da bazen söylenip bazen söylenmeyen şeyi değil, istisnasız söyleneni kastediyorum. Mesela hayvan her insan hakkında söyleniyorsa, şu kişiye insan demek doğru olduğunda ona hayvan demek de doğrudur; biri şimdi doğruysa öbürü de şimdi doğrudur. Nokta her çizgide bulunuyorsa da durum aynıdır. Bunun bir delili şudur: "her biri hakkında" diye sorulan bir öncüle itirazımızı da böyle getiririz: ya bir şeye ait olmadığını ya da bir zaman ait olmadığını öne süreriz.
"Kendi başına" ait olanlar şunlardır: önce, bir şeyin ne olduğunda bulunanlar; mesela üçgene çizgi, çizgiye nokta kendi başına aittir, çünkü bunların ousia'sı bunlardan oluşur ve ne olduklarını söyleyen logos'ta bunlar bulunur. Sonra, kendilerine ait olan şeylerin, ne olduklarını açıklayan logos'unda kendilerinin bulunduğu şeyler; mesela doğru ve eğri çizgiye aittir, tek ve çift, asal ve bileşik, kare ve dikdörtgen sayıya aittir; bunların hepsinin ne olduğunu söyleyen logos'ta bir yerde çizgi, bir yerde sayı bulunur. Öteki şeylerde de bu türden şeylere her birine kendi başına ait olanlar diyorum; bu iki yoldan hiçbiriyle ait olmayanlara ise araz diyorum, mesela müzisyenlik ya da beyazlık hayvana araz olarak aittir. Ayrıca başka bir dayanak hakkında söylenmeyen şey de kendi başınadır. Mesela yürüyen, kendisi başka bir şey olup yürüyendir, beyaz da öyle; oysa ousia ve "bu şey"i bildiren her şey, başka bir şey olmaksızın ne ise odur. Bir dayanak hakkında söylenmeyenlere kendi başına, bir dayanak hakkında söylenenlere ise araz diyorum. Başka bir anlamda da her şeye kendisi yüzünden ait olan kendi başına, kendisi yüzünden ait olmayan ise arazdır. Mesela biri yürürken şimşek çaktıysa, bu bir arazdır; çünkü onun yürümesi yüzünden şimşek çakmadı, deriz ki bu tesadüfen böyle oldu. Bir şey kendisi yüzünden oluyorsa kendi başınadır; mesela boğazlanan bir hayvan boğazlanma yüzünden öldüyse böyledir, çünkü boğazlandığı için öldü; boğazlanırken ölmesi tesadüfen olmadı. Demek ki mutlak anlamda bilinebilen şeylerde "kendi başına" denenler, ister yüklendikleri şeylerde bulunsunlar ister o şeyler onlarda bulunsun, hem kendileri yüzündendir hem de zorunludur. Çünkü bunların ait olmaması mümkün değildir; ya mutlak olarak aittirler ya da karşıtlarından biri ait olur: mesela çizgiye ya doğru ya eğri, sayıya ya tek ya çift ait olur. Çünkü zıt, aynı cins içinde ya yoksunluk ya da çelişiktir; mesela sayılarda, sayıyı izlediği ölçüde, çift tek olmayandır. Dolayısıyla bir şeyi ya olumlamak ya da olumsuzlamak zorunluysa, kendi başına olanların da ait olması zorunludur.
"Her biri hakkında" ve "kendi başına" bu şekilde belirlenmiş olsun. "Küllî" derken ise hem her biri hakkında hem kendi başına hem de bir şeye o şey olarak ait olanı kastediyorum. Demek ki küllî olanların şeylere zorunlu olarak ait olduğu açıktır. "Kendi başına" ile "o şey olarak" aynıdır; mesela nokta ve doğruluk çizgiye kendi başına aittir, çünkü çizgi olarak da aittir. Üçgene de, üçgen olarak, iki dik açı aittir; çünkü üçgen kendi başına iki dik açıya eşittir. Bir özellik, rastgele herhangi bir örnekte ve ilk olarak ait olduğu şeyde gösterildiğinde küllî olarak ait olur. Mesela iki dik açıya sahip olmak şekle küllî olarak ait değildir. Gerçi bir şeklin iki dik açıya sahip olduğu gösterilebilir, ama rastgele herhangi bir şeklin değil; gösteren kişi de rastgele bir şekil kullanmaz; çünkü kare de bir şekildir, ama açıları iki dik açıya eşit değildir. Rastgele herhangi bir ikizkenarın açıları ise iki dik açıya eşittir, ama ikizkenar bu özelliğin ilk sahibi değildir; üçgen ondan öncedir. O halde rastgele herhangi bir örneğinin iki dik açıya ya da başka herhangi bir şeye sahip olduğu ilk olarak hangi şeyde gösteriliyorsa, o özellik o şeye ilk olarak ve küllî olarak aittir; ispat da kendi başına bu şey hakkında küllîdir, ötekiler hakkında ise bir bakıma kendi başına değildir. İspat ikizkenar hakkında da küllî değildir; daha geniş bir alana uzanır.
Ἐπεὶ δ᾿ ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν οὗ ἐστὶν ἐπιστήμη ἁπλῶς, ἀναγκαῖον ἂν εἴη τὸ ἐπιστητὸν τὸ κατὰ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην. Ἀποδεικτικὴ δ᾿ ἐστὶν ἣν ἔχομεν τῷ ἔχειν ἀπόδειξιν· ἐξ ἀναγκαίων ἄρα συλλογισμός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις. Ληπτέον ἄρα ἐκ τίνων καὶ ποίων αἱ ἀποδείξεις εἰσίν. Πρῶτον δὲ διορίσωμεν τί λέγομεν τὸ κατὰ παντὸς καὶ τί τὸ καθ᾿ αὑτὸ καὶ τί τὸ καθόλου.
Κατὰ παντὸς μὲν οὖν τοῦτο λέγω ὃ ἂν ᾖ μὴ ἐπὶ τινὸς μὲν τινὸς δὲ μή, μηδὲ ποτὲ μὲν ποτὲ δὲ μή, οἷον εἰ κατὰ παντὸς ἀνθρώπου ζῷον, εἰ ἀληθὲς τόνδ᾿ εἰπεῖν ἄνθρωπον, ἀληθὲς καὶ ζῷον, καὶ εἰ νῦν θάτερον, καὶ θάτερον, καὶ εἰ ἐν πάσῃ γραμμῇ στιγμή, ὡσαύτως. Σημεῖον δέ· καὶ γὰρ τὰς ἐνστάσεις οὕτω φέρομεν ὡς κατὰ παντὸς ἐρωτώμενοι, ἢ εἰ ἐπί τινι μή, ἢ εἴ ποτε μή. Καθ᾿ αὑτὰ δ᾿ ὅσα ὑπάρχει τε ἐν τῷ τί ἐστιν, οἷον τριγώνῳ γραμμὴ καὶ γραμμῇ στιγμή (ἡ γὰρ οὐσία αὐτῶν ἐκ τούτων ἐστί, καὶ ἐν τῷ λόγῳ τῷ λέγοντι τί ἐστιν ἐνυπάρχει) καὶ ὅσοις τῶν ἐνυπαρχόντων αὐτοῖς αὐτὰ ἐν τῷ λόγῳ ἐνυπάρχουσι τῷ τί ἐστι δηλοῦντι, οἷον τὸ εὐθὺ ὑπάρχει γραμμῇ καὶ τὸ περιφερές, καὶ τὸ περιττὸν καὶ ἄρτιον ἀριθμῷ, καὶ τὸ πρῶτον καὶ σύνθετον καὶ ἰσόπλευρον καὶ ἐτερόμηκες· καὶ πᾶσι τούτοις ἐνυπάρχουσιν ἐν τῷ λόγῳ τῷ τί ἐστι λέγοντι ἔνθα μὲν γραμμὴ ἔνθα δ᾿ ἀριθμός. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὰ τοιαῦθ᾿ ἑκάστοις καθ᾿ αὑτὰ λέγω, ὅσα δὲ μηδετέρως ὑπάρχει, συμβεβηκότα, οἷον τὸ μουσικὸν ἢ λευκὸν τῷ ζῴῳ. Ἔτι ὃ μὴ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται ἄλλου τινός, οἷον τὸ βαδίζον ἕτερόν τι ὂν βαδίζον ἐστὶ καὶ λευκόν, ἡ δ᾿ οὐσία, καὶ ὅσα τόδε τι σημαίνει, οὐχ ἕτερόν τι ὄντα ἐστὶν ὅπερ ἐστίν. Τὰ μὲν δὴ μὴ καθ᾿ ὑποκειμένου καθ᾿ αὑτὰ λέγω, τὰ δὲ καθ᾿ ὑποκειμένου συμβεβηκότα. Ἔτι δ᾿ ἄλλον τρόπον τὸ μὲν δι᾿ αὑτὸ ὑπάρχον ἑκάστῳ καθ᾿ αὑτό, τὸ δὲ μὴ δι᾿ αὑτὸ συμβεβηκός, οἷον εἰ βαδίζοντος ἤστραψε, συμβεβηκός· οὐ γὰρ διὰ τὸ βαδίζειν ἤστραψεν, ἀλλὰ συνέβη, φαμέν, τοῦτο. Εἰ δὲ δι᾿ αὑτό, καθ᾿ αὑτό, οἷον εἴ τι σφαττόμενον ἀπέθανε καὶ κατὰ τὴν σφαγήν, ὅτι διὰ τὸ σφάττεσθαι, ἀλλ᾿ οὐ συνέβη σφαττόμενον ἀποθανεῖν. Τὰ ἄρα λεγόμενα ἐπὶ τῶν ἁπλῶς ἐπιστητῶν καθ᾿ αὑτὰ οὕτως ὡς ἐνυπάρχειν τοῖς κατηγορουμένοις ἢ ἐνυπάρχεσθαι δι᾿ αὑτά τέ ἐστι καὶ ἐξ ἀνάγκης. Οὐ γὰρ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν ἢ ἁπλῶς ἢ τὰ ἀντικείμενα, οἷον γραμμῇ τὸ εὐθὺ ἢ τὸ καμπύλον καὶ ἀριθμῷ τὸ περιττὸν ἢ τὸ ἄρτιον. Ἔστι γὰρ τὸ ἐναντίον ἢ στέρησις ἢ ἀντίφασις ἐν τῷ αὐτῷ γένει, οἷον ἄρτιον τὸ μὴ περιττὸν ἐν ἀριθμοῖς ᾗ ἕπεται. Ὥστ᾿ εἰ ἀνάγκη φάναι ἢ ἀποφάναι, ἀνάγκη καὶ τὰ καθ᾿ αὑτὰ ὑπάρχειν.
Τὸ μὲν οὖν κατὰ παντὸς καὶ καθ᾿ αὑτὸ διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον· καθόλου δὲ λέγω ὃ ἂν κατὰ παντός τε ὑπάρχῃ καὶ καθ᾿ αὑτὸ καὶ ᾗ αὐτό. Φανερὸν ἄρα ὅτι ὅσα καθόλου, ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει τοῖς πράγμασιν. Τὸ καθ᾿ αὑτὸ δὲ καὶ ᾗ αὐτὸ ταὐτόν, οἷον καθ᾿ αὑτὴν τῇ γραμμῇ ὑπάρχει στιγμὴ καὶ τὸ εὐθύ· καὶ γὰρ ᾗ γραμμή. Καὶ τῷ τριγώνῳ ᾗ τρίγωνον δύο ὀρθαί· καὶ γὰρ καθ᾿ αὑτὸ τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαῖς ἴσον. Τὸ καθόλου δὲ ὑπάρχει τότε, ὅταν ἐπὶ τοῦ τυχόντος καὶ πρώτου δεικνύηται. Οἷον τὸ δύο ὀρθὰς ἔχειν οὔτε τῷ σχήματί ἐστι καθόλου· καίτοι ἔστι δεῖξαι κατὰ σχήματος ὅτι δύο ὀρθὰς ἔχει, ἀλλ᾿ οὐ τοῦ τυχόντος σχήματος· οὐδὲ χρῆται τῷ τυχόντι σχήματι ὁ δεικνύς· τὸ γὰρ τετράγωνον σχῆμα μέν, οὐκ ἔχει δὲ δύο ὀρθαῖς ἴσας. Τὸ δ᾿ ἰσοσκελὲς ἔχει μὲν τὸ τυχὸν δύο ὀρθαῖς ἴσας, ἀλλ᾿ οὐ πρῶτον, ἀλλὰ τὸ τρίγωνον πρότερον. Ὃ τοίνυν τὸ τυχὸν πρῶτον δείκνυται δύο ὀρθὰς ἔχον ἢ ὁτιοῦν ἄλλο, τούτῳ πρώτῳ ὑπάρχει καθόλου, καὶ ἡ ἀπόδειξις καθ᾿ αὑτὸ τούτου καθόλου ἐστί, τῶν δ᾿ ἄλλων τρόπον τινὰ οὐ καθ᾿ αὑτό· οὐδὲ τοῦ ἰσοσκελοῦς οὐκ ἔστι καθόλου ἀλλ᾿ ἐπὶ πλέον.
posteriora.1.55. Bölüm
Şunu gözden kaçırmamak gerekir: çoğu zaman yanılırız ve gösterilen özellik, ilk olarak ve küllî olarak gösterildiği sanıldığı hâlde, ilk olarak ve küllî olarak ait olmaz. Bu aldanmaya şu durumlarda düşeriz: cüzînin ya da cüzîlerin üstünde daha yukarıda bir şey bulunmadığında; ya da bulunduğu hâlde, türce farklı şeyleri kapsayan bu şeyin adı olmadığında; ya da gösterilen şey, bir parçanın içindeki bütün gibi olduğunda. Böyle bir durumda ispat parçadaki şeylere ait olacak, her biri hakkında da olacaktır, ama yine de bu ilk ve küllî olanın ispatı olmayacaktır. Bir ispata "bu ilk olanın, bu şey olarak ispatı" derken, ilk ve küllî olanın ispatı olduğunu kastediyorum. Mesela biri dik çizgilerin birbirini kesmediğini gösterse, ispat bütün dik çizgiler için geçerli olduğundan, bunun dik çizgilerin ispatı olduğu sanılabilir. Ama öyle değildir, çünkü bu sonuç, açıların bu şekilde eşit olmasından değil, hangi şekilde olursa olsun eşit olmasından doğar. Üçgen de ikizkenardan başka bir şey olmasaydı, iki dik açı ona ikizkenar olarak ait görünürdü. Orantılı büyüklüklerin terslenebildiği de böyledir: bu, onlara sayı olarak, çizgi olarak, cisim olarak ve zaman olarak ait sayılıyordu; nitekim bir zamanlar her biri için ayrı ayrı gösteriliyordu; oysa hepsi hakkında tek bir ispatla gösterilebilir. Ama sayılar, uzunluklar, zaman ve cisimler, adı konmuş tek bir şey olmadığı ve türce birbirinden farklı oldukları için ayrı ayrı ele alınıyordu. Şimdi ise küllî olarak gösteriliyor; çünkü bu özellik onlara çizgi ya da sayı olarak değil, küllî olarak ait olduğunu varsaydıkları şu belirli şey olarak aittir.
Bu yüzden biri, üçgenlerin her birinin, yani eşkenarın, çeşitkenarın ve ikizkenarın iki dik açıya sahip olduğunu tek bir ispatla ya da ayrı ispatlarla tek tek gösterse bile, sofistçe bir bilmenin dışında, üçgenin iki dik açıya sahip olduğunu henüz bilmez; bunların dışında başka bir üçgen olmasa bile küllî üçgeni de bilmez. Çünkü bunu üçgen olarak bilmez, her üçgen için de bilmez; ancak sayıca her üçgen için bilir, türce ise her üçgen için bilmez, bilmediği hiçbir üçgen olmasa bile. Peki ne zaman küllî olarak bilmez, ne zaman mutlak olarak bilir? Açıktır ki üçgen olmak ile eşkenar olmak, ya her biri için ya da hepsi için aynı şey olsaydı mutlak olarak bilirdi. Ama aynı değil de farklıysa ve özellik üçgen olarak ait oluyorsa, bilmez. Peki özellik üçgen olarak mı aittir, ikizkenar olarak mı? Ne zaman bir şeye o şey bakımından ilk olarak ait olur? İspat neyin küllî ispatıdır? Açıktır ki öteki belirlenimler bir bir çıkarıldığında, özelliğin ilk olarak ait olduğu şeyin. Mesela tunçtan ikizkenar bir üçgene iki dik açı ait olacaktır; ama tunçtan olması da ikizkenar olması da çıkarılsa yine ait olacaktır. Şekil ya da sınır çıkarılırsa ise ait olmaz. Ama bunlar ilk olan değildir. O halde ilk olan nedir? Üçgense, özellik ötekilere de üçgen bakımından aittir ve ispat da üçgenin küllî ispatıdır.
Δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι πολλάκις συμβαίνει διαμαρτάνειν καὶ μὴ ὑπάρχειν τὸ δεικνύμενον πρῶτον καθόλου, ᾗ δοκεῖ δείκνυσθαι καθόλου πρῶτον. Ἀπατώμεθα δὲ ταύτην τὴν ἀπάτην, ὅταν ἢ μηδὲν ᾖ λαβεῖν ἀνώτερον παρὰ τὸ καθ᾿ ἕκαστον ἢ τὰ καθ᾿ ἕκαστα, ἢ ᾖ μέν. Ἀλλ᾿ ἀνώνυμον ᾖ ἐπὶ διαφόροις εἴδει πράγμασιν, ἢ τυγχάνῃ ὂν ὡς ἐν μέρει ὅλον ἐφ᾿ ᾧ δείκνυται· τοῖς γὰρ ἐν μέρει ὑπάρξει μὲν ἡ ἀπόδειξις, καὶ ἔσται κατὰ παντός, ἀλλ᾿ ὅμως οὐκ ἔσται τούτου πρώτου καθόλου ἡ ἀπόδειξις. Λέγω δὲ τούτου πρώτου, ᾗ τοῦτο, ἀπόδειξιν, ὅταν ᾖ πρώτου καθόλου. Εἰ οὖν τις δείξειεν ὅτι αἱ ὀρθαὶ οὐ συμπίπτουσι, δόξειεν ἂν τούτου εἶναι ἡ ἀπόδειξις διὰ τὸ ἐπὶ πασῶν εἶναι τῶν ὀρθῶν. Οὐκ ἔστι δέ, εἴπερ μὴ ὅτι ὡδὶ ἴσαι γίνεται τοῦτο, ἀλλ᾿ ᾗ ὁπωσοῦν ἴσαι. Καὶ εἰ τρίγωνον μὴ ἦν ἄλλο ἢ ἰσοσκελές, ᾗ ἰσοσκελὲς ἂν ἐδόκει ὑπάρχειν. Καὶ τὸ ἀνάλογον ὅτι ἐναλλάξ, ᾗ ἀριθμοὶ καὶ ᾗ γραμμαὶ καὶ ᾗ στερεὰ καὶ ᾗ χρόνοι, ὥσπερ ἐδείκνυτό ποτε χωρίς, ἐνδεχόμενόν γε κατὰ πάντων μιᾷ ἀποδείξει δειχθῆναι· ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι ὠνομασμένον τι πάντα ταῦτα ἕν, ἀριθμοί μήκη χρόνος στερεά, καὶ εἴδει διαφέρειν ἀλλήλων, χωρὶς ἐλαμβάνετο. Νῦν δὲ καθόλου δείκνυται· οὐ γὰρ ᾗ γραμμαὶ ἢ ᾗ ἀριθμοὶ ὑπῆρχεν, ἀλλ᾿ ᾗ τοδί, ὃ καθόλου ὑποτίθενται ὑπάρχειν. Διὰ τοῦτο οὐδ᾿ ἄν τις δείξῃ καθ᾿ ἕκαστον τὸ τρίγωνον ἀποδείξει ἢ μιᾷ ἢ ἑτέρᾳ ὅτι δύο ὀρθὰς ἔχει ἕκαστον, τὸ ἰσόπλευρον χωρὶς καὶ τὸ σκαληνὲς καὶ τὸ ἰσοσκελές, οὔπω οἶδε τὸ τρίγωνον ὅτι δύο ὀρθαῖς, εἰ μὴ τὸν σοφιστικὸν τρόπον, οὐδὲ καθόλου τρίγωνον, οὐδ᾿ εἰ μηδέν ἐστι παρὰ ταῦτα τρίγωνον ἕτερον. Οὐ γὰρ ᾗ τρίγωνον οἶδεν, οὐδὲ πᾶν τρίγωνον, ἀλλ᾿ ἢ κατ᾿ ἀριθμόν· κατ᾿ εἶδος δ᾿ οὐ πᾶν, καὶ εἰ μηδέν ἐστιν ὃ οὐκ οἶδεν. Πότ᾿ οὖν οὐκ οἶδε καθόλου, καὶ πότ᾿ οἶδεν ἁπλῶς; δῆλον δὴ ὅτι εἰ ταὐτὸν ἦν τριγώνῳ εἶναι καὶ ἰσοπλεύρῳ ἢ ἑκάστῳ ἢ πᾶσιν. Εἰ δὲ μὴ ταὐτὸν ἀλλ᾿ ἕτερον, ὑπάρχει δ᾿ ᾗ τρίγωνον, οὐκ οἶδεν. Πότερον δ᾿ ᾗ τρίγωνον ἢ ᾗ ἰσοσκελές, ὑπάρχει; καὶ πότε κατὰ τοῦθ᾿ ὑπάρχει πρῶτον; καὶ καθόλου τίνος ἡ ἀπόδειξις; δῆλον ὅτι ὅταν ἀφαιρουμένων ὑπάρξῃ πρώτῳ. Οἷον τῷ ἰσοσκελεῖ χαλκῷ τριγώνῳ ὑπάρξουσι δύο ὀρθαί, ἀλλὰ καὶ τοῦ χαλκοῦν εἶναι ἀφαιρεθέντος καὶ τοῦ ἰσοσκελές. Ἀλλ᾿ οὐ τοῦ σχήματος ἢ πέρατος. Ἀλλ᾿ οὐ πρώτων. Τίνος οὖν πρώτου; εἰ δὴ τριγώνου, κατὰ τοῦτο ὑπάρχει καὶ τοῖς ἄλλοις, καὶ τούτου καθόλου ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις.
posteriora.1.66. Bölüm
Demek ki ispata dayanan epistēmē zorunlu ilkelerden çıkıyorsa (çünkü bilinen şeyin başka türlü olması mümkün değildir) ve kendi başına ait olanlar şeylere zorunlu olarak aitse (çünkü bunların bir kısmı şeylerin ne olduğunda bulunur; bir kısmında ise, kendilerine yüklenen şeylerin ne olduğunda bu şeyler bulunur ve karşıtlardan birinin bunlara ait olması zorunludur), ispata dayanan kıyasın bu türden öncüllerden kurulacağı açıktır. Çünkü her şey ya bu şekilde ya da araz olarak ait olur, arazlar ise zorunlu değildir.
Ya böyle söylemeli ya da ilke olarak şunu koymalıyız: ispat zorunlu bir şeydir ve bir şey ispat edilmişse başka türlü olamaz; demek ki kıyas zorunlu öncüllerden kurulmalıdır. Çünkü doğru öncüllerden ispat etmeden de kıyas kurmak mümkündür, ama zorunlu öncüllerden ancak ispat ederek kıyas kurulabilir; çünkü bu zaten ispatın özelliğidir. İspatın zorunlu öncüllerden kurulduğunun bir delili de şudur: ispat ettiğini sanan kişilere itirazımızı da, sonucun zorunlu olmadığını öne sürerek getiririz; bunu ya genel olarak başka türlü de olabileceğini düşündüğümüzde ya da en azından tartışma uğruna yaparız. Buradan, öncül kabul gören ve doğru bir öncülse ilkeleri doğru aldıklarını sananların saf oldukları da anlaşılır; mesela sofistlerin, bilmenin epistēmē'ye sahip olmak olduğunu kabul etmeleri gibi. Çünkü ilke, kabul gören ya da görmeyen şey değil, hakkında gösterme yapılan cinsin ilk öğesidir; her doğru da o cinse özgü değildir.
Kıyasın zorunlu öncüllerden kurulması gerektiği şundan da açıktır. İspat varken "niçin"in logos'una sahip olmayan kişi bilen değilse, A'nın G'ye zorunlu olarak ait olduğu, ama ispatın yapıldığı orta terim B'nin zorunlu olmadığı bir durum olsun; bu durumda kişi niçin olduğunu bilmez. Çünkü sonuç orta terim yüzünden değildir; orta terimin olmaması mümkündür, sonuç ise zorunludur. Ayrıca biri, logos'a şimdi sahipken, kendisi de şey de varlığını sürdürürken ve unutmamışken bilmiyorsa, önceden de bilmiyordu. Oysa orta terim zorunlu değilse yok olabilir; o zaman kişi, kendisi de şey de varlığını sürdürürken logos'a sahip olacak, ama bilmeyecektir. Demek ki önceden de bilmiyordu. Orta terim yok olmamış da olsa, yok olabiliyorsa, sonuç da olabilir ve mümkün bir şey olur. Ama böyle bir durumdayken bilmek imkânsızdır.
Sonuç zorunlu olduğunda, onu gösteren orta terimin zorunlu olmamasına hiçbir engel yoktur; çünkü zorunlu bir sonucu zorunlu olmayan öncüllerden de kıyasla çıkarmak mümkündür, tıpkı doğru bir sonucu doğru olmayan öncüllerden çıkarmak gibi. Ama orta terim zorunlu olduğunda sonuç da zorunludur, tıpkı doğru öncüllerden her zaman doğru bir sonuç çıkması gibi. A, B hakkında zorunlu olarak, B de G hakkında zorunlu olarak söylensin; o halde A'nın G'ye ait olması da zorunludur. Sonuç zorunlu olmadığında ise orta terim de zorunlu olamaz. A, G'ye zorunlu olmayarak ait olsun, ama B'ye zorunlu olarak ait olsun, B de G'ye zorunlu olarak ait olsun; o zaman A da G'ye zorunlu olarak ait olacaktır. Oysa böyle varsayılmamıştı. Demek ki biri ispat yoluyla biliyorsa, bilinen şeyin zorunlu olarak ait olması gerektiğine göre, ispata da zorunlu bir orta terim yoluyla sahip olması gerektiği açıktır. Yoksa ne niçin olduğunu ne de o şeyin zorunlu olarak olduğunu bilecektir; ya zorunlu olmayanı zorunlu sanarak bilmeden bildiğini sanacak ya da bildiğini sanmayacak bile. Olguyu orta terimler yoluyla bilse de, niçinini aracısız öncüller yoluyla bilse de durum aynıdır.
Kendi başına olmayan arazların, yani kendi başına olanları belirlediğimiz anlamda kendi başına olmayanların, ispata dayanan epistēmē'si yoktur. Çünkü sonucu zorunlu olarak göstermek mümkün değildir; arazın ait olmaması mümkündür ve ben bu türden araz hakkında konuşuyorum. Gerçi sonuç zorunlu değilse, bu tür şeyler hakkında bu öncülleri niçin sormak gerektiği sorulabilir; çünkü rastgele sorular sorup sonra sonucu söylemekten bunun farkı yoktur. Oysa sorular, sonuç sorulanlar yüzünden zorunlu olsun diye değil, o öncülleri kabul eden kişi sonucu da söylemek zorunda kalsın ve öncüller gerçekten aitse sonucu doğru olarak söylesin diye sorulmalıdır.
Her cinste, kendi başına ait olanlar ve her şeye o şey olarak ait olanlar zorunlu olarak ait olduğuna göre, epistēmē veren ispatların kendi başına ait olanlar hakkında olduğu ve bu türden öncüllerden kurulduğu açıktır. Çünkü arazlar zorunlu değildir; dolayısıyla bunlarla sonucu, niçin ait olduğunu bilerek bilmek zorunlu değildir; araz her zaman ait olsa bile, kendi başına değilse durum budur; mesela işaretler yoluyla yapılan kıyaslar böyledir. Çünkü bu kişi kendi başına olanı kendi başına olarak bilmeyecektir, niçinini de bilmeyecektir. Niçinini bilmek ise sebep yoluyla bilmektir. Demek ki orta terim üçüncü terime, ilk terim de orta terime kendi başına ait olmalıdır.
Εἰ οὖν ἐστὶν ἡ ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη ἐξ ἀναγκαίων ἀρχῶν (ὃ γὰρ ἐπίσταται, οὐ δυνατὸν ἄλλως ἔχειν), τὰ δὲ καθ᾿ αὑτὰ ὑπάρχοντα ἀναγκαῖα τοῖς πράγμασιν (ἃ μὲν γὰρ ἐν τῷ τί ἐστιν ὑπάρχει· τοῖς δ᾿ αὐτὰ ἐν τῷ τί ἐστιν ὑπάρχει κατηγορουμένοις αὐτῶν, ὧν θάτερον τῶν ἀντικειμένων ἀνάγκη ὑπάρχειν), φανερὸν ὅτι ἐκ τοιούτων τινῶν ἂν εἴη ὁ ἀποδεικτικὸς συλλογισμός· ἅπαν γὰρ ἢ οὕτως ὑπάρχει ἢ κατὰ συμβεβηκός, τὰ δὲ συμβεβηκότα οὐκ ἀναγκαῖα.
Ἢ δὴ οὕτω λεκτέον, ἢ ἀρχὴν θεμένοις ὅτι ἡ ἀπόδειξις ἀναγκαῖόν ἐστι, καὶ εἰ ἀποδέδεικται, οὐχ οἷόν τ᾿ ἄλλως ἔχειν· ἐξ ἀναγκαίων ἄρα δεῖ εἶναι τὸν συλλογισμόν. Ἐξ ἀληθῶν μὲν γὰρ ἔστι καὶ μὴ ἀποδεικνύντα συλλογίσασθαι, ἐξ ἀναγκαίων δ᾿ οὐκ ἔστιν ἀλλ᾿ ἢ ἀποδεικνύντα· τοῦτο γὰρ ἤδη ἀποδείξεώς ἐστιν. Σημεῖον δ᾿ ὅτι ἡ ἀπόδειξις ἐξ ἀναγκαίων, ὅτι καὶ τὰς ἐνστάσεις οὕτω φέρομεν πρὸς τοὺς οἰομένους ἀποδεικνύναι, ὅτι οὐκ ἀνάγκη, ἂν οἰώμεθα ἢ ὅλως ἐνδέχεσθαι ἄλλως ἢ ἕνεκά γε τοῦ λόγου. Δῆλον δ᾿ ἐκ τούτων καὶ ὅτι εὐήθεις οἱ λαμβάνειν οἰόμενοι καλῶς τὰς ἀρχάς, ἐὰν ἔνδοξος ᾖ ἡ πρότασις καὶ ἀληθής, οἷον οἱ σοφισταὶ ὅτι τὸ ἐπίστασθαι τὸ ἐπιστήμην ἔχειν. Οὐ γὰρ τὸ ἔνδοξον ἢ μὴ ἀρχή ἐστιν, ἀλλὰ τὸ πρῶτον τοῦ γένους περὶ ὃ δείκνυται· καὶ τἀληθὲς οὐ πᾶν οἰκεῖον. Ὅτι δ᾿ ἐξ ἀναγκαίων εἶναι δεῖ τὸν συλλογισμόν, φανερὸν καὶ ἐκ τῶνδε. Εἰ γὰρ ὁ μὴ ἔχων λόγον τοῦ διὰ τί οὔσης ἀποδείξεως οὐκ ἐπιστήμων, εἴη δ᾿ ἂν ὥστε τὸ Α κατὰ τοῦ Γ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τὸ μέσον, δι᾿ οὗ ἀπεδείχθη, μὴ ἐξ ἀνάγκης, οὐκ οἶδε διότι. Οὐ γάρ ἐστι τοῦτο διὰ τὸ μέσον· τὸ μὲν γὰρ ἐνδέχεται μὴ εἶναι, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Ἔτι εἴ τις μὴ οἶδε νῦν ἔχων τὸν λόγον καὶ σωζόμενος, σωζομένου τοῦ πράγματος, μὴ ἐπιλελησμένος, οὐδὲ πρότερον ᾔδει. Φθαρείη δ᾿ ἂν τὸ μέσον, εἰ μὴ ἀναγκαῖον. Ὥστε ἕξει μὲν τὸν λόγον σωζόμενος σωζομένου τοῦ πράγματος, οὐκ οἶδε δέ. Οὐδ᾿ ἄρα πρότερον ᾔδει. Εἰ δὲ μὴ ἔφθαρται, ἐνδέχεται δὲ φθαρῆναι, τὸ συμβαῖνον ἂν εἴη δυνατὸν καὶ ἐνδεχόμενον. Ἀλλ᾿ ἔστιν ἀδύνατον οὕτως ἔχοντα εἰδέναι.
Ὅταν μὲν οὖν τὸ συμπέρασμα ἐξ ἀνάγκης ᾖ, οὐδὲν κωλύει τὸ μέσον μὴ ἀναγκαῖον εἶναι, δι᾿ οὗ ἐδείχθη· ἔστι γὰρ τὸ ἀναγκαῖον καὶ μὴ ἐξ ἀναγκαίου συλλογίσασθαι, ὥσπερ καὶ ἀληθὲς μὴ ἐξ ἀληθῶν. Ὅταν δὲ τὸ μέσον ἐξ ἀνάγκης, καὶ τὸ συμπέρασμα ἐξ ἀνάγκης, ὥσπερ καὶ ἐξ ἀληθῶν ἀληθὲς ἀεί. Ἔστω γὰρ τὸ Α κατὰ τοῦ Β ἐξ ἀνάγκης, καὶ τοῦτο κατὰ τοῦ Γ· ἀναγκαῖον τοίνυν καὶ τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχειν. Ὅταν δὲ μὴ ἀναγκαῖον ᾖ τὸ συμπέρασμα, οὐδὲ τὸ μέσον ἀναγκαῖον οἷόν τ᾿ εἶναι. Ἔστω γὰρ τὸ Α τῷ Γ μὴ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β, καὶ τοῦτο τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης· καὶ τὸ Α ἄρα τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρξει. Ἀλλ᾿ οὐχ ὑπέκειτο. Ἐπεὶ τοίνυν εἰ ἐπίσταται ἀποδεικτικῶς, δεῖ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν, δῆλον ὅτι καὶ διὰ μέσου ἀναγκαίου δεῖ ἔχειν τὴν ἀπόδειξιν· ἢ οὐκ ἐπιστήσεται οὔτε διότι οὔτε ὅτι ἀνάγκη ἐκεῖνο εἶναι, ἀλλ᾿ ἢ οἰήσεται οὐκ εἰδώς, ἐὰν ὑπολάβῃ ὡς ἀναγκαῖον τὸ μὴ ἀναγκαῖον, ἢ οὐδ᾿ οἰήσεται ὁμοίως, ἐάν τε τὸ ὅτι εἰδῇ διὰ μέσων ἐάν τε τὸ διότι καὶ δι᾿ ἀμέσων.
Τῶν δὲ συμβεβηκότων μὴ καθ᾿ αὑτά, ὃν τρόπον διωρίσθη τὰ καθ᾿ αὑτά, οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη ἀποδεικτική. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐξ ἀνάγκης δεῖξαι τὸ συμπέρασμα· τὸ συμβεβηκὸς γὰρ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν· περὶ τοιούτου γὰρ λέγω συμβεβηκότος. Καίτοι ἀπορήσειεν ἄν τις ἴσως τίνος ἕνεκα ταῦτα δεῖ ἐρωτᾶν περὶ τούτων, εἰ μὴ ἀνάγκη τὸ συμπέρασμα εἶναι· οὐδὲν γὰρ διαφέρει εἴ τις ἐρόμενος τὰ τυχόντα εἶτα εἴπειεν τὸ συμπέρασμα. Δεῖ δ᾿ ἐρωτᾶν οὐχ ὡς ἀναγκαῖον εἶναι διὰ τὰ ἠρωτημένα, ἀλλ᾿ ὅτι λέγειν ἀνάγκη τῷ ἐκεῖνα λέγοντι, καὶ ἀληθῶς λέγειν, ἐὰν ἀληθῶς ᾖ ὑπάρχοντα.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει περὶ ἕκαστον γένος ὅσα καθ᾿ αὑτὰ ὑπάρχει, καὶ ᾗ ἕκαστον, φανερὸν ὅτι περὶ τῶν καθ᾿ αὑτὰ ὑπαρχόντων αἱ ἐπιστημονικαὶ ἀποδείξεις καὶ ἐκ τῶν τοιούτων εἰσίν. Τὰ μὲν γὰρ συμβεβηκότα οὐκ ἀναγκαῖα, ὥστ᾿ οὐκ ἀνάγκη τὸ συμπέρασμα εἰδέναι διότι ὑπάρχει, οὐδ᾿ εἰ ἀεὶ εἴη, μὴ καθ᾿ αὑτὸ δέ, οἷον οἱ διὰ σημείων συλλογισμοί. Τὸ γὰρ καθ᾿ αὑτὸ οὐ καθ᾿ αὑτὸ ἐπιστήσεται, οὐδὲ διότι. Τὸ δὲ διότι ἐπίστασθαι ἔστι τὸ διὰ τοῦ αἰτίου ἐπίστασθαι. Δι᾿ αὑτὸ ἄρα δεῖ καὶ τὸ μέσον τῷ τρίτῳ καὶ τὸ πρῶτον τῷ μέσῳ ὑπάρχειν.
posteriora.1.77. Bölüm
Demek ki başka bir cinse geçerek göstermek mümkün değildir; mesela geometriye ait bir şeyi aritmetikle göstermek. Çünkü ispatlarda üç şey vardır: biri ispat edilen şey, yani sonuçtur; bu da bir cinse kendi başına ait olan şeydir. Biri aksiyomlardır; aksiyomlar ispatın dayandığı öncüllerdir. Üçüncüsü dayanak olan cinstir; ispat bu cinsin hâllerini ve kendi başına arazlarını açıklar. İspatın dayandığı öncüllerin aynı olması mümkündür; ama cinsi farklı olan şeylerde, mesela aritmetikle geometride, büyüklükler sayı olmadıkça aritmetik ispatı büyüklüklerin arazlarına uygulamak mümkün değildir; bunun bazı durumlarda nasıl mümkün olduğu sonra söylenecektir. Aritmetik ispat her zaman ispatın hakkında olduğu cinsi içerir; ötekiler de öyle. Dolayısıyla ispat bir cinsten ötekine geçecekse, cinsin ya mutlak olarak ya da bir bakıma aynı olması zorunludur. Başka türlü imkânsız olduğu açıktır; çünkü uç terimlerin ve orta terimlerin aynı cinsten olması zorunludur. Kendi başına değillerse araz olurlar. Bu yüzden geometriyle, zıtların epistēmē'sinin bir olduğu gösterilemez, iki küpün çarpımının bir küp olduğu bile gösterilemez. Bir epistēmē'ye ait olan şey başka bir epistēmē ile de gösterilemez; meğer ki bu epistēmē'ler biri ötekinin altına düşecek şekilde birbiriyle ilişkili olsun, mesela optiğin geometriyle, armoninin aritmetikle ilişkisi gibi. Çizgilere çizgi olarak ve kendi özel ilkelerinden hareketle ait olmayan bir şey de geometriyle gösterilemez; mesela doğru çizginin çizgilerin en güzeli olup olmadığı ya da dairesel çizgiye zıt olup olmadığı. Çünkü bu özellikler çizgilere kendi özel cinsleri bakımından değil, ortak bir şey bakımından aittir.
Οὐκ ἄρα ἔστιν ἐξ ἄλλου γένους μεταβάντα δεῖξαι, οἷον τὸ γεωμετρικὸν ἀριθμητικῇ. Τρία γάρ ἐστι τὰ ἐν ταῖς ἀποδείξεσιν, ἓν μὲν τὸ ἀποδεικνύμενον τὸ συμπέρασμα· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τὸ ὑπάρχον γένει τινὶ καθ᾿ αὑτό. Ἒν δὲ τὰ ἀξιώματα· ἀξιώματα δ᾿ ἐστὶν ἐξ ὧν. Τρίτον τὸ γένος τὸ ὑποκείμενον, οὗ τὰ πάθη καὶ τὰ καθ᾿ αὑτὰ συμβεβηκότα δηλοῖ ἡ ἀπόδειξις. Ἐξ ὧν μὲν οὖν ἡ ἀπόδειξις, ἐνδέχεται τὰ αὐτὰ εἶναι· ὧν δὲ τὸ γένος ἕτερον, ὥσπερ ἀριθμητικῆς καὶ γεωμετρίας, οὐκ ἔστι τὴν ἀριθμητικὴν ἀπόδειξιν ἐφαρμόσαι ἐπὶ τὰ τοῖς μεγέθεσι συμβεβηκότα, εἰ μὴ τὰ μεγέθη ἀριθμοί εἰσι· τοῦτο δ᾿ ὡς ἐνδέχεται ἐπί τινων, ὕστερον λεχθήσεται. Ἡ δ᾿ ἀριθμητικὴ ἀπόδειξις ἀεὶ ἔχει τὸ γένος περὶ ὃ ἡ ἀπόδειξις, καὶ αἱ ἄλλαι ὁμοίως. Ὤστ᾿ ἢ ἁπλῶς ἀνάγκη τὸ αὐτὸ εἶναι γένος ἢ πῇ, εἰ μέλλει ἡ ἀπόδειξις μεταβαίνειν. Ἄλλως δ᾿ ὅτι ἀδύνατον, δῆλον· ἐκ γὰρ τοῦ αὐτοῦ γένους ἀνάγκη τὰ ἄκρα καὶ τὰ μέσα εἶναι. Εἰ γὰρ μὴ καθ᾿ αὑτά, συμβεβηκότα ἔσται. Διὰ τοῦτο τῇ γεωμετρίᾳ οὐκ ἔστι δεῖξαι ὅτι τῶν ἐναντίων μία ἐπιστήμη, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅτι οἱ δύο κύβοι κύβος· οὐδ᾿ ἄλλῃ ἐπιστήμῃ τὸ ἑτέρας, ἀλλ᾿ ἢ ὅσα οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα ὥστ᾿ εἶναι θάτερον ὑπὸ θάτερον, οἷον τὰ ὀπτικὰ πρὸς γεωμετρίαν καὶ τὰ ἁρμονικὰ πρὸς ἀριθμητικήν. Οὐδ᾿ εἴ τι ὑπάρχει ταῖς γραμμαῖς μὴ ᾗ γραμμαὶ καὶ ᾗ ἐκ τῶν ἀρχῶν τῶν ἰδίων, οἷον εἰ καλλίστη τῶν γραμμῶν ἡ εὐθεῖα ἢ εἰ ἐναντίως ἔχει τῇ περιφερείᾳ· οὐ γὰρ ᾗ τὸ ἴδιον γένος αὐτῶν, ὑπάρχει, ἀλλ᾿ ᾗ κοινόν τι.
posteriora.1.88. Bölüm
Kıyasın dayandığı öncüller küllî ise, böyle bir ispatın, yani mutlak anlamda ispatın sonucunun da ezelî olmasının zorunlu olduğu açıktır. Demek ki yok olabilen şeylerin ne ispatı ne de mutlak anlamda epistēmē'si vardır; olsa olsa araz olarak denebilecek bir şekilde vardır, çünkü özellik o şeye küllî olarak değil, belli bir zamanda ve belli bir şekilde aittir. Böyle bir ispat olduğunda, öncüllerden birinin küllî olmaması ve yok olabilir olması zorunludur: yok olabilir, çünkü sonuç da yok olabilir olacaktır; küllî değil, çünkü yüklem, hakkında söylendiği şeylerin bir kısmına ait olacak, bir kısmına olmayacaktır. Dolayısıyla küllî bir sonuç çıkarılamaz, yalnız şimdi böyle olduğu sonucu çıkarılabilir. Tarifler için de durum aynıdır, madem tarif ya ispatın ilkesidir ya konumu bakımından ispattan farklı bir ispattır ya da bir ispatın sonucudur. Sık sık meydana gelen şeylerin, mesela ay tutulmasının ispatları ve epistēmē'leri ise, açıktır ki bu türden şeyler oldukları ölçüde her zaman geçerlidir, her zaman olmadıkları ölçüde ise cüzîdir. Tutulmada olduğu gibi öteki şeylerde de durum aynıdır.
Φανερὸν δὲ καὶ ἐὰν ὦσιν αἱ προτάσεις καθόλου ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ὅτι ἀνάγκη καὶ τὸ συμπέρασμα ἀΐδιον εἶναι τῆς τοιαύτης ἀποδείξεως καὶ τῆς ἁπλῶς εἰπεῖν ἀποδείξεως. οὐκ ἔστιν ἄρα ἀπόδειξις τῶν φθαρτῶν οὐδ᾿ ἐπιστήμη ἁπλῶς, ἀλλ᾿ οὕτως ὥσπερ κατὰ συμβεβηκός, ὅτι οὐ καθόλου αὐτοῦ ἐστὶν ἀλλὰ ποτὲ καὶ πῶς. Ὅταν δ᾿ ᾖ, ἀνάγκη τὴν ἑτέραν μὴ καθόλου εἶναι πρότασιν καὶ φθαρτήν, φθαρτὴν μὲν ὅτι καὶ τὸ συμπέρασμα οὔσης, μὴ καθόλου δὲ ὅτι ᾧ μὲν ἔσται ᾧ δ᾿ οὐκ ἔσται ἐφ᾿ ὧν, ὥστ᾿ οὐκ ἔστι συλλογίσασθαι καθόλου, ἀλλ᾿ ὅτι νῦν. Ὁμοίως δ᾿ ἔχει καὶ περὶ ὁρισμούς, ἐπείπερ ἐστὶν ὁ ὁρισμὸς ἢ ἀρχὴ ἀποδείξεως ἢ ἀπόδειξις θέσει διαφέρουσα ἢ συμπέρασμά τι ἀποδείξεως. Αἱ δὲ τῶν πολλάκις γινομένων ἀποδείξεις καὶ ἐπιστῆμαι, οἷον σελήνης ἐκλείψεως, δῆλον ὅτι ᾗ μὲν τοιαίδ᾿ εἰσίν, ἀεί εἰσιν, ᾗ δ᾿ οὐκ ἀεί, κατὰ μέρος εἰσίν. Ὥσπερ δ᾿ ἡ ἔκλειψις, ὡσαύτως τοῖς ἄλλοις.
posteriora.1.99. Bölüm
Her şeyin ancak kendi ilkelerinden hareketle ispat edilebildiği açık olduğuna göre, gösterilen şey o şeye o şey olarak aitse, bir sonuç doğru, ispat edilemez ve aracısız öncüllerden gösterildi diye onu bilmiş olmayız. Çünkü Bryson'un dairenin kareye çevrilmesini gösterdiği gibi de göstermek mümkündür. Böyle logos'lar, başka bir şeye de ait olabilecek ortak bir şeye dayanarak gösterir; bu yüzden aynı soydan olmayan başka şeylere de uyarlar. Dolayısıyla böyle gösteren kişi şeyi o şey olarak değil, araz olarak bilir; yoksa ispat başka bir cinse de uymazdı.
Bir şeyi araz olarak değil de gerçekten ancak şu zaman biliriz: özelliği, ona ait olmasını sağlayan şey bakımından, o şeyin kendi ilkelerinden hareketle ve o şey olarak tanıdığımızda; mesela açılarının iki dik açıya eşit olmasını, bu özelliğin kendi başına ait olduğu şeyin ilkelerinden hareketle bildiğimizde. Dolayısıyla o şey de özelliğin ait olduğu şeye kendi başına aitse, orta terimin aynı soydan olması zorunludur. Böyle değilse, olsa olsa armoni önermelerinin aritmetik yoluyla gösterilmesine benzer bir durum olur. Bu tür şeyler aynı şekilde gösterilir, ama bir farkla: olgu başka bir epistēmē'ye aittir, çünkü dayanak olan cins farklıdır; niçini ise, hâlleri kendi başına kendisine ait olan üstteki epistēmē'ye aittir. Demek ki bundan da her şeyin mutlak anlamda ancak kendi ilkelerinden hareketle ispat edilebildiği açıktır. Ama bu epistēmē'lerin ilkeleri ortak bir yan taşır.
Bu açıksa, her şeyin kendine özgü ilkelerinin ispat edilemeyeceği de açıktır; çünkü öyle olsaydı, onları ispat eden ilkeler her şeyin ilkeleri olurdu, onların epistēmē'si de hepsinin üstünde, hepsine hâkim olurdu. Çünkü daha yukarıdaki sebeplerden hareketle bilen kişi daha çok bilir; zira kendileri bir sebebe dayanmayan sebeplerden hareketle bildiğinde, daha önce gelenlerden hareketle bilmiş olur. Dolayısıyla o kişi daha çok, hatta en çok biliyorsa, o epistēmē de daha çok, hatta en çok epistēmē olur. Ama ispat başka bir cinse uymaz; olsa olsa, söylendiği gibi, geometrik ispatlar mekaniğe ya da optiğe, aritmetik ispatlar da armoniye uyar.
Bir kişinin bilip bilmediğini anlamak zordur. Çünkü her şeyi kendi ilkelerinden hareketle bilip bilmediğimizi anlamak zordur; bilmek de tam olarak budur. Doğru ve ilk olan bazı öncüllerden kurulmuş bir kıyasa sahipsek bildiğimizi sanırız. Ama durum bu değildir; öncüllerin, ilk ilkelerle aynı soydan olması gerekir.
Ἐπεὶ δὲ φανερὸν ὅτι ἕκαστον ἀποδεῖξαι οὐκ ἔστιν ἀλλ᾿ ἢ ἐκ τῶν ἑκάστου ἀρχῶν, ἂν τὸ δεικνύμενον ὑπάρχῃ ᾗ ἐκεῖνο, οὐκ ἔστι τὸ ἐπίστασθαι τοῦτο, ἂν ἐξ ἀληθῶν καὶ ἀναποδείκτων δειχθῇ καὶ ἀμέσων. Ἔστι γὰρ οὕτω δεῖξαι, ὥσπερ Βρύσων τὸν τετραγωνισμόν. Κατὰ κοινόν τε γὰρ δεικνύουσιν οἱ τοιοῦτοι λόγοι, ὃ καὶ ἑτέρῳ ὑπάρξει· διὸ καὶ ἐπ᾿ ἄλλων ἐφαρμόττουσιν οἱ λόγοι οὐ συγγενῶν. Οὐκοῦν οὐχ ᾗ ἐκεῖνο ἐπίσταται, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· οὐ γὰρ ἂν ἐφήρμοττεν ἡ ἀπόδειξις καὶ ἐπ᾿ ἄλλο γένος.
Ἐκαστον δ᾿ ἐπιστάμεθα μὴ κατὰ συμβεβηκός, ὅταν κατ᾿ ἐκεῖνο γινώσκωμεν καθ᾿ ὃ ὑπάρχει, ἐκ τῶν ἀρχῶν τῶν ἐκείνου ᾗ ἐκεῖνο, οἷον τὸ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν, ᾧ ὑπάρχει καθ᾿ αὑτὸ τὸ εἰρημένον, ἐκ τῶν ἀρχῶν τῶν τούτου. Ὤστ᾿ εἰ καθ᾿ αὑτὸ κἀκεῖνο ὑπάρχει ᾧ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ μέσον ἐν τῇ αὐτῇ συγγενείᾳ εἶναι. Εἰ δὲ μή, ἀλλ᾿ ὡς τὰ ἁρμονικὰ δι᾿ ἀριθμητικῆς. Τὰ δὲ τοιαῦτα δείκνυται μὲν ὡσαύτως, διαφέρει δέ· τὸ μὲν γὰρ ὅτι ἑτέρας ἐπιστήμης (τὸ γὰρ ὑποκείμενον γένος ἕτερον), τὸ δὲ διότι τῆς ἄνω, ἧς καθ᾿ αὑτὰ τὰ πάθη ἐστίν. Ὥστε καὶ ἐκ τούτων φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν ἀποδεῖξαι ἕκαστον ἁπλῶς, ἀλλ᾿ ἢ ἐκ τῶν ἑκάστου ἀρχῶν. Ἀλλὰ τούτων αἱ ἀρχαὶ ἔχουσι τὸ κοινόν.
Εἰ δὲ φανερὸν τοῦτο, φανερὸν καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τὰς ἑκάστου ἰδίας ἀρχὰς ἀποδεῖξαι· ἔσονται γὰρ ἐκεῖναι ἁπάντων ἀρχαί, καὶ ἐπιστήμη ἡ ἐκείνων κυρία πάντων. Καὶ γὰρ ἐπίσταται μᾶλλον ὁ ἐκ τῶν ἀνώτερον αἰτίων εἰδώς· ἐκ τῶν προτέρων γὰρ οἶδεν, ὅταν ἐκ μὴ αἰτιατῶν εἰδῇ αἰτίων. Ὥστ᾿ εἰ μᾶλλον οἶδε καὶ μάλιστα, κἂν ἐπιστήμη ἐκείνη εἴη καὶ μᾶλλον καὶ μάλιστα. Ἡ δ᾿ ἀπόδειξις οὐκ ἐφαρμόττει ἐπ᾿ ἄλλο γένος, ἀλλ᾿ ἢ ὡς εἴρηται αἱ γεωμετρικαὶ ἐπὶ τὰς μηχανικὰς ἢ ὀπτικὰς καὶ αἱ ἀριθμητικαὶ ἐπὶ τὰς ἁρμονικάς.
Χαλεπὸν δ᾿ ἐστὶ τὸ γνῶναι εἰ οἶδεν ἢ μή. Χαλεπὸν γὰρ τὸ γνῶναι εἰ ἐκ τῶν ἑκάστου ἀρχῶν ἴσμεν ἢ μή· ὅπερ ἐστὶ τὸ εἰδέναι. Οἰόμεθα δ᾿, ἂν ἔχωμεν ἐξ ἀληθινῶν τινῶν συλλογισμὸν καὶ πρώτων, ἐπίστασθαι. Τὸ δ᾿ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ συγγενῆ δεῖ εἶναι τοῖς πρώτοις.
posteriora.1.1010. Bölüm
Her cinste ilkeler derken, var olduklarını göstermenin mümkün olmadığı şeyleri kastediyorum. Hem ilk şeylerin hem de onlardan çıkan şeylerin ne anlama geldiği kabul edilir; var oldukları ise ilkeler için kabul edilmeli, ötekiler için gösterilmelidir. Mesela birimin ne olduğu, doğrunun ve üçgenin ne olduğu kabul edilir; birimin ve büyüklüğün var olduğu kabul edilir, ötekilerin var olduğu ise gösterilir.
İspata dayanan epistēmē'lerde kullanılan şeylerin bir kısmı her epistēmē'ye özgüdür, bir kısmı ortaktır; ortak olanlar da analoji yoluyla ortaktır, çünkü ancak o epistēmē'nin altına giren cinsteki kadarıyla işe yararlar. Özgü olanlar mesela çizginin şu tür bir şey olduğu ve doğrunun şu olduğudur; ortak olanlar ise mesela eşit şeylerden eşit şeyler çıkarılırsa kalanların eşit olduğudur. Bunların her biri, cinsin içinde geçerli olduğu kadarıyla yeterlidir; çünkü geometrici bunu her şey hakkında değil de yalnız büyüklükler hakkında, aritmetikçi de yalnız sayılar hakkında alsa, aynı sonucu elde edecektir.
Var oldukları kabul edilen şeyler de epistēmē'ye özgüdür; epistēmē, onlara kendi başına ait olan özellikleri bunlar hakkında inceler; mesela aritmetik birimleri, geometri de noktaları ve çizgileri. Çünkü bunların hem var olduğunu hem de şu belirli şey olduğunu kabul ederler. Bunların kendi başına hâllerinin ise her birinin ne anlama geldiğini kabul ederler; mesela aritmetik tekin, çiftin, karenin ya da küpün, geometri de oransızın, kırılmanın ya da yönelmenin ne olduğunu kabul eder; var olduklarını ise hem ortak öncüller yoluyla hem de ispat edilmiş şeylerden hareketle gösterirler. Astronomi de aynı şekildedir. Çünkü ispata dayanan her epistēmē üç şeyle ilgilidir: var olduklarını koyduğu şeyler (bunlar, kendi başına hâllerini incelediği cinstir); ortak denen aksiyomlar, yani ispatına ilk olarak dayandığı öncüller; üçüncüsü de her birinin ne anlama geldiğini kabul ettiği hâller. Gerçi bazı epistēmē'lerin bunlardan bazılarını geçiştirmesine hiçbir engel yoktur: cinsin var olduğu açıksa, var olduğunu varsaymayabilir (çünkü sayının var olduğu, sıcakla soğuğun var olduğu kadar açık değildir); hâller açıksa, ne anlama geldiklerini kabul etmeyebilir; tıpkı ortak öncüllerde, eşit şeylerden eşit şeyleri çıkarmanın ne anlama geldiğini kabul etmemesi gibi, çünkü bu bilinen bir şeydir. Ama yine de tabiatça bunlar üç şeydir: hakkında gösterdiği şey, gösterdiği şeyler ve gösterirken dayandığı şeyler.
Kendi başına zorunlu olarak var olan ve zorunlu olarak doğru görünen şey ne varsayımdır ne de talep. Çünkü ispat dışarıdaki logos'a değil, psykhē'deki logos'a yöneliktir; kıyas da öyle. Dışarıdaki logos'a her zaman itiraz edilebilir, içerideki logos'a ise her zaman edilemez. Gösterilebilir olduğu hâlde kişinin kendisi göstermeden kabul ettiği şeyler, öğrencinin doğru bulduğu şeylerse, onları varsaymış olur; bu da mutlak anlamda değil, yalnız o öğrenciye göre bir varsayımdır. Öğrencinin hiçbir kanaati yokken ya da zıt bir kanaati varken aynı şeyi kabul ederse, onu talep etmiş olur. Varsayım ile talep bununla birbirinden ayrılır: talep, öğrencinin kanaatine aykırı olan şeydir ya da ispat edilebilir olduğu hâlde kişinin göstermeden kabul edip kullandığı şeydir.
Terimler varsayım değildir, çünkü var oldukları ya da olmadıkları söylenmez; varsayımlar öncüllerde bulunur. Terimlerin yalnız anlaşılması gerekir; bu da varsayım değildir, meğer ki biri duymanın da bir varsayım olduğunu söylesin. Varsayımlar, var olduklarında, onların var olmasıyla sonucun meydana geldiği şeylerdir. Geometrici de, bazılarının dediği gibi, yanlış şeyler varsaymaz. Bunlar, yanlışı kullanmamak gerektiğini, oysa geometricinin bir ayak uzunluğunda olmayan çizgiye bir ayak, doğru olmayan çizilmiş çizgiye doğru dediği için yanlış söylediğini ileri sürerler. Ama geometrici, kendi sözünü ettiği şu çizginin varlığından hiçbir sonuç çıkarmaz; sonuç çıkardığı şey, bunlar aracılığıyla açıklanan şeylerdir. Ayrıca her talep ve her varsayım ya küllî ya da cüzîdir; terimler ise bunların hiçbiri değildir.
Λέγω δ᾿ ἀρχὰς ἐν ἑκάστῳ γένει ταύτας, ἃς ὅτι ἔστι μὴ ἐνδέχεται δεῖξαι. Τί μὲν οὖν σημαίνει καὶ τὰ πρῶτα καὶ τὰ ἐκ τούτων, λαμβάνεται· ὅτι δ᾿ ἔστι, τὰς μὲν ἀρχὰς ἀνάγκη λαμβάνειν, τὰ δ᾿ ἄλλα δεικνύναι, οἷον τί μονὰς ἢ τί τὸ εὐθὺ καὶ τρίγωνον· εἶναι δὲ τὴν μονάδα λαβεῖν καὶ μέγεθος, τὰ δ᾿ ἕτερα δεικνύναι.
Ἔστι δ᾿ ὧν χρῶνται ἐν ταῖς ἀποδεικτικαῖς ἐπιστήμαις τὰ μὲν ἴδια ἑκάστης ἐπιστήμης τὰ δὲ κοινά, κοινὰ δὲ κατ᾿ ἀναλογίαν, ἐπεὶ χρήσιμόν γε ὅσον ἐν τῷ ὑπὸ τὴν ἐπιστήμην γένει. Ἴδια μὲν οἷον γραμμὴν εἶναι τοιανδί, καὶ τὸ εὐθύ, κοινὰ δὲ οἷον τὸ ἴσα ἀπὸ ἴσων ἂν ἀφέλῃ, ὅτι ἴσα τὰ λοιπά. Ἱκανὸν δ᾿ ἕκαστον τούτων ὅσον ἐν τῷ γένει· ταὐτὸ γὰρ ποιήσει, κἂν μὴ κατὰ πάντων λάβῃ ἀλλ᾿ ἐπὶ μεγεθῶν μόνον, τῷ δ᾿ ἀριθμητικῷ ἐπ᾿ ἀριθμῶν.
Ἔστι δ᾿ ἴδια μὲν καὶ ἃ λαμβάνεται εἶναι, περὶ ἃ ἡ ἐπιστήμη θεωρεῖ τὰ ὑπάρχοντα καθ᾿ αὑτά, οἷον μονάδας ἡ ἀριθμητική, ἡ δὲ γεωμετρία σημεῖα καὶ γραμμάς. Ταῦτα γὰρ λαμβάνουσι τὸ εἶναι καὶ τοδὶ εἶναι. Τὰ δὲ τούτων πάθη καθ᾿ αὑτά, τί μὲν σημαίνει ἕκαστον, λαμβάνουσιν, οἷον ἡ μὲν ἀριθμητικὴ τί περιττὸν ἢ ἄρτιον ἢ τετράγωνον ἢ κύβος, ἡ δὲ γεωμετρία τί τὸ ἄλογον ἢ τὸ κεκλάσθαι ἢ νεύειν, ὅτι δ᾿ ἔστι, δεικνύουσι διά τε τῶν κοινῶν καὶ ἐκ τῶν ἀποδεδειγμένων. Καὶ ἡ ἀστρολογία ὡσαύτως. Πᾶσα γὰρ ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη περὶ τρία ἐστίν, ὅσα τε εἶναι τίθεται (ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τὸ γένος, οὗ τῶν καθ᾿ αὑτὰ παθημάτων ἐστὶ θεωρητική), καὶ τὰ κοινὰ λεγόμενα ἀξιώματα, ἐξ ὧν πρώτων ἀποδείκνυσι, καὶ τρίτον τὰ πάθη, ὧν τί σημαίνει ἕκαστον λαμβάνει. Ἐνίας μέντοι ἐπιστήμας οὐδὲν κωλύει ἔνια τούτων παρορᾶν, οἷον τὸ γένος μὴ ὑποτίθεσθαι εἶναι, ἂν ᾖ φανερὸν ὅτι ἔστιν (οὐ γὰρ ὁμοίως δῆλον ὅτι ἀριθμός ἐστι καὶ ὅτι ψυχρὸν καὶ θερμόν), καὶ τὰ πάθη μὴ λαμβάνειν τί σημαίνει, ἂν ᾖ δῆλα· ὥσπερ οὐδὲ τὰ κοινὰ οὐ λαμβάνει τί σημαίνει τὸ ἴσα ἀπὸ ἴσων ἀφελεῖν, ὅτι γνώριμον. Ἀλλ᾿ οὐδὲν ἧττον τῇ γε φύσει τρία ταῦτά ἐστι, περὶ ὅ τε δείκνυσι καὶ ἃ δείκνυσι καὶ ἐξ ὧν.
Οὐκ ἔστι δ᾿ ὑπόθεσις οὐδ᾿ αἴτημα, ὃ ἀνάγκη εἶναι δι᾿ αὑτὸ καὶ δοκεῖν ἀνάγκη. Οὐ γὰρ πρὸς τὸν ἔξω λόγον ἡ ἀπόδειξις, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἐν τῇ ψυχῇ, ἐπεὶ οὐδὲ συλλογισμός. Ἀεὶ γὰρ ἔστιν ἐνστῆναι πρὸς τὸν ἔξω λόγον, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἔσω λόγον οὐκ ἀεί. Ὅσα μὲν οὖν δεικτὰ ὄντα λαμβάνει αὐτὸς μὴ δείξας, ταῦτ᾿, ἐὰν μὲν δοκοῦντα λαμβάνῃ τῷ μανθάνοντι, ὑποτίθεται, καὶ ἔστιν οὐχ ἁπλῶς ὑπόθεσις ἀλλὰ πρὸς ἐκεῖνον μόνον, ἂν δὲ ἢ μηδεμιᾶς ἐνούσης δόξης ἢ καὶ ἐναντίας ἐνούσης λαμβάνῃ τὸ αὐτὸ αἰτεῖται. Καὶ τούτῳ διαφέρει ὑπόθεσις καὶ αἴτημα· ἔστι γὰρ αἴτημα τὸ ὑπεναντίον τοῦ μανθάνοντος τῇ δόξῃ, ἢ ὃ ἄν τις ἀποδεικτὸν ὂν λαμβάνῃ καὶ χρῆται μὴ δείξας.
Οἱ μὲν οὖν ὅροι οὐκ εἰσὶν ὑποθέσεις (οὐδὲ γὰρ εἶναι ἢ μὴ λέγονται), ἀλλ᾿ ἐν ταῖς προτάσεσιν αἱ ὑποθέσεις. Τοὺς δ᾿ ὅρους μόνον ξυνίεσθαι δεῖ· τοῦτο δ᾿ οὐχ ὑπόθεσις, εἰ μὴ καὶ τὸ ἀκούειν ὑπόθεσίν τις εἶναι φήσει. Ἀλλ᾿ ὅσων ὄντων τῷ ἐκεῖνα εἶναι γίνεται τὸ συμπέρασμα. Οὐδ᾿ ὁ γεωμέτρης ψευδῆ ὑποτίθεται, ὥσπερ τινὲς ἔφασαν, λέγοντες ὡς οὐ δεῖ τῷ ψεύδει χρῆσθαι, τὸν δὲ γεωμέτρην ψεύδεσθαι λέγοντα ποδιαίαν τὴν οὐ ποδιαίαν ἢ εὐθεῖαν τὴν γεγραμμένην οὐκ εὐθεῖαν οὖσαν. Ὁ δὲ γεωμέτρης οὐδὲν συμπεραίνεται τῷ τήνδε εἶναι γραμμήν, ἣν αὐτὸς ἔφθεγκται, ἀλλὰ τὰ διὰ τούτων δηλούμενα. Ἔτι τὸ αἴτημα καὶ ὑπόθεσις πᾶσα ἢ ὡς ὅλον ἢ ὡς ἐν μέρει, οἱ δ᾿ ὅροι οὐδέτερον τούτων.
posteriora.1.1111. Bölüm
İspat olacaksa, eidos'ların ya da çokluğun yanında ayrı bir birin var olması zorunlu değildir; ama bir şeyin birçok şey hakkında doğru olarak söylenebilmesi zorunludur. Çünkü bu olmazsa küllî olmaz; küllî olmazsa orta terim olmaz, dolayısıyla ispat da olmaz. Demek ki birden çok şey hakkında söylenen, sesteş olmayan bir ve aynı bir şey bulunmalıdır. Aynı anda olumlamanın ve olumsuzlamanın mümkün olmadığı ilkesini hiçbir ispat öncül olarak almaz; meğer ki sonucun da bu biçimde gösterilmesi gereksin. Bu da ilk terimin orta terim hakkında doğru olduğunu, olumsuzlanmasının ise doğru olmadığını alarak gösterilir. Orta terimi hem var hem yok olarak almak hiçbir fark yaratmaz, üçüncü terimi de öyle. Çünkü hakkında "insan" demenin doğru olduğu bir şey verildiyse, ona "insan değil" demek de doğru olsa bile, yeter ki yalnız insanın hayvan olduğu, hayvan olmayan olmadığı kabul edilsin: bu durumda Kallias'ın, Kallias olmayan da olsa, yine de hayvan olduğunu ve hayvan olmayan olmadığını söylemek doğru olacaktır. Sebebi şudur: ilk terim birden çok şey hakkında söylendiği için yalnız orta terim hakkında değil, başka bir şey hakkında da söylenir; dolayısıyla orta terim hem kendisi hem de kendisi olmayan olsa bile, bunun sonuç için hiçbir önemi yoktur. Her şeyin ya olumlanacağı ya olumsuzlanacağı ilkesini ise imkânsıza götüren ispat alır; bunu da her zaman küllî olarak değil, yeterli olduğu kadarıyla alır; yeterli olan da cins hakkında olandır. Cins hakkında derken, ispatların hakkında yapıldığı cinsi kastediyorum; bunu daha önce de söylemiştik.
Bütün epistēmē'ler ortak öncüller bakımından birbiriyle ortaklık içindedir. Ortak öncüller derken, onlardan hareketle ispat ederken kullandıkları şeyleri kastediyorum; hakkında gösterdikleri şeyleri ya da gösterdikleri şeyi değil. Diyalektik de hepsiyle ortaklık içindedir; ortak öncülleri, mesela her şeyin ya olumlandığını ya olumsuzlandığını, eşit şeylerden eşit şeyler çıkarılınca kalanların eşit olduğunu ya da bu türden başka öncülleri küllî olarak göstermeye çalışan bir epistēmē varsa, o da öyledir. Diyalektik ise böyle belirli şeylerin, tek bir cinsin epistēmē'si değildir. Öyle olsaydı soru sormazdı; çünkü ispat eden kişi soru soramaz, zira karşıt öncüllerden aynı sonuç gösterilmez. Bu, kıyas üzerine yazdıklarımızda gösterildi.
Εἴδη μὲν οὖν εἶναι ἢ ἕν τι παρὰ τὰ πολλὰ οὐκ ἀνάγκη, εἰ ἀπόδειξις ἔσται, εἶναι μέντοι ἓν κατὰ πολλῶν ἀληθὲς εἰπεῖν ἀνάγκη· οὐ γὰρ ἔσται τὸ καθόλου, ἂν μὴ τοῦτο ᾖ· ἐὰν δὲ τὸ καθόλου μὴ ᾖ, τὸ μέσον οὐκ ἔσται, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἀπόδειξις. Δεῖ ἄρα τι ἓν καὶ τὸ αὐτὸ ἐπὶ πλειόνων εἶναι μὴ ὁμώνυμον. Τὸ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι ἅμα φάναι καὶ ἀποφάναι οὐδεμία λαμβάνει ἀπόδειξις, ἀλλ᾿ ἢ ἐὰν δέῃ δεῖξαι καὶ τὸ συμπέρασμα οὕτως. Δείκνυται δὲ λαβοῦσι τὸ πρῶτον κατὰ τοῦ μέσου, ὅτι ἀληθές, ἀποφάναι δ᾿ οὐκ ἀληθές. Τὸ δὲ μέσον οὐδὲν διαφέρει εἶναι καὶ μὴ εἶναι λαβεῖν, ὡς δ᾿ αὕτως καὶ τὸ τρίτον. Εἰ γὰρ ἐδόθη, καθ᾿ οὗ ἄνθρωπον ἀληθὲς εἰπεῖν, εἰ καὶ μὴ ἄνθρωπον ἀληθές, ἀλλ᾿ εἰ μόνον ἄνθρωπον ζῷον εἶναι, μὴ ζῷον δὲ μή· ἔσται γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν Καλλίαν, εἰ καὶ μὴ Καλλίαν, ὅμως ζῷον, μὴ ζῷον δ᾿ οὔ. Αἴτιον δ᾿ ὅτι τὸ πρῶτον οὐ μόνον κατὰ τοῦ μέσον λέγεται ἀλλὰ καὶ κατ᾿ ἄλλου διὰ τὸ εἶναι ἐπὶ πλειόνων, ὥστ᾿ οὐδ᾿ εἰ τὸ μέσον καὶ αὐτό ἐστι καὶ μὴ αὐτό, πρὸς τὸ συμπέρασμα οὐδὲν διαφέρει. τὸ δ᾿ ἅπαν φάναι ἢ ἀποφάναι ἡ εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπόδειξις λαμβάνει, καὶ ταῦτα οὐδ᾿ ἀεὶ καθόλου, ἀλλ᾿ ὅσον ἱκανόν, ἱκανὸν δ᾿ ἐπὶ τοῦ γένους. Λέγω δ᾿ ἐπὶ τοῦ γένους οἷον περὶ ὃ γένος τὰς ἀποδείξεις φέρει, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον.
Ἐπικοινωνοῦσι δὲ πᾶσαι αἱ ἐπιστῆμαι ἀλλήλαις κατὰ τὰ κοινά. Κοινὰ δὲ λέγω οἷς χρῶνται ὡς ἐκ τούτων ἀποδεικνύντες, ἀλλ᾿ οὐ περὶ ὧν δεικνύουσιν οὐδ᾿ ὃ δεικνύουσιν. Καὶ ἡ διαλεκτικὴ πάσαις. Καὶ εἴ τις καθόλου πειρῷτο δεικνύναι τὰ κοινά, οἷον ὅτι ἅπαν φάναι ἢ ἀποφάναι, ἢ ὅτι ἴσα ἀπὸ ἴσων, ἢ τῶν τοιούτων ἄττα. Ἡ δὲ διαλεκτικὴ οὐκ ἔστιν οὕτως ὡρισμένων τινῶν, οὐδὲ γένους τινὸς ἑνός. Οὐ γὰρ ἂν ἠρώτα· ἀποδεικνύντα γὰρ οὐκ ἔστιν ἐρωτᾶν διὰ τὸ τῶν ἀντικειμένων ὄντων μὴ δείκνυσθαι τὸ αὐτό. Δέδεικται δὲ τοῦτο ἐν τοῖς περὶ συλλογισμοῦ.
posteriora.1.1212. Bölüm
Kıyasa yönelik bir soru, çelişiğin bir yanını öncül olarak sunmakla aynı şeyse ve her epistēmē'deki öncüller o epistēmē'ye ait kıyasın dayandığı öncüllerse, her epistēmē'ye ait bir tür soru olmalıdır; bu sorular, o epistēmē'ye özgü kıyasın kurulduğu öncüllerden oluşur. Demek ki her soru geometriye ya da hekimliğe ait değildir; öteki epistēmē'lerde de durum aynıdır. Geometriye ait sorular, ya geometrinin ilgilendiği şeyler hakkında bir şeyin gösterilmesini sağlayan öncüllerden ya da geometriyle aynı öncüllerden gösterilen şeylerden, mesela optik önermelerinden oluşur. Öteki epistēmē'lerde de durum aynıdır. Geometrici bunlar hakkında geometrinin ilkelerinden ve sonuçlarından hareketle hesap vermelidir; ilkeler hakkında ise geometrici, geometrici olarak, hesap vermek zorunda değildir; öteki epistēmē'lerde de durum aynıdır. Demek ki her epistēmē sahibine her soru sorulmamalı, o da her konuda sorulan her şeye cevap vermemelidir; yalnız kendi epistēmē'sinin sınırları içinde belirlenmiş sorulara cevap vermelidir. Biri bir geometriciyle, geometrici olarak, bu şekilde tartışırsa, bu öncüllerden bir şey gösterdiği takdirde doğru tartıştığı açıktır; göstermiyorsa doğru tartışmıyordur. Açıktır ki böyle biri geometriciyi de çürütemez, ancak araz olarak çürütebilir; dolayısıyla geometri bilmeyenler arasında geometri tartışılmamalıdır, çünkü kötü tartışan kişi fark edilmez. Öteki epistēmē'lerde de durum aynıdır.
Geometriye ait sorular olduğuna göre, geometriye aykırı sorular da var mıdır? Her epistēmē'de, belli bir tür bilgisizlikten kaynaklanan sorular geometriye mi aittir, yoksa geometriye aykırı mıdır? Bilgisizlikten kaynaklanan kıyas, karşıt öncüllerden kurulan kıyas mıdır, yoksa bir safsata mıdır; safsataysa geometriye göre mi yapılır, yoksa başka bir tekhnē'den mi kaynaklanır? Mesela müziğe ait bir soru, geometri hakkında sorulduğunda geometriye aykırıdır; paralel çizgilerin kesiştiğini düşünmek ise bir bakıma geometriye ait, başka bir bakıma geometriye aykırıdır. Çünkü "geometriye aykırı" da, "ritimsiz" gibi, iki anlamlıdır: biri, ritimsiz gibi, geometriden hiç nasibi olmamak anlamında geometriye aykırıdır, öteki geometriyi kötü bilmek anlamında. Bu bilgisizlik, yani bu tür ilkelerden kaynaklanan bilgisizlik, epistēmē'ye zıttır. Matematik bilimlerinde safsata aynı şekilde olmaz, çünkü orta terim her zaman çifte işlev görür: hem bir şey onun her biri hakkında, hem de o başka bir şeyin her biri hakkında söylenir; yüklenen terim ise "her" kaydıyla söylenmez. Matematikte bunları düşünceyle adeta görmek mümkündür, sözlü tartışmalarda ise gözden kaçarlar. Her daire bir şekil midir? Çizilirse açıktır. Peki destan dizisi (kyklos) bir daire midir? Olmadığı açıktır.
Öncül istikraya dayanıyorsa, ona itiraz getirmemek gerekir. Çünkü birden çok şey hakkında olmayan bir şey öncül olmadığı gibi (her şey hakkında olmayacaktır, kıyas ise küllî öncüllerden kurulur), itiraz da olmadığı açıktır. Çünkü öncüller ile itirazlar aynı türdendir: getirilen itiraz, ispata dayanan ya da diyalektik bir öncül olabilecek bir şeydir.
Bazılarının, iki terim için de onları izleyen şeyleri aldıkları için kıyas olmadan akıl yürüttükleri olur; mesela Kaineus'un yaptığı gibi: ateşin katlı oranla çoğaldığını söyler, çünkü ateş de hızla oluşur, der, bu oran da öyle. Böyle bir kıyas olmaz; ama en hızlı oranı katlı oran izliyorsa ve ateşi de hareketindeki en hızlı oran izliyorsa kıyas olur. Bazen alınan öncüllerden kıyasla sonuç çıkarmak mümkün olmaz, bazen ise mümkündür ama görülmez. Yanlıştan doğruyu göstermek imkânsız olsaydı, çözümlemek kolay olurdu; çünkü öncüller ile sonuç zorunlu olarak birbirine dönerdi. Mesela A var olsun; A varken şunlar vardır ve bunların var olduğunu biliyorum, mesela B. O halde bunlardan hareketle A'nın var olduğunu göstereceğim. Matematikteki önermeler daha çok döner, çünkü matematikçiler hiçbir arazı değil, tarifleri öncül olarak alırlar; bu bakımdan da diyaloglardaki tartışmalardan ayrılırlar.
İspatlar orta terimler araya sokularak değil, terim eklenerek genişler; mesela A, B hakkında, B, G hakkında, G de D hakkında söylenir ve bu sonsuza kadar sürer. Yana doğru da genişler; mesela A hem G hem E hakkında söylenir. A, sonlu ya da sonsuz sayı olsun; B, sonlu tek sayı; G, tek sayı. O halde A, G hakkında söylenir. D, sonlu çift sayı; E, çift sayı olsun. O halde A, E hakkında söylenir.
Εἰ δὲ τὸ αὐτό ἐστιν ἐρώτημα συλλογιστικὸν καὶ πρότασις ἀντιφάσεως, προτάσεις δὲ καθ᾿ ἑκάστην ἐπιστήμην ἐξ ὧν ὁ συλλογισμὸς ὁ καθ᾿ ἑκάστην, εἴη ἄν τι ἐρώτημα ἐπιστημονικόν, ἐξ ὧν ὁ καθ᾿ ἑκάστην οἰκεῖος γίνεται συλλογισμός. Δῆλον ἄρα ὅτι οὐ πᾶν ἐρώτημα γεωμετρικὸν ἂν εἴη οὐδ᾿ ἰατρικόν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἀλλ᾿ ἐξ ὧν ἢ δείκνυταί τι περὶ ὧν ἡ γεωμετρία ἐστίν, ἢ ἐκ τῶν αὐτῶν δείκνυται τῇ γεωμετρία, ὥσπερ τὰ ὀπτικά. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Καὶ περὶ μὲν τούτων καὶ λόγον ὑφεκτέον ἐκ τῶν γεωμετρικῶν ἀρχῶν καὶ συμπερασμάτων, περὶ δὲ τῶν ἀρχῶν λόγον οὐχ ὑφεκτέον τῷ γεωμέτρῃ ᾗ γεωμέτρης· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν. Οὔτε πᾶν ἄρα ἕκαστον ἐπιστήμονα ἐρώτημα ἐρωτητέον, οὔθ᾿ ἅπαν τὸ ἐρωτώμενον ἀποκριτέον περὶ ἑκάστου, ἀλλὰ τὰ κατὰ τὴν ἐπιστήμην διορισθέντα. Εἰ δὲ διαλέξεται γεωμέτρῃ ᾗ γεωμέτρης οὕτως, φανερὸν ὅτι καὶ καλῶς, ἐὰν ἐκ τούτων τι δεικνύῃ, εἰ δὲ μή, οὐ καλῶς. Δῆλον δ᾿ ὅτι οὐδ᾿ ἐλέγχει γεωμέτρην ἀλλ᾿ ἢ κατὰ συμβεβηκός, ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη ἐν ἀγεωμετρήτοις περὶ γεωμετρίας διαλεκτέον· λήσει γὰρ ὁ φαύλως διαλεγόμενος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἔχει ἐπιστημῶν.
Ἐπεὶ δ᾿ ἐστὶ γεωμετρικὰ ἐρωτήματα, ἆρ᾿ ἐστὶ καὶ ἀγεωμέτρητα; καὶ παρ᾿ ἑκάστην ἐπιστήμην τὰ κατὰ τὴν ἄγνοιαν τὴν ποιὰν γεωμετρικά ἐστιν ἢ ἀγεωμέτρητα; καὶ πότερον ὁ κατὰ τὴν ἄγνοιαν συλλογισμὸς ὁ ἐκ τῶν ἀντικειμένων συλλογισμός, ἢ παραλογισμός, κατὰ γεωμετρίαν δέ, ἢ ἐξ ἄλλης τέχνης, οἷον τὸ μουσικόν ἐστιν ἐρώτημα ἀγεωμέτρητον περὶ γεωμετρίας, τὸ δὲ τὰς παραλλήλους συμπίπτειν οἴεσθαι γεωμετρικόν πως καὶ ἀγεωμέτρητον ἄλλον τρόπον; διττὸν γὰρ τοῦτο, ὥσπερ τὸ ἄρρυθμον, καὶ τὸ μὲν ἕτερον ἀγεωμέτρητον τῷ μὴ ἔχειν ὥσπερ τὸ ἄρρυθμον, τὸ δ᾿ ἕτερον τῷ φαύλως ἔχειν· καὶ ἡ ἄγνοια αὕτη, ἡ ἐκ τῶν τοιούτων ἀρχῶν, ἐναντία. Ἐν δὲ τοῖς μαθήμασιν οὐκ ἔστιν ὁμοίως ὁ παραλογισμός, ὅτι τὸ μέσον ἐστὶν ἀεὶ διττόν· κατά τε γὰρ τούτου παντός, καὶ τοῦτο πάλιν κατ᾿ ἄλλου λέγεται παντός. Τὸ δὲ κατηγορούμενον οὐ λέγεται πᾶν. Ταῦτα δ᾿ ἐστὶν οἷον ὁρᾶν τῇ νοήσει, ἐν δὲ τοῖς λόγοις λανθάνει. Ἆρα πᾶς κύκλος σχῆμα; ἂν δὲ γράψῃ, δῆλον. Τί δέ; τὰ ἔπη κύκλος; φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν.
Οὐ δεῖ δ᾿ ἔνστασιν εἰς αὐτὸ φέρειν, ἂν ᾖ ἡ πρότασις ἐπακτική. Ὥσπερ γὰρ οὐδὲ πρότασίς ἐστιν ἣ μή ἐστιν ἐπὶ πλειόνων (οὐ γὰρ ἔσται ἐπὶ πάντων, ἐκ τῶν καθόλου δ᾿ ὁ συλλογισμός), δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ἔνστασις. Αἱ αὐταὶ γὰρ προτάσεις καὶ ἐνστάσεις· ἣν γὰρ φέρει ἔνστασιν, αὕτη γένοιτ᾿ ἂν πρότασις ἢ ἀποδεικτικὴ ἢ διαλεκτική.
Συμβαίνει δ᾿ ἐνίους ἀσυλλογίστως λέγειν διὰ τὸ λαμβάνειν ἀμφοτέροις τὰ ἑπόμενα, οἷον καὶ ὁ Καινεὺς ποιεῖ, ὅτι τὸ πῦρ ἐν τῇ πολλαπλασίᾳ ἀναλογίᾳ· καὶ γὰρ τὸ πῦρ ταχὺ γεννᾶται, ὡς φησί, καὶ αὕτη ἡ ἀναλογία. Οὕτω δ᾿ οὐκ ἔστι συλλογισμός· ἀλλ᾿ εἰ τῇ ταχίστῃ ἀναλογίᾳ ἕπεται ἡ πολλαπλάσιος καὶ τῷ πυρὶ ἡ ταχίστη ἐν τῇ κινήσει ἀναλογία. Ἐνίοτε μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται συλλογίσασθαι ἐκ τῶν εἰλημμένων, ὁτὲ δ᾿ ἐνδέχεται, ἀλλ᾿ οὐχ ὁρᾶται. Εἰ δ᾿ ἦν ἀδύνατον ἐκ ψεύδους ἀληθὲς δεῖξαι, ῥᾴδιον ἂν ἦν τὸ ἀναλύειν· ἀντέστρεφε γὰρ ἂν ἐξ ἀνάγκης. Ἔστω γὰρ τὸ Α ὄν· τούτου δ᾿ ὄντος ταδί ἐστιν, ἃ οἶδα ὅτι ἔστιν, οἷον τὸ Β. Ἐκ τούτων ἄρα δείξω ὅτι ἔστιν ἐκεῖνο. Ἀντιστρέφει δὲ μᾶλλον τὰ ἐν τοῖς μαθήμασιν, ὅτι οὐδὲν συμβεβηκὸς λαμβάνουσιν (ἀλλὰ καὶ τούτῳ διαφέρουσι τῶν ἐν τοῖς διαλόγοις) ἀλλ᾿ ὁρισμούς.
Αὔξεται δ᾿ οὐ διὰ τῶν μέσων, ἀλλὰ τῷ προσλαμβάνειν, οἷον τὸ Α τοῦ Β, τοῦτο δὲ τοῦ Γ, πάλιν τοῦτο τοῦ Δ, καὶ τοῦτ᾿ εἰς ἄπειρον. Καὶ εἰς τὸ πλάγιον, οἷον τὸ Α καὶ κατὰ τοῦ Γ καὶ κατὰ τοῦ Ε, οἷον ἔστιν ἀριθμὸς ποσὸς ἢ καὶ ἄπειρος τοῦτο ἐφ᾿ ᾧ Α, ὁ περιττὸς ἀριθμὸς ποσὸς ἐφ᾿ οὗ Β, ἀριθμὸς περιττὸς ἐφ᾿ οὗ Γ· ἔστιν ἄρα τὸ Α κατὰ τοῦ Γ. καὶ ἔστιν ὁ ἄρτιος ποσὸς ἀριθμὸς ἐφ᾿ οὗ Δ, ὁ ἄρτιος ἀριθμὸς ἐφ᾿ οὗ Ε· ἔστιν ἄρα τὸ Α κατὰ τοῦ Ε.
posteriora.1.1313. Bölüm
Olguyu bilmek ile niçinini bilmek birbirinden farklıdır. Önce aynı epistēmē içinde farklıdır, burada da iki şekilde. Birincisi, kıyas aracısız öncüller yoluyla kurulmadığında; çünkü bu durumda ilk sebep alınmamıştır, niçinin epistēmē'si ise ilk sebebe dayanır. İkincisi, kıyas aracısız öncüller yoluyla kurulduğu, ama sebep yoluyla değil de birbirine dönen terimlerden daha iyi bilineni yoluyla kurulduğu zaman. Çünkü karşılıklı yüklenen terimlerden sebep olmayanın bazen daha iyi bilinmesine hiçbir engel yoktur; bu durumda ispat onun yoluyla yapılır. Mesela gezegenlerin parıldamadıkları için yakın oldukları gösterilir. G gezegenler, B parıldamamak, A yakın olmak olsun. B'yi G hakkında söylemek doğrudur, çünkü gezegenler parıldamaz. A'yı B hakkında söylemek de doğrudur, çünkü parıldamayan şey yakındır; bu, istikra ya da his yoluyla alınmış olsun. O halde A'nın G'ye ait olması zorunludur; dolayısıyla gezegenlerin yakın olduğu ispat edilmiştir. Ama bu kıyas niçinin değil, olgunun kıyasıdır; çünkü gezegenler parıldamadıkları için yakın değildir, yakın oldukları için parıldamazlar. Ama ikincisi birincisi yoluyla da gösterilebilir ve o zaman ispat niçinin ispatı olur. Mesela G gezegenler, B yakın olmak, A parıldamamak olsun. B, G'ye aittir, A da, yani parıldamamak, B'ye aittir; dolayısıyla A, G'ye de aittir. Bu kıyas niçinin kıyasıdır, çünkü ilk sebep alınmıştır. Yine ayın küre biçiminde olduğunu evreleri yoluyla gösterirler: böyle büyüyen şey küre biçimindeyse ve ay da böyle büyüyorsa, ayın küre biçiminde olduğu açıktır. Böyle kurulunca kıyas olgunun kıyası olur; orta terim tersine konursa niçinin kıyası olur. Çünkü ay evreleri yüzünden küre biçiminde değildir; küre biçiminde olduğu için böyle evreler gösterir. Ay G, küre biçiminde olmak B, evre A olsun. Orta terimlerin birbirine dönmediği ve sebep olmayanın daha iyi bilindiği durumlarda olgu gösterilir, niçin gösterilmez. Orta terimin dışarıda konduğu durumlarda da öyledir; çünkü bunlarda da ispat niçinin değil olgunun ispatıdır, zira sebep söylenmemiştir. Mesela "Duvar niçin nefes almaz?" "Çünkü hayvan değildir." Bu, nefes almamanın sebebi olsaydı, hayvan olmanın da nefes almanın sebebi olması gerekirdi; nitekim olumsuzlama ait olmamanın sebebiyse, olumlama da ait olmanın sebebidir; mesela sıcakla soğuğun orantısız olması sağlıksız olmanın sebebiyse, orantılı olmaları da sağlıklı olmanın sebebidir. Aynı şekilde olumlama ait olmanın sebebiyse, olumsuzlama da ait olmamanın sebebidir. Ama bu şekilde verilen sebeplerde söylenen şey gerçekleşmez, çünkü her hayvan nefes almaz. Böyle bir sebebin kıyası orta şekilde kurulur. Mesela A hayvan, B nefes almak, G duvar olsun. A her B'ye aittir, çünkü nefes alan her şey hayvandır; hiçbir G'ye ise ait değildir; dolayısıyla B de hiçbir G'ye ait değildir; demek ki duvar nefes almaz. Bu tür sebepler abartılı sözlere benzer; abartılı söz de orta terimi çok uzaktan getirerek konuşmaktır; mesela Anakharsis'in, İskitlerde aulos çalanlar olmadığını, çünkü orada bağ da olmadığını söylemesi gibi.
Aynı epistēmē içinde ve orta terimlerin konumuna göre, olgunun kıyası ile niçinin kıyası arasındaki farklar bunlardır. Niçin ile olgu başka bir şekilde de birbirinden ayrılır: her birinin ayrı bir epistēmē tarafından incelenmesiyle. Bunlar, biri ötekinin altına düşecek şekilde birbiriyle ilişkili olan epistēmē'lerdir; mesela optiğin geometriyle, mekaniğin stereometriyle, armoninin aritmetikle, gökyüzü görünümlerinin astronomiyle ilişkisi gibi. Bu epistēmē'lerden bazıları neredeyse aynı adı taşır; mesela astronomi hem matematiksel astronomiye hem denizcilerin astronomisine, armoni de hem matematiksel armoniye hem kulağa dayanan armoniye denir. Burada olguyu bilmek hislere dayananlara, niçini bilmek ise matematikçilere düşer; çünkü sebeplerin ispatlarına bunlar sahiptir, ama çoğu zaman olguyu bilmezler; tıpkı küllîyi inceleyenlerin, iyice bakmadıkları için çoğu zaman bazı cüzîleri bilmemeleri gibi. Bunlar, ousia'ları bakımından başka şeyler olup eidos'ları kullanan epistēmē'lerdir. Çünkü matematik eidos'larla ilgilidir, bir dayanak hakkında değildir; geometrinin konuları bir dayanak hakkında olsa bile, bir dayanak hakkında olmaları bakımından incelenmezler. Optiğin geometriyle ilişkisi neyse, başka bir epistēmē'nin optikle ilişkisi de odur; mesela gökkuşağı hakkındaki epistēmē: olguyu bilmek tabiat araştırmacısına, niçinini bilmek ise optikçiye düşer; ya mutlak olarak optikçiye ya da optiğin matematiksel yanıyla uğraşana. Birbirinin altında olmayan epistēmē'lerden de birçoğu böyle ilişkilidir; mesela hekimliğin geometriyle ilişkisi: dairesel yaraların daha yavaş iyileştiğini bilmek hekime, niçin öyle olduğunu bilmek geometriciye düşer.
Τὸ δ᾿ ὅτι διαφέρει καὶ τὸ διότι ἐπίστασθαι, πρῶτον μὲν ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστήμῃ, καὶ ἐν ταύτῃ διχῶς, ἕνα μὲν τρόπον ἐὰν μὴ δι᾿ ἀμέσων γίνηται ὁ συλλογισμός (οὐ γὰρ λαμβάνεται τὸ πρῶτον αἴτιον, ἡ δὲ τοῦ διότι ἐπιστήμη κατὰ τὸ πρῶτον αἴτιον), ἄλλον δὲ εἰ δι᾿ ἀμέσων μέν, ἀλλὰ μὴ διὰ τοῦ αἰτίου ἀλλὰ τῶν ἀντιστρεφόντων διὰ τοῦ γνωριμωτέρου. κωλύει γὰρ οὐδὲν τῶν ἀντικατηγορουμένων γνωριμώτερον εἶναι ἐνίοτε τὸ μὴ αἴτιον, ὥστ᾿ ἔσται διὰ τούτου ἡ ἀπόδειξις, οἷον ὅτι ἐγγὺς οἱ πλάνητες διὰ τοῦ μὴ στίλβειν. Ἔστω ἐφ᾿ ᾧ Γ πλάνητες, ἐφ᾿ ᾧ Β τὸ μὴ στίλβειν, ἐφ᾿ ᾧ Α τὸ ἐγγὺς εἶναι. Ἀληθὲς δὴ τὸ Β κατὰ τοῦ Γ εἰπεῖν· οἱ γὰρ πλάνητες οὐ στίλβουσιν. Ἀλλὰ καὶ τὸ Α κατὰ τοῦ Β· τὸ γὰρ μὴ στίλβον ἐγγύς ἐστι· τοῦτο δ᾿ εἰλήφθω δι᾿ ἐπαγωγῆς ἢ δι᾿ αἰσθήσεως. Ἀνάγκη οὖν τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχειν, ὥστ᾿ ἀποδέδεικται ὅτι οἱ πλάνητες ἐγγύς εἰσιν. Οὗτος οὖν ὁ συλλογισμὸς οὐ τοῦ διότι ἀλλὰ τοῦ ὅτι ἐστίν· οὐ γὰρ διὰ τὸ μὴ στίλβειν ἐγγύς εἰσιν, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐγγὺς εἶναι οὐ στίλβουσιν. Ἐγχωρεῖ δὲ καὶ διὰ θατέρου θάτερον δειχθῆναι, καὶ ἔσται τοῦ διότι ἡ ἀπόδειξις, οἷον ἔστω τὸ Γ πλάνητες, ἐφ᾿ ᾧ Β τὸ ἐγγὺς εἶναι, τὸ Α τὸ μὴ στίλβειν· ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τῷ Γ, καὶ τὸ Α τῷ Β τὸ μὴ στίλβειν, ὥστε καὶ τῷ Γ τὸ Α. Καὶ ἔστι τοῦ διότι ὁ συλλογισμός· εἴληπται γὰρ τὸ πρῶτον αἴτιον. Πάλιν ὡς τὴν σελήνην δεικνύουσιν, ὅτι σφαιροειδής, διὰ τῶν αὐξήσεων· εἰ γὰρ τὸ αὐξανόμενον οὕτω σφαιροειδές, αὐξάνει δ᾿ ἡ σελήνη, φανερὸν ὅτι σφαιροειδής. Οὕτω μὲν οὖν τοῦ ὅτι γέγονεν ὁ συλλογισμός, ἀνάπαλιν δὲ τεθέντος τοῦ μέσου τοῦ διότι· οὐ γὰρ διὰ τὰς αὐξήσεις σφαιροειδής ἐστιν, ἀλλὰ διὰ τὸ σφαιροειδὴς εἶναι λαμβάνει τὰς αὐξήσεις τοιαύτας. Σελήνη ἐφ᾿ ᾧ Γ, σφαιροειδὴς ἐφ᾿ ᾧ Β, αὔξησις ἐφ᾿ ᾧ Α. Ἐφ᾿ ὧν δὲ τὰ μέσα μὴ ἀντιστρέφει καὶ ἔστι γνωριμώτερον τὸ ἀναίτιον, τὸ ὅτι μὲν δείκνυται, τὸ διότι δ᾿ οὔ. Ἔτι ἐφ᾿ ὧν τὸ μέσον ἔξω τίθεται. Καὶ γὰρ ἐν τούτοις τοῦ ὅτι καὶ οὐ τοῦ διότι ἡ ἀπόδειξις· οὐ γὰρ λέγεται τὸ αἴτιον. Οἷον διὰ τί οὐκ ἀναπνέει ὁ τοῖχος; ὅτι οὐ ζῷον. Εἰ γὰρ τοῦτο τοῦ μὴ ἀναπνέειν αἴτιον, ἔδει τὸ ζῷον εἶναι αἴτιον τοῦ ἀναπνεῖν, οἷον εἰ ἡ ἀπόφασις αἰτία τοῦ μὴ ὑπάρχειν, ἡ κατάφασις τοῦ ὑπάρχειν, ὥσπερ εἰ τὸ ἀσύμμετρα εἶναι τὰ θερμὰ καὶ ψυχρὰ τοῦ μὴ ὑγιαίνειν, τὸ σύμμετρα εἶναι τοῦ ὑγιαίνειν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἡ κατάφασις τοῦ ὑπάρχειν, ἡ ἀπόφασις τοῦ μὴ ὑπάρχειν. Ἐπὶ δὲ τῶν οὕτως ἀποδεδομένων οὐ συμβαίνει τὸ λεχθέν· οὐ γὰρ ἅπαν ἀναπνεῖ ζῷον. Ὁ δὲ συλλογισμὸς γίνεται τῆς τοιαύτης αἰτίας ἐν τῷ μέσῳ σχήματι. Οἷον ἔστω τὸ Α ζῷον, ἐφ᾿ οὗ τὸ Β τὸ ἀναπνεῖν, ἐφ᾿ ᾧ Γ τοῖχος. Τῷ μὲν οὖν Β παντὶ ὑπάρχει τὸ Α (πᾶν γὰρ τὸ ἀναπνέον ζῷον), τῷ δὲ Γ οὐθενί, ὥστε οὐδὲ τὸ Β τῷ Γ οὐθενί· οὐκ ἄρα ἀναπνεῖ ὁ τοῖχος. Ἐοίκασι δ᾿ αἱ τοιαῦται τῶν αἰτιῶν τοῖς καθ᾿ ὑπερβολὴν εἰρημένοις· τοῦτο δ᾿ ἔστι τὸ πλέον ἀποστήσαντα τὸ μέσον εἰπεῖν, οἷον τὸ τοῦ Ἀναχάρσιος, ὅτι ἐν Σκύθαις οὐκ εἰσὶν αὐληταί, οὐδὲ γὰρ ἄμπελοι.
Κατὰ μὲν δὴ τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην καὶ κατὰ τὴν τῶν μέσων θέσιν αὗται διαφοραί εἰσι τοῦ ὅτι πρὸς τὸν τοῦ διότι συλλογισμόν· ἄλλον δὲ τρόπον διαφέρει τὸ διότι τοῦ ὅτι τὸ δι᾿ ἄλλης ἐπιστήμης ἑκάτερον θεωρεῖν. τοιαῦτα δ᾿ ἐστὶν ὅσα οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα ὥστ᾿ εἶναι θάτερον ὑπὸ θάτερον, οἷον τὰ ὀπτικὰ πρὸς γεωμετρίαν καὶ τὰ μηχανικὰ πρὸς στερεομετρίαν καὶ τὰ ἁρμονικὰ πρὸς ἀριθμητικὴν καὶ τὰ φαινόμενα πρὸς ἀστρολογικήν. Σχεδὸν δὲ συνώνυμοί εἰσιν ἔνιαι τούτων τῶν ἐπιστημῶν, οἷον ἀστρολογία ἥ τε μαθηματικὴ καὶ ἡ ναυτική, καὶ ἁρμονικὴ ἥ τε μαθηματικὴ καὶ ἡ κατὰ τὴν ἀκοήν. Ἐνταῦθα γὰρ τὸ μὲν ὅτι τῶν αἰσθητικῶν εἰδέναι, τὸ δὲ διότι τῶν μαθηματικῶν· οὗτοι γὰρ ἔχουσι τῶν αἰτίων τὰς ἀποδείξεις, καὶ πολλάκις οὐκ ἴσασι τὸ ὅτι, καθάπερ οἱ τὸ καθόλου θεωροῦντες πολλάκις ἔνια τῶν καθ᾿ ἕκαστον οὐκ ἴσασι δι᾿ ἀνεπισκεψίαν. Ἔστι δὲ ταῦτα ὅσα ἕτερόν τι ὄντα τὴν οὐσίαν κέχρηται τοῖς εἴδεσιν. Τὰ γὰρ μαθήματα περὶ εἴδη ἐστίν· οὐ γὰρ καθ᾿ ὑποκειμένου τινός· εἰ γὰρ καὶ καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς τὰ γεωμετρικά ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐχ ᾗ γε καθ᾿ ὑποκειμένου. Ἔχει δὲ καὶ πρὸς τὴν ὀπτικήν, ὡς αὕτη πρὸς τὴν γεωμετρίαν, ἄλλη πρὸς ταύτην, οἷον τὸ περὶ τῆς ἴριδος· τὸ μὲν γὰρ ὅτι φυσικοῦ εἰδέναι, τὸ δὲ διότι ὀπτικοῦ, ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ τὸ μάθημα. Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν μὴ ὑπ᾿ ἀλλήλας ἐπιστημῶν ἔχουσιν οὕτως, οἷον ἰατρικὴ πρὸς γεωμετρίαν· ὅτι μὲν γὰρ τὰ ἕλκη τὰ περιφερῆ βραδύτερον ὑγιάζεται, τοῦ ἰατροῦ εἰδέναι, διότι δὲ τοῦ γεωμέτρου.
posteriora.1.1414. Bölüm
Şekiller içinde epistēmē'ye en elverişli olanı birinci şekildir. Matematik epistēmē'leri, mesela aritmetik, geometri ve optik, ispatlarını bu şekil yoluyla yürütür; hemen hemen niçini araştıran bütün epistēmē'ler de öyle. Çünkü niçinin kıyası ya her zaman ya da çoğunlukla ve çoğu durumda bu şekil yoluyla kurulur. Dolayısıyla bu yüzden de epistēmē'ye en elverişli şekil bu olur; çünkü bilmenin en asıl yanı niçini görmektir. Ayrıca bir şeyin ne olduğunun epistēmē'sinin peşine yalnız bu şekil yoluyla düşülebilir. Çünkü orta şekilde olumlu kıyas kurulmaz, bir şeyin ne olduğunun epistēmē'si ise olumlamadır; son şekilde olumlu kıyas kurulur, ama küllî değildir; bir şeyin ne olduğu ise küllî olanlardandır: insan belli bir bakımdan değil, düpedüz iki ayaklı hayvandır. Ayrıca bu şeklin ötekilere hiç ihtiyacı yoktur; ötekiler ise aracısız öncüllere ulaşıncaya kadar bu şekil yoluyla sıklaştırılır ve genişletilir. Demek ki bilmenin en asıl şeklinin birinci şekil olduğu açıktır.
Τῶν δὲ σχημάτων ἐπιστημονικὸν μάλιστα τὸ πρῶτόν ἐστιν. Αἵ τε γὰρ μαθηματικαὶ τῶν ἐπιστημῶν διὰ τούτου φέρουσι τὰς ἀποδείξεις, οἷον ἀριθμητικὴ καὶ γεωμετρία καὶ ὀπτική, καὶ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν ὅσαι τοῦ διότι ποιοῦνται τὴν σκέψιν· ἢ γὰρ ὅλως ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐν τοῖς πλείστοις διὰ τούτου τοῦ σχήματος ὁ τοῦ διότι συλλογισμός. Ὥστε κἂν διὰ τοῦτ᾿ εἴη μάλιστα ἐπιστημονικόν· κυριώτατον γὰρ τοῦ εἰδέναι τὸ διότι θεωρεῖν. Εἶτα τὴν τοῦ τί ἐστιν ἐπιστήμην διὰ μόνου τούτου θηρεῦσαι δυνατόν. Ἐν μὲν γὰρ τῷ μέσῳ σχήματι οὐ γίνεται κατηγορικὸς συλλογισμός, ἡ δὲ τοῦ τί ἐστιν ἐπιστήμη καταφάσεως· ἐν δὲ τῷ ἐσχάτῳ γίνεται μὲν ἀλλ᾿ οὐ καθόλου, τὸ δὲ τί ἐστι τῶν καθόλου ἐστίν· οὐ γὰρ πῇ ζῷον δίπουν ὁ ἄνθρωπος. Ἔτι τοῦτο μὲν ἐκείνων οὐδὲν προσδεῖται, ἐκεῖνα δὲ διὰ τούτου καταπυκνοῦται καὶ αὔξεται, ἕως ἂν εἰς τὰ ἄμεσα ἔλθῃ. Φανερὸν οὖν ὅτι κυριώτατον τοῦ ἐπίστασθαι τὸ πρῶτον σχῆμα.
posteriora.1.1515. Bölüm
A'nın B'ye bölünmez bir şekilde ait olması mümkün olduğu gibi, bölünmez bir şekilde ait olmaması da mümkündür. Bölünmez bir şekilde ait olmak ya da ait olmamak derken, aralarında orta terim olmamasını kastediyorum; çünkü o zaman ait olmak ya da ait olmamak artık başka bir şey sayesinde olmaz. A ya da B ya da ikisi birden bir bütünün içindeyse, A'nın B'ye ilk olarak ait olmaması mümkün değildir. A, G'nin bütünü içinde olsun. B, G'nin bütünü içinde değilse (çünkü A'nın bir bütünün içinde olması, B'nin ise onun içinde olmaması mümkündür), A'nın B'ye ait olmadığına dair bir kıyas olacaktır: G her A'ya ait, hiçbir B'ye ait değilse, A hiçbir B'ye ait değildir. B bir bütünün içindeyse, mesela D'nin içindeyse de durum aynıdır: D her B'ye aittir, A ise hiçbir D'ye ait değildir; dolayısıyla kıyas yoluyla A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı çıkar. İkisi birden bir bütünün içindeyse de aynı şekilde gösterilecektir. B'nin, A'nın içinde bulunduğu bütünün içinde olmamasının ya da A'nın, B'nin içinde bulunduğu bütünün içinde olmamasının mümkün olduğu, birbirine karışmayan dizilerden açıktır. A G D dizisindeki terimlerden hiçbiri B E Z dizisindeki terimlerden hiçbiri hakkında yüklenmiyorsa ve A, kendi dizisinden olan Θ'nın bütünü içindeyse, B'nin Θ'nın içinde olmayacağı açıktır; yoksa diziler birbirine karışırdı. B bir bütünün içindeyse de durum aynıdır. İkisinden hiçbiri hiçbir bütünün içinde değilse ve A, B'ye ait değilse, A'nın B'ye bölünmez bir şekilde ait olmaması zorunludur. Çünkü bir orta terim olsaydı, ikisinden birinin bir bütünün içinde olması zorunlu olurdu; zira kıyas ya birinci şekilde ya da orta şekilde olacaktır. Birinci şekildeyse B bir bütünün içinde olacaktır, çünkü B'ye ilişkin öncülün olumlu olması gerekir; orta şekildeyse ikisinden herhangi biri bir bütünün içinde olacaktır, çünkü olumsuz öncül hangisinin yanında alınırsa alınsın kıyas meydana gelir; ikisi de olumsuzsa kıyas olmaz.
Demek ki bir şeyin başka bir şeye bölünmez bir şekilde ait olmamasının mümkün olduğu açıktır; bunun ne zaman ve nasıl mümkün olduğunu da söyledik.
Ὥσπερ δὲ ὑπάρχειν τὸ Α τῷ Β ἐνεδέχετο ἀτόμως, οὕτω καὶ μὴ ὑπάρχειν ἐγχωρεῖ. Λέγω δὲ τὸ ἀτόμως ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν τὸ μὴ εἶναι αὐτῶν μέσον· οὕτω γὰρ οὐκέτι ἔσται κατ᾿ ἄλλο τὸ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν. Ὅταν μὲν οὖν ἢ τὸ Α ἢ τἢ καὶ ἄμφω, οὐκ ἐνδέχεται τὸ Α τῷ Β πρώτως μὴ ὑπάρχειν. Ἔστω γὰρ τὸ Α ἐν ὅλῳ τῶ Γ. Οὐκοῦν εἰ τὸ Β μή ἐστιν ἐν ὅλῳ τῷ Γ (ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ μὲν Α εἶναι ἔν τινι ὅλῳ, τὸ δὲ Β μὴ εἶναι ἐν τούτῳ), συλλογισμὸς ἔσται τοῦ μὴ ὑπάρχειν τὸ Α τῷ Β· εἰ γὰρ τῷ μὲν Α παντὶ τὸ Γ, τῷ δὲ Β μηδενί, οὐδενὶ τῶν Β τὸ Α. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ Β ἐν ὅλῳ τινί ἐστιν, οἷον ἐν τῷ Δ· τὸ μὲν γὰρ Δ παντὶ τῷ Β ὑπάρχει, τὸ δὲ Α οὐδενὶ τῶν Δ, ὥστε τὸ Α οὐδενὶ τῶν Β ὑπάρξει διὰ συλλογισμοῦ, Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον δειχθήσεται καὶ εἰ ἄμφω ἐν ὅλῳ τινί ἐστιν. Ὅτι δ᾿ ἐνδέχεται τὸ Β μὴ εἶναι ἐν ᾧ ὅλῳ ἐστὶ τὸ Α, ἢ πάλιν τὸ Α ἐν ᾧ τὸ Β, φανερὸν ἐκ τῶν συστοιχιῶν, ὅσαι μὴ ἐπαλλάττουσιν ἀλλήλαις. Εἰ γὰρ μηδὲν τῶν ἐν τῇ Α Γ Δ συστοιχίᾳ κατὰ μηδενὸς κατηγορεῖται τῶν ἐν τῇ Β Ε Ζ, τὸ δ᾿ Α ἐν ὅλῳ ἐστὶ τῷ Θ συστοίχῳ ὄντι, φανερὸν ὅτι τὸ Β οὐκ ἔσται ἐν τῷ Θ· ἐπαλλάξουσι γὰρ αἱ συστοιχίαι. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ Β ἐν ὅλῳ τινί ἐστιν. Ἐὰν δὲ μηδέτερον ᾖ ἐν ὅλῳ μηδενί, μὴ ὑπάρχῃ δὲ τὸ Α τῷ Β, ἀνάγκη ἀτόμως μὴ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ ἔσται τι μέσον, ἀνάγκη θάτερον αὐτῶν ἐν ὅλῳ τινὶ εἶναι. Ἣ γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι ἢ ἐν τῷ μέσῳ ἔσται ὁ συλλογισμός. Εἰ μὲν οὖν ἐν τῷ πρώτῳ, τὸ Β ἔσται ἐν ὅλῳ τινί (καταφατικὴν γὰρ δεῖ τὴν πρὸς τοῦτο γίνεσθαι πρότασιν), εἰ δ᾿ ἐν τῷ μέσῳ, ὁπότερον ἔτυχεν· πρὸς ἀμφοτέροις γὰρ ληφθέντος τοῦ στερητικοῦ γίνεται συλλογισμός· ἀμφοτέρων δ᾿ ἀποφατικῶν οὐσῶν οὐκ ἔσται.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἐνδέχεταί τε ἄλλῳ μὴ ὑπάρχειν ἀτόμως, καὶ πότ᾿ ἐνδέχεται καὶ πῶς, εἰρήκαμεν.
posteriora.1.1616. Bölüm
Olumsuzlama anlamında değil, bir hâl anlamında söylenen bilgisizlik, kıyas yoluyla meydana gelen aldanmadır. Bu aldanma, ilk olarak ait olan ya da ait olmayan şeylerde iki şekilde meydana gelir: ya kişi bir şeyin ait olduğunu ya da ait olmadığını doğrudan doğruya düşündüğünde, ya da bu düşünceye kıyas yoluyla vardığında. Doğrudan düşüncenin aldanması basittir; kıyas yoluyla varılanınki ise birden çok türlüdür. A hiçbir B'ye bölünmez bir şekilde ait olmasın. Biri G'yi orta terim olarak alıp A'nın B'ye ait olduğu sonucunu çıkarırsa, kıyas yoluyla aldanmış olur. Bu durumda iki öncülün de yanlış olması mümkündür, yalnız birinin yanlış olması da mümkündür. A hiçbir G'ye, G de hiçbir B'ye ait değilse ve ikisi de tersine alınmışsa, ikisi de yanlış olacaktır. G'nin A ve B'yle öyle bir ilişki içinde olması mümkündür ki ne A'nın altında olur ne de küllî olarak B'ye ait olur. Çünkü B'nin bir bütünün içinde olması imkânsızdır, zira A'nın ona ilk olarak ait olmadığı söylenmişti; A'nın ise var olan her şey hakkında küllî olması zorunlu değildir; dolayısıyla iki öncül de yanlıştır. Ama öncüllerden birini doğru almak da mümkündür; yalnız herhangi birini değil, AG'yi. Çünkü GB öncülü her zaman yanlış olacaktır, zira B hiçbir şeyin içinde değildir; AG ise doğru olabilir, mesela A hem G'ye hem B'ye bölünmez bir şekilde aitse. Çünkü aynı şey birden çok şey hakkında ilk olarak yükleniyorsa, bunlardan hiçbiri ötekine ait olmayacaktır. A'nın bölünmez bir şekilde ait olmaması da hiçbir şeyi değiştirmez.
Ait olmaya ilişkin aldanma bu öncüller yoluyla ve yalnız bu şekilde meydana gelir, çünkü ait olmanın kıyası başka bir şekilde kurulmuyordu; ait olmamaya ilişkin aldanma ise hem birinci hem de orta şekilde meydana gelir. Önce birinci şekilde kaç türlü meydana geldiğini ve öncüller hangi durumdayken meydana geldiğini söyleyelim. İki öncül de yanlışken meydana gelebilir; mesela A hem G'ye hem B'ye bölünmez bir şekilde aitse: A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı, G'nin her B'ye ait olduğu alınırsa öncüller yanlıştır. Biri yanlışken de meydana gelebilir, hangisi olursa olsun. AG doğru, GB yanlış olabilir: AG doğrudur, çünkü A var olan her şeye ait değildir; GB yanlıştır, çünkü A'nın hiçbirine ait olmadığı G'nin, A'nın ait olduğu B'ye ait olması imkânsızdır; yoksa AG öncülü artık doğru olmazdı; aynı zamanda iki öncül de doğru olsaydı, sonuç da doğru olurdu. Ama öteki yanlışken GB'nin doğru olması da mümkündür, mesela B hem G'nin hem A'nın içindeyse; çünkü bu durumda G ile A'dan birinin ötekinin altında olması zorunludur; dolayısıyla A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa bu öncül yanlış olacaktır. Demek ki hem biri yanlışken hem de ikisi yanlışken kıyasın yanlış olacağı açıktır.
Orta şekilde iki öncülün de bütünüyle yanlış olması mümkün değildir. Çünkü A her B'ye aitken, birinin hepsine ait olup ötekinin hiçbirine ait olmayan bir şey bulunamaz; oysa kıyas olacaksa öncüller, terim birine ait olacak, ötekine ait olmayacak şekilde alınmalıdır. Bu şekilde alınınca yanlışlarsa, tersine çevrildiklerinde zıt durumda olacakları açıktır; bu da imkânsızdır. Ama ikisinin de kısmen yanlış olmasına hiçbir engel yoktur; mesela G hem bazı A'lara hem bazı B'lere aitse: her A'ya ait olduğu, hiçbir B'ye ait olmadığı alınırsa, iki öncül de yanlıştır, ama bütünüyle değil, kısmen. Olumsuz öncül öbür tarafa konduğunda da durum aynıdır. Öncüllerden birinin, hangisi olursa olsun, yanlış olması da mümkündür. Her A'ya ait olan şey B'ye de ait olacaktır; G'nin A'nın bütününe ait olduğu, B'nin bütününe ait olmadığı alınırsa, GA doğru, GB yanlış olacaktır. Yine hiçbir B'ye ait olmayan şey her A'ya da ait olmayacaktır; çünkü A'ya ait olsaydı B'ye de ait olurdu; ama ait değildi. G'nin A'nın bütününe ait olduğu, hiçbir B'ye ait olmadığı alınırsa, GB öncülü doğru, öteki yanlış olur. Olumsuz öncül yer değiştirdiğinde de durum aynıdır. Hiçbir A'ya ait olmayan şey hiçbir B'ye de ait olmayacaktır; G'nin A'nın bütününe ait olmadığı, B'nin bütününe ait olduğu alınırsa, AG öncülü doğru, öteki yanlış olacaktır. Yine her B'ye ait olan bir şeyin hiçbir A'ya ait olmadığını almak yanlıştır; çünkü her B'ye aitse bazı A'lara da ait olması zorunludur. G'nin her B'ye ait olduğu, hiçbir A'ya ait olmadığı alınırsa, GB doğru, GA yanlış olacaktır. Demek ki bölünmez şeylerde, hem iki öncül de yanlışken hem de yalnız biri yanlışken aldatıcı bir kıyas olacağı açıktır.
Ἄγνοια δ᾿ ἡ μὴ κατ᾿ ἀπόφασιν ἀλλὰ κατὰ διάθεσιν λεγομένη ἔστι μὲν ἡ διὰ συλλογισμοῦ γινομένη ἀπάτη, αὕτη δ᾿ ἐν μὲν τοῖς πρώτως ὑπάρχουσιν ἢ μὴ ὑπάρχουσι συμβαίνει διχῶς· ἢ γὰρ ὅταν ἁπλῶς ὑπολάβῃ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, ἢ ὅταν διὰ συλλογισμοῦ λάβῃ τὴν ὑπόληψιν. Τῆς μὲν οὖν ἁπλῆς ὑπολήψεως ἁπλῆ ἡ ἀπάτη, τῆς δὲ διὰ συλλογισμοῦ πλείους. Μὴ ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῶν Β ἀτόμως· οὐκοῦν ἐὰν συλλογίζηται ὑπάρχειν τὸ Α τῷ Β, μέσον λαβὼν τὸ Γ, ἠπατημένος ἔσται διὰ συλλογισμοῦ. Ἐνδέχεται μὲν οὖν ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις εἶναι ψευδεῖς, ἐνδέχεται δὲ τὴν ἑτέραν μόνον. Εἰ γὰρ μήτε τὸ Α μηδενὶ τῶν Γ ὑπάρχει μήτε τὸ Γ μηδενὶ τῶν Β, εἴληπται δ᾿ ἑκατέρα ἀνάπαλιν, ἄμφω ψευδεῖς ἔσονται. Ἐγχωρεῖ δ᾿ οὕτως ἔχειν τὸ Γ πρὸς τὸ Α καὶ Β ὥστε μήτε ὑπὸ τὸ Α εἶναι μήτε καθόλου τῷ Β. τὸ μὲν γὰρ Β ἀδύνατον εἶναι ἐν ὅλῳ τινί· πρώτως γὰρ ἐλέγετο αὐτῷ τὸ Α μὴ ὑπάρχειν· τὸ δὲ Α οὐκ ἀνάγκη πᾶσι τοῖς οὖσιν εἶναι καθόλου, ὥστ᾿ ἀμφότεραι ψευδεῖς. Ἀλλὰ καὶ τὴν ἑτέραν ἐνδέχεται ἀληθῆ λαμβάνειν, οὐ μέντοι ὁποτέραν ἔτυχεν, ἀλλὰ τὴν Α Γ· ἡ γὰρ Γ Β πρότασις ἀεὶ ψευδὴς ἔσται διὰ τὸ ἐν μηδενὶ εἶναι τὸ Β, τὴν δὲ Α Γ ἐγχωρεῖ, οἷον εἰ τὸ Α καὶ τῷ Γ καὶ τῷ Β ὑπάρχει ἀτόμως. Ὅταν γὰρ πρώτως κατηγορῆται ταὐτὸ πλειόνων, οὐδέτερον οὐδετέρῳ ἔσται. Διαφέρει δ᾿ οὐδέν, οὐδ᾿ εἰ μὴ ἀτόμως ὑπάρχει.
Ἡ μὲν οὖν τοῦ ὑπάρχειν ἀπάτη διὰ τούτων τε καὶ οὕτω γίνεται μόνως (οὐ γὰρ ἦν ἐν ἄλλῳ σχήματι τοῦ ὑπάρχειν συλλογισμός), ἡ δὲ τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἔν τε τῷ πρώτῳ καὶ ἐν τῷ μέσῳ σχήματι. Πρῶτον οὖν εἴπωμεν ποσαχῶς ἐν τῷ πρώτῳ γίνεται, καὶ πῶς ἐχουσῶν τῶν προτάσεων. Ἐνδέχεται μὲν οὖν ἀμφοτέρων ψευδῶν οὐσῶν, οἷον εἰ τὸ Α καὶ τῷ Γ καὶ τῷ Β ὑπάρχει ἀτόμως· ἐὰν γὰρ ληφθῇ τὸ μὲν Α τῷ Γ μηδενί, τὸ δὲ Γ παντὶ τῷ Β, Ψευδεῖς αἱ προτάσεις. Ἐνδέχεται δὲ καὶ τῆς ἑτέρας ψευδοῦς οὔσης, καὶ ταύτης ὁποτέρας ἔτυχεν. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὴν μὲν Α Γ ἀληθῆ εἶναι, τὴν δὲ Γ Β ψευδῆ, τὴν μὲν Α Γ ἀληθῆ ὅτι οὐ πᾶσι τοῖς οὖσιν ὑπάρχει τὸ Α, τὴν δὲ Γ Β ψευδῆ ὅτι ἀδύνατον ὑπάρχει τῷ Β τὸ Γ, ᾧ μηδενὶ ὑπάρχει τὸ Α· οὐ γὰρ ἔτι ἀληθὴς ἔσται ἡ Α Γ πρότασις· ἅμα δέ, εἰ καὶ εἰσὶν ἀμφότεραι ἀληθεῖς, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀληθές. Ἀλλὰ καὶ τὴν Γ Β ἐνδέχεται ἀληθῆ εἶναι τῆς ἑτέρας οὔσης ψευδοῦς, οἷον εἰ τὸ Β καὶ ἐν τῷ Γ καὶ ἐν τῷ Α ἐστίν· ἀνάγκη γὰρ θάτερον ὑπὸ θάτερον εἶναι, ὥστ᾿ ἂν λάβῃ τὸ Α μηδενὶ τῶν Γ ὑπάρχειν, ψευδὴς ἔσται ἡ πρότασις. Φανερὸν οὖν ὅτι καὶ τῆς ἑτέρας ψευδοῦς οὔσης καὶ ἀμφοῖν ἔσται ψευδὴς ὁ συλλογισμός.
Ἐν δὲ τῷ μέσῳ σχήματι ὅλας μὲν εἶναι τὰς προτάσεις ἀμφοτέρας ψευδεῖς οὐκ ἐνδέχεται· ὅταν γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχῃ, οὐδὲν ἔσται λαβεῖν ὃ τῷ μὲν ἑτέρῳ παντὶ θατέρῳ δ᾿ οὐδενὶ ὑπάρξει· δεῖ δ᾿ οὕτω λαμβάνειν τὰς προτάσεις ὥστε τῷ μὲν ὑπάρχειν τῷ δὲ μὴ ὑπάρχειν, εἴπερ ἔσται συλλογισμός. Εἰ οὖν οὕτω λαμβανόμεναι ψευδεῖς, δῆλον ὡς ἐναντίως ἀνάπαλιν ἕξουσι· τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον. Ἐπί τι δ᾿ ἑκατέραν οὐδὲν κωλύει ψευδῆ εἶναι, οἷον εἰ τὸ Γ καὶ τῷ Α καὶ τῷ Β τινὶ ὑπάρχοι· ἂν γὰρ τῷ μὲν Α παντὶ ληφθῇ ὑπάρχον, τῷ δὲ Β μηδενί, ψευδεῖς μὲν ἀμφότεραι αἱ προτάσεις, οὐ μέντοι ὅλαι ἀλλ᾿ ἐπί τι. Καὶ ἀνάπαλιν δὲ τεθέντος τοῦ στερητικοῦ ὡσαύτως. Τὴν δ᾿ ἑτέραν εἶναι ψευδῆ καὶ ὁποτερανοῦν ἐνδέχεται. Ὃ γὰρ ὑπάρχει τῷ Α παντί, καὶ τῷ Β ὑπάρξει· ἐὰν οὖν ληφθῇ τῷ μὲν Α ὅλῳ ὑπάρχειν τὸ Γ, τῷ δὲ Β ὅλῳ μὴ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Γ Α ἀληθὴς ἔσται, ἡ δὲ Γ Β ψευδής. Πάλιν ὃ τῷ Β μηδενὶ ὑπάρχει, οὐδὲ τῷ Α παντὶ ὑπάρξει· εἰ γὰρ τῷ Α, καὶ τῷ Β· ἀλλ᾿ οὐχ ὑπῆρχεν. ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Γ τῷ μὲν Α ὅλῳ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β μηδενί, ἡ μὲν Γ Β πρότασις ἀληθής, ἡ δ᾿ ἑτέρα ψευδής. Ὁμοίως δὲ καὶ μετατεθέντος τοῦ στερητικοῦ. Ὃ γὰρ μηδενὶ ὑπάρχει τῷ Α, οὐδὲ τῷ Β οὐδενὶ ὑπάρξει· ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Γ τῷ μέν Α ὅλῳ μὴ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β ὅλῳ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Α Γ πρότασις ἀληθὴς ἔσται, ἡ ἑτέρα δὲ ψευδής. Καὶ πάλιν, ὃ παντὶ τῷ Β ὑπάρχει, μηδενὶ λαβεῖν τῷ Α ὑπάρχον ψεῦδος. Ἀνάγκη γάρ, εἰ τῷ Β παντί, καὶ τῷ Α τινὶ ὑπάρχειν· ἐὰν οὖν ληφθῇ τῷ μὲν Β παντὶ ὑπάρχειν τὸ Γ, τῷ δὲ Α μηδενί, ἡ μὲν Γ Β ἀληθὴς ἔσται, ἡ δὲ Γ Α ψευδής. Φανερὸν οὖν ὅτι καὶ ἀμφοτέρων οὐσῶν ψευδῶν καὶ τῆς ἑτέρας μόνον ἔσται συλλογισμὸς ἀπατητικὸς ἐν τοῖς ἀτόμοις.
posteriora.1.1717. Bölüm
Bölünmez olmayan bir şekilde ait olan ya da ait olmayan şeylerde, yanlışın kıyası uygun orta terim yoluyla kurulduğunda, iki öncülün de yanlış olması mümkün değildir; yalnız büyük uç terimin yanındaki öncül yanlış olabilir. Uygun orta terim derken, çelişik önermenin kıyasının onun yoluyla kurulduğu orta terimi kastediyorum. A, G orta terimi yoluyla B'ye ait olsun. Kıyas kurulacaksa GB'nin olumlu alınması zorunlu olduğuna göre, bu öncülün her zaman doğru olacağı açıktır, çünkü tersine çevrilmez. AG ise yanlıştır; çünkü bu tersine çevrilince zıt kıyas ortaya çıkar. Orta terim başka bir diziden alınsa da durum aynıdır; mesela D hem A'nın bütününün içinde hem de her B hakkında yükleniyorsa: DB öncülünün aynen kalması, ötekinin tersine çevrilmesi zorunludur; dolayısıyla biri her zaman doğru, öteki her zaman yanlış olur. Böyle bir aldanma, uygun orta terim yoluyla olan aldanmayla hemen hemen aynıdır. Kıyas uygun orta terim yoluyla kurulmuyorsa, orta terim A'nın altında olup hiçbir B'ye ait olmadığında, iki öncülün de yanlış olması zorunludur. Çünkü kıyas olacaksa öncüller, gerçekte olduklarının zıttı olarak alınmalıdır; böyle alınınca da ikisi de yanlış olur. Mesela A, D'nin bütününe ait, D de hiçbir B'ye ait değilse: bunlar tersine çevrilince hem kıyas olur hem de iki öncül de yanlış olur. Orta terim, mesela D, A'nın altında değilse, AD doğru, DB yanlış olacaktır. AD doğrudur, çünkü D, A'nın içinde değildi; DB yanlıştır, çünkü doğru olsaydı sonuç da doğru olurdu; ama sonuç yanlıştı.
Aldanma orta şekil yoluyla meydana geldiğinde, iki öncülün de bütünüyle yanlış olması mümkün değildir; çünkü B, A'nın altındayken, daha önce de söylendiği gibi, hiçbir şey birinin hepsine ait olup ötekinin hiçbirine ait olmayamaz. Ama öncüllerden birinin, hangisi olursa olsun, yanlış olması mümkündür. G hem A'ya hem B'ye aitse ve A'ya ait olduğu, B'ye ait olmadığı alınırsa, AG doğru, öteki yanlış olacaktır. Yine G'nin B'ye ait olduğu, hiçbir A'ya ait olmadığı alınırsa, GB doğru, öteki yanlış olacaktır.
Aldanmanın kıyası olumsuzsa, aldanmanın ne zaman ve hangi öncüller yoluyla olacağı söylendi. Olumluysa, uygun orta terim yoluyla kurulduğunda ikisinin de yanlış olması imkânsızdır; çünkü kıyas olacaksa, daha önce de söylendiği gibi, GB'nin aynen kalması zorunludur. Dolayısıyla GA her zaman yanlış olacaktır, çünkü tersine çevrilen budur. Orta terim başka bir diziden alınsa da, olumsuz aldanmada söylendiği gibi, durum aynıdır: DB'nin aynen kalması, AD'nin tersine çevrilmesi zorunludur; aldanma da öncekiyle aynıdır. Uygun orta terim yoluyla kurulmadığında ise, D A'nın altındaysa, AD doğru, öteki yanlış olacaktır; çünkü A'nın, birbirinin altında olmayan birden çok şeye ait olması mümkündür. D A'nın altında değilse, AD'nin her zaman yanlış olacağı açıktır, çünkü olumlu olarak alınmaktadır; BD'nin ise hem doğru hem yanlış olması mümkündür. Çünkü A'nın hiçbir D'ye, D'nin de her B'ye ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan hiçbir epistēmē'ye ait değildir, epistēmē ise her müziğe aittir. A'nın hiçbir D'ye, D'nin de hiçbir B'ye ait olmamasına da bir engel yoktur. Demek ki orta terim A'nın altında değilse, hem ikisinin de hem de ikisinden herhangi birinin yanlış olabileceği açıktır.
Böylece aracısız öncüllerde ve ispat yoluyla bilinen şeylerde, kıyasa dayanan aldanmaların kaç türlü ve hangi öncüller yoluyla meydana gelebileceği açıktır.
Ἐν δὲ τοῖς μὴ ἀτόμως ὑπάρχουσιν ἢ μὴ ὑπάρχουσιν, ὅταν μὲν διὰ τοῦ οἰκείου μέσου γίνηται τοῦ ψεύδους ὁ συλλογισμός, οὐχ οἷόν τε ἀμφοτέρας ψευδεῖς εἶναι τὰς προτάσεις, ἀλλὰ μόνον τὴν πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ. Λέγω δ᾿ οἰκεῖον μέσον δι᾿ οὗ γίνεται τῆς ἀντιφάσεως ὁ συλλογισμός. ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α τῷ Β διὰ μέσου τοῦ Γ. Ἐπεὶ οὖν ἀνάγκη τὴν Γ Β καταφατικὴν λαμβάνεσθαι συλλογισμοῦ γινομένου, δῆλον ὅτι ἀεὶ αὕτη ἔσται ἀληθής· οὐ γὰρ ἀντιστρέφεται. Ἡ δὲ Α Γ ψευδής· ταύτης γὰρ ἀντιστρεφομένης ἐναντίος γίνεται ὁ συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἐξ ἄλλης συστοιχίας ληφθείη τὸ μέσον, οἷον τὸ Δ εἰ καὶ ἐν τῷ Α ὅλῳ ἐστὶ καὶ κατὰ τοῦ Β κατηγορεῖται παντός· ἀνάγκη γὰρ τὴν μὲν Δ Β πρότασιν μένειν, τὴν δ᾿ ἑτέραν ἀντιστρέφεσθαι, ὥσθ᾿ ἡ μὲν ἀεὶ ἀληθής, ἡ δ᾿ ἀεὶ ψευδής. Καὶ σχεδὸν ἥ γε τοιαύτη ἀπάτη ἡ αὐτή ἐστι τῇ διὰ τοῦ οἰκείου μέσου. Ἐὰν δὲ μὴ διὰ τοῦ οἰκείου μέσου γίνηται ὁ συλλογισμός, ὅταν μὲν ὑπὸ τὸ Α ᾖ τὸ μέσον, τῷ δὲ Β μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἀνάγκη ψευδεῖς εἶναι ἀμφοτέρας. Ληπτέαι γὰρ ἐναντίως ἢ ὡς ἔχουσιν αἱ προτάσεις, εἰ μέλλει συλλογισμὸς ἔσεσθαι· οὕτω δὲ λαμβανομένων ἀμφότεραι γίνονται ψευδεῖς. Οἷον εἰ τὸ μὲν Α ὅλῳ τῷ Δ ὑπάρχει, τὸ δὲ Δ μηδενὶ τῶν Β· ἀντιστραφέντων γὰρ τούτων συλλογισμός τ᾿ ἔσται καὶ αἱ προτάσεις ἀμφότεραι ψευδεῖς. Ὅταν δὲ μὴ ᾖ ὑπὸ τὸ Α τὸ μέσον, οἷον τὸ Δ, ἡ μὲν Α Δ ἀληθὴς ἔσται, ἡ δὲ Δ Β ψευδής. Ἡ μὲν γὰρ Α Δ ἀληθής, ὅτι οὐκ ἦν ἐν τῷ Α τὸ Δ, ἡ δὲ Δ Β ψευδής, ὅτι, εἰ ἦν ἀληθής, κἂν τὸ συμπέρασμα ἦν ἀληθές· ἀλλ᾿ ἦν ψεῦδος.
Διὰ δὲ τοῦ μέσου σχήματος γινομένης τῆς ἀπάτης, ἀμφοτέρας μὲν οὐκ ἐνδέχεται ψευδεῖς εἶναι τὰς προτάσεις ὅλας (ὅταν γὰρ ᾖ τὸ Β ὑπὸ τὸ Α, οὐδὲν ἐνδέχεται τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχειν, καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον), τὴν ἑτέραν δ᾿ ἐγχωρεῖ, καὶ ὁποτέραν ἔτυχεν. Εἰ γὰρ τὸ Γ καὶ τῷ Α καὶ τῷ Β ὑπάρχει, ἐὰν ληφθῇ τῷ μὲν Α ὑπάρχειν τῷ δὲ Β μὴ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Α Γ ἀληθὴς ἔσται, ἡ δ᾿ ἑτέρα ψευδής. Πάλιν δ᾿ εἰ τῷ μὲν Β ληφθείη τὸ Γ ὑπάρχον, τῷ δὲ Α μηδενί, ἡ μὲν Γ Β ἀληθὴς ἔσται, ἡ δ᾿ ἑτέρα ψευδής.
Ἐὰν μὲν οὖν στερητικὸς ᾖ τῆς ἀπάτης ὁ συλλογισμός, εἴρηται πότε καὶ διὰ τίνων ἔσται ἡ ἀπάτη· ἐὰν δὲ καταφατικός, ὅταν μὲν διὰ τοῦ οἰκείου μέσου, ἀδύνατον ἀμφοτέρας εἶναι ψευδεῖς· ἀνάγκη γὰρ τὴν Γ Β μένειν, εἴπερ ἔσται συλλογισμός, καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον. Ὥστε ἡ Γ Α ἀεὶ ἔσται ψευδής· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ἀντιστρεφομένη. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἐξ ἄλλης συστοιχίας λαμβάνοιτο τὸ μέσον, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ ἐπὶ τῆς στερητικῆς ἀπάτης· ἀνάγκη γὰρ τὴν μὲν Δ Β μένειν, τὴν δ᾿ Α Δ ἀντιστρέφεσθαι, καὶ ἡ ἀπάτη ἡ αὐτὴ τῇ πρότερον. Ὅταν δὲ μὴ διὰ τοῦ οἰκείου, ἐὰν μὲν ᾖ τὸ Δ ὑπὸ τὸ Α, αὕτη μὲν ἔσται ἀληθής, ἡ ἑτέρα δὲ ψευδής· ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α πλείοσιν ὑπάρχειν, ἃ οὐκ ἔστιν ὑπ᾿ ἄλληλα. Ἐὰν δὲ μὴ ᾖ τὸ Δ ὑπὸ τὸ Α, αὕτη μὲν ἀεὶ δῆλον ὅτι ἔσται ψευδής (καταφατικὴ γὰρ λαμβάνεται), τὴν δὲ Β Δ ἐνδέχεται καὶ ἀληθῆ εἶναι καὶ ψευδῆ· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ μὲν Α τῷ Δ μηδενὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Δ τῷ Β παντί, οἷον ζῷον ἐπιστήμῃ, ἐπιστήμη δὲ μουσικῇ. οὐδ᾿ αὖ μήτε τὸ Α μηδενὶ τῶν Δ μήτε τὸ Δ μηδενὶ τῷ Β. Φανερὸν οὖν ὅτι μὴ ὄντος τοῦ μέσου ὑπὸ τὸ Α καὶ ἀμφοτέρας ἐγχωρεῖ ψευδεῖς εἶναι καὶ ὁποτέραν ἔτυχεν.
Ποσαχῶς μὲν οὖν καὶ διὰ τίνων ἐγχωρεῖ γίνεσθαι τὰς κατὰ συλλογισμὸν ἀπάτας ἔν τε τοῖς ἀμέσοις καὶ ἐν τοῖς δι᾿ ἀποδείξεως, φανερόν.
posteriora.1.1818. Bölüm
Bir his eksikse, belli bir epistēmē'nin de eksik olması zorunludur ve o epistēmē edinilemez, madem ya istikra ya da ispat yoluyla öğreniriz. İspat küllîlerden, istikra cüzîlerden hareket eder; küllîleri istikra olmadan görmek ise imkânsızdır. Çünkü soyutlama yoluyla elde edildiği söylenen şeyler bile istikra yoluyla bilinir kılınabilir: her cinse, ayrı olarak var olmasalar da, her biri belli türden bir şey olduğu ölçüde bazı özellikler aittir. His olmadan istikra yapmak ise imkânsızdır. Çünkü his cüzîlerle ilgilidir; ve bunların epistēmē'sini edinmek ne istikra olmadan küllîlerden ne de his olmadan istikra yoluyla mümkündür.
Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι, εἴ τις αἴσθησις ἐκλέλοιπεν, ἀνάγκη καὶ ἐπιστήμην τινὰ ἐκλελοιπέναι, ἣν ἀδύνατον λαβεῖν, εἴπερ μανθάνομεν ἢ ἐπαγωγῇ ἢ ἀποδείξει. Ἔστι δ᾿ ἡ μὲν ἀπόδειξις ἐκ τῶν καθόλου, ἡ δ᾿ ἐπαγωγὴ ἐκ τῶν κατὰ μέρος· ἀδύνατον δὲ τὰ καθόλου θεωρῆσαι μὴ δι᾿ ἐπαγωγῆς, ἐπεὶ καὶ τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως λεγόμενα ἔσται δι᾿ ἐπαγωγῆς γνώριμα ποιεῖν, ὅτι ὑπάρχει ἑκάστῳ γένει ἔνια, καὶ εἰ μὴ χωριστά ἐστιν, ᾗ τοιονδὶ ἕκαστον. Ἐπαχθῆναι δὲ μὴ ἔχοντας αἴσθησιν ἀδύνατον. Τῶν γὰρ καθ᾿ ἕκαστον ἡ αἴσθησις· οὐ γὰρ ἐνδέχεται λαβεῖν αὐτῶν τὴν ἐπιστήμην· οὔτε γὰρ ἐκ τῶν καθόλου ἄνευ ἐπαγωγῆς, οὔτε δι᾿ ἐπαγωγῆς ἄνευ τῆς αἰσθήσεως.
posteriora.1.1919. Bölüm
Her kıyas üç terim yoluyla kurulur. Olumlu kıyas, A'nın G'ye ait olduğunu, B'ye ait olduğu ve B de G'ye ait olduğu için gösterebilen kıyastır; olumsuz kıyas ise öncüllerinden biri bir şeyin başka bir şeye ait olduğunu, öteki ait olmadığını bildiren kıyastır. Demek ki ilkelerin ve varsayım denen şeylerin bunlar olduğu açıktır; çünkü bunları alıp şöyle göstermek gerekir: A'nın G'ye B yoluyla ait olduğunu, yine A'nın B'ye başka bir orta terim yoluyla ait olduğunu ve B'nin G'ye ait olduğunu da aynı şekilde. Kanaate göre ve yalnızca diyalektik olarak kıyas kuranlar için incelenecek tek şeyin, kıyasın mümkün olduğunca kabul gören öncüllerden kurulup kurulmadığı olduğu açıktır. Dolayısıyla A ile B arasında gerçekte bir orta terim olmasa da, varmış gibi görünüyorsa, onun yoluyla kıyas kuran kişi diyalektik olarak kıyas kurmuş olur. Hakikate göre ise gerçekten ait olan şeylerden hareketle incelemek gerekir. Durum şöyledir. Bir şey, kendisi başka bir şey hakkında araz olarak değil de yüklendiğine göre (araz olarak derken şunu kastediyorum: mesela bazen "şu beyaz şey insandır" deriz, ama bunu "insan beyazdır" der gibi demeyiz; çünkü insan, başka bir şey olmadan beyazdır, beyaz ise insanın beyaz olması tesadüf olduğu için insandır), demek ki bazı şeyler kendi başına yüklenecek türdendir. G öyle bir şey olsun ki kendisi artık başka hiçbir şeye ait olmasın, ama ona ilk olarak B ait olsun ve aralarında başka bir şey olmasın. Yine E, Z'ye aynı şekilde ait olsun, Z de B'ye. Bu dizinin bir yerde durması zorunlu mudur, yoksa sonsuza gitmesi mümkün müdür? Yine A hakkında kendi başına hiçbir şey yüklenmiyorsa, A ise ilk olarak Θ'ya ait olup arada daha önceki hiçbir şeye ait değilse, Θ da H'ye, H de B'ye aitse, bunun da bir yerde durması zorunlu mudur, yoksa bu da sonsuza gidebilir mi? Bu soru öncekinden yalnız şu bakımdan ayrılır: biri, başka hiçbir şeye ait olmayan, ama başka bir şeyin kendisine ait olduğu bir şeyden başlayarak yukarıya doğru sonsuza gidilip gidilemeyeceğidir; öteki ise kendisi başka bir şey hakkında yüklenen, ama kendisi hakkında hiçbir şey yüklenmeyen bir şeyden başlayarak aşağıya doğru sonsuza gidilip gidilemeyeceğini incelemektir. Ayrıca uç terimler belirliyken aradaki terimler sonsuz olabilir mi? Mesela A, G'ye ait, aralarındaki orta terim de B ise, B ile A arasında başka terimler, onların arasında da başka terimler varsa, bunlar da sonsuza gidebilir mi, yoksa bu imkânsız mıdır? Bunu incelemek, ispatların sonsuza gidip gitmediğini, her şeyin ispatı olup olmadığını ya da terimlerin birbirine göre sınırlanıp sınırlanmadığını incelemekle aynıdır.
Olumsuz kıyaslar ve öncüller için de aynı şeyi söylüyorum; mesela A hiçbir B'ye ait değilse, ya ona ilk olarak ait değildir ya da arada, A'nın ondan önce ait olmadığı bir şey vardır, mesela her B'ye ait olan H; yine H'den önce gelen başka bir şey vardır, mesela her H'ye ait olan Θ. Çünkü bunlarda da, A'nın daha önce ait olmadığı şeyler ya sonsuzdur ya da dizi bir yerde durur.
Birbirine dönen terimlerde ise durum aynı değildir. Çünkü karşılıklı yüklenen terimlerde, hakkında ilk ya da son olarak yüklenilen bir terim yoktur; bu bakımdan hepsi birbirine göre aynı durumdadır; ister bir şey hakkında yüklenenler sonsuz olsun, ister güçlük konusu olan iki yön de sonsuz olsun. Meğer ki dönme aynı şekilde olmasın da biri araz olarak, öteki asıl yükleme olarak dönsün.
Ἔστι δὲ πᾶς συλλογισμὸς διὰ τριῶν ὅρων, καὶ ὁ μὲν δεικνύναι δυνάμενος ὅτι ὑπάρχει τὸ Α τῷ Γ διὰ τὸ ὑπάρχειν τῷ Β καὶ τοῦτο τῷ Γ, ὁ δὲ στερητικός, τὴν μὲν ἑτέραν πρότασιν ἔχων ὅτι ὑπάρχει τι ἄλλο ἄλλῳ, τὴν δ᾿ ἑτέραν ὅτι οὐχ ὑπάρχει. Φανερὸν οὖν ὅτι αἱ μὲν ἀρχαὶ καὶ αἱ λεγόμεναι ὑποθέσεις αὗταί εἰσι· λαβόντα γὰρ ταῦτα οὕτως ἀνάγκη δεικνύναι, οἷον ὅτι τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει διὰ τοῦ Β, πάλιν δ᾿ ὅτι τὸ Α τῷ Β δι᾿ ἄλλου μέσου, καὶ ὅτι τὸ Β τῷ Γ ὡσαύτως. Κατὰ μὲν οὖν δόξαν συλλογιζομένοις καὶ μόνον διαλεκτικῶς δῆλον ὅτι τοῦτο μόνον σκεπτέον, εἰ ἐξ ὧν ἐνδέχεται ἐνδοξοτάτων γίνεται ὁ συλλογισμός, ὥστ᾿ εἰ καὶ μὴ ἔστι τι τῇ ἀληθείᾳ τῶν Α Β μέσον, δοκεῖ δὲ εἶναι, ὁ διὰ τούτου συλλογιζόμενος συλλελόγισται διαλεκτικῶς· πρὸς δ᾿ ἀλήθειαν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων δεῖ σκοπεῖν. Ἔχει δ᾿ οὕτως. Ἐπειδὴ ἔστιν ὃ αὐτὸ μὲν κατ᾿ ἄλλου κατηγορεῖται μὴ κατὰ συμβεβηκός,—λέγω δὲ τὸ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τὸ λευκόν ποτ᾿ ἐκεῖνό φαμεν εἶναι ἄνθρωπον, οὐχ ὁμοίως λέγοντες καὶ τὸν ἄνθρωπον λευκόν· ὁ μὲν γὰρ οὐχ ἕτερόν τι ὢν λευκόν ἐστι, τὸ δὲ λευκόν, ὅτι συμβέβηκε τῷ ἀνθρώπῳ εἶναι λευκῷ. Ἔστιν οὖν ἔνια τοιαῦτα ὥστε καθ᾿ αὑτὰ κατηγορεῖσθαι. Ἔστω δὴ τὸ Γ τοιοῦτον, ὃ αὐτὸ μὲν μηκέτι ὑπάρχει ἄλλῳ, τούτῳ δὲ τὸ Β πρώτῳ, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλο μεταξύ. Καὶ πάλιν τὸ Ε τῷ Ζ ὡσαύτως, καὶ τοῦτο τῷ Β. Ἂρ᾿ οὖν τοῦτο ἀνάγκη στῆναι, ἢ ἐνδέχεται εἰς ἄπειρον ἰέναι; καὶ πάλιν εἰ τοῦ μὲν Α μηδὲν κατηγορεῖται καθ᾿ αὑτό, τὸ δὲ Α τῷ Θ ὑπάρχει πρώτῳ, μεταξὺ δὲ μηδενὶ προτέρῳ, καὶ τὸ Θ τῷ Η, καὶ τοῦτο τῷ Β, ἆρα καὶ τοῦτο ἵστασθαι ἀνάγκη, ἢ καὶ τοῦτ᾿ ἐνδέχεται εἰς ἄπειρον ἰέναι; διαφέρει δὲ τοῦτο τοῦ πρότερον τοσοῦτον, ὅτι τὸ μέν ἐστιν, ἆρα ἐνδέχεται ἀρξαμένῳ ἀπὸ τοιούτου ὃ μηδενὶ ὑπάρχει ἑτέρῳ ἀλλ᾿ ἄλλο ἐκείνῳ, ἐπὶ τὸ ἄνω εἰς ἄπειρον ἰέναι, θάτερον δὲ ἀρξάμενον ἀπὸ τοιούτου ὃ αὐτὸ μὲν ἄλλου, ἐκείνου δὲ μηδὲν κατηγορεῖται, ἐπὶ τὸ κάτω σκοπεῖν εἰ ἐνδέχεται εἰς ἄπειρον ἰέναι. Ἔτι τὰ μεταξὺ ἆρ᾿ ἐνδέχεται ἄπειρα εἶναι ὡρισμένων τῶν ἄκρων; λέγω δ᾿ οἷον εἰ τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει, μέσον δ᾿ αὐτῶν τὸ Β, τοῦ δὲ Β καὶ τοῦ Α ἕτερα, τούτων δ᾿ ἄλλα, ἆρα καὶ ταῦτα εἰς ἄπειρον ἐνδέχεται ἰέναι, ἢ ἀδύνατον; ἔστι δὲ τοῦτο σκοπεῖν ταὐτὸ καὶ εἰ αἱ ἀποδείξεις εἰς ἄπειρον ἔρχονται, καὶ εἰ ἔστιν ἀπόδειξις ἅπαντος, ἢ πρὸς ἄλληλα περαίνεται.
Ὁμοίως δὲ λέγω καὶ ἐπὶ τῶν στερητικῶν συλλογισμῶν καὶ προτάσεων, οἷον εἰ τὸ Α μὴ ὑπάρχει τῷ Β μηδενί, ἤτοι πρώτῳ, ἢ ἔσται τι μεταξὺ ᾧ προτέρῳ οὐχ ὑπάρχει, οἷον εἰ τὸ Η, ὃ τῷ Β ὑπάρχει παντί, καὶ πάλιν τούτου ἔτι ἄλλῳ προτέρῳ, οἷον εἰ τὸ Θ, ὃ τῷ Η παντὶ ὑπάρχει. Καὶ γὰρ ἐπὶ τούτων ἢ ἄπειρα οἷς ὑπάρχει προτέροις, ἢ ἵσταται.
Ἐπὶ δὲ τῶν ἀντιστρεφόντων οὐχ ὁμοίως ἔχει. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐν τοῖς κατηγορουμένοις οὗ πρώτου κατηγορεῖται ἢ τελευταίου· πάντα γὰρ πρὸς πάντα ταύτῃ γε ὁμοίως ἔχει, εἴτ᾿ ἐστὶν ἄπειρα τὰ κατ᾿ αὐτοῦ κατηγορούμενα, εἴτ᾿ ἀμφότερά ἐστι τὰ ἀπορηθέντα ἄπειρα· πλὴν εἰ μὴ ὁμοίως ἐνδέχεται ἀντιστρέφειν, ἀλλὰ τὸ μὲν ὡς συμβεβηκός, τὸ δ᾿ ὡς κατηγορίαν.
posteriora.1.2020. Bölüm
Yüklemeler aşağıya ve yukarıya doğru bir yerde duruyorsa, aradaki terimlerin sonsuz olamayacağı açıktır. Yukarı derken daha küllî olana doğru giden, aşağı derken cüzî olana doğru giden yüklemeyi kastediyorum. Çünkü A, Z hakkında yüklenirken aradaki terimler, yani B'ler, sonsuzsa, açıktır ki A'dan aşağıya doğru bir terimin başka bir terim hakkında sonsuza kadar yüklenmesi mümkün olurdu (çünkü Z'ye varmadan önce aradaki terimler sonsuzdur); Z'den yukarıya doğru da A'ya varmadan önce sonsuz sayıda terim olurdu. Dolayısıyla bunlar imkânsızsa, A ile Z arasında sonsuz sayıda terim olması da imkânsızdır. Biri, A ve B'ler arasındaki terimlerin bir kısmının, aralarında başka terim olmayacak şekilde birbirine bitişik olduğunu, bir kısmının ise bu şekilde alınamayacağını söylese de bir şey değişmez. Çünkü B'lerden hangisini alırsam alayım, onunla A ya da Z arasındaki terimler ya sonsuz olacaktır ya da olmayacaktır. Sonsuzluğun hangi terimden başladığı, hemen mi yoksa sonra mı başladığı hiç fark etmez; çünkü ondan sonraki terimler sonsuzdur.
Ὅτι μὲν οὖν τὰ μεταξὺ οὐκ ἐνδέχεται ἄπειρα εἶναι, εἰ ἐπὶ τὸ κάτω καὶ τὸ ἄνω ἵστανται αἱ κατηγορίαι, δῆλον. Λέγω δ᾿ ἄνω μὲν τὴν ἐπὶ τὸ καθόλου μᾶλλον, κάτω δὲ τὴν ἐπὶ τὸ κατὰ μέρος. Εἰ γὰρ τοῦ Α κατηγορουμένου κατὰ τοῦ Ζ ἄπειρα τὰ μεταξύ, ἐφ᾿ ὧν Β, δῆλον ὅτι ἐνδέχοιτ᾿ ἂν ὥστε καὶ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ κάτω ἕτερον ἑτέρου κατηγορεῖσθαι εἰς ἄπειρον (πρὶν γὰρ ἐπὶ τὸ Ζ ἐλθεῖν, ἄπειρα τὰ μεταξύ) καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ ἐπὶ τὸ ἄνω ἄπειρα, πρὶν ἐπὶ τὸ Α ἐλθεῖν. Ὤστ᾿ εἰ ταῦτα ἀδύνατα, καὶ τοῦ Α καὶ Ζ ἀδύνατον ἄπειρα εἶναι μεταξύ. Οὐδὲ γὰρ εἴ τις λέγοι ὅτι τὰ μέν ἐστι τῶν Α Β ἐχόμενα ἀλλήλων ὥστε μὴ εἶναι μεταξύ, τὰ δ᾿ οὐκ ἔστι λαβεῖν, οὐδὲν διαφέρει. Ὃ γὰρ ἂν λάβω τῶν Β, ἔσται πρὸς τὸ Α ἢ πρὸς τὸ Ζ ἢ ἄπειρα τὰ μεταξὺ ἢ οὔ. Ἀφ᾿ οὗ δὴ πρῶτον ἄπειρα, εἴτ᾿ εὐθὺς εἴτε μὴ εὐθύς, οὐδὲν διαφέρει· τὰ γὰρ μετὰ ταῦτα ἄπειρά ἐστιν.
posteriora.1.2121. Bölüm
Olumlu ispatta iki yönde de bir yerde duruluyorsa, olumsuz ispatta da durulacağı açıktır. Hem en son terimden yukarıya doğru sonsuza gitmek (en son derken, kendisi başka hiçbir şeye ait olmayan, ama başka bir şeyin kendisine ait olduğu terimi kastediyorum, mesela Z), hem de ilk terimden en son terime doğru sonsuza gitmek (ilk derken, kendisi başka bir şey hakkında yüklenen, ama kendisi hakkında başka hiçbir şey yüklenmeyen terimi kastediyorum) mümkün olmasın. Bunlar böyleyse, olumsuzlamada da durulacaktır. Çünkü ait olmama üç şekilde gösterilir. Birincisi şudur: G'nin ait olduğu her şeye B aittir, B'nin ait olduğu hiçbir şeye ise A ait değildir. Bu durumda BG için, ve her zaman öteki aralık için, aracısız öncüllere varmak zorunludur; çünkü bu aralık olumludur. Öteki aralıkta ise, açıktır ki A daha önce başka bir şeye, mesela D'ye ait değilse, D'nin her B'ye ait olması gerekecektir. A yine D'den önce gelen başka bir şeye ait değilse, o şeyin her D'ye ait olması gerekecektir. Dolayısıyla aşağıya giden yol durduğuna göre yukarıya giden yol da duracak ve A'nın ait olmadığı ilk bir şey olacaktır. İkincisi: B her A'ya ait, hiçbir G'ye ait değilse, A hiçbir G'ye ait değildir. Bunu yine göstermek gerekirse, açıktır ki ya yukarıdaki yolla ya bu yolla ya da üçüncü yolla gösterilecektir. Birinci yol anlatıldı; ikincisi şimdi gösterilecek. Şöyle gösterilebilir: mesela D her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değildir, madem B'ye bir şeyin ait olması zorunludur. Yine D G'ye ait olmayacaksa, D'ye ait olan ve G'ye ait olmayan başka bir şey vardır. Dolayısıyla ait olma her zaman daha yukarıya doğru bir yerde durduğuna göre, ait olmama da duracaktır. Üçüncü yol şuydu: A her B'ye aitse, G de B'ye ait değilse, G, A'nın ait olduğu her şeye ait değildir. Bu da yine ya yukarıda söylenen yollarla ya da aynı şekilde gösterilecektir. O yollarla gösterilirse dizi durur; bu şekilde gösterilirse, B'nin E'ye ait olduğu, G'nin de her E'ye ait olmadığı alınacaktır. Bu da yine aynı şekilde gösterilecektir. Aşağıya doğru da durulduğu varsayıldığına göre, G'nin ait olmamasında da durulacağı açıktır.
Gösterme tek bir yolla değil de bütün yollarla, kimi zaman birinci şekilden, kimi zaman ikinci ya da üçüncü şekilden yapılsa bile, böyle de durulacağı açıktır; çünkü yollar sonludur, sonlu şeyler sonlu sayıda birleştirilince hepsinin sonlu olması zorunludur.
Demek ki ait olmada duruluyorsa, yoksunlukta da durulacağı açıktır. Ait olmada durulduğu ise, meseleyi genel mantık bakımından inceleyenlere şöyle açık olur.
Φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῆς στερητικῆς ἀποδείξεως ὅτι στήσεται, εἴπερ ἐπὶ τῆς κατηγορικῆς ἵσταται ἐπ᾿ ἀμφότερα. Ἔστω γὰρ μὴ ἐνδεχόμενον μήτε ἐπὶ τὸ ἄνω ἀπὸ τοῦ ὑστάτου εἰς ἄπειρον ἰέναι (λέγω δ᾿ ὕστατον ὃ αὐτὸ μὲν ἄλλῳ μηδενὶ ὑπάρχει, ἐκείνῳ δὲ ἄλλο, οἷον τὸ Ζ) μήτε ἀπὸ τοῦ πρώτου ἐπὶ τὸ ὕστατον (λέγω δὲ πρῶτον ὃ αὐτὸ μὲν κατ᾿ ἄλλου, κατ᾿ ἐκείνου δὲ μηδὲν ἄλλο). Εἰ δὴ ταῦτ᾿ ἐστί, καὶ ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως στήσεται. Τριχῶς γὰρ δείκνυται μὴ ὑπάρχον. Ἣ γὰρ ᾧ μὲν τὸ Γ, τὸ Β ὑπάρχει παντί, ᾧ δὲ τὸ Β, οὐδενὶ τὸ Α. Τοῦ μὲν τοίνυν Β Γ, καὶ ἀεὶ τοῦ ἑτέρου διαστήματος, ἀνάγκη βαδίζειν εἰς ἄμεσα· κατηγορικὸν γὰρ τοῦτο τὸ διάστημα. Τὸ δ᾿ ἕτερον δῆλον ὅτι εἰ ἄλλῳ οὐχ ὑπάρχει προτέρῳ, οἷον τῷ Δ, τοῦτο δεήσει τῷ Β παντὶ ὑπάρχειν. Καὶ εἰ πάλιν ἄλλῳ τοῦ Δ προτέρῳ οὐχ ὑπάρχει, ἐκεῖνο δεήσει τῷ Δ παντὶ ὑπάρχειν. Ὥστ᾿ ἐπεὶ ἡ ἐπὶ τὸ κάτω ἵσταται ὁδός, καὶ ἡ ἐπὶ τὸ ἄνω στήσεται, καὶ ἔσται τι πρῶτον, ᾧ οὐχ ὑπάρχει. Πάλιν εἰ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Α, τῷ δὲ Γ μηδενί, τὸ Α τῷ Γ οὐδενὶ ὑπάρχει. Πάλιν τοῦτο εἰ δεῖ δεῖξαι, δῆλον ὅτι ἢ διὰ τοῦ ἄνω τρόπου δειχθήσεται ἢ διὰ τούτου ἢ τοῦ τρίτου. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος εἴρηται, ὁ δὲ δεύτερος δειχθήσεται. Οὕτω δ᾿ ἂν δεικνύοι, οἷον ὅτι τὸ Δ τῷ μὲν Β παντὶ ὑπάρχει, τῷ δὲ Γ οὐδενί, εἰ ἀνάγκη ὑπάρχειν τι τῷ Β. Καὶ πάλιν εἰ τοῦτο τῷ Γ μὴ ὑπάρξει, ἄλλο τῷ Δ ὑπάρχει, ὃ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. Οὐκοῦν ἐπεὶ τὸ ὑπάρχειν ἀεὶ τῷ ἀνωτέρω ἵσταται, στήσεται καὶ τὸ μὴ ὑπάρχειν. Ὁ δὲ τρίτος τρόπος ἦν· εἰ τὸ μὲν Α τῷ Β παντὶ ὑπάρχει, τὸ δὲ Γ μὴ ὑπάρχει, οὐ παντὶ ὑπάρχει τὸ Γ ᾧ τὸ Α. Πάλιν δὲ τοῦτο ἢ διὰ τῶν ἄνω εἰρημένων ἢ ὁμοίως δειχθήσεται. Ἐκείνως μὲν δὴ ἵσταται, εἰ δ᾿ οὕτω, πάλιν λήψεται τὸ Β τῷ Ε ὑπάρχειν, ᾧ τὸ Γ μὴ παντὶ ὑπάρχει. Καὶ τοῦτο πάλιν ὁμοίως. Ἐπεὶ δ᾿ ὑπόκειται ἵστασθαι καὶ ἐπὶ τὸ κάτω, δῆλον ὅτι στήσεται καὶ τὸ Γ οὐχ ὑπάρχον.
Φανερὸν δ᾿ ὅτι καὶ ἐὰν μὴ μιᾷ ὁδῷ δεικνύηται ἀλλὰ πάσαις, ὁτὲ μὲν ἐκ τοῦ πρώτου σχήματος, ὁτὲ δὲ ἐκ τοῦ δευτέρου ἢ τρίτου, ὅτι καὶ οὕτω στήσεται· πεπερασμέναι γάρ εἰσιν αἱ ὁδοί, τὰ δὲ πεπερασμένα πεπερασμενάκις ἀνάγκη πεπεράνθαι πάντα.
Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῆς στερήσεως, εἴπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπάρχειν, ἵσταται, δῆλον. Ὅτι δ᾿ ἐπ᾿ ἐκείνων, λογικῶς μὲν θεωροῦσιν ὧδε φανερόν.
posteriora.1.2222. Bölüm
Bir şeyin ne olduğunda yüklenen şeyler için bu açıktır. Çünkü tarif yapmak mümkünse ya da bir şeyin özü bilinebilirse ve sonsuz şeyleri baştan sona katetmek de mümkün değilse, bir şeyin ne olduğunda yüklenenlerin sınırlı olması zorunludur. Genel olarak ise şöyle söyleriz. "Beyaz yürüyor" ve "şu büyük şey odundur" demek doğru olabilir; yine "odun büyüktür" ve "insan yürüyor" demek de. Ama birinci biçimde söylemek ile ikinci biçimde söylemek farklıdır. "Beyaz şey odundur" dediğimde, beyaz olması tesadüf olan şeyin odun olduğunu söylüyorum; beyazın, odunun dayanağı olduğunu söylemiyorum. Çünkü ne beyaz olan ne de bir tür beyaz olan şey odun hâline geldi; dolayısıyla beyaz ancak araz olarak odundur. "Odun beyazdır" dediğimde ise, beyaz olan başka bir şey olduğunu ve ona da odun olmanın tesadüfen ait olduğunu söylemiyorum; mesela "müzisyen beyazdır" dediğimde durum böyledir, çünkü o zaman müzisyen olması tesadüf olan insanın beyaz olduğunu söylüyorum. Tersine, dayanak odundur, beyaz hâline gelen de odunun kendisidir; odundan ya da bir tür odundan başka bir şey olarak değil.
Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορουμένων δῆλον· εἰ γὰρ ἔστιν ὁρίσασθαι ἢ εἰ γνωστὸν τὸ τί ἦν εἶναι, τὰ δ᾿ ἄπειρα μὴ ἔστι διελθεῖν, ἀνάγκη πεπεράνθαι τὰ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενα. Καθόλου δὲ ὧδε λέγομεν. Ἔστι γὰρ εἰπεῖν ἀληθῶς τὸ λευκὸν βαδίζειν καὶ τὸ μέγα ἐκεῖνο ξύλον εἶναι, καὶ πάλιν τὸ ξύλον μέγα εἶναι καὶ τὸν ἄνθρωπον βαδίζειν. Ἕτερον δή ἐστι τὸ οὕτως εἰπεῖν καὶ τὸ ἐκείνως. Ὅταν μὲν γὰρ τὸ λευκὸν εἶναι φῶ ξύλον, τότε λέγω ὅτι ᾧ συμβέβηκε λευκῷ εἶναι ξύλον ἐστίν, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς τὸ ὑποκείμενον τῷ ξύλῳ τὸ λευκόν ἐστι· καὶ γὰρ οὔτε λευκὸν ὂν οὔθ᾿ ὅπερ λευκόν τι ἐγένετο ξύλον, ὥστ᾿ οὐκ ἔστιν ἀλλ᾿ ἢ κατὰ συμβεβηκός. Ὅταν δὲ τὸ ξύλον λευκὸν εἶναι φῶ, οὐχ ὅτι ἕτερόν
s213Bir kural koymak gerekirse, ikinci biçimde söylemeye yüklemek diyelim; birinci biçimde söylemeye ise ya hiç yüklemek demeyelim ya da mutlak anlamda değil, araz olarak yüklemek diyelim. Beyaz, yüklenen şeye; odun da hakkında yüklenilen şeye örnektir. O halde yüklenen şeyin, hakkında yüklendiği şey hakkında araz olarak değil, her zaman mutlak olarak yüklendiğini varsayalım; çünkü ispatlar böyle ispat eder. Dolayısıyla bir şey bir şey hakkında yüklendiğinde, ya ne olduğunda yüklenir ya da bir keyfiyet, bir kemiyet, bir şeye göre olan, etme, etkilenme, yer ya da zaman bildirir.
Ayrıca ousia bildiren yüklemler, hakkında yüklendikleri şeyin tam olarak o şey ya da o şeyin bir türü olduğunu bildirir. Ousia bildirmeyip, ne tam olarak kendisi ne de kendisinin bir türü olan başka bir dayanak hakkında söylenen yüklemler ise arazdır; mesela insan hakkında beyaz böyledir. Çünkü insan ne tam olarak beyazdır ne de bir tür beyazdır; ama belki hayvandır, çünkü insan tam olarak bir hayvandır. Ousia bildirmeyen yüklemlerin bir dayanak hakkında yüklenmesi gerekir; başka bir şey olmaksızın beyaz olan bir beyaz yoktur. Eidos'lara gelince, onlara elveda; çünkü boş cıvıltılardır, olsalar bile tartışmamızla hiçbir ilgileri yoktur; çünkü ispatlar bu türden şeyler hakkındadır.
Ayrıca bu şey şunun keyfiyeti, o da bunun keyfiyeti olamıyorsa ve bir keyfiyetin keyfiyeti olamıyorsa, bunların birbiri hakkında bu şekilde karşılıklı yüklenmesi imkânsızdır. Doğru bir önerme söylemek mümkündür, ama karşılıklı olarak doğru yüklemek mümkün değildir. Çünkü yüklem ya ousia olarak yüklenecektir, yani yüklendiği şeyin ya cinsi ya da ayrımı olarak.
τί ἐστι λευκόν, ἐκείνῳ δὲ συμβέβηκε ξύλῳ εἶναι, οἷον ὅταν τὸν μουσικὸν λευκὸν εἶναι φῶ· τότε γὰρ ὅτι ὁ ἄνθρωπος λευκός ἐστιν, ᾧ συμβέβηκεν εἶναι μουσικῷ, λέγω· ἀλλὰ τὸ ξύλον ἐστὶ τὸ ὑποκείμενον, ὅπερ καὶ ἐγένετο, οὐχ ἕτερόν τι ὂν ἢ ὅπερ ξύλον ἢ ξύλον τί. Εἰ δὴ δεῖ νομοθετῆσαι, ἔστω τὸ οὕτω λέγειν κατηγορεῖν, τὸ δ᾿ ἐκείνως ἤτοι μηδαμῶς κατηγορεῖν, ἢ κατηγορεῖν μὲν μὴ ἁπλῶς, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ κατηγορεῖν. Ἔστι δ᾿ ὡς μὲν τὸ λευκὸν τὸ κατηγορούμενον, ὡς δὲ τὸ ξύλον τὸ οὗ κατηγορεῖται. Ὑποκείσθω δὴ τὸ κατηγορούμενον κατηγορεῖσθαι ἀεί, οὗ κατηγορεῖται, ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ κατὰ συμβεβηκός· οὕτω γὰρ αἱ ἀποδείξεις ἀποδεικνύουσιν. Ὥστε ἢ ἐν τῷ τί ἐστιν ἢ ὅτι ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ πρός τι ἢ ποιοῦν ἢ πάσχον ἢ ποῦ ἢ ποτέ, ὅταν ἓν καθ᾿ ἑνὸς κατηγορηθῇ.
Ἔτι τὰ μὲν οὐσίαν σημαίνοντα ὅπερ ἐκεῖνο ἢ ὅπερ ἐκεῖνό τι σημαίνει, καθ᾿ οὗ κατηγορεῖται· ὅσα δὲ μὴ οὐσίαν σημαίνει, ἀλλὰ κατ᾿ ἄλλου ὑποκειμένου λέγεται, ὅ μή ἐστι μήτε ὅπερ ἐκεῖνο μήτε ὅπερ ἐκεῖνό τι, συμβεβηκότα, οἷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου τὸ λευκόν. Οὐ γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος οὔτε ὅπερ λευκὸν οὔτε ὅπερ λευκόν τι. Ἀλλὰ ζῷον ἴσως· ὅπερ γὰρ ζῷόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος. Ὅσα δὲ μὴ οὐσίαν σημαίνει, δεῖ κατά τινος ὑποκειμένου κατηγορεῖσθαι, καὶ μὴ εἶναί τι λευκόν, ὃ οὐχ ἕτερόν τι ὂν λευκόν ἐστιν. Τὰ γὰρ εἴδη χαιρέτω· τερετίσματά τε γάρ ἐστι, καὶ εἰ ἔστιν, οὐδὲν πρὸς τὸν λόγον ἐστίν· αἱ γὰρ ἀποδείξεις περὶ τῶν τοιούτων εἰσίν.
Ἔτι εἰ μή ἐστι τοῦτο τουδὶ ποιότης κἀκεῖνο τούτου, μηδὲ ποιότητος ποιότης, ἀδύνατον ἀντικατηγορεῖσθαι ἀλλήλων οὕτως. Ἀλλ᾿ ἀληθὲς μὲν ἐνδέχεται εἰπεῖν, ἀντικατηγορῆσαι δ᾿ ἀληθῶς οὐκ ἐνδέχεται. Ἢ γάρ τοι ὡς οὐσία κατηγορηθήσεται, οἷον ἢ γένος ὂν ἢ διαφορὰ τοῦ κατηγορουμένου.
s214Bunların ne aşağıya ne de yukarıya doğru sonsuz olmayacağı gösterilmiştir. Mesela insan iki ayaklıdır, iki ayaklı hayvandır, hayvan da başka bir şeydir diye sonsuza gidilmez; hayvan insan hakkında, insan Kallias hakkında, Kallias da bir başkası hakkında, ne olduğunda yüklenerek de sonsuza gidilmez. Çünkü bu türden her ousia'nın tarifi yapılabilir, sonsuz olanlar ise düşünceyle baştan sona katedilemez. Dolayısıyla ne yukarıya ne de aşağıya doğru sonsuz yüklem vardır; çünkü hakkında sonsuz yüklem söylenen ousia'nın tarifi yapılamaz. Cinsler olarak birbirleri hakkında karşılıklı yüklenmeyeceklerdir; çünkü o zaman bir şey kendisinin bir türü olurdu. Keyfiyet ya da öteki kategorilerden hiçbiri de, araz olarak yüklenmedikçe, karşılıklı yüklenmez; çünkü bunların hepsi arazdır ve ousia'lar hakkında yüklenir. Yukarıya doğru da sonsuz olmayacakları şöyle gösterilir: her şey hakkında ya bir keyfiyet ya bir kemiyet ya da bu türden bir şey bildiren yüklemler ya da şeyin ousia'sında bulunanlar yüklenir; bunlar sınırlıdır, kategorilerin cinsleri de sınırlıdır: ya keyfiyet ya kemiyet ya bir şeye göre olan ya etme ya etkilenme ya yer ya da zaman. Bir şeyin bir şey hakkında yüklendiği, ne olduğunu bildirmeyen şeylerin ise kendi kendileri hakkında yüklenmediği varsayılmıştır. Çünkü bunların hepsi arazdır; ama bir kısmı kendi başına, bir kısmı başka bir şekilde arazdır. Bunların hepsinin bir dayanak hakkında yüklendiğini, arazın ise bir dayanak olmadığını söyleriz; çünkü bu türden hiçbir şeyin, başka bir şey olmaksızın söylendiği şey olduğunu kabul etmeyiz; tersine o başka bir şey hakkında söylenir, başka şeyler de başka bir şey hakkında. Demek ki ne yukarıya ne de aşağıya doğru bir şeyin bir şeye sonsuz biçimde ait olduğu söylenebilecektir. Çünkü arazların hakkında söylendiği şeyler, her şeyin ousia'sında bulunanlardır; bunlar sonsuz değildir. Yukarıya doğru ise hem bunlar hem de arazlar vardır; ikisi de sonsuz değildir. Demek ki hakkında ilk olarak bir şeyin yüklendiği, onun hakkında da başka bir şeyin yüklendiği bir şeyin olması, bu dizinin bir yerde durması ve artık ne kendisi daha önceki bir şey hakkında yüklenen ne de hakkında daha önceki bir şey yüklenen bir şeyin bulunması zorunludur.
Ταῦτα δὲ δέδεικται ὅτι οὐκ ἔσται ἄπειρα, οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ κάτω οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ ἄνω. Οἷον ἄνθρωπος δίπουν, τοῦτο ζῷον, τοῦτο δ᾿ ἕτερον· οὐδὲ τὸ ζῷον κατ᾿ ἀνθρώπου, τοῦτο δὲ κατὰ Καλλίου, τοῦτο δὲ κατ᾿ ἄλλου ἐν τῷ τί ἐστιν. Τὴν μὲν γὰρ οὐσίαν ἅπασαν ἔστιν ὁρίσασθαι τὴν τοιαύτην, τὰ δ᾿ ἄπειρα οὐκ ἔστι διεξελθεῖν νοοῦντα. Ὤστ᾿ οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ ἄνω οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ κάτω ἄπειρα· ἐκείνην γὰρ οὐκ ἔστιν ὁρίσασθαι, ἧς τὰ ἄπειρα κατηγορεῖται. Ὡς μὲν δὴ γένη ἀλλήλων οὐκ ἀντικατηγορηθήσεται· ἔσται γὰρ αὐτὸ ὅπερ αὐτό τι. Οὐδὲ μὴν τοῦ ποιοῦ ἢ τῶν ἄλλων οὐδέν, ἂν μὴ κατὰ συμβεβηκὸς κατηγορηθῇ· πάντα γὰρ ταῦτα συμβέβηκε καὶ κατὰ τῶν οὐσιῶν κατηγορεῖται. Ἀλλὰ δὴ ὅτι οὐδ᾿ εἰς τὸ ἄνω ἄπειρα ἔσται· ἑκάστου γὰρ κατηγορεῖται ὃ ἂν σημαίνῃ ἢ ποιόν τι ἢ ποσόν τι ἤ τι τῶν τοιούτων ἢ τὰ ἐν τῇ οὐσίᾳ· ταῦτα δὲ πεπέρανται, καὶ τὰ γένη τῶν κατηγοριῶν πεπέρανται· ἢ γὰρ ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ πρός τι ἢ ποιοῦν ἢ πάσχον ἢ ποῦ ἢ ποτέ. ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ πρός τι ἢ ποιοῦν ἢ πάσχον ἢ ποῦ ἢ ποτέ. Ὑπόκειται δὲ ἓν καθ᾿ ἑνὸς κατηγορεῖσθαι, αὐτὰ δὲ αὑτῶν, ὅσα μὴ τί ἐστι, μὴ κατηγορεῖσθαι. Συμβεβηκότα γάρ ἐστι πάντα, ἀλλὰ τὰ μὲν καθ᾿ αὑτά, τὰ δὲ καθ᾿ ἕτερον τρόπον· ταῦτα δὲ πάντα καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς κατηγορεῖσθαί φαμεν, τὸ δὲ συμβεβηκὸς οὐκ εἶναι ὑποκείμενόν τι· οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων τίθεμεν εἶναι, ὃ οὐχ ἕτερόν τι ὂν λέγεται ὃ λέγεται, ἀλλ᾿ αὐτὸ ἄλλου καὶ ἄλλ᾿ ἄττα καθ᾿ ἑτέρου. Οὔτ᾿ εἰς τὸ ἄνω ἄρα ἓν καθ᾿ ἑνὸς οὔτ᾿ εἰς τὸ κάτω ὑπάρχειν λεχθήσεται. Καθ᾿ ὧν μὲν γὰρ λέγεται τὰ συμβεβηκότα, ὅσα ἐν τῇ οὐσίᾳ ἑκάστου· ταῦτα δὲ οὐκ ἄπειρα. Ἄνω δὲ ταῦτά τε καὶ τὰ συμβεβηκότα, ἀμφότερα οὐκ ἄπειρα. Ἀνάγκη ἄρα εἶναί τι οὗ πρῶτόν τι κατηγορεῖται καὶ τούτου ἄλλο, καὶ τοῦτο ἵστασθαι, καὶ εἶναί τι ὃ οὐκέτι οὔτε κατ᾿ ἄλλου προτέρου οὔτε κατ᾿ ἐκείνου ἄλλο πρότερον κατηγορεῖται.
s215İspatın bir yolu böyle anlatılır; bir başka yolu da şudur. Kendilerinden önce gelen bazı şeylerin hakkında yüklendiği şeylerin ispatı vardır; ispatı olan şeyler hakkında ise bilmekten daha iyi bir durumda olmak mümkün değildir, onları ispat olmadan bilmek de mümkün değildir. Bir şey bazı şeyler yoluyla biliniyorsa, biz de o şeyleri bilmiyorsak ve onlar hakkında bilmekten daha iyi bir durumda da değilsek, onlar yoluyla bilinen şeyi de bilmeyeceğiz. O halde ispat yoluyla, bazı şeylere bağlı olarak ya da bir varsayıma dayanarak değil de mutlak olarak bir şey bilmek mümkünse, aradaki yüklemlerin bir yerde durması zorunludur. Çünkü durmazlarsa ve alınan her şeyin üstünde başka bir şey varsa, her şeyin ispatı olacaktır; dolayısıyla sonsuz şeyler baştan sona katedilemiyorsa, ispatı olan şeyleri ispat yoluyla bilemeyeceğiz. O halde onlar hakkında bilmekten daha iyi bir durumda da değilsek, hiçbir şeyi ispat yoluyla mutlak olarak bilemeyeceğiz, ancak bir varsayıma dayanarak bileceğiz.
Söylenen şeye bu gerekçelerle mantıksal olarak inanılabilir; analitik olarak ise şu gerekçelerle daha kısa yoldan açıktır: incelemekte olduğumuz ispata dayanan epistēmē'lerde yüklemler ne yukarıya ne de aşağıya doğru sonsuz olabilir. İspat, şeylere kendi başına ait olanlarla ilgilidir. Kendi başına ise iki anlamdadır: hem şeylerin ne olduğunda onlarda bulunanlar, hem de kendileri, kendilerine ait olan şeylerin ne olduğunda bulunan şeyler. Mesela tek sayıya aittir, ama tekin logos'unda sayının kendisi bulunur; yine çokluk ya da bölünebilir olan sayının logos'unda bulunur. Bunların hiçbiri sonsuz olamaz. Tekin sayıya ait olması gibi olanlar da sonsuz olamaz; çünkü o zaman yine tek'e ait olan ve tekin kendi logos'unda bulunduğu başka bir şey olurdu; böyle bir şey varsa, ona ait olan şeylerin içinde ilk olarak sayı bulunacaktır. O halde böyle sonsuz şeyin tek bir şeyde bulunması mümkün değilse, yukarıya doğru da sonsuz olmayacaklardır. Ama hepsinin ilk olana, yani sayıya ait olması, sayının da onlarda bulunması zorunludur; dolayısıyla bunlar sayıyla birbirine dönecek, onu aşmayacaktır.
Εἷς μὲν οὖν τρόπος λέγεται ἀποδείξεως οὗτος, ἔτι δ᾿ ἄλλος, εἰ ὧν πρότερα ἄττα κατηγορεῖται, ἔστι τούτων ἀπόδειξις· ὧν δ᾿ ἐστὶν ἀπόδειξις, οὔτε βέλτιον ἔχειν ἐγχωρεῖ πρὸς αὐτὰ τοῦ εἰδέναι, οὔτ᾿ εἰδέναι ἄνευ ἀποδείξεως. Εἰ δὲ τόδε διὰ τῶνδε γνώριμον, τάδε δὲ μὴ ἴσμεν μηδὲ βέλτιον ἔχομεν πρὸς αὐτὰ τοῦ εἰδέναι, οὐδὲ τὸ διὰ τούτων γνώριμον ἐπιστησόμεθα. Εἰ οὖν ἔστι τι εἰδέναι δι᾿ ἀποδείξεως ἁπλῶς καὶ μὴ ἐκ τινῶν μηδ᾿ ἐξ ὑποθέσεως, ἀνάγκη ἵστασθαι τὰς κατηγορίας τὰς μεταξύ. Εἰ γὰρ μὴ ἵστανται, ἀλλ᾿ ἔστιν ἀεὶ τοῦ ληφθέντος ἐπάνω, ἁπάντων ἔσται ἀπόδειξις· ὥστ᾿ εἰ τὰ ἄπειρα μὴ ἐγχωρεῖ διελθεῖν, ὧν ἐστὶν ἀπόδειξις, ταῦτ᾿ οὐκ εἰσόμεθα δι᾿ ἀποδείξεως. Εἰ οὖν μηδὲ βέλτιον ἔχομεν πρὸς αὐτὰ τοῦ εἰδέναι, οὐκ ἔσται οὐδὲν ἐπίστασθαι δι᾿ ἀποδείξεως ἁπλῶς ἀλλ᾿ ἐξ ὑποθέσεως.
Λογικῶς μὲν οὖν ἐκ τούτων ἄν τις πιστεύσειε περὶ τοῦ λεχθέντος, ἀναλυτικῶς δὲ διὰ τῶνδε φανερὸν συντομώτερον, ὅτι οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ ἄνω οὔτ᾿ ἐπὶ τὸ κάτω ἄπειρα τὰ κατηγορούμενα ἐνδέχεται εἶναι ἐν ταῖς ἀποδεικτικαῖς ἐπιστήμαις, περὶ ὧν ἡ σκέψις ἐστίν. Ἡ μὲν γὰρ ἀπόδειξίς ἐστι τῶν ὅσα ὑπάρχει καθ᾿ αὑτὰ τοῖς πράγμασιν. Καθ᾿ αὑτὰ δὲ διττῶς· ὅσα τε γὰρ ἐν ἐκείνοις ἐνυπάρχει ἐν τῷ τί ἐστι, καὶ οἷς αὐτὰ ἐν τῷ τί ἐστιν ὑπάρχουσιν αὐτοῖς, οἷον τῷ ἀριθμῷ τὸ περιττόν, ὃ ὑπάρχει μὲν ἀριθμῷ, ἐνυπάρχει δ᾿ αὐτὸς ὁ ἀριθμὸς ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ, καὶ πάλιν πλῆθος ἢ τὸ διαιρετὸν ἐν τῷ λόγῳ τοῦ ἀριθμοῦ ἐνυπάρχει. Τούτων δ᾿ οὐδέτερα ἐνδέχεται ἄπειρα εἶναι, οὔθ᾿ ὡς τὸ περιττὸν τοῦ ἀριθμοῦ· πάλιν γὰρ ἂν ἐν τῷ περιττῷ ἄλλο εἴη, ᾧ ἐνυπῆρχεν ὑπάρχοντι· τοῦτο δ᾿ εἰ ἔστι, πρῶτον ὁ ἀριθμὸς ἐνυπάρξει ὑπάρχουσιν αὐτῷ. Εἰ οὖν μὴ ἐνδέχεται ἄπειρα τοιαῦτα ὑπάρχειν ἐν τῷ ἑνί, οὐδ᾿ ἐπὶ τὸ ἄνω ἔσται ἄπειρα. Ἀλλὰ μὴν ἀνάγκη γε πάντα
s216Bir şeyin ne olduğunda bulunanlar da sonsuz değildir; çünkü öyle olsaydı tarif yapmak mümkün olmazdı. Dolayısıyla yüklenenlerin hepsi kendi başına söyleniyorsa ve bunlar sonsuz değilse, yukarıya doğru olanlar bir yerde durur; dolayısıyla aşağıya doğru olanlar da durur.
Böyleyse, iki terim arasındaki terimler de her zaman sınırlıdır. Bu da böyleyse, ispatların da ilkeleri olmasının zorunlu olduğu ve, başta bazılarının söylediğini belirttiğimiz gibi, her şeyin ispatı olmadığı artık açıktır. Çünkü ilkeler varsa, ne her şey ispat edilebilir ne de sonsuza gidilebilir; çünkü bunlardan herhangi birinin olması, hiçbir aralığın aracısız ve bölünmez olmaması, hepsinin bölünebilir olması demektir. Zira ispat edilen şey, dışarıdan terim eklenerek değil, araya terim sokularak ispat edilir. Dolayısıyla bu sonsuza gidebilseydi, iki terim arasında sonsuz sayıda orta terim olabilirdi. Ama yüklemeler yukarıya ve aşağıya doğru bir yerde duruyorsa bu imkânsızdır. Durdukları da daha önce mantıksal olarak, şimdi de analitik olarak gösterildi.
ὑπάρχειν τῷ πρώτῳ, οἷον τῷ ἀριθμῷ κἀκείνοις τὸν ἀριθμόν, ὥστ᾿ ἀντιστρέφοντα ἔσται, ἀλλ᾿ οὐχ ὑπερτείνοντα. Οὐδὲ μὴν ὅσα ἐν τῷ τί ἐστιν ἐνυπάρχει, οὐδὲ ταῦτα ἄπειρα· οὐδὲ γὰρ ἂν εἴη ὁρίσασθαι. Ὥστ᾿ εἰ τὰ μὲν κατηγορούμενα καθ᾿ αὑτὰ πάντα λέγεται, ταῦτα δὲ μὴ ἄπειρα, ἵσταιτο ἂν τὰ ἐπὶ τὸ ἄνω, ὥστε καὶ ἐπὶ τὸ κάτω.
Εἰ δ᾿ οὕτω, καὶ τὰ ἐν τῷ μεταξὺ δύο ὅρων ἀεὶ πεπερασμένα. Εἰ δὲ τοῦτο, δῆλον ἤδη καὶ τῶν ἀποδείξεων ὅτι ἀνάγκη ἀρχάς τε εἶναι, καὶ μὴ πάντων εἶναι ἀπόδειξιν, ὅπερ ἔφαμέν τινας λέγειν κατ᾿ ἀρχάς. Εἰ γάρ εἰσιν ἀρχαί, οὔτε πάντ᾿ ἀποδεικτὰ οὔτ᾿ εἰς ἄπειρον οἷόντε βαδίζειν· τὸ γὰρ εἶναι τούτων ὁποτερονοῦν οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ εἶναι μηδὲν διάστημα ἄμεσον καὶ ἀδιαίρετον, ἀλλὰ πάντα διαιρετά. Τῷ γὰρ ἐντὸς ἐμβάλλεσθαι ὅρον, ἀλλ᾿ οὐ τῷ προσλαμβάνεσθαι ἀποδείκνυται τὸ ἀποδεικνύμενον. Ὥστ᾿ εἰ τοῦτ᾿ εἰς ἄπειρον ἐνδέχεται ἰέναι, ἐνδέχοιτ᾿ ἂν δύο ὅρων ἄπειρα μεταξὺ εἶναι μέσα. Ἀλλὰ τοῦτ᾿ ἀδύνατον, εἰ ἵστανται αἱ κατηγορίαι ἐπὶ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω. Ὅτι δὲ ἵστανται, δέδεικται λογικῶς μὲν πρότερον, ἀναλυτικῶς δὲ νῦν.
posteriora.1.2323. Bölüm
Bunlar gösterildiğine göre şu da açıktır: aynı şey iki şeye ait olduğunda, mesela A hem G'ye hem D'ye aitken ve bunlardan biri ötekinin hakkında ya hiç yüklenmiyor ya da her biri hakkında yüklenmiyorken, A onlara her zaman ortak bir şey bakımından ait olmayacaktır. Mesela açılarının iki dik açıya eşit olması ikizkenara da çeşitkenara da ortak bir şey bakımından aittir; çünkü bu özellik onlara belli bir şekil oldukları için aittir, başka bir şey oldukları için değil. Ama durum her zaman böyle değildir. B, A'nın G'ye ve D'ye ait olmasını sağlayan şey olsun. Bu durumda açıktır ki B de G'ye ve D'ye başka bir ortak şey bakımından, o da başka bir şey bakımından ait olacaktır; dolayısıyla iki terimin arasına sonsuz sayıda terim girecektir. Ama bu imkânsızdır. Demek ki aynı şeyin birden çok şeye her zaman ortak bir şey bakımından ait olması zorunlu değildir, madem aracısız aralıklar olacaktır. Ama ortak olan, kendi başına ait olanlardan olacaksa, terimlerin aynı cinste ve aynı bölünmez öncüllerden olması zorunludur; çünkü gösterilen şeylerin bir cinsten başka bir cinse geçmesi mümkün değildi.
A'nın B'ye ait olduğu durumda, bir orta terim varsa, A'nın B'ye ait olduğunu göstermenin mümkün olduğu da açıktır. Bunun öğeleri de bunlardır ve orta terimler kadardır; çünkü aracısız öncüller öğelerdir, ya hepsi ya da küllî olanları. Orta terim yoksa artık ispat yoktur; bu, ilkelere giden yoldur. Aynı şekilde A B'ye ait değilse, ya bir orta terim ya da A'nın ait olmadığı daha önce gelen bir şey varsa ispat vardır; yoksa ispat yoktur, terimler kadar ilke ve öğe vardır; çünkü bu terimlerin öncülleri ispatın ilkeleridir. Bazı ilkelerin, şunun şu olduğunu ve şunun şuna ait olduğunu bildiren ispat edilemez ilkeler olması gibi, şunun şu olmadığını ve şunun şuna ait olmadığını bildiren ispat edilemez ilkeler de vardır; dolayısıyla ilkelerin bir kısmı bir şeyin olduğunu, bir kısmı olmadığını bildirecektir. Göstermek gerektiğinde, B hakkında ilk olarak yükleneni almak gerekir. Bu G olsun, onun hakkında da aynı şekilde A yüklensin. Hep böyle ilerlendiğinde, gösterme sırasında A'nın dışına düşen bir öncül ya da A'ya ait olan bir şey asla alınmaz; orta terim bölünmez ve bir hâle gelinceye kadar hep sıklaşır. Aracısız hâle geldiğinde ve öncül mutlak anlamda tek bir aracısız öncül olduğunda bir olur. Öteki alanlarda ilke basit bir şeydir, ama bu her yerde aynı değildir: ağırlıkta mina, ezgide çeyrek ton, başka alanda başka bir şeydir; kıyasta da bir, aracısız öncüldür; ispatta ve epistēmē'de ise nous'tur. Ait olmayı gösteren kıyaslarda hiçbir terim dışarıya düşmez. Olumsuz kıyaslarda ise, bir durumda, ait olması gereken terimin dışına hiçbir şey düşmez; mesela A, G yoluyla B'ye ait değilse. Çünkü G her B'ye ait, A hiçbir G'ye ait değilse, A'nın hiçbir G'ye ait olmadığını yine göstermek gerekirse, A ile G arasında bir orta terim almak gerekir ve hep böyle ilerlenecektir. D'nin E'ye ait olmadığını, G'nin her D'ye ait olup hiçbir E'ye ya da her E'ye ait olmaması yoluyla göstermek gerekirse, orta terim hiçbir zaman E'nin dışına düşmeyecektir; E de kendisine ait olmaması gereken terimdir. Üçüncü yolda ise ne kendisinden yoksun bırakılması gereken terimin ne de yoksun bırakılan terimin dışına hiçbir zaman çıkılmayacaktır.
Δεδειγμένων δὲ τούτων φανερὸν ὅτι, ἐάν τι τὸ αὐτὸ δυσὶν ὑπάρχῃ, οἷον τὸ Α τῷ τε Γ καὶ τῷ Δ, μὴ κατηγορουμένου θατέρου κατὰ θατέρου, ἢ μηδαμῶς ἢ μὴ κατὰ παντός, ὅτι οὐκ ἀεὶ κατὰ κοινόν τι ὑπάρξει. Οἷον τῷ ἰσοσκελεῖ καὶ τῷ σκαληνῷ τὸ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν κατὰ κοινόν τι ὑπάρχει· ᾗ γὰρ σχῆμά τι, ὑπάρχει, καὶ οὐχ ᾗ ἕτερον. Τοῦτο δ᾿ οὐκ ἀεὶ οὕτως ἔχει. Ἔστω γὰρ τὸ Β καθ᾿ ὃ τὸ Α τῷ Γ Δ ὑπάρχει. Δῆλον τοίνυν ὅτι καὶ τὸ Β τῷ Γ καὶ τῷ Δ κατ᾿ ἄλλο κοινόν, κἀκεῖνο καθ᾿ ἕτερον, ὥστε δύο ὅρων μεταξὺ ἄπειροι ἂν ἐμπίπτοιεν ὅροι. Ἀλλ᾿ ἀδύνατον. Κατὰ μὲν τοίνυν κοινόν τι ὑπάρχειν οὐκ ἀνάγκη ἀεὶ τὸ αὐτὸ πλείοσιν, ἐπείπερ ἔσται ἄμεσα διαστήματα. Ἐν μέντοι τῷ αὐτῷ γένει καὶ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀτόμων ἀνάγκη τοὺς ὅρους εἶναι, εἴπερ τῶν καθ᾿ αὑτὰ ὑπαρχόντων ἔσται τὸ κοινόν· οὐ γὰρ ἦν ἐξ ἄλλου γένους εἰς ἄλλο διαβῆναι τὰ δεικνύμενα.
Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι, ὅταν τὸ Α τῷ Β ὑπάρχῃ, εἰ μέν ἐστί τι μέσον, ἔστι δεῖξαι ὅτι τὸ Α τῷ Β ὑπάρχει. Καὶ στοιχεῖα τούτου ἐστὶ ταῦτα καὶ τοσαῦθ᾿ ὅσα μέσα ἐστίν· αἱ γὰρ ἄμεσοι προτάσεις στοιχεῖα, ἢ πᾶσαι ἢ αἱ καθόλου. Εἰ δὲ μή ἐστιν, οὐκέτι ἔστιν ἀπόδειξις, ἀλλ᾿ ἡ ἐπὶ τὰς ἀρχὰς ὁδὸς αὕτη ἐστίν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ Α τῷ Β μὴ ὑπάρχει, εἰ μὲν ἔστιν ἢ μέσον ἢ πρότερον ᾧ οὐχ ὑπάρχει, ἔστιν ἀπόδειξις, εἰ δὲ μή, οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾿ ἀρχὴ καὶ στοιχεῖα τοσαῦτ᾿ ἐστὶν ὅσοι ὅροι· αἱ γὰρ τούτων προτάσεις ἀρχαὶ τῆς ἀποδείξεώς εἰσιν. Καὶ ὥσπερ ἔνιαι ἀρχαί εἰσιν ἀναπόδεικτοι, ὅτι ἔστι τόδε τοδὶ καὶ ὑπάρχει τόδε τῳδί, οὕτω καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τόδε τοδὶ οὐδ᾿ ὑπάρχει τόδε τῳδί, ὥσθ᾿ αἱ μὲν εἶναί τι, αἱ δὲ μὴ εἶναί τι ἔσονται ἀρχαί. Ὅταν δὲ δέῃ δεῖξαι, ληπτέον ὃ τοῦ Β πρῶτον κατηγορεῖται. Ἔστω τὸ Γ, καὶ τούτου ὁμοίως τὸ Α. Καὶ οὕτως ἀεὶ βαδίζοντι οὐδέποτ᾿ ἐξωτέρω πρότασις οὐδ᾿ ὑπάρχον λαμβάνεται τοῦ Α ἐν τῷ δεικνύναι, ἀλλ᾿ ἀεὶ τὸ μέσον πυκνοῦται, ἕως ἀδιαίρετα γένηται καὶ ἕν. Ἔστι δ᾿ ἕν, ὅταν ἄμεσον γένηται καὶ μία πρότασις ἁπλῶς ἡ ἄμεσος. Καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ἡ ἀρχὴ ἁπλοῦν, τοῦτο δ᾿ οὐ ταὐτὸ πανταχοῦ, ἀλλ᾿ ἐν βάρει μὲν μνᾶ, ἐν δὲ μέλει δίεσις, ἄλλο δ᾿ ἐν ἄλλῳ, οὕτως ἐν συλλογισμῷ τὸ ἓν πρότασις ἄμεσος, ἐν δ᾿ ἀποδείξει καὶ ἐπιστήμῃ ὁ νοῦς. Ἐν μὲν οὖν τοῖς δεικτικοῖς συλλογισμοῖς τοῦ ὑπάρχοντος οὐδὲν ἔξω πίπτει, ἐν δὲ τοῖς στερητικοῖς, ἔνθα μὲν ὃ δεῖ ὑπάρχειν, οὐδὲν τούτου ἔξω πίπτει, οἷον εἰ τὸ Α τῷ Β διὰ τοῦ Γ μή. Εἰ γὰρ τῷ μὲν Β παντὶ τὸ Γ, τῷ δὲ Γ μηδενὶ τὸ Α, πάλιν ἂν δέῃ ὅτι τῷ Γ τὸ Α οὐδενὶ ὑπάρχει, μέσον ληπτέον τοῦ Α καὶ Γ, καὶ οὕτως ἀεὶ πορεύσεται. Ἐὰν δὲ δέῃ δεῖξαι ὅτι τὸ Δ τῷ Ε οὐχ ὑπάρχει τῷ τὸ Γ τῷ μὲν Δ παντὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Ε μηδενὶ ἢ μὴ παντί, τοῦ Ε οὐδέποτ᾿ ἔξω πεσεῖται· τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ᾧ οὐ δεῖ ὑπάρχειν. Ἐπὶ δὲ τοῦ τρίτου τρόπου, οὔτε ἀφ᾿ οὗ δεῖ οὔτε ὃ δεῖ στερῆσαι οὐδέποτ᾿ ἔξω βαδιεῖται.
posteriora.1.2424. Bölüm
İspatın bir kısmı küllî, bir kısmı cüzî; bir kısmı olumlu, bir kısmı olumsuz olduğuna göre, hangisinin daha üstün olduğu tartışılır. Doğrudan gösteren denen ispat ile imkânsıza götüren ispat hakkında da aynı tartışma vardır. Önce küllî ve cüzî ispatı inceleyelim; bunu açıkladıktan sonra doğrudan gösteren ispattan ve imkânsıza götüren ispattan da söz edelim.
Meseleye şöyle bakanlara belki cüzî ispat daha üstün görünebilir. Bir şeyi daha çok bilmemizi sağlayan ispat daha üstün bir ispattır, çünkü ispatın aretē'si budur. Bir şeyi kendi başına bildiğimizde, başka bir şey sayesinde bildiğimizden daha çok biliriz; mesela müzisyen Koriskos'u, Koriskos'un müzisyen olduğunu bildiğimizde, bir insanın müzisyen olduğunu bildiğimizden daha çok biliriz; öteki durumlarda da böyledir. Küllî ispat ise özelliğe şeyin kendisinin değil, başka bir şeyin sahip olduğunu gösterir; mesela ikizkenarın ikizkenar olduğu için değil, üçgen olduğu için böyle olduğunu gösterir; cüzî ispat ise şeyin kendisinin sahip olduğunu gösterir. O halde kendi başına olan ispat daha üstünse ve cüzî ispat küllîden daha çok böyleyse, cüzî ispat da daha üstün olur. Ayrıca küllî, cüzîlerin yanında ayrı bir şey değildir; ispat ise, hakkında ispat yaptığı şeyin bir şey olduğu ve var olanlar arasında böyle bir tabiatın bulunduğu kanaatini uyandırır; mesela belirli üçgenlerin yanında bir üçgenin, belirli şekillerin yanında bir şeklin, belirli sayıların yanında bir sayının bulunduğu kanaatini. Var olan bir şey hakkındaki ispat var olmayan bir şey hakkındakinden, insanı aldatmayan ispat da aldatandan daha üstündür. Küllî ispat ise böyledir; çünkü ilerledikçe, orantı hakkında olduğu gibi gösterirler: ne çizgi ne sayı ne cisim ne de yüzey olan, bunların yanında başka bir şey olan şeyin orantılı olacağını gösterirler. O halde bu ispat daha küllîdir, ama var olan bir şey hakkında olmak bakımından cüzî ispattan geridir ve yanlış bir kanaat uyandırır; dolayısıyla küllî ispat cüzî ispattan daha aşağı olur.
Ama önce şunu söyleyelim: ilk gerekçe cüzî için ne kadar geçerliyse küllî için de o kadar geçerlidir. Çünkü iki dik açı ikizkenara ikizkenar olarak değil de üçgen olarak aitse, ikizkenarın böyle olduğunu bilen kişi, özelliği şeyin kendisi olarak, üçgenin böyle olduğunu bilen kişiden daha az bilir. Genel olarak, özellik üçgen olarak ait olmadığı hâlde öyle gösteriliyorsa ispat olmaz; ait olduğu hâlde gösteriliyorsa, her şeyi o şey olarak ait olduğu bakımdan bilen kişi daha çok bilir. Üçgen daha geniş kapsamlıysa, logos'u aynıysa, üçgen sesteşlikle söylenmiyorsa ve iki dik açı her üçgene aitse, üçgen ikizkenar olarak değil, ikizkenar üçgen olarak bu açılara sahip olacaktır. Dolayısıyla küllîyi bilen kişi, özelliğin hangi bakımdan ait olduğunu cüzîyi bilenden daha çok bilir. Demek ki küllî ispat cüzî ispattan daha üstündür. Ayrıca küllî bir sesteşlik değil de tek bir logos ise, bazı cüzîlerden daha az var olmayacak, hatta daha çok var olacaktır; çünkü yok olmayan şeyler küllîlerin arasındadır, cüzîler ise daha çok yok olmaya yatkındır. Ayrıca küllî tek bir şeyi açıklıyor diye, onun bu cüzîlerin yanında ayrı bir şey olduğunu düşünmek hiç zorunlu değildir; tıpkı bir "bu şey"i değil de bir keyfiyeti, bir şeye göre olanı ya da etmeyi bildiren öteki şeylerde zorunlu olmadığı gibi. Biri öyle düşünürse, bunun sebebi ispat değil, dinleyendir.
Ayrıca ispat sebebi ve niçini gösteren bir kıyassa, küllî de daha çok sebepse (çünkü kendisine bir şeyin kendi başına ait olduğu şey, kendi kendisinin sebebidir; küllî ise ilk olandır; demek ki sebep küllîdir), ispat da daha üstündür; çünkü daha çok sebebin ve niçinin ispatıdır. Ayrıca niçini, bir şey artık başka bir şey yüzünden meydana gelmediği ya da var olmadığı noktaya kadar ararız ve ancak o zaman bildiğimizi düşünürüz; çünkü böyle olan en son şey artık gaye ve sınırdır. Mesela "Niçin geldi?" "Parayı almak için." "Bu niçin?" "Borcunu ödemek için." "Bu niçin?" "Haksızlık etmemek için." Böyle ilerleyip artık başka bir şey yüzünden ve başka bir şey için olmayan bir şeye vardığımızda, gaye olarak bunun için geldiğini, var olduğunu ya da meydana geldiğini söyleriz; o zaman niçin geldiğini en çok bildiğimizi düşünürüz. Bütün sebeplerde ve niçinlerde durum aynıysa ve gaye anlamında sebep olan şeylerde en çok böyle biliyorsak, öteki sebeplerde de en çok, bir şey artık başka bir şey yüzünden ait olmadığında biliriz. Mesela dış açıların dört dik açıya eşit olduğunu şekil ikizkenar olduğu için bildiğimizde, ikizkenarın niçin böyle olduğu hâlâ geriye kalır: çünkü üçgendir; bu da düz kenarlı bir şekil olduğu için böyledir. Bu artık başka bir şey yüzünden değilse, o zaman en çok biliriz. Küllî olarak da o zaman biliriz; demek ki küllî ispat daha üstündür. Ayrıca ispat ne kadar cüzî olursa o kadar sonsuzluğa düşer, küllî ispat ise basite ve sınıra yönelir. Şeyler sonsuz oldukları bakımdan bilinemez, sınırlı oldukları bakımdan bilinebilirdir. Demek ki küllî oldukları bakımdan, cüzî oldukları bakımdan olduğundan daha çok bilinebilirler; o halde küllîler daha çok ispat edilebilirdir. Daha çok ispat edilebilir olan şeylerin ispatı da daha çok ispattır; çünkü birbirine göre olan şeyler birlikte artar. Demek ki küllî ispat daha üstündür, madem daha çok ispattır. Ayrıca insana hem bunu hem başka bir şeyi bildiren ispat, yalnız bunu bildiren ispattan daha çok tercih edilir; küllî ispata sahip olan cüzîyi de bilir, cüzî ispata sahip olan ise küllîyi bilmez. Dolayısıyla bu bakımdan da daha çok tercih edilir. Şöyle de gösterilebilir: daha küllî olarak göstermek, ilkeye daha yakın olan bir orta terim yoluyla göstermektir. En yakın olan da aracısız öncüldür; bu da ilkedir. O halde ilkeden yapılan ispat ilkeden yapılmayandan daha kesinse, ilkeden daha çok yapılan ispat da daha az yapılandan daha kesindir. Küllî ispat da daha çok böyledir; demek ki küllî ispat daha üstündür. Mesela A'yı D hakkında ispat etmek gerekseydi ve orta terimler B ile G olsaydı: B daha yukarıdadır, dolayısıyla onun yoluyla yapılan ispat daha küllîdir.
Söylenenlerin bir kısmı mantıksaldır; küllî ispatın daha asıl olduğu en çok şundan açıktır: öncüllerden öncekine sahip olduğumuzda sonrakini de bir bakıma biliriz ve ona kuvve hâlinde sahibizdir. Mesela biri her üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu biliyorsa, ikizkenarın üçgen olduğunu bilmese bile, ikizkenarın açılarının iki dik açıya eşit olduğunu da bir bakıma, kuvve hâlinde bilir; bu ikinci öncüle sahip olan ise küllîyi hiçbir şekilde, ne kuvve hâlinde ne de fiil hâlinde bilir. Küllî ispat akılla kavranır, cüzî ispat ise histe son bulur.
Οὔσης δ᾿ ἀποδείξεως τῆς μὲν καθόλου τῆς δὲ κατὰ μέρος, καὶ τῆς μὲν κατηγορικῆς τῆς δὲ στερητικῆς, ἀμφισβητεῖται ποτέρα βελτίων· ὡς δ᾿ αὕτως καὶ περὶ τῆς ἀποδεικνύναι λεγομένης καὶ τῆς εἰς τὸ ἀδύνατον ἀγούσης ἀποδείξεως. Πρῶτον μὲν οὖν ἐπισκεψώμεθα περὶ τῆς καθόλου καὶ τῆς κατὰ μέρος· δηλώσαντες δὲ τοῦτο, καὶ περὶ τῆς δεικνύναι λεγομένης καὶ τῆς εἰς τὸ ἀδύνατον εἴπωμεν.
Δόξειε μὲν οὖν τάχ᾿ ἄν τισιν ὡδὶ σκοποῦσιν ἡ κατὰ μέρος εἶναι βελτίων. Εἰ γὰρ καθ᾿ ἣν μᾶλλον ἐπιστάμεθα ἀπόδειξιν βελτίων ἀπόδειξις (αὕτη γὰρ ἀρετὴ ἀποδείξεως), μᾶλλον δ᾿ ἐπιστάμεθα ἕκαστον, ὅταν αὐτὸ εἰδῶμεν καθ᾿ αὑτὸ ἢ ὅταν κατ᾿ ἄλλο, οἷον τὸν μουσικὸν Κορίσκον, ὅταν ὅτι ὁ Κορίσκος μουσικὸς ἢ ὅταν ὅτι ἄνθρωπος μουσικός· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἡ δὲ καθόλου ὅτι ἄλλο, οὐχ ὅτι αὐτὸ τετύχηκεν ἐπιδείκνυσιν, οἷον ὅτι τὸ ἰσοσκελὲς οὐχ ὅτι ἰσοσκελὲς ἀλλ᾿ ὅτι τρίγωνον, ἡ δὲ κατὰ μέρος ὅτι αὐτό· εἰ δὴ βελτίων μὲν ἡ καθ᾿ αὑτό, τοιαύτη δ᾿ ἡ κατὰ μέρος τῆς καθόλου μᾶλλον, καὶ βελτίων ἂν ἡ κατὰ μέρος ἀπόδειξις εἴη. Ἔτι εἰ τὸ μὲν καθόλου μή ἐστί τι παρὰ τὰ καθ᾿ ἕκαστα, ἡ δ᾿ ἀπόδειξις δόξαν ἐμποιεῖ εἶναί τι τοῦτο καθ᾿ ὃ ἀποδείκνυσι, καί τινα φύσιν ὑπάρχειν ἐν τοῖς οὖσι ταύτην, οἷον τριγώνου παρὰ τὰ τινὰ καὶ σχήματος παρὰ τὰ τινὰ καὶ ἀριθμοῦ παρὰ τοὺς τινὰς ἀριθμούς, βελτίων δ᾿ ἡ περὶ ὄντος ἢ μὴ ὄντος καὶ δι᾿ ἣν μὴ ἀπατηθήσεται ἢ δι᾿ ἥν, ἔστι δ᾿ ἡ μὲν καθόλου τοιαύτη (προϊόντες γὰρ δεικνύουσιν, ὥσπερ περὶ τοῦ ἀνὰ λόγον, οἷον ὅτι ὃ ἂν ᾖ τι τοιοῦτον ἔσται ἀνὰ λόγον, ὃ οὔτε γραμμὴ οὔτ᾿ ἀριθμὸς οὔτε στερεὸν οὔτ᾿ ἐπίπεδον, ἀλλὰ παρὰ ταῦτά τι) εἰ οὖν καθόλου μὲν μᾶλλον αὕτη, περὶ ὄντος δ᾿ ἧττον τῆς κατὰ μέρος καὶ ἐμποιεῖ δόξαν ψευδῆ, χείρων ἂν εἴη ἡ καθόλου τῆς κατὰ μέρος.
Ἢ πρῶτον μὲν οὐδὲν μᾶλλον ἐπὶ τοῦ καθόλου ἢ τοῦ κατὰ μέρος ἅτερος λόγος ἐστίν. Εἰ γὰρ τὸ δυσὶν ὀρθαῖς ὑπάρχει μὴ ᾗ ἰσοσκελὲς ἀλλ᾿ ᾗ τρίγωνον, ὁ εἰδὼς ὅτι ἰσοσκελὲς ἧττον οἶδεν ᾗ αὐτὸ ἢ ὁ εἰδὼς ὅτι τρίγωνον. Ὅλως τε, εἰ μὲν μὴ ὄντος ᾗ τρίγωνον εἶτα δείκνυσιν, οὐκ ἂν εἴη ἀπόδειξις, εἰ δὲ ὄντος, ὁ εἰδὼς ἕκαστον ᾗ ἕκαστον ὑπάρχει μᾶλλον οἶδεν. Εἰ δὴ τὸ τρίγωνον ἐπὶ πλέον ἐστί, καὶ ὁ αὐτὸς λόγος, καὶ μὴ καθ᾿ ὁμωνυμίαν τὸ τρίγωνον, καὶ ὑπάρχει παντὶ τριγώνῳ τὸ δύο, οὐκ ἂν τὸ τρίγωνον ᾗ ἰσοσκελές, ἀλλὰ τὸ ἰσοσκελὲς ᾗ τρίγωνον, ἔχοι τοιαύτας τὰς γωνίας. Ὥστε ὁ καθόλου εἰδὼς μᾶλλον οἶδεν ᾗ ὑπάρχει ἢ ὁ τὸ κατὰ μέρος. Βελτίων ἄρα ἡ καθόλου τῆς κατὰ μέρος. Ἔτι εἰ μὲν εἴη τις λόγος εἷς καὶ μὴ ὁμωνυμία τὸ καθόλου, εἴη ἂν οὐδὲν ἧττον ἐνίων τῶν κατὰ μέρος, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον, ὅσῳ τὰ ἄφθαρτα ἐν ἐκείνοις ἐστί, τὰ δὲ κατὰ μέρος φθαρτὰ μᾶλλον. Ἔτι τε οὐδεμία ἀνάγκη ὑπολαμβάνειν τι εἶναι τοῦτο παρὰ ταῦτα, ὅτι ἓν δηλοῖ, οὐδὲν μᾶλλον ἢ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὅσα μὴ τὶ σημαίνει ἀλλ᾿ ἢ ποιὸν ἢ πρός τι ἢ ποιεῖν. Εἰ δὲ ἄρα, οὐχ ἡ ἀπόδειξις αἰτία ἀλλ᾿ ὁ ἀκούων.
Ἔτι εἰ ἡ ἀπόδειξις μέν ἐστι συλλογισμὸς δεικτικὸς αἰτίας καὶ τοῦ διὰ τί, τὸ καθόλου δ᾿ αἰτιώτερον· ᾧ γὰρ καθ᾿ αὑτὸ ὑπάρχει τι, τοῦτο αὐτὸ αὑτῷ αἴτιον· τὸ δὲ καθόλου πρῶτον· αἴτιον ἄρα τὸ καθόλου. Ὥστε καὶ ἡ ἀπόδειξις βελτίων· μᾶλλον γὰρ τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ διὰ τί ἐστιν. Ἔτι μέχρι τούτου ζητοῦμεν τὸ διὰ τί, καὶ τότε οἰόμεθα εἰδέναι, ὅταν μὴ ᾖ ὅτι τι ἄλλο τοῦτο ἢ γινόμενον ἢ ὄν· τέλος γὰρ καὶ πέρας τὸ ἔσχατον ἤδη οὕτως ἐστίν. Οἷον τίνος ἕνεκα ἦλθεν; ὅπως λάβῃ τἀργύριον, τοῦτο δ᾿, ὅπως ἀποδῷ ὃ ὤφειλε, τοῦτο δ᾿, ὅπως μὴ ἀδικήσῃ· καὶ οὕτως ἰόντες, ὅταν μηκέτι δι᾿ ἄλλο μηδ᾿ ἄλλου ἕνεκα, διὰ τοῦτο ὡς τέλος φαμὲν ἐλθεῖν καὶ εἶναι καὶ γίνεσθαι, καὶ τότε εἰδέναι μάλιστα διὰ τί ἦλθεν. εἰ δὴ ὁμοίως ἔχει ἐπὶ πασῶν τῶν αἰτιῶν καὶ τῶν διὰ τί, ἐπὶ δὲ τῶν ὅσα αἴτια οὕτως ὡς οὗ ἕνεκα οὕτως ἴσμεν μάλιστα, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἄρα τότε μάλιστα ἴσμεν, ὅταν μηκέτι ὑπάρχῃ τοῦτο ὅτι ἄλλο. Ὅταν μὲν οὖν γινώσκωμεν ὅτι τέτταρσιν αἱ ἔξω ἴσαι, ὅτι ἰσοσκελές, ἔτι λείπεται διὰ τί τὸ ἰσοσκελές, ὅτι τρίγωνον, καὶ τοῦτο, ὅτι σχῆμα εὐθύγραμμον. Εἰ δὲ τοῦτο μηκέτι διότι ἄλλο, τότε μάλιστα ἴσμεν. Καὶ καθόλου δὲ τότε· ἡ καθόλου ἄρα βελτίων. Ἔτι ὅσῳ ἂν μᾶλλον κατὰ μέρος ᾖ, εἰς τὰ ἄπειρα ἐμπίπτει, ἡ δὲ καθόλου εἰς τὸ ἁπλοῦν καὶ τὸ πέρας. Ἔστι δ᾿, ᾗ μὲν ἄπειρα, οὐκ ἐπιστητά, ᾗ δὲ πεπέρανται, ἐπιστητά. Ἧι ἄρα καθόλου, μᾶλλον ἐπιστητὰ ἢ ᾗ κατὰ μέρος. ἀποδεικτὰ ἄρα μᾶλλον τὰ καθόλου. Τῶν δ᾿ ἀποδεικτῶν μᾶλλον μᾶλλον ἀπόδειξις· ἅμα γὰρ μᾶλλον τὰ πρός τι. Βελτίων ἄρα ἡ καθόλου, ἐπείπερ καὶ μᾶλλον ἀπόδειξις. Ἔτι αἱρετωτέρα καθ᾿ ἣν τοῦτο καὶ ἄλλο ἢ καθ᾿ ἣν τοῦτο μόνον οἶδεν· ὁ δὲ τὴν καθόλου ἔχων οἶδε καὶ τὸ κατὰ μέρος, οὗτος δὲ τὸ καθόλου οὐκ οἶδεν. Ὥστε κἂν οὕτως αἱρετωτέρα εἴη. Ἔτι δὲ ὧδε. Τὸ γὰρ καθόλου μᾶλλον δεικνύναι ἐστὶ τὸ διὰ μέσου δεικνύναι ἐγγυτέρω ὄντος τῆς ἀρχῆς. Ἐγγυτάτω δὲ τὸ ἄμεσον· τοῦτο δ᾿ ἀρχή. Εἰ οὖν ἡ ἐξ ἀρχῆς τῆς μὴ ἐξ ἀρχῆς, ἡ μᾶλλον ἐξ ἀρχῆς τῆς ἧττον ἀκριβεστέρα ἀπόδειξις. Ἔστι δὲ τοιαύτη ἡ καθόλου μᾶλλον· κρείττων ἄρ᾿ ἂν εἴη ἡ καθόλου. Οἷον εἰ ἔδει ἀποδεῖξαι τὸ Α κατὰ τοῦ Δ· μέσα τὰ ἐφ᾿ ὧν Β Γ· ἀνωτέρω δὴ τὸ Β, ὥστε ἡ διὰ τούτου καθόλου μᾶλλον.
Ἀλλὰ τῶν μὲν εἰρημένων ἔνια λογικά ἐστι· μάλιστα δὲ δῆλον ὅτι ἡ καθόλου κυριωτέρα, ὅτι τῶν προτάσεων τὴν μὲν προτέραν ἔχοντες ἴσμεν πως καὶ τὴν ὑστέραν καὶ ἔχομεν δυνάμει, οἷον εἴ τις οἶδεν ὅτι πᾶν τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς, οἶδέ πως καὶ τὸ ἰσοσκελὲς ὅτι δύο ὀρθαῖς, δυνάμει, καὶ εἰ μὴ οἶδε τὸ ἰσοσκελὲς ὅτι τρίγωνον· ὁ δὲ ταύτην ἔχων τὴν πρότασιν τὸ καθόλου οὐδαμῶς οἶδεν, οὔτε δυνάμει οὔτ᾿ ἐνεργείᾳ. Καὶ ἡ μὲν καθόλου νοητή, ἡ δὲ κατὰ μέρος εἰς αἴσθησιν τελευτᾷ.
posteriora.1.2525. Bölüm
Küllî ispatın cüzî ispattan daha üstün olduğu konusunda bu kadarı yeterli olsun. Gösteren, yani olumlu ispatın olumsuz ispattan daha üstün olduğu ise şuradan açıktır. Öteki şartlar aynı olmak üzere, daha az talepten, varsayımdan ya da öncülden çıkan ispat ötekilerden daha üstün olsun. Çünkü öncüller aynı ölçüde biliniyorsa, daha az öncülle daha çabuk bilinir; bu da daha çok tercih edilir. Daha az öncülden çıkan ispatın daha üstün olduğu önermesinin gerekçesi, küllî olarak şudur. Orta terimler aynı ölçüde bilinse de, önce gelenler daha iyi bilinir. Bir ispat A'nın E'ye ait olduğunu B, G, D orta terimleri yoluyla, öbürü yine A'nın E'ye ait olduğunu Z, H yoluyla göstersin. A'nın D'ye ait olduğu ile A'nın E'ye ait olduğu aynı düzeydedir. Ama A'nın D'ye ait olduğu, A'nın E'ye ait olduğundan önce gelir ve daha iyi bilinir; çünkü ikincisi birincisi yoluyla ispat edilir, bir şeyin kendisi yoluyla ispat edildiği şey ise ondan daha inanılırdır. Demek ki öteki şartlar aynıyken daha az öncül yoluyla yapılan ispat ötekilerden daha üstündür. İki ispat da üç terim ve iki öncül yoluyla gösterilir, ama biri yalnız bir şeyin olduğunu, öbürü hem olduğunu hem olmadığını öncül olarak alır; demek ki öbürü daha çok şey yoluyla gösterir, dolayısıyla daha aşağıdır.
Ayrıca iki öncül de olumsuzken kıyas kurulamayacağı, birinin olumsuz, ötekinin ise ait olduğunu bildiren bir öncül olması gerektiği gösterildiğine göre, buna ek olarak şunu da kabul etmek gerekir. İspat genişledikçe olumlu öncüllerin çoğalması zorunludur, olumsuz öncüllerin ise herhangi bir kıyasta birden fazla olması imkânsızdır. A, B'nin bulunduğu hiçbir şeye ait olmasın, B de her G'ye ait olsun. İki öncülü de yine genişletmek gerekirse, araya orta terim sokulmalıdır. AB'nin orta terimi D, BG'nin orta terimi E olsun. E'nin olumlu olduğu açıktır; D ise B'ye göre olumlu, A'ya göre olumsuz durumdadır. Çünkü D'nin her B'ye ait olması, A'nın ise hiçbir D'ye ait olmaması gerekir. Böylece tek bir olumsuz öncül olur: AD. Öteki kıyaslarda da yol aynıdır. Çünkü olumlu terimlerin orta terimi her zaman iki yana doğru da olumludur; olumsuz öncülün orta terimi ise iki yandan birine doğru zorunlu olarak olumsuzdur; dolayısıyla böyle tek bir öncül olur, ötekiler olumludur. Bir şeyin kendisi yoluyla gösterildiği şey daha iyi bilinir ve daha inanılırsa, olumsuz ispat olumlu yoluyla gösteriliyor, olumlu ise olumsuz yoluyla gösterilmiyorsa, olumlu ispat önce gelen, daha iyi bilinen ve daha inanılır olduğu için daha üstün olur. Ayrıca kıyasın ilkesi küllî aracısız öncülse, küllî öncül gösteren ispatta olumlu, olumsuz ispatta olumsuzsa, olumlu öncül de olumsuzdan önce gelir ve daha iyi bilinirse (çünkü olumsuzlama olumlama yoluyla bilinir ve olumlama, tıpkı olmanın olmamaktan önce gelmesi gibi, önce gelir), gösteren ispatın ilkesi olumsuz ispatınkinden daha üstündür; daha üstün ilkeler kullanan ispat da daha üstündür. Ayrıca gösteren ispat ilkeye daha çok benzer; çünkü gösteren ispat olmadan olumsuz ispat olmaz.
Ὅτι μὲν οὖν ἡ καθόλου βελτίων τῆς κατὰ μέρος, τοσαῦθ᾿ ἡμῖν εἰρήσθω· ὅτι δ᾿ ἡ δεικτικὴ τῆς στερητικῆς, ἐντεῦθεν δῆλον. Ἔστω γὰρ αὕτη ἡ ἀπόδειξις βελτίων τῶν ἄλλων τῶν αὐτῶν ὑπαρχόντων, ἡ ἐξ ἐλαττόνων αἰτημάτων ἢ ὑποθέσεων ἢ προτάσεων. Εἰ γὰρ γνώριμοι ὁμοίως, τὸ θᾶττον γνῶναι διὰ τούτων ὑπάρξει· τοῦτο δ᾿ αἱρετώτερον. Λόγος δὲ τῆς προτάσεως, ὅτι βελτίων ἡ ἐξ ἐλαττόνων, καθόλου δέ· εἰ γὰρ ὁμοίως εἴη τὸ γνώριμα εἶναι τὰ μέσα, τὰ δὲ πρότερα γνωριμώτερα, ἔστω ἡ μὲν διὰ μέσων ἀπόδειξις τῶν Β Γ Δ ὅτι τὸ Α τῷ Ε ὑπάρχει, ἡ δὲ διὰ τῶν Ζ Η ὅτι τὸ Α τῷ Ε. Ὁμοίως δὲ ἔχει τὸ ὅτι τὸ Α τῷ Δ ὑπάρχει καὶ τὸ Α τῷ Ε. Τὸ δ᾿ ὅτι τὸ Α τῷ Δ πρότερον καὶ γνωριμώτερον ἢ ὅτι τὸ Α τῷ Ε· διὰ γὰρ τούτου ἐκεῖνο ἀποδείκνυται, πιστότερον δὲ τὸ δι᾿ οὗ. Καὶ ἡ διὰ τῶν ἐλαττόνων ἄρα ἀπόδειξις βελτίων τῶν ἄλλων τῶν αὐτῶν ὑπαρχόντων. Ἀμφότεραι μὲν οὖν διά τε ὅρων τριῶν καὶ προτάσεων δύο δείκνυνται, ἀλλ᾿ ἡ μὲν εἶναί τι λαμβάνει, ἡ δὲ καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναί τι· διὰ πλειόνων ἄρα, ὥστε χείρων.
Ἔτι ἐπειδὴ δέδεικται ὅτι ἀδύνατον ἀμφοτέρων οὐσῶν στερητικῶν τῶν προτάσεων γενέσθαι συλλογισμόν, ἀλλὰ τὴν μὲν δεῖ τοιαύτην εἶναι, τὴν δ᾿ ὅτι ὑπάρχει, ἔτι πρὸς τούτῳ δεῖ τόδε λαβεῖν. Τὰς μὲν γὰρ κατηγορικὰς αὐξανομένης τῆς ἀποδείξεως ἀναγκαῖον γίνεσθαι πλείους, τὰς δὲ στερητικὰς ἀδύνατον πλείους εἶναι μιᾶς ἐν ἅπαντι συλλογισμῷ. Ἔστω γὰρ μηδενὶ ὑπάρχον τὸ Α ἐφ᾿ ὅσων τὸ Β, τῷ δὲ Γ ὑπάρχον παντὶ τὸ Β. Ἂν δὴ δέῃ πάλιν αὔξειν ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις, μέσον ἐμβλητέον. Τοῦ μὲν Α Β ἔστω τὸ Δ, τοῦ δὲ Β Γ τὸ Ε. Τὸ μὲν δὴ Ε φανερὸν ὅτι κατηγορικόν, τὸ δὲ Δ τοῦ μὲν Β κατηγορικόν, πρὸς δὲ τὸ Α ὡς στερητικὸν κεῖται. Τὸ μὲν γὰρ Δ παντὸς τοῦ Β, τὸ δὲ Α οὐδενὶ δεῖ τῶν Δ ὑπάρχειν. Γίνεται οὖν μία στερητικὴ πρότασις ἡ τὸ Α Δ. Ὁ δ᾿ αὐτὸς τρόπος καὶ ἐπὶ τῶν ἑτέρων συλλογισμῶν. Ἀεὶ γὰρ τὸ μέσον τῶν κατηγορικῶν ὅρων κατηγορικὸν ἐπ᾿ ἀμφότερα· τοῦ δὲ στερητικοῦ ἐπὶ θάτερα στερητικὸν ἀναγκαῖον εἶναι, ὥστε αὕτη μία τοιαύτη γίνεται πρότασις, αἱ δ᾿ ἄλλαι κατηγορικαί. Εἰ δὴ γνωριμώτερον δι᾿ οὗ δείκνυται καὶ πιστότερον, δείκνυται δ᾿ ἡ μὲν στερητικὴ διὰ τῆς κατηγορικῆς, αὕτη δὲ δι᾿ ἐκείνης οὐ δείκνυται, προτέρα καὶ γνωριμωτέρα οὖσα καὶ πιστοτέρα βελτίων ἂν εἴη. Ἔτι εἰ ἀρχὴ συλλογισμοῦ ἡ καθόλου πρότασις ἄμεσος, ἔστι δ᾿ ἐν μὲν τῇ δεικτικῇ καταφατικὴ ἐν δὲ τῇ στερητικῇ ἀποφατικὴ ἡ καθόλου πρότασις, ἡ δὲ καταφατικὴ τῆς ἀποφατικῆς προτέρα καὶ γνωριμωτέρα· διὰ γὰρ τὴν κατάφασιν ἡ ἀπόφασις γνώριμος, καὶ προτέρα ἡ κατάφασις, ὥσπερ καὶ τὸ εἶναι τοῦ μὴ εἶναι· ὥστε βελτίων ἡ ἀρχὴ τῆς δεικτικῆς ἢ τῆς στερητικῆς· ἡ δὲ βελτίοσιν ἀρχαῖς χρωμένη βελτίων. Ἔτι ἀρχοειδεστέρα· ἄνευ γὰρ τῆς δεικνυούσης οὐκ ἔστιν ἡ στερητική.
posteriora.1.2626. Bölüm
Olumlu ispat olumsuz ispattan daha üstün olduğuna göre, imkânsıza götüren ispattan da daha üstün olduğu açıktır. Ama bunların farkının ne olduğunu bilmek gerekir. A hiçbir B'ye ait olmasın, B de her G'ye ait olsun; o halde A'nın hiçbir G'ye ait olmaması zorunludur. Öncüller böyle alındığında olumsuz ispat, A'nın G'ye ait olmadığını doğrudan gösteren bir ispat olur. İmkânsıza götüren ispat ise şöyledir. A'nın B'ye ait olmadığını göstermek gerekirse, ait olduğu ve B'nin de G'ye ait olduğu alınmalıdır; dolayısıyla A'nın G'ye ait olduğu sonucu çıkar. Bunun imkânsız olduğu da bilinen ve kabul edilen bir şey olsun. Demek ki A'nın B'ye ait olması mümkün değildir. O halde B'nin G'ye ait olduğu kabul ediliyorsa, A'nın B'ye ait olması imkânsızdır. Terimler iki ispatta da aynı şekilde sıralanır; fark, hangi olumsuz önermenin daha iyi bilindiğindedir: A'nın B'ye ait olmadığı mı, yoksa A'nın G'ye ait olmadığı mı. Sonuç, yani olmadığını bildiren önerme daha iyi bilindiğinde imkânsıza götüren ispat ortaya çıkar; kıyastaki öncül daha iyi bilindiğinde ise doğrudan ispat. Tabiatça ise A'nın B'ye ait olmadığı önermesi, A'nın G'ye ait olmadığı önermesinden önce gelir. Çünkü sonucun çıktığı öncüller sonuçtan önce gelir; A'nın G'ye ait olmaması sonuçtur, A'nın B'ye ait olmaması ise sonucun çıktığı öncüldür. Çünkü bir şeyin ortadan kalktığı sonucu çıkıyor diye, o şey sonuç, ötekiler de onun çıktığı öncüller olmaz. Bir şeyin çıktığı öncüller, birbirleriyle ya bütünün parçaya ya da parçanın bütüne ilişkisi gibi bir ilişki içinde olan öncüllerdir; AG ve AB öncülleri ise birbirleriyle böyle bir ilişki içinde değildir. O halde daha iyi bilinen ve önce gelen öncüllerden çıkan ispat daha üstünse, ikisi de bir şeyin olmadığından hareketle inandırıcıysa, ama biri önce gelenden, öbürü sonra gelenden hareket ediyorsa, olumsuz ispat imkânsıza götüren ispattan mutlak olarak daha üstün olur; dolayısıyla ondan da üstün olan olumlu ispatın imkânsıza götüren ispattan daha üstün olduğu açıktır.
Ἐπεὶ δ᾿ ἡ κατηγορικὴ τῆς στερητικῆς βελτίων, δῆλον ὅτι καὶ τῆς εἰς τὸ ἀδύνατον ἀγούσης. Δεῖ δ᾿ εἰδέναι τίς ἡ διαφορὰ αὐτῶν. Ἔστω δὴ τὸ Α μηδενὶ ὑπάρχον τῷ Β, τῷ δὲ Γ τὸ Β παντί· ἀνάγκη δὴ τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχειν τὸ Α. Οὕτω μὲν οὖν ληφθέντων δεικτικὴ ἡ στερητικὴ ἂν εἴη ἀπόδειξις ὅτι τὸ Α τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. Ἡ δ᾿ εἰς τὸ ἀδύνατον ὧδ᾿ ἔχει. Εἰ δέοι δεῖξαι ὅτι τὸ Α τῷ Β οὐχ ὑπάρχει, ληπτέον ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β τῷ Γ, ὥστε συμβαίνει τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἔστω γνώριμον καὶ ὁμολογούμενον ὅτι ἀδύνατον. Οὐκ ἄρα οἷόν τε τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν. Εἰ οὖν τὸ Β τῷ Γ ὁμολογεῖται ὑπάρχειν, τὸ Α τῷ Β ἀδύνατον ὑπάρχειν. Οἱ μὲν οὖν ὅροι ὁμοίως τάττονται, διαφέρει δὲ τὸ ὁποτέρα ἂν ᾖ γνωριμωτέρα ἡ πρότασις ἡ στερητική, πότερον ὅτι τὸ Α τῷ Β οὐχ ὑπάρχει ἢ ὅτι τὸ Α τῷ Γ. Ὅταν μὲν οὖν ᾖ τὸ συμπέρασμα γνωριμώτερον ὅτι οὐκ ἔστιν, ἡ εἰς τὸ ἀδύνατον γίνεται ἀπόδειξις, ὅταν δ᾿ ἡ ἐν τῷ συλλογισμῷ, ἡ ἀποδεικτική. Φύσει δὲ προτέρα ἡ ὅτι τὸ Α τῷ Β ἢ ὅτι τὸ Α τῷ Γ. Πρότερα γάρ ἐστι τοῦ συμπεράσματος, ἐξ ὧν τὸ συμπέρασμα· ἔστι δὲ τὸ μὲν Α τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν συμπέρασμα, τὸ δὲ Α τῷ Β ἐξ οὗ τὸ συμπέρασμα. Οὐ γὰρ εἰ συμβαίνει ἀναιρεῖσθαί τι, τοῦτο συμπέρασμά ἐστιν, ἐκεῖνα δὲ ἐξ ὧν. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἐξ οὗ, συλλογισμός ἐστιν, ὃ ἂν οὕτως ἔχῃ ὥστε ἢ ὅλον πρὸς μέρος ἢ μέρος πρὸς ὅλον ἔχειν, αἱ δὲ τὸ Α Γ καὶ Α Β προτάσεις οὐκ ἔχουσιν οὕτω πρὸς ἀλλήλας. Εἰ οὖν ἡ ἐκ γνωριμωτέρων καὶ προτέρων κρείττων, εἰσὶ δ᾿ ἀμφότεραι ἐκ τοῦ μὴ εἶναί τι πισταί, ἀλλ᾿ ἡ μὲν ἐκ προτέρου ἡ δ᾿ ἐξ ὑστέρου, βελτίων ἁπλῶς ἂν εἴη τῆς εἰς τὸ ἀδύνατον ἡ στερητικὴ ἀπόδειξις, ὥστε καὶ ἡ ταύτης βελτίων ἡ κατηγορικὴ δῆλον ὅτι καὶ τῆς εἰς τὸ ἀδύνατόν ἐστι βελτίων.
posteriora.1.2727. Bölüm
Bir epistēmē, başka bir epistēmē'den şu durumlarda daha kesin ve daha öncedir: olguyu ve niçini birlikte bilen epistēmē, olgudan ayrı olarak niçinin epistēmē'sinden; bir dayanak hakkında olmayan epistēmē, bir dayanak hakkında olandan, mesela aritmetik armoniden; daha az ilkeden çıkan epistēmē de ekleme yoluyla çıkandan, mesela aritmetik geometriden. Ekleme yoluyla derken şunu kastediyorum: birim konumu olmayan bir ousia'dır, nokta ise konumu olan bir ousia'dır; bu ikincisi ekleme yoluyla olandır.
Ἀκριβεστέρα δ᾿ ἐπιστήμη ἐπιστήμης καὶ προτέρα ἥ τε τοῦ ὅτι καὶ διότι ἡ αὐτή, ἀλλὰ μὴ χωρὶς τοῦ ὅτι τῆς τοῦ διότι, καὶ ἡ μὴ καθ᾿ ὑποκειμένου τῆς καθ᾿ ὑποκειμένου, οἷον ἀριθμητικὴ ἁρμονικῆς, καὶ ἡ ἐξ ἐλαττόνων τῆς ἐκ προσθέσεως, οἷον γεωμετρίας ἀριθμητική. Λέγω δ᾿ ἐκ προσθέσεως, οἷον μονὰς οὐσία ἄθετος, στιγμὴ δὲ οὐσία θετός· ταύτην ἐκ προσθέσεως.
posteriora.1.2828. Bölüm
Tek bir epistēmē, tek bir cinsin epistēmē'sidir; yani ilk öğelerden oluşan ve bunların parçaları ya da kendi başına hâlleri olan şeylerin. Bir epistēmē, ilkeleri ne aynı ilkelerden çıkan ne de birinin ilkeleri ötekinin ilkelerinden çıkan başka bir epistēmē'den farklıdır. Bunun işareti, ispat edilemeyen öncüllere varıldığında görülür; çünkü bunların, ispat edilen şeylerle aynı cinste olması gerekir. Bunun da işareti, onlar yoluyla gösterilen şeylerin aynı cinste olması ve aynı soydan gelmesidir.
Μία δ᾿ ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ ἑνὸς γένους, ὅσα ἐκ τῶν πρώτων σύγκειται καὶ μέρη ἐστὶν ἢ πάθη τούτων καθ᾿ αὑτά. Ἑτέρα δ᾿ ἐπιστήμη ἐστὶν ἑτέρας, ὅσων αἱ ἀρχαὶ μήτ᾿ ἐκ τῶν αὐτῶν μήθ᾿ ἕτεραι ἐκ τῶν ἑτέρων. Τούτου δὲ σημεῖον, ὅταν εἰς τὰ ἀναπόδεικτα ἔλθῃ· δεῖ γὰρ αὐτὰ ἐν τῷ αὐτῷ γένει εἶναι τοῖς ἀποδεδειγμένοις. Σημεῖον δὲ καὶ τούτου, ὅταν τὰ δεικνύμενα δι᾿ αὐτῶν ἐν ταὐτῷ γένει ὦσι καὶ συγγενῆ.
posteriora.1.2929. Bölüm
Aynı şeyin birden çok ispatı olabilir; yalnız aynı diziden bitişik olmayan bir orta terim alınarak, mesela A ile B için G, D ve Z alınarak değil, başka bir diziden de alınarak. Mesela A değişmek, D hareket etmek, B haz duymak, H de dinginleşmek olsun. D'yi B hakkında, A'yı da D hakkında yüklemek doğrudur; çünkü haz duyan hareket eder, hareket eden de değişir. Yine A'yı H hakkında, H'yi de B hakkında yüklemek doğrudur; çünkü haz duyan herkes dinginleşir, dinginleşen de değişir. Dolayısıyla kıyas farklı orta terimler yoluyla ve aynı diziden olmayan terimlerle kurulur. Ama orta terimlerden hiçbirinin ötekinin hakkında hiçbir şekilde söylenmeyeceği şekilde değil; çünkü ikisinin de aynı bir şeye ait olması zorunludur. Aynı şeyin kıyasının öteki şekiller yoluyla kaç türlü kurulabileceğini de incelemek gerekir.
Πλείους δ᾿ ἀποδείξεις εἶναι τοῦ αὐτοῦ ἐγχωρεῖ οὐ μόνον ἐκ τῆς αὐτῆς συστοιχίας λαμβάνοντι μὴ τὸ συνεχὲς μέσον, οἷον τῶν Α Β τὸ Γ καὶ Δ καὶ Ζ, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέρας. Οἷον ἔστω τὸ Α μεταβάλλειν, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Δ κινεῖσθαι, τὸ δὲ Β ἥδεσθαι, καὶ πάλιν τὸ Η ἠρεμίζεσθαι. Ἀληθὲς οὖν καὶ τὸ Δ τοῦ Β καὶ τὸ Α τοῦ Δ κατηγορεῖν· ὁ γὰρ ἡδόμενος κινεῖται καὶ τὸ κινούμενον μεταβάλλει. Πάλιν τὸ Α τοῦ Η καὶ τὸ Η τοῦ Β ἀληθὲς κατηγορεῖν· πᾶς γὰρ ὁ ἡδόμενος ἠρεμίζεται καὶ ὁ ἠρεμιζόμενος μεταβάλλει. Ὥστε δι᾿ ἑτέρων μέσων καὶ οὐκ ἐκ τῆς αὐτῆς συστοιχίας ὁ συλλογισμός. Οὐ μὴν ὥστε μηδέτερον κατὰ μηδετέρου λέγεσθαι τῶν μέσων· ἀνάγκη γὰρ τῷ αὐτῷ τινὶ ἄμφω ὑπάρχειν. Ἐπισκέψασθαι δὲ καὶ διὰ τῶν ἄλλων σχημάτων, ὁσαχῶς ἐνδέχεται τοῦ αὐτοῦ γενέσθαι συλλογισμόν.
posteriora.1.3030. Bölüm
Tesadüfen olanın ispat yoluyla epistēmē'si yoktur. Çünkü tesadüfen olan ne zorunlu olarak ne de çoğunlukla olur; bunların dışında meydana gelir; ispat ise bu ikisinden birine aittir. Çünkü her kıyas ya zorunlu öncüllerden ya da çoğunlukla geçerli olan öncüllerden kurulur; öncüller zorunluysa sonuç da zorunludur, çoğunlukla geçerliyse sonuç da öyledir. Dolayısıyla tesadüfen olan ne çoğunlukla olan ne de zorunlu olan olduğuna göre, onun ispatı olamaz.
Τοῦ δ᾿ ἀπὸ τύχης οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη δι᾿ ἀποδείξεως. Οὔτε γὰρ ὡς ἀναγκαῖον οὔθ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ ἀπὸ τύχης ἐστίν, ἀλλὰ τὸ παρὰ ταῦτα γινόμενον· ἡ δ᾿ ἀπόδειξις θατέρου τούτων. Πᾶς γὰρ συλλογισμὸς ἢ δι᾿ ἀναγκαίων ἢ διὰ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ προτάσεων· καὶ εἰ μὲν αἱ προτάσεις ἀναγκαῖαι, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, εἰ δ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ τὸ συμπέρασμα τοιοῦτον. Ὥστ᾿ εἰ τὸ ἀπὸ τύχης μήθ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μήτ᾿ ἀναγκαῖον, οὐκ ἂν εἴη αὐτοῦ ἀπόδειξις.
posteriora.1.3131. Bölüm
His yoluyla da bilmek mümkün değildir. Çünkü his, belli bir şeyin değil de belli türden bir şeyin hissi olsa bile, hissedilen şeyin belli bir şey olması, belli bir yerde ve şimdi olması zorunludur. Küllîyi ve her şey için geçerli olanı ise hissetmek imkânsızdır; çünkü o ne belli bir şeydir ne de şimdi olandır; öyle olsaydı küllî olmazdı; çünkü her zaman ve her yerde olana küllî deriz. O halde ispatlar küllî olduğuna ve küllîler hissedilemediğine göre, his yoluyla bilmenin de mümkün olmadığı açıktır. Üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu hissetmek mümkün olsaydı bile, bunun ispatını arayacağımız ve bazılarının dediği gibi bunu bilmiş olmayacağımız açıktır; çünkü hissettiğimiz zorunlu olarak cüzîdir, epistēmē ise küllîyi tanımakla olur. Bu yüzden ayın üzerinde olsaydık ve dünyanın araya girdiğini görseydik bile tutulmanın sebebini bilmezdik. Çünkü şimdi tutulduğunu hissederdik, genel olarak niçin tutulduğunu değil; çünkü küllînin hissi yoktur. Yine de bunun sık sık olduğunu gözleyerek küllînin peşine düşer ve bir ispata sahip olurduk; çünkü küllî birçok cüzîden açığa çıkar. Küllî değerlidir, çünkü sebebi açıklar; dolayısıyla sebebi kendilerinden başka bir şey olan şeyler hakkında küllî bilgi, hislerden de düşünceden de daha değerlidir; ilk ilkeler hakkında ise söylenecek söz başkadır.
Demek ki ispat edilebilen şeylerden herhangi birini hissetmekle bilmenin imkânsız olduğu açıktır; meğer ki biri, ispat yoluyla epistēmē'ye sahip olmaya hissetmek desin. Gerçi problemlerde bazı şeyler hissin eksikliğine bağlanır. Çünkü bazı şeyleri görseydik araştırmazdık; görmekle bildiğimiz için değil, görmekten küllîyi edinmiş olacağımız için. Mesela camın gözenekli olduğunu ve ışığın içinden geçtiğini görseydik, niçin yaktığı da açık olurdu; çünkü bunu her camda ayrı ayrı görür, ama aynı anda hepsinde böyle olduğunu düşünürdük.
Οὐδὲ δι᾿ αἰσθήσεως ἔστιν ἐπίστασθαι. Εἰ γὰρ καὶ ἔστιν ἡ αἴσθησις τοῦ τοιοῦδε καὶ μὴ τοῦδέ τινος, ἀλλ᾿ αἰσθάνεσθαί γε ἀναγκαῖον τόδε τι καὶ ποῦ καὶ νῦν. Τὸ δὲ καθόλου καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἀδύνατον αἰσθάνεσθαι· οὐ γὰρ τόδε οὐδὲ νῦν· οὐ γὰρ ἂν ἦν καθόλου· τὸ γὰρ ἀεὶ καὶ πανταχοῦ καθόλου φαμὲν εἶναι. Ἐπεὶ οὖν αἱ μὲν ἀποδείξεις καθόλου, ταῦτα δ᾿ οὐκ ἔστιν αἰσθάνεσθαι, φανερὸν ὅτι οὐδ᾿ ἐπίστασθαι δι᾿ αἰσθήσεως ἔστιν. Ἀλλὰ δῆλον ὅτι καὶ εἰ ἦν αἰσθάνεσθαι τὸ τρίγωνον ὅτι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει τὰς γωνίας, ἐζητοῦμεν ἂν ἀπόδειξιν καὶ οὐχ ὥσπερ φασί τινες ἠπιστάμεθα· αἰσθάνεσθαι μὲν γὰρ ἀνάγκη καθ᾿ ἕκαστον, ἡ δ᾿ ἐπιστήμη τῷ τὸ καθόλου γνωρίζειν ἐστίν. Διὸ καὶ εἰ ἐπὶ τῆς σελήνης ὄντες ἑωρῶμεν ἀντιφράττουσαν τὴν γῆν, οὐκ ἂν ᾔδειμεν τὴν αἰτίαν τῆς ἐκλείψεως. Ἠισθανόμεθα γὰρ ἂν ὅτι νῦν ἐκλείπει, καὶ οὐ διότι ὅλως· οὐ γὰρ ἦν τοῦ καθόλου αἴσθησις. Οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ θεωρεῖν τοῦτο πολλάκις συμβαῖνον τὸ καθόλου ἂν θηρεύσαντες ἀπόδειξιν εἴχομεν· ἐκ γὰρ τῶν καθ᾿ ἕκαστα πλειόνων τὸ καθόλου δῆλον. Τὸ δὲ καθόλου τίμιον, ὅτι δηλοῖ τὸ αἴτιον· ὥστε περὶ τῶν τοιούτων ἡ καθόλου τιμιωτέρα τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς νοήσεως, ὅσων ἕτερον τὸ αἴτιον· περὶ δὲ τῶν πρώτων ἄλλος λόγος.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἀδύνατον τῷ αἰσθάνεσθαι ἐπίστασθαί τι τῶν ἀποδεικτικῶν εἰ μή τις τὸ αἰσθάνεσθαι τοῦτο λέγει, τὸ ἐπιστήμην ἔχειν δι᾿ ἀποδείξεως. Ἔστι μέντοι ἔνια ἀναγόμενα εἰς αἰσθήσεως ἔκλειψιν ἐν τοῖς προβλήμασιν. Ἔνια γὰρ εἰ ἑωρῶμεν οὐκ ἂν ἐζητοῦμεν, οὐχ ὡς εἰδότες τῷ ὁρᾶν, ἀλλ᾿ ὡς ἔχοντες τὸ καθόλου ἐκ τοῦ ὁρᾶν. Οἷον εἰ τὴν ὕελον τετρυπημένην ἑωρῶμεν καὶ τὸ φῶς διιόν, δῆλον ἂν ἦν καὶ διὰ τί καίει, τῷ ὁρᾶν μὲν χωρὶς ἐφ᾿ ἑκάστης, νοῆσαι δ᾿ ἅμα ὅτι ἐπὶ πασῶν οὕτως.
posteriora.1.3232. Bölüm
Bütün kıyasların ilkelerinin aynı olması imkânsızdır. Bunu önce genel mantık bakımından inceleyelim. Kıyasların bir kısmı doğru, bir kısmı yanlıştır. Gerçi yanlış öncüllerden doğru bir sonuç çıkarmak mümkündür, ama bu yalnız bir kez olur; mesela A, G hakkında doğruysa, ama orta terim B yanlışsa: ne A B'ye ne de B G'ye aittir. Ama bu öncüllerin orta terimleri alınırsa, onlar da yanlış olacaktır; çünkü her yanlış sonuç yanlış öncüllerden, doğrular da doğru öncüllerden çıkar; yanlış öncüllerle doğru öncüller ise farklıdır. Sonra yanlışlar da kendi aralarında aynı öncüllerden çıkmaz; çünkü birbirine göre yanlış olan, zıt olan ve aynı anda olmaları imkânsız olan yanlışlar vardır; mesela adaletin adaletsizlik ya da korkaklık olduğu, insanın at ya da öküz olduğu, ya da eşitin daha büyük ya da daha küçük olduğu. Koyduğumuz ilkelerden hareketle de şöyle gösterilir: doğruların bile hepsinin ilkeleri aynı değildir. Çünkü birçok şeyin ilkeleri cinsçe farklıdır ve birbirine uymaz; mesela birimler noktalara uymaz, çünkü birimlerin konumu yoktur, noktaların vardır. Oysa ilkelerin ya orta terim olarak araya ya yukarıdan ya da aşağıdan uyması, ya da terimlerin bir kısmının içeride, bir kısmının dışarıda olması zorunludur. Ortak ilkeler arasında da her şeyin kendilerinden gösterileceği bazı ilkeler olamaz; ortak derken mesela her şeyin ya olumlandığını ya da olumsuzlandığını kastediyorum. Çünkü var olanların cinsleri farklıdır; bazı özellikler yalnız kemiyetlere, bazıları yalnız keyfiyetlere aittir; gösterme, ortak ilkeler yoluyla ve bu özel ilkelerle birlikte yapılır. Ayrıca ilkeler sonuçlardan çok daha az değildir; çünkü ilkeler öncüllerdir, öncüller de ya bir terim dışarıdan eklenerek ya da araya sokularak oluşur. Ayrıca sonuçlar sonsuz, terimler ise sınırlıdır. Ayrıca ilkelerin bir kısmı zorunlu, bir kısmı mümkündür.
Böyle incelenince, sonuçlar sonsuz olduğuna göre, ilkelerin aynı ve sınırlı sayıda olması imkânsızdır. Biri bunu başka bir şekilde söylese, mesela şunlar geometrinin, şunlar hesabın, şunlar hekimliğin ilkeleridir dese, bu, epistēmē'lerin ilkeleri olduğundan başka ne anlama gelir? Onlara aynı demek gülünçtür, çünkü yalnız kendi kendileriyle aynıdırlar; böyle her şey aynı olur. Bütün şeylerin ilkelerinin aynı olmasını aramak, herhangi bir şeyin bütün ilkelerden gösterilmesi anlamına da gelemez; bu çok saf olurdu. Çünkü bu ne açıkça bilinen matematik bilimlerinde olur ne de çözümlemede mümkündür; çünkü aracısız öncüller ilkelerdir, başka bir aracısız öncül eklendiğinde ise başka bir sonuç ortaya çıkar. Biri bu ilk aracısız öncüllerin ilkeler olduğunu söylerse, her cinste bir tane ilke vardır. Herhangi bir şeyin bütün ilkelerden gösterilmesi gerekmiyorsa ve ilkeler her epistēmē'nin ayrı ilkeleri olacak kadar farklı da değilse, geriye bütün şeylerin ilkelerinin aynı soydan olup olmadığı kalır: şu ilkelerden şunlar, şu ilkelerden de şunlar çıkar. Bunun da mümkün olmadığı açıktır; çünkü cinsçe farklı şeylerin ilkelerinin cinsçe farklı olduğu gösterildi. Çünkü ilkeler iki türlüdür: kendilerinden hareket edilenler ve hakkında olunanlar. Kendilerinden hareket edilenler ortaktır, hakkında olunanlar ise özeldir; mesela sayı, büyüklük.
Τὰς δ᾿ αὐτὰς ἀρχὰς ἁπάντων εἶναι τῶν συλλογισμῶν ἀδύνατον, πρῶτον μὲν λογικῶς θεωροῦσιν. Οἱ μὲν γὰρ ἀληθεῖς εἰσὶ τῶν συλλογισμῶν, οἱ δὲ ψευδεῖς. Καὶ γὰρ ἔστιν ἀληθὲς ἐκ ψευδῶν συλλογίσασθαι, ἀλλ᾿ ἅπαξ τοῦτο γίνεται, οἷον εἰ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ ἀληθές, τὸ δὲ μέσον τὸ Β ψεῦδος· οὔτε γὰρ τὸ Α τῷ Β ὑπάρχει οὔτε τὸ Β τῷ Γ. Ἀλλ᾿ ἐὰν τούτων μέσα λαμβάνηται τῶν προτάσεων, ψευδεῖς ἔσονται διὰ τὸ πᾶν συμπέρασμα ψεῦδος ἐκ ψευδῶν εἶναι, τὰ δ᾿ ἀληθῆ ἐξ ἀληθῶν, ἕτερα δὲ τὰ ψευδῆ καὶ τἀληθῆ. θῆ. Εἶτα οὐδὲ τὰ ψευδῆ ἐκ τῶν αὐτῶν ἑαυτοῖς· ἔστι γὰρ ψευδῆ ἀλλήλοις καὶ ἐναντία καὶ ἀδύνατα ἅμα εἶναι, οἷον τὸ τὴν δικαιοσύνην εἶναι ἀδικίαν ἢ δειλίαν, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἵππον ἢ βοῦν, ἢ τὸ ἴσον μεῖζον ἢ ἔλαττον. Ἐκ δὲ τῶν κειμένων ὧδε· οὐδὲ γὰρ τῶν ἀληθῶν αἱ αὐταὶ ἀρχαὶ πάντων. Ἕτεραι γὰρ πολλῶν τῷ γένει αἱ ἀρχαί, καὶ οὐδ᾿ ἐφαρμόττουσαι, οἷον αἱ μονάδες ταῖς στιγμαῖς οὐκ ἐφαρμόττουσιν· αἱ μὲν γὰρ οὐκ ἔχουσι θέσιν, αἱ δὲ ἔχουσιν. Ἀνάγκη δέ γε ἢ εἰς μέσα ἁρμόττειν ἢ ἄνωθεν ἢ κάτωθεν, ἢ τοὺς μὲν εἴσω ἔχειν τοὺς δ᾿ ἔξω τῶν ὅρων. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν κοινῶν ἀρχῶν οἷόν τ᾿ εἶναί τινας, ἐξ ὧν ἅπαντα δειχθήσεται· λέγω δὲ κοινὰς οἷον τὸ πᾶν φάναι ἢ ἀποφάναι. Τὰ γὰρ γένη τῶν ὄντων ἕτερα, καὶ τὰ μὲν τοῖς ποσοῖς τὰ δὲ τοῖς ποιοῖς ὑπάρχει μόνοις, μεθ᾿ ὧν δείκνυται διὰ τῶν κοινῶν. Ἔτι αἱ ἀρχαὶ οὐ πολλῷ ἐλάττους τῶν συμπερασμάτων· ἀρχαὶ μὲν γὰρ αἱ προτάσεις, αἱ δὲ προτάσεις ἢ προσλαμβανομένου ὅρου ἢ ἐμβαλλομένου εἰσίν. Ἔτι τὰ συμπεράσματα ἄπειρα, οἱ δ᾿ ὅροι πεπερασμένοι. Ἔτι αἱ ἀρχαὶ αἱ μὲν ἐξ ἀνάγκης, αἱ δ᾿ ἐνδεχόμεναι.
Οὕτω μὲν οὖν σκοπουμένοις ἀδύνατον τὰς αὐτὰς εἶναι πεπερασμένας, ἀπείρων ὄντων τῶν συμπερασμάτων. Εἰ δ᾿ ἄλλως πως λέγοι τις, οἷον ὅτι αἱδὶ μὲν γεωμετρίας αἱδὶ δὲ λογισμῶν αἱδὶ δὲ ἰατρικῆς, τί ἂν εἴη τὸ λεγόμενον ἄλλο πλὴν ὅτι εἰσὶν ἀρχαὶ τῶν ἐπιστημῶν; τὸ δὲ τὰς αὐτὰς φάναι γελοῖον, ὅτι αὐταὶ αὑταῖς αἱ αὐταί· πάντα γὰρ οὕτω γίνεται ταὐτά. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ ἐξ ἁπάντων δείκνυσθαι ὁτιοῦν, τοῦτ᾿ ἐστὶ τὸ ζητεῖν ἁπάντων εἶναι τὰς αὐτὰς ἀρχάς· λίαν γὰρ εὔηθες. Οὔτε γὰρ ἐν τοῖς φανεροῖς μαθήμασι τοῦτο γίνεται, οὔτ᾿ ἐν τῇ ἀναλύσει δυνατόν· αἱ γὰρ ἄμεσοι προτάσεις ἀρχαί, ἕτερον δὲ συμπέρασμα προσληφθείσης γίνεται προτάσεως ἀμέσου. Εἰ δὲ λέγοι τις τὰς πρώτας ἀμέσους προτάσεις ταύτας εἶναι ἀρχάς, μία ἐν ἑκάστω γένει ἐστίν. Εἰ δὲ μήτ᾿ ἐξ ἁπασῶν ὡς δέον δείκνυσθαι ὁτιοῦν μήθ᾿ οὕτως ἑτέρας ὥσθ᾿ ἑκάστης ἐπιστήμης εἶναι ἑτέρας, λείπεται εἰ συγγενεῖς αἱ ἀρχαὶ πάντων, ἀλλ᾿ ἐκ τωνδὶ μὲν ταδί, ἐκ δὲ τωνδὶ ταδί. Φανερὸν δὲ καὶ τοῦθ᾿ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται· δέδεικται γὰρ ὅτι ἄλλαι ἀρχαὶ τῷ γένει εἰσὶν αἱ τῶν διαφόρων τῷ γένει. Αἱ γὰρ ἀρχαὶ διτταί, ἐξ ὧν τε καὶ περὶ ὅ· αἱ μὲν οὖν ἐξ ὧν κοιναί, αἱ δὲ περὶ ὃ ἴδιαι, οἷον ἀριθμός, μέγεθος.
posteriora.1.3333. Bölüm
Bilinebilen şey ve epistēmē, kanaat konusu olan şeyden ve kanaatten şu bakımdan ayrılır: epistēmē küllîdir ve zorunlu öncüller yoluyla olur, zorunlu olan ise başka türlü olamaz. Ama doğru ve var olan, yine de başka türlü de olabilen şeyler vardır. Açıktır ki bunlar hakkında epistēmē yoktur; yoksa başka türlü olabilen şeyler başka türlü olamaz olurdu. Nous da yoktur, çünkü nous derken epistēmē'nin ilkesini kastediyorum; ispatsız epistēmē de yoktur, bu da aracısız öncülün kavranmasıdır. Doğru olanlar ise nous, epistēmē, kanaat ve bunlarla söylenen şeydir; dolayısıyla geriye, kanaatin doğru ya da yanlış olan, ama başka türlü de olabilen şey hakkında olması kalır. Bu da aracısız ve zorunlu olmayan öncülün kavranmasıdır. Bu, görünen olgularla da uyuşur; çünkü kanaat de sağlam değildir, bu türden şeylerin tabiatı da öyledir. Buna ek olarak, kimse bir şeyin başka türlü olmasının imkânsız olduğunu düşündüğünde kanaat sahibi olduğunu düşünmez, bildiğini düşünür; ama bir şeyin böyle olduğunu, yine de başka türlü olmasına hiçbir engel bulunmadığını düşündüğünde, o zaman kanaat sahibi olduğunu düşünür; çünkü kanaatin böyle bir şey hakkında, epistēmē'nin ise zorunlu olan hakkında olduğunu kabul eder.
Peki biri bildiği her şey hakkında kanaat sahibi de olunabileceğini kabul ederse, aynı şey hakkında nasıl hem kanaat sahibi olunur hem de bilinir, ve kanaat niçin epistēmē değildir? Çünkü bilen de kanaat sahibi de aracısız öncüllere varıncaya kadar orta terimler yoluyla ilerleyecektir; dolayısıyla bilen biliyorsa, kanaat sahibi de bilir. Nitekim olgu hakkında kanaat sahibi olunabildiği gibi niçin hakkında da olunabilir; niçin de orta terimdir. Yoksa şöyle mi? Biri başka türlü olamayan şeyleri, ispatların dayandığı tariflere sahipmiş gibi kavrarsa, kanaat sahibi olmayacak, bilecektir. Ama onların doğru olduğunu, yine de bu özelliklerin onlara ousia'ları ve eidos'ları bakımından ait olmadığını kavrarsa, kanaat sahibi olacak, gerçekten bilmeyecektir; aracısız öncüller yoluyla kanaat sahibiyse hem olgu hem de niçin hakkında, aracısız öncüller yoluyla değilse yalnız olgu hakkında kanaat sahibi olacaktır. Kanaat ile epistēmē aynı şey hakkında olmaz değildir; yanlış kanaat ile doğru kanaatin bir bakıma aynı şey hakkında olması gibi, epistēmē ile kanaat de aynı şey hakkında olabilir. Çünkü bazılarının dediği şekilde doğru kanaat ile yanlış kanaatin aynı şey hakkında olduğu kabul edilirse, başka saçmalıkların yanında, kişinin yanlış olarak kanaat beslediği şeye kanaat beslemediğini de kabul etmek gerekir. Ama "aynı" birçok anlamda söylendiği için bir anlamda mümkündür, bir anlamda değildir. Köşegenin kenarla ölçüdeş olduğuna doğru olarak kanaat beslemek saçmadır; ama kanaatlerin hakkında olduğu köşegen aynı olduğu için bu anlamda aynı şey hakkındadırlar; ikisinin özü ise logos bakımından aynı değildir. Epistēmē ile kanaat de aynı şekilde aynı şey hakkındadır. Biri hayvan hakkındadır, hayvan olmamasının mümkün olmadığı şekilde; öbürü yine hayvan hakkındadır, ama hayvan olmamasının mümkün olduğu şekilde. Mesela biri insanın tam olarak ne olduğu hakkında, öbürü insan hakkında, ama tam olarak ne olduğu hakkında değil. Çünkü ikisi insan olduğu bakımından aynı şey hakkındadır, nasıl kavradıkları bakımından ise aynı değildir.
Bundan, aynı şey hakkında aynı anda hem kanaat sahibi olmanın hem de bilmenin mümkün olmadığı da açıktır. Çünkü o zaman kişi aynı şeyin hem başka türlü olabileceğine hem de olamayacağına aynı anda inanmış olurdu; bu da mümkün değildir. Aynı şey hakkında ikisinin ayrı ayrı kişilerde bulunması, söylendiği gibi mümkündür; aynı kişide ise bu şekilde bile mümkün değildir. Çünkü aynı anda, mesela hem insanın tam olarak bir hayvan olduğuna (hayvan olmamasının mümkün olmaması buydu) hem de tam olarak bir hayvan olmadığına inanmış olur; çünkü mümkün olmak bu olacaktır.
Geri kalan konular, yani bunların düşünce, nous, epistēmē, tekhnē, phronēsis ve bilgelik arasında nasıl paylaştırılması gerektiği, kısmen tabiat araştırmasına, kısmen ahlak araştırmasına daha çok aittir.
Τὸ δ᾿ ἐπιστητὸν καὶ ἐπιστήμη διαφέρει τοῦ δοξαστοῦ καὶ δόξης, ὅτι ἡ μὲν ἐπιστήμη καθόλου καὶ δι᾿ ἀναγκαίων, τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν. Ἔστι δέ τινα ἀληθῆ μὲν καὶ ὄντα, ἐνδεχόμενα δὲ καὶ ἄλλως ἔχειν. Δῆλον οὖν ὅτι περὶ μὲν ταῦτα ἐπιστήμη οὐκ ἔστιν· εἴη γὰρ ἂν ἀδύνατα ἄλλως ἔχειν τὰ δυνατὰ ἄλλως ἔχειν. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ νοῦς· λέγω γὰρ νοῦν ἀρχὴν ἐπιστήμης. Οὐδ᾿ ἐπιστήμη ἀναπόδεικτος· τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὑπόληψις τῆς ἀμέσου προτάσεως. Ἀληθὴς δ᾿ ἐστὶ νοῦς καὶ ἐπιστήμη καὶ δόξα καὶ τὸ διὰ τούτων λεγόμενον· ὥστε λείπεται δόξαν εἶναι περὶ τὸ ἀληθὲς μὲν ἢ ψεῦδος, ἐνδεχόμενον δὲ καὶ ἄλλως ἔχειν. Τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὑπόληψις τῆς ἀμέσου προτάσεως καὶ μὴ ἀναγκαίας. Καὶ ὁμολογούμενον δ᾿ οὕτω τοῖς φαινομένοις· ἥ τε γὰρ δόξα ἀβέβαιον, καὶ ἡ φύσις ἡ τοιαύτη. Πρὸς δὲ τούτοις οὐδεὶς οἴεται δοξάζειν, ὅταν οἴηται ἀδύνατον ἄλλως ἔχειν, ἀλλ᾿ ἐπίστασθαι· ἀλλ᾿ ὅταν εἶναι μὲν οὕτως, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἄλλως οὐδὲν κωλύειν, τότε δοξάζειν, ὡς τοῦ μὲν τοιούτου δόξαν οὖσαν, τοῦ δ᾿ ἀναγκαίου ἐπιστήμην.
Πῶς οὖν ἔστι τὸ αὐτὸ δοξάσαι καὶ ἐπίστασθαι, καὶ διὰ τί οὐκ ἔστιν ἡ δόξα ἐπιστήμη, εἴ τις θήσει ἅπαν ὃ οἶδεν ἐνδέχεσθαι δοξάζειν; ἀκολουθήσει γὰρ ὁ μὲν εἰδὼς ὁ δὲ δοξάζων διὰ τῶν μέσων, ἕως εἰς τὰ ἄμεσα ἔλθῃ, ὥστ᾿ εἴπερ ἐκεῖνος οἶδε, καὶ ὁ δοξάζων οἶδεν. Ὥσπερ γὰρ καὶ τὸ ὅτι δοξάζειν ἔστι, καὶ τὸ διότι· τοῦτο δὲ τὸ μέσον. Ἢ εἰ μὲν οὕτως ὑπολήψεται τὰ μὴ ἐνδεχόμενα ἄλλως ἔχειν ὥσπερ ἔχειν τοὺς ὁρισμοὺς δι᾿ ὧν αἱ ἀποδείξεις, οὐ δοξάσει ἀλλ᾿ ἐπιστήσεται· εἰ δ᾿ ἀληθῆ μὲν εἶναι, οὐ μέντοι ταῦτά γε αὐτοῖς ὑπάρχειν κατ᾿ οὐσίαν καὶ κατὰ τὸ εἶδος, δοξάσει καὶ οὐκ ἐπιστήσεται ἀληθῶς, καὶ τὸ ὅτι καὶ τὸ διότι, ἐὰν μὲν διὰ τῶν ἀμέσων δοξάσῃ· ἐὰν δὲ μὴ διὰ τῶν ἀμέσων, τὸ ὅτι μόνον δοξάσει; τοῦ δ᾿ αὐτοῦ δόξα καὶ ἐπιστήμη οὐ πάντως ἐστίν, ἀλλ᾿ ὥσπερ καὶ ψευδὴς καὶ ἀληθὴς τοῦ αὐτοῦ τρόπον τινά, οὕτω καὶ ἐπιστήμη καὶ δόξα τοῦ αὐτοῦ. Καὶ γὰρ δόξαν ἀληθῆ καὶ ψευδῆ ὡς μέν τινες λέγουσι τοῦ αὐτοῦ εἶναι, ἄτοπα συμβαίνει αἱρεῖσθαι ἄλλα τε καὶ μὴ δοξάζειν ὃ δοξάζει ψευδῶς· ἐπεὶ δὲ τὸ αὐτὸ πλεοναχῶς λέγεται, ἔστι μὲν ὡς ἐνδέχεται, ἔστι δ᾿ ὡς οὔ. Τὸ μὲν γὰρ σύμμετρον εἶναι τὴν διάμετρον ἀληθῶς δοξάζειν ἄτοπον· ἀλλ᾿ ὅτι ἡ διάμετρος, περὶ ἣν αἱ δόξαι, τὸ αὐτό, οὕτω τοῦ αὐτοῦ, τὸ δὲ τί ἦν εἶναι ἑκατέρῳ κατὰ τὸν λόγον οὐ τὸ αὐτό. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπιστήμη καὶ δόξα τοῦ αὐτοῦ. Ἡ μὲν γὰρ οὕτως τοῦ ζῴου ὥστε μὴ ἐνδέχεσθαι μὴ εἶναι ζῷον, ἡ δ᾿ ὥστ᾿ ἐνδέχεσθαι. Οἷον εἰ ἡ μὲν ὅπερ ἀνθρώπου ἐστίν, ἡ δ᾿ ἀνθρώπου μέν, μὴ ὅπερ δ᾿ ἀνθρώπου. Τὸ αὐτὸ γὰρ ὅτι ἄνθρωπος, τὸ δ᾿ ὡς οὐ τὸ αὐτό.
Φανερὸν δ᾿ ἐκ τούτων ὅτι οὐδὲ δοξάζειν ἅμα τὸ αὐτὸ καὶ ἐπίστασθαι ἐνδέχεται. Ἅμα γὰρ ἂν ἔχοι ὑπόληψιν τοῦ ἄλλως ἔχειν καὶ μὴ ἄλλως τὸ αὐτό· ὅπερ οὐκ ἐνδέχεται. Ἐν ἄλλῳ μὲν γὰρ ἑκάτερον εἶναι ἐνδέχεται τοῦ αὐτοῦ, ὡς εἴρηται, ἐν δὲ τῷ αὐτῷ οὐδ᾿ οὕτως οἷόν τε· ἕξει γὰρ ὑπόληψιν ἅμα, οἷον ὅτι ὁ ἄνθρωπος ὅπερ ζῷον (τοῦτο γὰρ ἦν τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι εἶναι μὴ ζῷον) καὶ μὴ ὅπερ ζῷον· τοῦτο γὰρ ἔσται τὸ ἐνδέχεσθαι.
Τὰ δὲ λοιπὰ πῶς δεῖ διανεῖμαι ἐπί τε διανοίας καὶ νοῦ καὶ ἐπιστήμης καὶ τέχνης καὶ φρονήσεως καὶ σοφίας, τὰ μὲν φυσικῆς τὰ δὲ ἠθικῆς θεωρίας μᾶλλον ἐστίν.
posteriora.1.3434. Bölüm
Zekâ keskinliği, orta terimi düşünmeye vakit kalmadan isabetle yakalamaktır. Mesela biri ayın parlak yüzünün hep güneşe dönük olduğunu görüp bunun niçin olduğunu, ışığını güneşten aldığı için olduğunu çabucak kavrarsa; ya da birinin zengin biriyle konuştuğunu görüp ondan niçin borç aldığını anlarsa; ya da iki kişinin aynı kişiye düşman oldukları için dost olduklarını kavrarsa. Çünkü uç terimleri gören kişi, sebeplerin, yani orta terimlerin hepsini tanımıştır. Parlak yüzün güneşe dönük olması A, ışığını güneşten almak B, ay G olsun. Aya, yani G'ye, B, yani ışığını güneşten almak aittir; B'ye de A, yani parlak yüzün ışığını aldığı yöne dönük olması aittir; dolayısıyla B yoluyla A da G'ye aittir.
Ἡ δ᾿ ἀγχίνοιά ἐστιν εὐστοχία τις ἐν ἀσκέπτῳ χρόνῳ τοῦ μέσου, οἷον εἴ τις ἰδὼν ὅτι ἡ σελήνη τὸ λαμπρὸν ἀεὶ ἔχει πρὸς τὸν ἥλιον, ταχὺ ἐνενόησε διὰ τί τοῦτο, ὅτι διὰ τὸ λάμπειν ἀπὸ τοῦ ἡλίου· ἢ διαλεγόμενον πλουσίῳ ἔγνω διότι δανείζεται· ἢ διότι φίλοι, ὅτι ἐχθροὶ τοῦ αὐτοῦ. Πάντα γὰρ τὰ αἴτια τὰ μέσα ὁ ἰδὼν τὰ ἄκρα ἐγνώρισεν. Τὸ λαμπρὸν εἶναι τὸ πρὸς τὸν ἥλιον ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ λάμπειν ἀπὸ τοῦ ἡλίου Β, σελήνη τὸ Γ. Ὑπάρχει δὴ τῇ μὲν σελήνῃ τῷ Γ τὸ Β, τὸ λάμπειν ἀπὸ τοῦ ἡλίου· τῷ δὲ Β τὸ Α, τὸ πρὸς τοῦτ᾿ εἶναι τὸ λαμπρόν, ἀφ᾿ οὗ λάμπει· ὥστε καὶ τῷ Γ τὸ Α διὰ τοῦ Β.