Aristoteles · Birinci ve İkinci Analitikler
İkinci Analitikler › II. Kitap
posteriora.2.11. Bölüm
Aradığımız şeyler, bildiğimiz şeylerle sayıca eşittir. Dört şey ararız: olguyu, niçini, var olup olmadığını ve ne olduğunu. Bir şeyi birkaç seçenek arasına koyup şu mu bu mu diye aradığımızda, mesela güneşin tutulup tutulmadığını aradığımızda, olguyu ararız. Bunun işareti şudur: tutulduğunu bulunca aramayı bırakırız; tutulduğunu baştan biliyorsak, tutulup tutulmadığını aramayız. Olguyu bildiğimizde niçini ararız; mesela tutulduğunu ve yerin sarsıldığını bildiğimizde, niçin tutulduğunu ya da niçin sarsıldığını ararız. Bunları böyle ararız; bazı şeyleri ise başka bir şekilde ararız, mesela kentaurosun ya da tanrının var olup olmadığını. Var olup olmadığını derken mutlak olarak var olup olmadığını kastediyorum, beyaz olup olmadığını değil. Var olduğunu bilince de ne olduğunu ararız; mesela tanrı nedir, ya da insan nedir?
Β.
Τὰ ζητούμενά ἐστιν ἴσα τὸν ἀριθμὸν ὅσαπερ ἐπιστάμεθα. Ζητοῦμεν δὲ τέτταρα, τὸ ὅτι, τὸ διότι, εἰ ἔστι, τί ἐστιν. Ὅταν μὲν γὰρ πότερον τόδε ἢ τόδε ζητῶμεν, εἰς ἀριθμὸν θέντες, οἷον πότερον ἐκλείπει ὁ ἥλιος ἢ οὔ, τὸ ὅτι ζητοῦμεν. Σημεῖον δὲ τούτου· εὑρόντες γὰρ ὅτι ἐκλείπει πεπαύμεθα· καὶ ἐὰν ἐξ ἀρχῆς εἰδῶμεν ὅτι ἐκλείπει, οὐ ζητοῦμεν πότερον. Ὅταν δὲ εἰδῶμεν τὸ ὅτι, τὸ διότι ζητοῦμεν, οἷον εἰδότες ὅτι ἐκλείπει καὶ ὅτι κινεῖται ἡ γῆ, τὸ διότι ἐκλείπει ἢ διότι κινεῖται ζητοῦμεν. Ταῦτα μὲν οὖν οὕτως, ἔνια δ᾿ ἄλλον τρόπον ζητοῦμεν, οἷον εἰ ἔστιν ἢ μή ἐστι κένταυρος ἢ θεός. Τὸ δ᾿ εἰ ἔστιν ἢ μὴ ἁπλῶς λέγω, ἀλλ᾿ οὐκ εἰ λευκὸς ἢ μή. Γνόντες δὲ ὅτι ἔστι, τί ἐστι ζητοῦμεν, οἷον τί οὖν ἐστὶ θεός, ἢ τί ἐστιν ἄνθρωπος;
posteriora.2.22. Bölüm
Aradığımız ve bulunca bildiğimiz şeyler bunlardır ve bu kadardır. Olguyu ya da bir şeyin mutlak olarak var olup olmadığını aradığımızda, onun bir orta teriminin olup olmadığını ararız. Olguyu ya da var olduğunu, ister kısmi ister mutlak anlamda, bildikten sonra yine niçini ya da ne olduğunu aradığımızda ise orta terimin ne olduğunu ararız. Olguyu ya da var olduğunu kısmi ve mutlak anlamda aramak derken şunu kastediyorum: kısmi anlamda, ay tutuluyor mu ya da büyüyor mu diye sorarız; çünkü bu tür sorularda bir şeyin bir şey olup olmadığını ararız; mutlak anlamda ise ayın ya da gecenin var olup olmadığını. Demek ki bütün araştırmalarda ya bir orta terimin olup olmadığını ya da orta terimin ne olduğunu aramış oluruz. Çünkü sebep orta terimdir ve her araştırmada aranan budur. Ay tutuluyor mu? Bunun bir sebebi var mı, yok mu? Sonra bir sebep olduğunu bilince, bunun ne olduğunu ararız. Çünkü şunun ya da bunun değil de mutlak olarak ousia'nın var olmasının sebebi, ya da mutlak olarak değil de kendi başına ya da araz olarak ait olan şeylerden birinin var olmasının sebebi orta terimdir. Mutlak derken dayanağı, mesela ayı, yeri, güneşi ya da üçgeni kastediyorum; bir şey derken de tutulmayı, eşitliği, eşitsizliği, ortada olup olmadığını. Bütün bunlarda ne olduğunun ve niçin olduğunun aynı şey olduğu açıktır. Tutulma nedir? Dünyanın araya girmesiyle ayın ışıktan yoksun kalması. Niçin tutulma olur, ya da ay niçin tutulur? Dünya araya girdiği için ışık kesildiğinden. Uyum nedir? Tiz ile pes arasındaki sayısal oran. Tiz pesle niçin uyum içindedir? Tiz ile pes arasında sayısal bir oran olduğu için. Tiz ile pesin uyum içinde olması mümkün müdür? Aralarındaki oran sayılarla ifade edilir mi? Öyle olduğunu kabul edince: bu oran nedir?
Araştırmanın orta terim hakkında olduğunu, orta terimin hissedilebildiği durumlar gösterir. Çünkü hissetmediğimiz için ararız; mesela tutulmanın var olup olmadığını. Ayın üzerinde olsaydık, ne olup olmadığını ne de niçin olduğunu arardık; ikisi de aynı anda açık olurdu. Çünkü hissetmekten küllîyi de bilmeye varırdık. His, dünyanın şimdi araya girdiğini gösterir; çünkü ayın şimdi tutulduğu da açıktır; bundan da küllî ortaya çıkardı.
Söylediğimiz gibi, ne olduğunu bilmek niçin olduğunu bilmekle aynıdır. Bu da ya bir şeyin, ona ait olan şeylerden biri olarak değil de mutlak olarak var olmasının niçinidir, ya da ona ait olan şeylerden birinin, mesela iki dik açıya sahip olmanın ya da daha büyük veya daha küçük olmanın niçinidir.
Ἃ μὲν οὖν ζητοῦμεν καὶ ἃ εὑρόντες ἴσμεν, ταῦτα καὶ τοσαῦτά ἐστιν. Ζητοῦμεν δέ, ὅταν μὲν ζητῶμεν τὸ ὅτι ἢ τὸ εἰ ἔστιν ἁπλῶς, ἆρ᾿ ἔστι μέσον αὐτοῦ ἢ οὐκ ἔστιν· ὅταν δὲ γνόντες ἢ τὸ ὅτι ἢ εἰ ἔστιν ἢ τὸ ἐπὶ μέρους ἢ τὸ ἁπλῶς, πάλιν τὸ διὰ τί ζητῶμεν ἢ τὸ τί ἐστι, τότε ζητοῦμεν τί τὸ μέσον. Λέγω δὲ τὸ ὅτι ἢ εἰ ἔστιν ἐπὶ μέρους καὶ ἁπλῶς, ἐπὶ μέρους μέν, ἆρ᾿ ἐκλείπει ἡ σελήνη ἢ αὔξεται; εἰ γὰρ ἔστι τι ἢ μὴ ἔστι τι, ἐν τοῖς τοιούτοις ζητοῦμεν· ἁπλῶς δ᾿, εἰ ἔστιν ἢ μὴ σελήνη ἢ νύξ. Συμβαίνει ἄρα ἐν ἁπάσαις ταῖς ζητήσεσι ζητεῖν ἢ εἰ ἔστι μέσον ἢ τί ἐστι τὸ μέσον. Τὸ μὲν γὰρ αἴτιον τὸ μέσον, ἐν ἅπασι δὲ τοῦτο ζητεῖται. Ἆρ᾿ ἐκλείπει; ἆρ᾿ ἔστι τι αἴτιον ἢ οὔ; μετὰ ταῦτα γνόντες ὅτι ἔστι τι, τί οὖν τοῦτ᾿ ἔστι ζητοῦμεν. Τὸ γὰρ αἴτιον τοῦ εἶναι μὴ τοδὶ ἢ τοδὶ ἀλλ᾿ ἁπλῶς τὴν οὐσίαν, ἢ τὸ μὴ ἁπλῶς ἀλλά τι τῶν καθ᾿ αὑτὸ ἢ κατὰ συμβεβηκός, τὸ μέσον ἐστίν. Λέγω δὲ τὸ μὲν ἁπλῶς τὸ ὑποκείμενον, οἷον σελήνην ἢ γῆν ἢ ἥλιον ἢ τρίγωνον, τὸ δὲ τὶ ἔκλειψιν ἰσότητα ἀνισότητα, εἰ ἐν μέσῳ ἢ μή. Ἐν ἅπασι γὰρ τούτοις φανερόν ἐστιν ὅτι τὸ αὐτό ἐστι τὸ τί ἐστι καὶ διὰ τί ἐστιν. Τί ἐστιν ἔκλειψις; στέρησις φωτὸς ἀπὸ σελήνης ὑπὸ γῆς ἀντιφράξεως. Διὰ τί ἔστιν ἔκλειψις, ἢ διὰ τί ἐκλείπει ἡ σελήνη; διὰ τὸ ἀπολείπειν τὸ φῶς ἀντιφραττούσης τῆς γῆς. Τί ἐστι συμφωνία; λόγος ἀριθμῶν ἐν ὀξεῖ ἢ βαρεῖ. Διὰ τί συμφωνεῖ τὸ ὀξὺ τῷ βαρεῖ; διὰ τὸ λόγον ἔχειν ἀριθμῶν τὸ ὀξὺ καὶ τὸ βαρύ. Ἂρ᾿ ἔστι συμφωνεῖν τὸ ὀξὺ καὶ τὸ βαρύ; ἆρ᾿ ἐστὶν ἐν ἀριθμοῖς ὁ λόγος αὐτῶν; λαβόντες δ᾿ ὅτι ἔστι, τίς οὖν ἐστὶν ὁ λόγος;
Ὅτι δ᾿ ἐστὶ τοῦ μέσου ἡ ζήτησις, δηλοῖ ὅσων τὸ μέσον αἰσθητόν. Ζητοῦμεν γὰρ μὴ ᾐσθημένοι, οἷον τῆς ἐκλείψεως, εἰ ἔστιν ἢ μή. Εἰ δ᾿ ἦμεν ἐπὶ τῆς σελήνης, οὐκ ἂν ἐζητοῦμεν οὔτ᾿ εἰ γίνεται οὔτε διὰ τί, ἀλλ᾿ ἅμα δῆλον ἦν ἄν. Ἐκ γὰρ τοῦ αἴσθεσθαι καὶ τὸ καθόλου ἐγένετο ἂν ἡμῖν εἰδέναι. Ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις ὅτι νῦν ἀντιφράττει· καὶ γὰρ δῆλον ὅτι νῦν ἐκλείπει· ἐκ δὲ τούτου τὸ καθόλου ἂν ἐγένετο.
Ὥσπερ οὖν λέγομεν, τὸ τί ἐστιν εἰδέναι ταὐτό ἐστι καὶ διὰ τί ἐστιν. Τοῦτο δ᾿ ἢ ἁπλῶς καὶ μὴ τῶν ὑπαρχόντων τι, ἢ τῶν ὑπαρχόντων, οἷον ὅτι δύο ὀρθαί, ἢ ὅτι μεῖζον ἢ ἔλαττον.
posteriora.2.33. Bölüm
Aranan her şeyin bir orta terim araştırması olduğu açıktır. Şimdi ne olduğunun nasıl gösterildiğini, ispata indirgemenin yolunun ne olduğunu, tarifin ne olduğunu ve neyin tarifi olduğunu, önce bunlar hakkındaki güçlükleri gözden geçirerek söyleyelim. Söyleyeceklerimize, ardından gelecek tartışmalara en uygun düşen şeyle başlayalım. Şu güçlük ortaya atılabilir: aynı şeyi aynı bakımdan hem tarif yoluyla hem ispat yoluyla bilmek mümkün müdür, yoksa imkânsız mıdır? Çünkü tarif ne olduğunun tarifi gibi görünür, ne olduğu ise her durumda küllî ve olumludur; kıyasların ise bir kısmı olumsuz, bir kısmı küllî değildir; mesela ikinci şekildekilerin hepsi olumsuz, üçüncü şekildekiler ise küllî değildir. Sonra birinci şekildeki olumlu kıyasların da hepsinin tarifi yoktur; mesela her üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunun tarifi yoktur. Bunun gerekçesi şudur: ispat edilebilen bir şeyi bilmek, onun ispatına sahip olmaktır; dolayısıyla bu tür şeylerin ispatı varsa, açıktır ki tarifleri olmaz; yoksa biri ispata sahip olmadan, tarif yoluyla da bilebilirdi; çünkü ikisine aynı anda sahip olmamaya hiçbir engel yoktur. İstikradan gelen inanç da yeterlidir: hiçbir zaman ne kendi başına ait olanlardan ne de arazlardan herhangi birini tarif ederek tanımış değiliz. Ayrıca tarif bir ousia'nın tanınmasıysa, bu tür şeylerin ousia olmadığı açıktır.
Demek ki ispatı olan her şeyin tarifi olmadığı açıktır. Peki tarifi olan her şeyin ispatı var mıdır, yok mudur? Bu konuda da bir gerekçe aynıdır. Çünkü bir şeyin, bir olduğu ölçüde, tek bir epistēmē'si vardır. Dolayısıyla ispat edilebilir olanı bilmek onun ispatına sahip olmaksa, imkânsız bir şey ortaya çıkacaktır; çünkü tarife sahip olan, ispat olmadan bilecektir. Ayrıca ispatların ilkeleri tariflerdir; bunların ispatlarının olmayacağı daha önce gösterildi. Ya ilkeler ispat edilebilir olacak ve ilkelerin ilkeleri olacak, bu da sonsuza gidecektir; ya da ilk öncüller ispat edilemeyen tarifler olacaktır.
Peki tarif ile ispat, aynı şeyin hepsi hakkında değilse bile, aynı şeyin bir kısmı hakkında olabilir mi? Yoksa bu imkânsız mıdır? Çünkü tarifi olan şeyin ispatı yoktur. Tarif, ne olduğunun ve ousia'nın tarifidir; ispatların hepsi ise ne olduğunu varsayıyor ve kabul ediyor görünür; mesela matematiksel ispatlar birimin ne olduğunu ve tekin ne olduğunu kabul eder, ötekiler de öyle. Ayrıca her ispat bir şeyi bir şey hakkında, yani ait olduğunu ya da ait olmadığını gösterir; tarifte ise hiçbir şey başka bir şey hakkında yüklenmez: ne hayvan iki ayaklı hakkında ne de iki ayaklı hayvan hakkında yüklenir, şekil de yüzey hakkında yüklenmez; çünkü yüzey şekil değildir, şekil de yüzey değildir. Ayrıca ne olduğunu göstermek ile olduğunu göstermek farklıdır. Tarif ne olduğunu açıklar, ispat ise şunun şu hakkında olduğunu ya da olmadığını. Farklı şeyin farklı ispatı vardır, meğer ki biri bütünün bir parçası gibi olsun. Bunu şu anlamda söylüyorum: her üçgen için gösterilmişse, ikizkenarın açılarının iki dik açıya eşit olduğu da gösterilmiştir; çünkü biri parça, öteki bütündür. Ama olduğu ile ne olduğu birbirleriyle böyle bir ilişki içinde değildir; çünkü biri ötekinin parçası değildir.
Demek ki tarifi olan her şeyin ispatı olmadığı gibi, ispatı olan her şeyin de tarifi olmadığı açıktır; dolayısıyla genel olarak aynı hiçbir şey için ikisine birden sahip olmak mümkün değildir. Böylece tarif ile ispatın ne aynı şey olduğu ne de birinin ötekinin içinde bulunduğu açıktır; çünkü öyle olsaydı, konuları da birbirleriyle aynı ilişki içinde olurdu.
Ὅτι μὲν οὖν πάντα τὰ ζητούμενα μέσου ζήτησίς ἐστι, δῆλον· πῶς δὲ τὸ τί ἐστι δείκνυται, καὶ τίς ὁ τρόπος τῆς ἀναγωγῆς, καὶ τί ἐστιν ὁρισμὸς καὶ τίνων, εἴπωμεν, διαπορήσαντες πρῶτον περὶ αὐτῶν. Ἀρχὴ δ᾿ ἔστω τῶν μελλόντων, ἥπερ ἐστὶν οἰκειοτάτη τῶν ἐχομένων λόγων. Ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις, ἆρ᾿ ἔστι τὸ αὐτὸ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ ὁρισμῷ εἰδέναι καὶ ἀποδείξει, ἢ ἀδύνατον; ὁ μὲν γὰρ ὁρισμὸς τοῦ τί ἐστιν εἶναι δοκεῖ, τὸ δὲ τί ἐστιν ἅπαν καθόλου καὶ κατηγορικόν· συλλογισμοὶ δ᾿ εἰσὶν οἱ μὲν στερητικοί, οἱ δ᾿ οὐ καθόλου, οἷον οἱ μὲν ἐν τῷ δευτέρῳ σχήματι στερητικοὶ πάντες, οἱ δ᾿ ἐν τῷ τρίτῳ οὐ καθόλου. Εἶτα οὐδὲ τῶν ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι κατηγορικῶν ἁπάντων ἐστὶν ὁρισμός, οἷον ὅτι πᾶν τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει. Τούτου δὲ λόγος, ὅτι τὸ ἐπίστασθαί ἐστι τὸ ἀποδεικτικῶς τὸ ἀπόδειξιν ἔχειν, ὥστ᾿ εἰ ἐπὶ τῶν τοιούτων ἀπόδειξίς ἐστι, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη αὐτῶν καὶ ὁρισμός· ἐπίσταιτο γὰρ ἄν τις καὶ κατὰ τὸν ὁρισμόν, οὐκ ἔχων τὴν ἀπόδειξιν· οὐδὲν γὰρ κωλύει μὴ ἅμα ἔχειν. Ἱκανὴ δὲ πίστις καὶ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· οὐδὲν γὰρ πώποτε ὁρισάμενοι ἔγνωμεν, οὔτε τῶν καθ᾿ αὑτὸ ὑπαρχόντων οὔτε τῶν συμβεβηκότων. Ἔτι εἰ ὁ ὁρισμὸς οὐσίας τις γνωρισμός, τά γε τοιαῦτα φανερὸν ὅτι οὐκ οὐσίαι.
Ὄτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὁρισμὸς ἅπαντος οὗπερ καὶ ἀπόδειξις, δῆλον. Τί δ᾿, οὗ ὁρισμός, ἆρα παντὸς ἀπόδειξίς ἐστιν ἢ οὔ; εἷς μὲν δὴ λόγος καὶ περὶ τούτου ὁ αὐτός. Τοῦ γὰρ ἑνός, ᾗ ἕν, μία ἐπιστήμη. Ὤστ᾿ εἴπερ τὸ ἐπίστασθαι τὸ ἀποδεικτὸν ἐστὶ τὸ τὴν ἀπόδειξιν ἔχειν, συμβήσεταί τι ἀδύνατον· ὁ γὰρ τὸν ὁρισμὸν ἔχων ἄνευ τῆς ἀποδείξεως ἐπιστήσεται. Ἔτι αἱ ἀρχαὶ τῶν ἀποδείξεων ὁρισμοί, ὧν ὅτι οὐκ ἔσονται ἀποδείξεις δέδεικται πρότερον. Ἢ ἔσονται αἱ ἀρχαὶ ἀποδεικταὶ καὶ τῶν ἀρχῶν ἀρχαί, καὶ τοῦτ᾿ εἰς ἄπειρον βαδιεῖται· ἢ τὰ πρῶτα ὁρισμοὶ ἔσονται ἀναπόδεικτοι.
Ἀλλ᾿ ἆρα, εἰ μὴ παντὸς τοῦ αὐτοῦ, ἀλλά τινος τοῦ αὐτοῦ ἐστὶν ὁρισμὸς καὶ ἀπόδειξις; ἢ ἀδύνατον; οὐ γάρ ἐστιν ἀπόδειξις οὗ ὁρισμός. Ὁρισμὸς μὲν γὰρ τοῦ τί ἐστι καὶ οὐσίας· αἱ δ᾿ ἀποδείξεις φαίνονται πᾶσαι ὑποτιθέμεναι καὶ λαμβάνουσαι τὸ τί ἐστιν, οἷον αἱ μαθηματικαὶ τί μονὰς καὶ τί τὸ περιττόν, καὶ αἱ ἄλλαι ὁμοίως. Ἔτι πᾶσα ἀπόδειξις τὶ κατά τινος δείκνυσιν, οἷον ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν· ἐν δὲ τῷ ὁρισμῷ οὐδὲν ἕτερον ἑτέρου κατηγορεῖται, οἷον οὔτε τὸ ζῷον κατὰ τοῦ δίποδος οὔτε τοῦτο κατὰ τοῦ ζῴου, οὐδὲ δὴ κατὰ τοῦ ἐπιπέδου τὸ σχῆμα· οὐ γάρ ἐστι τὸ ἐπίπεδον σχῆμα, οὐδὲ τὸ σχῆμα ἐπίπεδον. Ἔτι ἕτερον τὸ τί ἐστι καὶ ὅτι ἐστὶ δεῖξαι. Ὁ μὲν οὖν ὁρισμὸς τί ἐστι δηλοῖ, ἡ δὲ ἀπόδειξις ὅτι ἢ ἔστι τόδε κατὰ τοῦδε ἢ οὐκ ἔστιν. Ἑτέρου δὲ ἑτέρα ἀπόδειξις, ἐὰν μὴ ὡς μέρος ᾖ τι τῆς ὅλης. Τοῦτο δὲ λέγῳ, ὅτι δέδεικται τὸ ἰσοσκελὲς δύο ὀρθαῖς, εἰ πᾶν τρίγωνον δέδεικται· μέρος γάρ, τὸ δ᾿ ὅλον. Ταῦτα δὲ πρὸς ἄλληλα οὐκ ἔχει οὕτως, τὸ ὅτι ἔστι καὶ τί ἐστιν· οὐ γάρ ἐστι θατέρου θάτερον μέρος.
Φανερὸν ἄρα ὅτι οὔτε οὗ ὁρισμός, τούτου παντὸς ἀπόδειξις, οὔτε οὗ ἀπόδειξις, τούτου παντὸς ὁρισμός· ὥστε ὅλως τοῦ αὐτοῦ οὐδενὸς ἐνδέχεται ἄμφω ἔχειν. Ὥστε δῆλον ὡς οὐδὲ ὁρισμὸς καὶ ἀπόδειξις οὔτε τὸ αὐτὸ ἂν εἴη οὔτε θάτερον ἐν θατέρῳ· καὶ γὰρ ἂν τὰ ὑποκείμενα ὁμοίως εἶχεν.
posteriora.2.44. Bölüm
Bu güçlükler bu kadarıyla incelenmiş olsun. Ne olduğunun kıyası ve ispatı var mıdır, yoksa tartışmanın şimdi varsaydığı gibi yok mudur? Kıyas, orta terim yoluyla bir şeyi bir şey hakkında gösterir; ne olduğu ise hem o şeye özgüdür hem de ne olduğunda yüklenir. Bunların birbirine dönmesi zorunludur. Çünkü A, G'ye özgüyse, açıktır ki B'ye de özgüdür, B de G'ye; dolayısıyla hepsi birbirine özgüdür. Ayrıca A her B'ye ne olduğunda aitse ve B de küllî olarak her G hakkında ne olduğunda söyleniyorsa, A'nın da G hakkında ne olduğunda söylenmesi zorunludur. Biri öncülü bu şekilde iki kez almazsa, yani A B hakkında ne olduğunda söylenip B'nin ne olduğunda söylendiği şeylerin hepsi hakkında söylenmiyorsa, A'nın G hakkında ne olduğunda yüklenmesi zorunlu olmayacaktır. O halde iki öncül de ne olduğunu içerecektir; demek ki B de G hakkında onun ne olduğu olacaktır. İki öncül de ne olduğunu ve özü içeriyorsa, öz orta terimde önceden bulunmuş olacaktır. Genel olarak, insanın ne olduğunu göstermek mümkünse, G insan, A da onun ne olduğu olsun, ister iki ayaklı hayvan ister başka bir şey. Kıyas kurulacaksa, A'nın her B hakkında yüklenmesi zorunludur. B de başka bir orta logos olacaktır; dolayısıyla o da insanın ne olduğu olacaktır. O halde kişi, gösterilmesi gereken şeyi öncül olarak almaktadır; çünkü B de insanın ne olduğudur.
Bunu iki öncülde ve ilk ve aracısız öncüllerde incelemek gerekir; çünkü söylenen en çok böyle açık olur. Psykhē'nin, insanın ya da var olan başka herhangi bir şeyin ne olduğunu dönme yoluyla gösterenler, baştaki iddiayı talep etmiş olurlar. Mesela biri psykhē'nin, kendi kendisine yaşamasının sebebi olan şey olduğunu, bunun da kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu öne sürse; bu durumda psykhē'nin tam olarak kendi kendini hareket ettiren sayı olduğunu, yani onunla aynı şey olduğunu talep etmesi zorunludur. Çünkü A B'yi, B de G'yi izliyor diye A, G'nin özü olmaz; yalnız G hakkında doğru olarak söylenebilir olur. A tam olarak bir şey olsa ve her B hakkında yüklense bile öyle değildir. Çünkü hayvan olmak da insan olmak hakkında yüklenir; her insan olmanın hayvan olmak olduğu doğrudur, tıpkı her insanın hayvan olması gibi; ama ikisi bir olacak şekilde değil. Kişi öncülü bu şekilde almazsa, A'nın G'nin özü ve ousia'sı olduğu sonucunu çıkaramaz. Bu şekilde alırsa, B'nin G'nin özü olduğunu önceden almış olur. Dolayısıyla ispat etmiş olmaz; çünkü baştaki iddiayı öncül olarak almıştır.
Ταῦτα μὲν οὖν μέχρι τούτου διηπορήσθω· τοῦ δὲ τί ἐστι πότερον ἔστι συλλογισμὸς καὶ ἀπόδειξις ἢ οὐκ ἔστι, καθάπερ νῦν ὁ λόγος ὑπέθετο; ὁ μὲν γὰρ συλλογισμὸς τὶ κατά τινος δείκνυσι διὰ τοῦ μέσου· τὸ δὲ τί ἐστιν ἴδιόν τε, καὶ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. Ταῦτα δ᾿ ἀνάγκη ἀντιστρέφειν. Εἰ γὰρ τὸ Α τοῦ Γ ἴδιον, δῆλον ὅτι καὶ τοῦ Β καὶ τοῦτο τοῦ Γ, ὥστε πάντα ἀλλήλων. Ἀλλά μὴν καὶ εἰ τὸ Α ἐν τῷ τί ἐστιν ὑπάρχει παντὶ τῷ Β, καὶ καθόλου τὸ Β παντὸς τοῦ Γ ἐν τῷ τί ἐστι λέγεται, ἀνάγκη καὶ τὸ Α ἐν τῷ τί ἐστι τοῦ Γ λέγεσθαι. Εἰ δὲ μὴ οὕτω τις λήψεται διπλώσας, οὐκ ἀνάγκη ἔσται τὸ Α τοῦ Γ κατηγορεῖσθαι ἐν τῷ τί ἐστιν, εἰ τὸ μὲν Α τοῦ Β ἐν τῷ τί ἐστι, μὴ καθ᾿ ὅσων δὲ τὸ Β ἐν τῷ τί ἐστιν. Τὸ δὴ τί ἐστιν ἄμφω ταῦτα ἕξει. Ἔσται ἄρα καὶ τὸ Β κατὰ τοῦ Γ, τὸ τί ἐστιν. Εἰ δὴ τὸ τί ἐστι καὶ τὸ τί ἦν εἶναι ἄμφω ἔχει, ἐπὶ τοῦ μέσου ἔσται πρότερον τὸ τί ἦν εἶναι. Ὅλως τε, εἰ ἔστι δεῖξαι τί ἐστιν ἄνθρωπος· ἔστω τὸ Γ ἄνθρωπος, τὸ δὲ Α τὸ τί ἐστιν, εἴτε ζῷον δίπουν εἴτ᾿ ἄλλο τι. Εἰ τοίνυν συλλογιεῖται, ἀνάγκη κατὰ τοῦ Β τὸ Α παντὸς κατηγορεῖσθαι. Τούτου δ᾿ ἔσται ἄλλος λόγος μέσος, ὥστε καὶ τοῦτο ἔσται τί ἐστιν ἄνθρωπος. Λαμβάνει οὖν ὃ δεῖ δεῖξαι· καὶ γὰρ τὸ Β ἐστὶ τί ἐστιν ἄνθρωπος.
Δεῖ δ᾿ ἐν ταῖς δυσὶ προτάσεσι καὶ τοῖς πρώτοις καὶ ἀμέσοις σκοπεῖν· μάλιστα γὰρ φανερὸν τὸ λεγόμενον γίνεται. Οἱ μὲν οὖν διὰ τοῦ ἀντιστρέφειν δεικνύντες τί ἐστι ψυχὴ ἢ τί ἐστιν ἄνθρωπος ἢ ἄλλο ὁτιοῦν τῶν ὄντων, τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτοῦνται, οἷον εἴ τις ἀξιώσειε ψυχὴν εἶναι τὸ αὐτὸ αὑτῷ αἴτιον τοῦ ζῆν, τοῦτο δ᾿ ἀριθμὸν αὐτὸν αὑτὸν κινοῦντα· ἀνάγκη γὰρ αἰτῆσαι τὴν ψυχὴν ὅπερ ἀριθμὸν εἶναι αὐτὸν αὑτὸν κινοῦντα, οὕτως ὡς τὸ αὐτὸ ὄν. Οὐ γὰρ εἰ ἀκολουθεῖ τὸ Α τῷ Β καὶ τοῦτο τῷ Γ, ἔσται τῷ Γ τὸ Α τὸ τί ἦν εἶναι, ἀλλ᾿ ἀληθὲς ἦν εἰπεῖν ἔσται μόνον. Οὐδ᾿ εἰ ἔστι τὸ Α ὅπερ τι καὶ κατὰ τοῦ Β κατηγορεῖται παντός. Καὶ γὰρ τὸ ζῴῳ εἶναι κατηγορεῖται κατὰ τοῦ ἀνθρώπῳ εἶναι· ἀληθὲς γὰρ πᾶν τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι ζῴῳ εἶναι, ὥσπερ καὶ πάντα ἄνθρωπον ζῷον, ἀλλ᾿ οὐχ οὕτως ὥστε ἓν εἶναι. Ἐὰν μὲν οὖν μὴ οὕτω λάβῃ, οὐ συλλογιεῖται ὅτι τὸ Α ἐστὶ τῷ Γ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ἡ οὐσία. Ἐὰν δὲ οὕτω λάβῃ, πρότερον ἔσται εἰληφὼς τῷ Γ τί ἐστι τὸ τί ἦν εἶναι τὸ Β. Ὥστ᾿ οὐκ ἀποδέδεικται· τὸ γὰρ ἐν ἀρχῇ εἴληφεν.
posteriora.2.55. Bölüm
Şekillerin çözümlenmesinde söylendiği gibi, bölmeler yoluyla izlenen yol da kıyasla sonuç çıkarmaz. Çünkü hiçbir yerde, şunlar varken şeyin şu olması zorunlu hâle gelmez; tıpkı istikra yapan kişinin de ispat etmemesi gibi. Çünkü sonucu soru olarak sormamak gerekir, sonuç karşıdakinin kabul etmesiyle de olmaz; öncüller varken, cevap veren kabul etmese bile, zorunlu olarak olmalıdır. "İnsan hayvan mıdır, cansız mı?" Sonra hayvan olduğunu aldı; bunu kıyasla çıkarmış olmadı. Yine: "Her hayvan ya karada yürüyendir ya da suda yaşayandır"; karada yürüyen olduğunu aldı. İnsanın, bir bütün olarak, karada yürüyen bir hayvan olması da söylenenlerden zorunlu olarak çıkmaz; bunu da öncül olarak alır. Bunu çok ya da az bölmeyle yapmanın bir farkı yoktur; çünkü yapılan aynı şeydir. Bu yolla ilerleyenler için, kıyasla gösterilebilecek şeylerde bile yöntem kıyassız işler. Çünkü bütün bu tarifin insan hakkında doğru olmasına, ama onun ne olduğunu ya da özünü açıklamamasına ne engel olur? Ayrıca bir şey eklemeye, çıkarmaya ya da ousia'nın bir öğesini atlamaya ne engel olur?
Bu kusurlar gözden kaçırılır, ama bunları gidermek mümkündür: bütün öğeleri ne olduğunda alarak, ilk öğeyi talep edip bölmeyi sırasıyla yaparak ve hiçbir şeyi atlamayarak. Her şey bölmenin içine düşüyorsa ve hiçbir şey eksik kalmıyorsa, bu zorunludur; bu da zorunludur, çünkü sonunda artık bölünmez bir türe varılmalıdır. Ama yine de bunda kıyas yoktur; olsa olsa bilgiyi başka bir yolla sağlar. Bunda saçma bir şey yoktur; çünkü istikra yapan da belki ispat etmez, ama yine de bir şeyi açıklar. Tarifi bölmeden çıkaran kişi ise kıyas kurmuş olmaz. Çünkü orta terimler olmadan kurulan sonuçlarda, biri "bunlar varken şunun olması zorunludur" derse niçin diye sorulabildiği gibi, bölmeyle kurulan tariflerde de sorulabilir. "İnsan nedir?" "Ölümlü, ayaklı, iki ayaklı, kanatsız bir hayvan." "Niçin?" diye her eklemede sorulabilir. O ise her şeyin ya ölümlü ya ölümsüz olduğunu söyleyecek ve bunu, kendince, bölmeyle gösterecektir. Ama böyle bir logos'un tamamı tarif değildir. Dolayısıyla bölmeyle ispat edilse bile, tarif yine de kıyas olmaz.
Ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἡ διὰ τῶν διαιρέσεων ὁδὸς συλλογίζεται, καθάπερ ἐν τῇ ἀναλύσει τῇ περὶ τὰ σχήματα εἴρηται. Οὐδαμοῦ γὰρ ἀνάγκη γίνεται τὸ πρᾶγμα ἐκεῖνο εἶναι τωνδὶ ὄντων, ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐδ᾿ ὁ ἐπάγων ἀποδείκνυσιν. Οὐ γὰρ δεῖ τὸ συμπέρασμα ἐρωτᾶν, οὐδὲ τῷ δοῦναι εἶναι· ἀλλ᾿ ἀνάγκη εἶναι ἐκείνων ὄντων, κἂν μὴ φῇ ὁ ἀποκρινόμενος. Ἂρ᾿ ὁ ἄνθρωπος ζῷον ἢ ἄψυχον; εἶτ᾿ ἔλαβε ζῷον, οὐ συλλελόγισται. Πάλιν ἅπαν ζῷον ἢ πεζὸν ἢ ἔνυδρον· ἔλαβε πεζόν. Καὶ τὸ εἶναι τὸν ἄνθρωπον, τὸ ὅλον, ζῷον πεζόν, οὐκ ἀνάγκη ἐκ τῶν εἰρημένων, ἀλλὰ λαμβάνει καὶ τοῦτο. Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν ἐπὶ πολλῶν ἢ ὀλίγων οὕτω ποιεῖν· τὸ αὐτὸ γάρ ἐστιν. Ἀσυλλόγιστος μὲν οὖν καὶ ἡ χρῆσις γίνεται τοῖς οὕτω μετιοῦσι καὶ τῶν ἐνδεχομένων συλλογισθῆναι. Τί γὰρ κωλύει τοῦτο ἀληθὲς μὲν τὸ πᾶν εἶναι κατὰ τοῦ ἀνθρώπου, μὴ μέντοι τὸ τί ἐστι μηδὲ τὸ τί ἦν εἶναι δηλοῦν; ἔτι τί κωλύει ἢ προσθεῖναί τι ἢ ἀφελεῖν ἢ ὑπερβεβηκέναι τῆς οὐσίας;
Ταῦτα μὲν οὖν παρίεται μέν, ἐνδέχεται δὲ λῦσαι τῷ λαμβάνειν ἐν τῷ τί ἐστι πάντα, καὶ τὸ ἐφεξῆς τῇ διαιρέσει ποιεῖν, αἰτούμενον τὸ πρῶτον, καὶ μηδὲν παραλείπειν. Τοῦτο δ᾿ ἀναγκαῖον, εἰ ἅπαν εἰς τὴν διαίρεσιν ἐμπίπτει καὶ μηδὲν ἐλλείπει· τοῦτο δ᾿ ἀναγκαῖον, ἄτομον γὰρ ἤδη δεῖ εἶναι. Ἀλλὰ συλλογισμὸς ὅμως οὐκ ἔνεστιν, ἀλλ᾿ εἴπερ, ἄλλον τρόπον γνωρίζειν ποιεῖ. Καὶ τοῦτο μὲν οὐδὲν ἄτοπον· οὐδὲ γὰρ ὁ ἐπάγων ἴσως ἀποδείκνυσιν, ἀλλ᾿ ὅμως δηλοῖ τι. Συλλογισμὸν δ᾿ οὐ λέγει ὁ ἐκ τῆς διαιρέσεως λέγων τὸν ὁρισμόν. Ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς συμπεράσμασι τοῖς ἄνευ τῶν μέσων, ἐάν τις εἴπῃ ὅτι τούτων ὄντων ἀνάγκη τοδὶ εἶναι, ἐνδέχεται ἐρωτῆσαι διὰ τί, οὕτως καὶ ἐν τοῖς διαιρετικοῖς ὅροις. Τί ἐστιν ἄνθρωπος; ζῷον θνητόν, ὑπόπουν, δίπουν, ἄπτερον. Διὰ τί; παρ᾿ ἑκάστην πρόσθεσιν· ἐρεῖ γάρ, καὶ δείξει τῇ διαιρέσει, ὡς οἴεται, ὅτι πᾶν ἢ θνητὸν ἢ ἀθάνατον. Ὁ δὲ τοιοῦτος λόγος ἅπας οὐκ ἔστιν ὁρισμός. Ὥστ᾿ εἰ καὶ ἀπεδείκνυτο τῇ διαιρέσει, ἀλλ᾿ ὅ γ᾿ ὁρισμὸς οὐ συλλογισμὸς γίνεται.
posteriora.2.66. Bölüm
Peki ne olduğunu, ousia bakımından, ama bir varsayıma dayanarak ispat etmek mümkün müdür? Yani özün, ne olduğunda bulunan özgü öğelerden oluşan şey olduğunu, şu öğelerin ise yalnız ne olduğunda bulunduğunu ve hepsinin birlikte o şeye özgü olduğunu alarak; çünkü o şeyin olması budur. Yoksa burada da özü yine önceden almış mıdır? Çünkü orta terim yoluyla göstermek zorunludur. Ayrıca kıyasta, kıyasla sonuç çıkarmanın ne olduğu öncül olarak alınmadığı gibi (çünkü kıyasın dayandığı öncül her zaman ya bütün ya da parçadır), özün tarifinin de kıyasın içinde bulunmaması, konulan öncüllerden ayrı olması gerekir. Sonucun kıyasla çıkarılıp çıkarılmadığından şüphe edene, "evet, çünkü kıyas buydu" diye cevap vermek gerekir; özün kıyasla çıkarılmadığını söyleyene de "evet, çıkarıldı, çünkü özün bu olduğunu koymuştuk" diye. Dolayısıyla kıyasın ne olduğunun ya da özün ne olduğunun tarifi olmadan da bir şeyin kıyasla çıkarılmış olması zorunludur.
Varsayıma dayanarak gösterse bile durum aynıdır. Mesela: kötü olmak bölünebilir olmaksa, zıttı olan şeylerde zıt olmak, zıttın olduğu şeyin zıttı olmaksa, iyi kötünün, bölünmez de bölünebilirin zıttıysa, o halde iyi olmak bölünmez olmaktır. Burada da özü alarak gösterir; özü göstermek için de özü öncül olarak alır. "Ama başka bir özü alır" denebilir. Olsun; ispatlarda da şunun şu hakkında olduğunu alırız, ama aynı şeyi ya da aynı logos'u olan ve onunla birbirine dönen şeyi değil. Bölme yoluyla gösterene de böyle kıyas kurana da aynı güçlük yöneltilir: niçin insan, iki ayaklı, karada yürüyen tek bir hayvan olacak da hayvan ile karada yürüyen ayrı ayrı olmayacaktır? Çünkü alınan öncüllerden yüklemin bir olması hiç zorunlu değildir; aynı insanın hem müzisyen hem dil bilgini olması gibi olabilir.
Ἀλλ᾿ ἆρα ἔστι καὶ ἀποδεῖξαι τὸ τί ἐστι κατ᾿ οὐσίαν, ἐξ ὑποθέσεως δέ, λαβόντα τὸ μὲν τί ἦν εἶναι τὸ ἐκ τῶν ἐν τῷ τί ἐστιν ἰδίων, ταδὶ δὲ ἐν τῷ τί ἐστι μόνα, καὶ ἴδιον τὸ πᾶν; τοῦτο γάρ ἐστι τὸ εἶναι ἐκείνῳ. Ἢ πάλιν εἴληφε τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ἐν τούτῳ; ἀνάγκη γὰρ διὰ τοῦ μέσου δεῖξαι. Ἔτι ὥσπερ οὐδ᾿ ἐν συλλογισμῷ λαμβάνεται τί ἐστι τὸ συλλελογίσθαι (ἀεὶ γὰρ ὅλη ἢ μέρος ἡ πρότασις, ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός), οὕτως οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι δεῖ ἐνεῖναι ἐν τῷ συλλογισμῷ, ἀλλὰ χωρὶς τοῦτο τῶν κειμένων εἶναι, καὶ πρὸς τὸν ἀμφισβητοῦντα εἰ συλλελόγισται ἢ μὴ τοῦτο, ἀπαντᾶν ὅτι· τοῦτο γὰρ ἦν συλλογισμός. Καὶ πρὸς τὸν ὅτι οὐ τὸ τί ἦν εἶναι συλλελόγισται, ὅτι ναί· τοῦτο γὰρ ἔκειτο ἡμῖν τὸ τί ἦν εἶναι. Ὥστε ἀνάγκη καὶ ἄνευ τοῦ τί συλλογισμὸς ἢ τοῦ τί ἦν εἶναι συλλελογίσθαί τι.
Κἂν ἐξ ὑποθέσεως δὲ δεικνύῃ, οἷον εἰ τῷ κακῷ ἐστὶ τὸ διαιρετῷ εἶναι, τῷ δ᾿ ἐναντίῳ τὸ τῷ ἐναντίῳ εἶναι, ὅσοις ἔστι τι ἐναντίον· τὸ δ᾿ ἀγαθὸν τῷ κακῷ ἐναντίον καὶ τὸ ἀδιαίρετον τῷ διαιρετῷ· ἔστιν ἄρα τὸ ἀγαθῷ εἶναι τὸ ἀδιαιρέτῳ εἶναι. Καὶ γὰρ ἐνταῦθα λαβὼν τὸ τί ἦν εἶναι δείκνυσι· λαμβάνει δ᾿ εἰς τὸ δεῖξαι τὸ τί ἦν εἶναι. Ἕτερον μέντοι ἔστω· καὶ γὰρ ἐν ταῖς ἀποδείξεσιν, ὅτι ἐστὶ τόδε κατὰ τοῦδε, ἀλλὰ μὴ αὐτό, μηδὲ οὗ ὁ αὐτὸς λόγος, καὶ ἀντιστρέφει. Πρὸς ἀμφοτέρους δέ, τόν τε κατὰ διαίρεσιν δεικνύντα καὶ πρὸς τὸν οὕτω συλλογισμόν, τὸ αὐτὸ ἀπόρημα· διὰ τί ἔσται ὁ ἄνθρωπος ζῷον δίπουν πεζόν, ἀλλ᾿ οὐ ζῷον καὶ πεζόν; ἐκ γὰρ τῶν λαμβανομένων οὐδεμία ἀνάγκη ἐστὶν ἓν γίνεσθαι τὸ κατηγορούμενον, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς εἴη μουσικὸς καὶ γραμματικός.
posteriora.2.77. Bölüm
Peki tarif yapan kişi ousia'yı ya da ne olduğunu nasıl gösterecek? Ne ispat eden gibi, kabul edilmiş öncüllerden hareketle, onlar varken başka bir şeyin zorunlu olarak var olduğunu açıklayacaktır, çünkü bu ispattır; ne de istikra yapan gibi, açık olan cüzîler yoluyla, hiçbir şey başka türlü olmadığı için her şeyin böyle olduğunu gösterecektir; çünkü istikra ne olduğunu değil, ya olduğunu ya da olmadığını gösterir. Geriye başka hangi yol kalır? Elbette bunu hisle ya da parmakla göstermeyecektir.
Ayrıca ne olduğunu nasıl gösterecek? Çünkü insanın ya da başka herhangi bir şeyin ne olduğunu bilen kişinin, onun var olduğunu da bilmesi zorunludur; çünkü kimse var olmayanın ne olduğunu bilmez. "Keçi-geyik" dediğimde logos'un ya da adın ne anlama geldiğini bilebilir, ama keçi-geyiğin ne olduğunu bilmek imkânsızdır. Ayrıca hem ne olduğunu hem de var olduğunu gösterecekse, ikisini aynı logos'la nasıl gösterecek? Çünkü tarif de ispat da tek bir şeyi açıklar; insanın ne olduğu ile insanın var olması ise farklı şeylerdir.
Sonra, bir şeyin var olduğunun, ousia olmadıkça, her durumda ispat yoluyla gösterilmesi gerektiğini söylüyoruz. Var olmak ise hiçbir şeyin ousia'sı değildir; çünkü var olan bir cins değildir. Demek ki var olduğunun ispatı olacaktır. Epistēmē'ler de şimdi bunu yapar: geometrici üçgenin ne anlama geldiğini kabul eder, var olduğunu ise gösterir. O halde tarif yapan kişi ne olduğunu gösterirken neyi gösterecek? Üçgeni mi? O zaman biri tarif yoluyla ne olduğunu bilecek, ama var olup olmadığını bilmeyecektir. Bu ise imkânsızdır.
Bugünkü tarif yöntemlerine bakınca da tarif yapanların bir şeyin var olduğunu göstermedikleri açıktır. Çünkü merkezden eşit uzaklıkta olan bir şey olsa bile, tarif edilen şey niçin vardır? Ve bu niçin dairedir? Çünkü bu tarifin oreikhalkos'un tarifi olduğu da söylenebilirdi. Tarifler ne söylenen şeyin var olabileceğini ek olarak açıklar ne de tarifini verdiklerini söyledikleri şeyin o olduğunu. Her zaman niçin diye sormak mümkündür.
O halde tarif yapan kişi ya ne olduğunu ya da adın ne anlama geldiğini gösteriyorsa ve tarif hiçbir şekilde ne olduğu hakkında değilse, tarif adla aynı anlama gelen bir logos olur. Ama bu saçmadır. Çünkü önce ousia olmayan şeylerin ve var olmayan şeylerin de tarifi olurdu; çünkü var olmayan şeyler de bir anlama gelebilir. Ayrıca bütün logos'lar tarif olurdu; çünkü herhangi bir logos'a bir ad konabilirdi; dolayısıyla hepimiz tariflerle konuşuyor olurduk, İlyada bile bir tarif olurdu. Ayrıca hiçbir epistēmē şu adın şunu ifade ettiğini ispat edemez; demek ki tarifler de bunu ek olarak açıklamaz.
Bunlardan, ne tarif ile kıyasın aynı şey olduğu ne de kıyas ile tarifin aynı şey hakkında olduğu anlaşılıyor; bunun yanında tarifin ne bir şey ispat ettiği ne de gösterdiği, ne olduğunun da ne tarif ne de ispat yoluyla bilinebildiği ortaya çıkıyor.
Πῶς οὖν δὴ ὁ ὁριζόμενος δείξει τὴν οὐσίαν ἢ τὸ τί ἐστιν; οὔτε γὰρ ὡς ἀποδεικνὺς ἐξ ὁμολογουμένων εἶναι δῆλον ποιήσει ὅτι ἀνάγκη ἐκείνων ὄντων ἕτερόν τι εἶναι, ἀπόδειξις γὰρ τοῦτο, οὔθ᾿ ὡς ὁ ἐπάγων διὰ τῶν καθ᾿ ἕκαστα δήλων ὄντων, ὅτι πᾶν οὕτως τῷ μηδὲν ἄλλως· οὐ γὰρ τί ἐστι δείκνυσιν, ἀλλ᾿ ὅτι ἢ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν. Τίς οὖν ἄλλος τρόπος λοιπός; οὐ γὰρ δὴ δείξει γε τῇ αἰσθήσει ἢ τῷ δακτύλῳ.
Ἔτι πῶς δείξει τὸ τί ἐστιν; ἀνάγκη γὰρ τὸν εἰδότα τὸ τί ἐστιν ἄνθρωπος ἢ ἄλλο ὁτιοῦν, εἰδέναι καὶ ὅτι ἔστιν· τὸ γὰρ μὴ ὂν οὐδεὶς οἶδεν ὅ τι ἐστίν, ἀλλὰ τί μὲν σημαίνει ὁ λόγος ἢ τὸ ὄνομα, ὅταν εἴπω τραγέλαφος, τί δ᾿ ἔστι τραγέλαφος, ἀδύνατον εἰδέναι. Ἀλλὰ μὴν εἰ δείξει τί ἐστι καὶ ὅτι ἔστι, πῶς τῷ αὐτῷ λόγῳ δείξει; ὅ τε γὰρ ὁρισμὸς ἕν τι δηλοῖ καὶ ἡ ἀπόδειξις· τὸ δὲ τί ἐστιν ἄνθρωπος καὶ τὸ εἶναι ἄνθρωπον ἄλλο.
Εἶτα καὶ δι᾿ ἀποδείξεώς φαμεν ἀναγκαῖον εἶναι δείκνυσθαι ἅπαν ὅτι ἔστιν, εἰ μὴ οὐσία εἴη. Τὸ δ᾿ εἶναι οὐκ οὐσία οὐδενί· οὐ γὰρ γένος τὸ ὄν. Ἀπόδειξις ἄρ᾿ ἔσται ὅτι ἔστιν. Ὅπερ καὶ νῦν ποιοῦσιν αἱ ἐπιστῆμαι. Τί μὲν γὰρ σημαίνει τὸ τρίγωνον, ἔλαβεν ὁ γεωμέτρης, ὅτι δ᾿ ἔστι, δείκνυσιν. Τί οὖν δείξει ὁ ὁριζόμενος τί ἐστιν; ἢ τὸ τρίγωνον; εἰδὼς ἄρα τις ὁρισμῷ τί ἐστιν, εἰ ἔστιν οὐκ εἴσεται. Ἀλλ᾿ ἀδύνατον.
Φανερὸν δὲ καὶ κατὰ τοὺς νῦν τρόπους τῶν ὅρων ὡς οὐ δεικνύουσιν οἱ ὁριζόμενοι ὅτι ἔστιν. Εἰ γὰρ καὶ ἔστιν ἐκ τοῦ μέσου τὸ ἴσον, ἀλλὰ διὰ τί ἐστι τὸ ὁρισθέν; καὶ διὰ τί τοῦτ᾿ ἔστι κύκλος; εἴη γὰρ ἂν καὶ ὀρειχάλκου φάναι εἶναι αὐτόν. Οὔτε γὰρ ὅτι δυνατὸν εἶναι τὸ λεγόμενον προσδηλοῦσιν οἱ ὅροι, οὔτε ὅτι ἐκεῖνο οὗ φασὶν εἶναι ὁρισμοί. Ἀλλ᾿ ἀεὶ ἔξεστι λέγειν τὸ διὰ τί.
Εἰ ἄρα ὁ ὁριζόμενος δείκνυσιν ἢ τί ἐστιν ἢ τί σημαίνει τοὔνομα, εἰ μή ἐστι μηδαμῶς τοῦ τί ἐστιν, εἴη ἂν ὁ ὁρισμὸς λόγος ὀνόματι τὸ αὐτὸ σημαίνων. Ἀλλ᾿ ἄτοπον. Πρῶτον μὲν γὰρ καὶ μὴ οὐσιῶν ἂν εἴη καὶ τῶν μὴ ὄντων· σημαίνειν γὰρ ἔστι καὶ τὰ μὴ ὄντα. Ἔτι πάντες οἱ λόγοι ὁρισμοὶ ἂν εἶεν· εἴη γὰρ ἂν ὄνομα θέσθαι ὁποιῳοῦν λόγῳ, ὥστε ὅρους ἂν διαλεγοίμεθα πάντες καὶ ἡ Ἰλιὰς ὁρισμὸς ἂν εἴη. Ἔτι οὐδεμία ἐπιστήμη ἀποδείξειεν ἂν ὅτι τοῦτο τοὔνομα τουτὶ δηλοῖ· οὐδ᾿ οἱ ὁρισμοὶ τοίνυν τοῦτο προσδηλοῦσιν.
Ἐκ μὲν τοίνυν τούτων οὔτε ὁρισμὸς καὶ συλλογισμὸς φαίνεται ταὐτὸν ὄν, οὔτε ταὐτοῦ συλλογισμὸς καὶ ὁρισμός· πρὸς δὲ τούτοις, ὅτι οὔτε ὁ ὁρισμὸς οὐδὲν οὔτε ἀποδείκνυσιν οὔτε δείκνυσιν, οὔτε τὸ τί ἐστιν οὔθ᾿ ὁρισμῷ οὔτ᾿ ἀποδείξει ἔστι γνῶναι.
posteriora.2.88. Bölüm
Şimdi bu söylenenlerden hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğunu, tarifin ne olduğunu ve bir şeyin ne olduğunun bir bakıma ispatı ve tarifi bulunup bulunmadığını, yoksa hiçbir şekilde bulunmadığını yeniden incelemek gerekir. Dediğimiz gibi, bir şeyin ne olduğunu bilmek ile ne olduğunun sebebini bilmek aynı şeydir. Bunun gerekçesi şudur: her şeyin bir sebebi vardır; bu sebep ya o şeyin kendisidir ya da başka bir şeydir; başka bir şeyse de ya ispat edilebilir ya da ispat edilemez. O halde sebep başka bir şeyse ve ispat edilebiliyorsa, onun orta terim olması ve birinci şekilde gösterilmesi zorunludur; çünkü gösterilen şey hem küllî hem olumludur. Demek ki bir yol, demin incelediğimiz yol olabilir: bir şeyin ne olduğunu başka bir şey aracılığıyla göstermek. Çünkü ne olduğu gösterilecek şeylerde orta terimin de bir "ne olduğu" olması, özgü niteliklerde de özgü bir nitelik olması zorunludur. Böylece kişi aynı şeyin iki özünden birini gösterecek, ötekini göstermeyecektir.
Bu yolun ispat olamayacağı daha önce söylendi; o, ne olduğuna dair mantıksal bir kıyastır. Ne olduğunun hangi yolla gösterilebileceğini ise yeniden baştan başlayarak anlatalım. Niçini olguyu bildikten sonra ararız; bazen ikisi aynı anda açık hale gelir, ama niçini olgudan önce bilmek hiçbir zaman mümkün değildir. Aynı şekilde özün de şeyin var olduğu bilinmeden bilinemeyeceği açıktır; çünkü bir şeyin var olup olmadığını bilmeden ne olduğunu bilmek imkânsızdır. Var olup olmadığını ise bazen yalnız araz olarak biliriz, bazen de şeyin kendisinden bir şey kavrayarak: gök gürültüsünün bulutlarda çıkan bir tür ses, tutulmanın bir tür ışık yoksunluğu, insanın bir tür canlı, psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir şey olduğunu bildiğimiz gibi. Var olduğunu yalnız araz olarak bildiğimiz şeylerin ne olduğuna doğru hiçbir şekilde ilerleyemeyiz; çünkü var olduklarını bile gerçekten bilmiyoruzdur. Bir şeyin var olduğunu bilmeden ne olduğunu aramak ise hiçbir şey aramamaktır. Kendisinden bir şey kavradığımız şeylerde iş daha kolaydır. Demek ki bir şeyin var olduğunu ne ölçüde biliyorsak, ne olduğuna da o ölçüde yaklaşabiliriz.
Ne olduğundan bir şey kavradığımız şeyler için ilk örnek şu olsun: tutulma A, Ay G, Dünya'nın araya girmesi B. Ay'ın tutulup tutulmadığını aramak, B'nin var olup olmadığını aramaktır. Bu da B'nin bir logos'u bulunup bulunmadığını aramaktan farklı değildir; bu logos varsa, tutulmanın da var olduğunu söyleriz. Ya da çelişik iki önermeden hangisinin logos'u bulunduğunu, mesela iki dik açıya sahip olmanın mı yoksa sahip olmamanın mı, aramaktır. Bunu bulduğumuzda, bulduğumuz şey orta terimler yoluyla bulunmuşsa, olguyu ve niçini aynı anda biliriz; öyle değilse olguyu biliriz, niçini bilmeyiz. Ay G, tutulma A, aramızda görünür hiçbir şey yokken dolunayın gölge düşürememesi B olsun. B, yani arada hiçbir şey yokken gölge düşürememek G'ye aitse, A, yani tutulmuş olmak da B'ye aitse, Ay'ın tutulduğu açıktır, ama niçin tutulduğu henüz açık değildir; tutulmanın var olduğunu biliriz, ama ne olduğunu bilmeyiz. A'nın G'ye ait olduğu açık olduktan sonra niçin ait olduğunu aramak, B'nin ne olduğunu aramaktır: Dünya'nın araya girmesi mi, Ay'ın dönmesi mi, yoksa ışığının sönmesi mi? İşte bu, öteki uç terimin, yani bu örnekte A'nın logos'udur; çünkü tutulma, Dünya'nın araya girmesidir. Gök gürültüsü nedir? Bulutta ateşin sönmesi. Niçin gök gürler? Bulutta ateş söndüğü için. Bulut G, gök gürültüsü A, ateşin sönmesi B olsun. B, G'ye, yani buluta aittir, çünkü ateş onun içinde söner; A, yani ses de B'ye aittir. B de birinci uç terim olan A'nın logos'udur. B'nin de başka bir orta terimi varsa, o da geriye kalan logos'lardan biri olacaktır.
Bir şeyin ne olduğunun nasıl kavrandığı ve nasıl bilinir hale geldiği böylece söylendi. Buradan çıkan sonuç şudur: ne olduğunun ne kıyası ne de ispatı olur, ama ne olduğu kıyas ve ispat aracılığıyla açık hale gelir. Dolayısıyla sebebi kendisinden başka bir şey olan bir şeyin ne olduğunu ispat olmadan bilmek mümkün değildir, ama ne olduğunun ispatı da yoktur; güçlükleri ele alırken de bunu söylemiştik.
Πάλιν δὲ σκεπτέον τί τούτων λέγεται καλῶς καὶ τί οὐ καλῶς, καὶ τί ἐστιν ὁ ὁρισμός, καὶ τοῦ τί ἐστιν ἆρά πως ἔστιν ἀπόδειξις καὶ ὁρισμὸς ἢ οὐδαμῶς. Ἐπεὶ δ᾿ ἐστίν, ὡς ἔφαμεν, ταὐτὸν τὸ εἰδέναι τί ἐστι καὶ τὸ εἰδέναι τὸ αἴτιον τοῦ τί ἐστι· λόγος δὲ τούτου, ὅτι ἔστι τι τὸ αἴτιον· καὶ τοὔτο ἢ τὸ αὐτὸ ἢ ἄλλο, κἂν ᾖ ἄλλο, ἢ ἀποδεικτὸν ἢ ἀναπόδεικτον· εἰ τοίνυν ἐστὶν ἄλλο καὶ ἐνδέχεται ἀποδεῖξαι, ἀνάγκη μέσον εἶναι τὸ αἴτιον καὶ ἐν τῷ σχήματι τῷ πρώτῳ δείκνυσθαι· καθόλου τε γὰρ καὶ κατηγορικὸν τὸ δεικνύμενον. εἷς μὲν δὴ τρόπος ἂν εἴη ὁ νῦν ἐξητασμένος, τὸ δι᾿ ἄλλου τὸ τί ἐστι δείκνυσθαι. Τῶν τε γὰρ τί ἐστιν ἀνάγκη τὸ μέσον εἶναι τί ἐστι, καὶ τῶν ἰδίων ἴδιον. Ὥστε τὸ μὲν δείξει, τὸ δ᾿ οὐ δείξει τῶν τί ἦν εἶναι τῷ αὐτῷ πράγματι.
Οὗτος μὲν οὖν ὁ τρόπος ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἀπόδειξις, εἴρηται πρότερον· ἀλλ᾿ ἔστι λογικὸς συλλογισμὸς τοῦ τί ἐστιν. Ὃν δὲ τρόπον ἐνδέχεται, λέγωμεν, εἰπόντες πάλιν ἐξ ἀρχῆς. Ὥσπερ γὰρ τὸ διότι ζητοῦμεν ἔχοντες τὸ ὅτι, ἐνίοτε δὲ καὶ ἅμα δῆλα γίνεται, ἀλλ᾿ οὔτι πρότερόν γε τὸ διότι δυνατὸν γνωρίσαι τοῦ ὅτι, δῆλον ὅτι ὁμοίως καὶ τὸ τί ἦν εἶναι οὐκ ἄνευ τοῦ ὅτι ἐστίν· ἀδύνατον γὰρ εἰδέναι τί ἐστιν, ἀγνοοῦντας εἰ ἔστιν. Τὸ δ᾿ εἰ ἔστιν ὁτὲ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς ἔχομεν, ὁτὲ δ᾿ ἔχοντές τι αὐτοῦ τοῦ πράγματος, οἷον βροντήν, ὅτι ψόφος τις νεφῶν, καὶ ἔκλειψιν, ὅτι στέρησίς τις φωτός, καὶ ἄνθρωπον, ὅτι ζῷόν τι, καὶ ψυχήν, ὅτι αὐτὸ αὑτὸ κινοῦν. Ὅσα μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς οἴδαμεν ὅτι ἔστιν, ἀναγκαῖον μηδαμῶς ἔχειν πρὸς τὸ τί ἐστιν· οὐδὲ γὰρ ὅτι ἔστιν ἴσμεν· τὸ δὲ ζητεῖν τί ἐστι μὴ ἔχοντας ὅτι ἔστι, μηδὲν ζητεῖν ἐστίν. Καθ᾿ ὅσων δ᾿ ἔχομέν τι, ῥᾷον. Ὥστε ὡς ἔχομεν ὅτι ἔστιν, οὕτως ἔχομεν καὶ πρὸς τὸ τί ἐστιν. Ὧν οὖν ἔχομέν τι τοῦ τί ἐστιν, ἔστω πρῶτον μὲν ὧδε· ἔκλειψις ἐφ᾿ οὗ τὸ Α, σελήνη ἐφ᾿ οὗ Γ, ἀντίφραξις γῆς ἐφ᾿ οὗ Β. Τὸ μὲν οὖν πότερον ἐκλείπει ἢ οὔ, τὸ Β ζητεῖν ἐστίν, ἆρ᾿ ἔστιν ἢ οὔ. Τοῦτο δ᾿ οὐδὲν διαφέρει ζητεῖν ἢ εἰ ἔστι λόγος αὐτοῦ. Καὶ ἐὰν ᾖ τοῦτο, κἀκεῖνό φαμεν εἶναι. Ἢ ποτέρας τῆς ἀντιφάσεώς ἐστιν ὁ λόγος, πότερον τοῦ ἔχειν δύο ὀρθὰς ἢ τοῦ μὴ ἔχειν. Ὅταν δ᾿ εὕρωμεν, ἅμα τὸ ὅτι καὶ τὸ διότι ἴσμεν, ἂν διὰ μέσων ᾖ. Εἰ δὲ μή, τὸ ὅτι, τὸ διότι δ᾿ οὔ. Σελήνη Γ, ἔκλειψις Α, τὸ πασσελήνου σκιὰν μὴ δύνασθαι ποιεῖν μηδενὸς ἡμῶν μεταξὺ ὄντος φανεροῦ, ἐφ᾿ οὗ Β. Εἰ τοίνυν τῷ Γ ὑπάρχει τὸ Β τὸ μὴ δύνασθαι ποιεῖν σκιὰν μηδενὸς μεταξὺ ἡμῶν ὄντος, τούτῳ δὲ τὸ Α τὸ ἐκλελοιπέναι, ὅτι μὲν ἐκλείπει δῆλον, διότι δ᾿ οὔπω, καὶ ὅτι μὲν ἔκλειψίς ἐστιν ἴσμεν, τί δ᾿ ἐστὶν οὐκ ἴσμεν. Δήλου δ᾿ ὄντος ὅτι τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει, ἀλλὰ διὰ τί ὑπάρχει, τὸ ζητεῖν τὸ Β τί ἐστι, πότερον ἀντίφραξις ἢ στροφὴ τῆς σελήνης ἢ ἀπόσβεσις. Τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὁ λόγος τοῦ ἑτέρου ἄκρου, οἷον ἐν τούτοις τοῦ Α· ἔστι γὰρ ἡ ἔκλειψις ἀντίφραξις ὑπὸ γῆς. Τί ἐστι βροντή; πυρὸς ἀπόσβεσις ἐν νέφει. Διὰ τί βροντᾷ; διὰ τὸ ἀποσβέννυσθαι τὸ πῦρ ἐν τῷ νέφει. Νέφος Γ, βροντὴ Α, ἀπόσβεσις πυρὸς τὸ Β. Τῷ δὴ Γ τῷ νέφει ὑπάρχει τὸ Β· ἀποσβέννυται γὰρ ἐν αὐτῷ τὸ πῦρ. Τούτῳ δὲ τὸ Α, ψόφος. Καὶ ἔστι γε λόγος τὸ Β τοῦ Α τοῦ πρώτου ἄκρου. Ἂν δὲ πάλιν τούτου ἄλλο μέσον ᾖ, ἐκ τῶν παραλοίπων ἔσται λόγων.
Ὡς μὲν τοίνυν λαμβάνεται τὸ τί ἐστι καὶ γίνεται γνώριμον, εἴρηται, ὥστε συλλογισμὸς μὲν τοῦ τί ἐστιν οὐ γίνεται οὐδ᾿ ἀπόδειξις, δῆλον μέντοι διὰ συλλογισμοῦ καὶ δι᾿ ἀποδείξεως· ὥστ᾿ οὔτ᾿ ἄνευ ἀποδείξεως ἔστι γνῶναι τὸ τί ἐστιν, οὗ ἐστιν αἴτιον ἄλλο, οὔτ᾿ ἔστιν ἀπόδειξις αὐτοῦ, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς διαπορήμασιν εἴπομεν.
posteriora.2.99. Bölüm
Bazı şeylerin sebebi kendilerinden başka bir şeydir, bazılarınınki değildir. Buradan açıktır ki ne olduğu sorulan şeylerin bir kısmı aracısızdır ve ilkedir; bunların hem var olduğunu hem de ne olduğunu ya varsaymak ya da başka bir yolla açık hale getirmek gerekir. Aritmetikçi de böyle yapar: birimin hem ne olduğunu hem de var olduğunu varsayar. Orta terimi olan, yani ousia'sının sebebi kendisinden başka bir şey olan şeylerin ne olduğunu ise, dediğimiz gibi, ispat yoluyla açık hale getirmek mümkündür; ama bunu yaparken ne olduğunu ispat etmiş olmayız.
Ἔστι δὲ τῶν μὲν ἕτερόν τι αἴτιον, τῶν δ᾿ οὐκ ἔστιν. Ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τῶν τί ἐστι τὰ μὲν ἄμεσα καὶ ἀρχαί εἰσιν, ἃ καὶ εἶναι καὶ τί ἐστιν ὑποθέσθαι δεῖ ἢ ἄλλον τρόπον φανερὰ ποιῆσαι. Ὅπερ ὁ ἀριθμητικὸς ποιεῖ· καὶ γὰρ τί ἐστι τὴν μονάδα ὑποτίθεται, καὶ ὅτι ἔστιν. Τῶν δ᾿ ἐχόντων μέσον, καὶ ὧν ἐστί τι ἕτερον αἴτιον τῆς οὐσίας, ἔστι δι᾿ ἀποδείξεως, ὥσπερ εἴπομεν, δηλῶσαι, μὴ τὸ τί ἐστιν ἀποδεικνύντας.
posteriora.2.1010. Bölüm
Tarif bir şeyin ne olduğunu söyleyen logos diye tanımlandığına göre, açıktır ki tariflerden biri, adın ne anlama geldiğini söyleyen logos ya da adın yerini tutan başka bir logos olacaktır; mesela "üçgen"in ne anlama geldiğini, yani bir şeyin üçgen olarak ne olduğunu söyleyen logos. Üçgenin var olduğunu bildiğimizde niçin var olduğunu ararız. Var olduğunu bilmediğimiz şeylerin ne olduğunu bu şekilde kavramak ise zordur. Bu zorluğun sebebi daha önce söylendi: böyle şeylerin var olup olmadığını bile, araz olarak bilmenin dışında, bilmeyiz. Bir logos iki şekilde bir olur: ya bağlaçla, İlyada gibi; ya da bir şeyi bir şey hakkında, araz olarak değil, açıklamakla.
Tarifin bir türü demin söylenendir. Başka bir tarif ise bir şeyin niçin var olduğunu açıklayan logos'tur. Dolayısıyla birincisi bir anlam bildirir ama bir şey göstermez; ikincisi ise açıktır ki bir şeyin ne olduğunun bir çeşit ispatı olacak, ispattan yalnız terimlerin dizilişiyle ayrılacaktır. Çünkü niçin gök gürlediğini söylemek ile gök gürültüsünün ne olduğunu söylemek farklıdır. Birincisinde "çünkü bulutlarda ateş sönüyor" denir; gök gürültüsü nedir diye sorulduğunda ise "bulutlarda sönen ateşin çıkardığı ses" denir. Demek ki aynı logos başka bir biçimde söylenmektedir: bir biçimde kesintisiz bir ispat, öbür biçimde bir tariftir. Ayrıca gök gürültüsünün bir tarifi de "bulutlarda ses"tir; bu ise ne olduğunun ispatının sonucudur. Aracısız şeylerin tarifi ise, ne olduğunun ispat edilemeyen bir konuluşudur.
Demek ki tarif, bir anlamda ne olduğunun ispat edilemeyen logos'u, bir anlamda ispattan yalnız ifade biçimiyle ayrılan, ne olduğuna dair bir kıyas, üçüncü bir anlamda da ne olduğunun ispatının sonucudur. Söylenenlerden şunlar da açıktır: ne olduğunun ispatı hangi anlamda vardır, hangi anlamda yoktur, hangi şeyler için vardır, hangileri için yoktur; ayrıca tarif kaç anlamda söylenir, ne olduğunu nasıl gösterir ve nasıl göstermez, hangi şeylerin tarifi vardır, hangilerinin yoktur; son olarak tarifin ispatla ilişkisi nedir, aynı şeyin hem tarifi hem ispatı nasıl olabilir, nasıl olamaz.
Ὁρισμὸς δ᾿ ἐπειδὴ λέγεται εἶναι λόγος τοῦ τί ἐστι, φανερὸν ὅτι ὁ μέν τις ἔσται λόγος τοῦ τί σημαίνει τὸ ὄνομα ἢ λόγος ἕτερος ὀνοματώδης, οἷον τὸ τί σημαίνει, τί ἐστιν ᾗ τρίγωνον. Ὅπερ ἔχοντες ὅτι ἔστι, ζητοῦμεν διὰ τί ἐστιν. Χαλεπὸν δ᾿ οὕτως ἐστὶ λαβεῖν ἃ μὴ ἴσμεν ὅτι ἔστιν. Ἡ δ᾿ αἰτία εἴρηται πρότερον τῆς χαλεπότητος, ὅτι οὐδ᾿ εἰ ἔστιν ἢ μὴ ἴσμεν, ἀλλ᾿ ἢ κατὰ συμβεβηκός. Λόγος δ᾿ εἷς ἐστὶ διχῶς, ὁ μὲν συνδέσμῳ, ὥσπερ ἡ Ἰλιάς, ὁ δὲ τῷ ἓν καθ᾿ ἑνὸς δηλοῦν μὴ κατὰ συμβεβηκός.
Εἷς μὲν δὴ ὅρος ἐστὶν ὅρου ὁ εἰρημένος, ἄλλος δ᾿ ἐστὶν ὅρος λόγος ὁ δηλῶν διὰ τί ἐστιν. Ὥστε ὁ μὲν πρότερος σημαίνει μέν, δείκνυσι δ᾿ οὔ, ὁ δ᾿ ὕστερος φανερὸν ὅτι ἔσται οἷον ἀπόδειξις τοῦ τί ἐστι, τῇ θέσει διαφέρων τῆς ἀποδείξεως. Διαφέρει γὰρ εἰπεῖν διὰ τί βροντᾷ καὶ τί ἐστι βροντή· ἐρεῖ γὰρ οὕτω μὲν διότι ἀποσβέννυται τὸ πῦρ ἐν τοῖς νέφεσι· τί δ᾿ ἐστὶ βροντή; ψόφος ἀποσβεννυμένου πυρὸς ἐν νέφεσιν. Ὥστε ὁ αὐτὸς λόγος ἄλλον τρόπον λέγεται, καὶ ὡδὶ μὲν ἀπόδειξις συνεχής, ὡδὶ δὲ ὁρισμός. Ἔτι ἐστὶν ὅρος βροντῆς ψόφος ἐν νέφεσι· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τῆς τοῦ τί ἐστιν ἀποδείξεως συμπέρασμα. Ὁ δὲ τῶν ἀμέσων ὁρισμὸς θέσις ἐστὶ τοῦ τί ἐστιν ἀναπόδεικτος.
Ἔστιν ἄρα ὁρισμὸς εἷς μὲν λόγος τοῦ τί ἐστιν ἀναπόδεικτος, εἷς δὲ συλλογισμὸς τοῦ τί ἐστι, πτώσει διαφέρων τῆς ἀποδείξεως, τρίτος δὲ τῆς τοῦ τί ἐστιν ἀποδείξεως συμπέρασμα. Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ πῶς ἔστι τοῦ τί ἐστιν ἀπόδειξις καὶ πῶς οὐκ ἔστι, καὶ τίνων ἔστι καὶ τίνων οὐκ ἔστιν, ἔτι δ᾿ ὁρισμὸς ποσαχῶς τε λέγεται καὶ πῶς τὸ τί ἐστι δείκνυσι καὶ πῶς οὔ, καὶ τίνων ἐστὶ καὶ τίνων οὔ, ἔτι δὲ πρὸς ἀπόδειξιν πῶς ἔχει, καὶ πῶς ἐνδέχεται τοῦ αὐτοῦ εἶναι καὶ πῶς οὐκ ἐνδέχεται.
posteriora.2.1111. Bölüm
Bir şeyi, sebebini bildiğimizde bildiğimizi düşünürüz. Sebepler de dörttür: biri öz; biri, belli şeyler var olunca şunun zorunlu olarak var olması; biri, bir şeyi ilk harekete geçiren; dördüncüsü de bir şeyin ne için olduğu. Bunların hepsi orta terim aracılığıyla gösterilir. Çünkü "şu varken bunun var olması zorunludur" ilişkisi tek bir öncül alınınca kurulmaz, en az iki öncül gerekir; bu da öncüllerin tek bir orta terimi olduğunda olur. O halde bu tek orta terim alınınca sonucun var olması zorunludur. Bu şöyle de açıktır. Yarım daire içindeki açı niçin diktir? Ya da ne varken diktir? Dik açı A, iki dik açının yarısı B, yarım daire içindeki açı G olsun. A'nın, yani dik açı olmanın G'ye, yani yarım daire içindeki açıya ait olmasının sebebi B'dir. Çünkü B A'ya eşittir, G de B'ye eşittir; zira G iki dik açının yarısıdır. Demek ki B, yani iki dik açının yarısı olmak varken A G'ye aittir; bu da yarım daire içindeki açının dik olması demekti. Bu da özle aynı şeydir, çünkü logos bunu ifade eder. Orta terimin, sebep olarak, öz olduğu da gösterilmişti. Peki Med Savaşı Atinalıların başına niçin geldi? Atinalılara savaş açılmasının sebebi neydi? Eretrialılarla birlikte Sardeis'e saldırmalarıydı; çünkü işi ilk başlatan buydu. Savaş A, önce saldırmak B, Atinalılar G olsun. B, yani önce saldırmak G'ye, yani Atinalılara aittir; A da B'ye aittir, çünkü insanlar önce haksızlık edene savaş açar. Demek ki A, yani savaş açılması, B'ye, yani önce saldıranlara aittir; B de G'ye, yani Atinalılara aittir, çünkü önce onlar saldırdı. Demek ki burada da sebep, yani ilk harekete geçiren, orta terimdir. Sebebin bir gaye olduğu şeylerde de durum böyledir. Mesela: niçin yürüyüş yapıyor? Sağlıklı olmak için. Ev niçin var? Eşyalar korunsun diye. Birinde gaye sağlık, ötekinde korunmaktır. Yemekten sonra niçin yürümek gerektiğini sormak ile ne için yürümek gerektiğini sormak arasında hiçbir fark yoktur. Yemekten sonra yürümek G, yiyeceklerin midede yukarıda kalmaması B, sağlıklı olmak A olsun. Yemekten sonra yürümenin yiyeceklerin midenin ağzında kalmasını önlediğini, bunun da sağlığa yaradığını kabul edelim. Gerçekten de yürümeye, yani G'ye B, yani yiyeceklerin yukarıda kalmaması, buna da A, yani sağlıklı olmak ait görünür. Peki A'nın G'ye ait olmasının sebebi, yani gayesi nedir? B'dir, yani yiyeceklerin yukarıda kalmaması. Bu da A'nın bir çeşit logos'udur; çünkü A böyle açıklanacaktır. B niçin G'ye aittir? Çünkü sağlıklı olmak, böyle bir durumda olmaktır. Logos'ları adların yerine koymak gerekir; böylece her şey daha açık görünecektir. Burada oluş sırası, hareket bakımından sebeplerdekinin tersidir: orada önce orta terimin meydana gelmesi gerekir, burada ise önce son terim olan G meydana gelir, gaye en son gelir.
Aynı şeyin hem bir gaye için hem de zorunluluktan olması mümkündür; mesela ışığın fenerden geçip parlaması. Bir yandan, ışık bir şeyin içinden geçmekle meydana geldiğine göre, daha ince parçacıklı olan şey zorunlu olarak daha büyük gözeneklerden geçer; öte yandan bu, ayağımız takılmasın diye, bir gaye için de olur. Peki bir şeyin bu iki sebeple var olması mümkünse, bu iki sebeple meydana gelmesi de mümkün müdür? Mesela gök gürlüyorsa, bu, ateş sönerken zorunlu olarak cızırdayıp ses çıkardığı için olabilir; ama Pythagorasçıların dediği gibi, Tartaros'takiler korksun diye onları tehdit etmek için de olabilir. Bu türden pek çok şey vardır, en çok da tabiatça bir araya gelen ve bir araya gelmiş olan şeylerde; çünkü tabiat bazen bir gaye için, bazen zorunluluktan iş görür. Zorunluluk da iki türlüdür: biri tabiata ve şeyin kendi yönelişine uygun olan, öteki zorlamayla, o yönelişe aykırı olan; nitekim taş hem yukarı hem aşağı zorunlulukla hareket eder, ama aynı zorunlulukla değil. Düşünceden doğan şeylerin bir kısmı, mesela ev ya da heykel, hiçbir zaman kendiliğinden ya da zorunluluktan olmaz, hep bir gaye için olur; bir kısmı ise, mesela sağlık ve kurtuluş, talihle de olabilir. Gaye için olma en çok hem şöyle hem böyle olabilen şeylerde görülür: oluş talihle olmadığında ve dolayısıyla varılan sonuç iyi olduğunda, şey bir gaye için, ya tabiatça ya da tekhnē ile meydana gelir. Talihle ise hiçbir şey bir gaye için meydana gelmez.
Ἐπεὶ δὲ ἐπίστασθαι οἰόμεθα ὅταν εἰδῶμεν τὴν αἰτίαν, αἰτίαι δὲ τέτταρες, μία μὲν τὸ τί ἦν εἶναι, μία δὲ τὸ τίνων ὄντων ἀνάγκη τοῦτ᾿ εἶναι, ἑτέρα δὲ ἥ τι πρῶτον ἐκίνησε, τετάρτη δὲ τὸ τίνος ἕνεκα, πᾶσαι αὗται διὰ τοῦ μέσου δείκνυνται. Τό τε γὰρ οὗ ὄντος τοδὶ ἀνάγκη εἶναι μιᾶς μὲν προτάσεως ληφθείσης οὐκ ἔστι, δυοῖν δὲ τοὐλάχιστον· τοῦτο δ᾿ ἐστίν, ὅταν ἓν μέσον ἔχωσιν. Τούτου οὖν ἑνὸς ληφθέντος τὸ συμπέρασμα ἀνάγκη εἶναι. Δῆλον δὲ καὶ ὧδε. Διὰ τί ὀρθὴ ἡ ἐν ἡμικυκλίῳ; ἢ τίνος ὄντος ὀρθή; ἔστω δὴ ὀρθὴ ἐφ᾿ ἧς Α, ἡμίσεια δυοῖν ὀρθαῖν ἐφ᾿ ἧς Β, ἡ ἐν ἡμικυκλίῳ ἐφ᾿ ἧς Γ. Τοῦ δὴ τὸ Α τὴν ὀρθὴν ὑπάρχειν τῷ Γ τῇ ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ αἴτιον τὸ Β. Αὕτη μὲν γὰρ τῇ Α ἴση, ἡ δὲ τὸ Γ τῇ Β· δύο γὰρ ὀρθῶν ἡμίσεια. Τοῦ Β οὖν ὄντος ἡμίσεος δύο ὀρθῶν τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει· τοῦτο δ᾿ ἦν τὸ ἐν ἡμικυκλίῳ ὀρθὴν εἶναι. Τοῦτο δὲ ταὐτόν ἐστι τῷ τί ἦν εἶναι, τῷ τοῦτο σημαίνειν τὸν λόγον. Ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ τί ἦν εἶναι αἴτιον δέδεικται τὸ μέσον. Τὸ δὲ διὰ τί ὁ Μηδικὸς πόλεμος ἐγένετο Ἀθηναίοις; τίς αἰτία τοῦ πολεμεῖσθαι Ἀθηναίους; ὅτι εἰς Σάρδεις μετ᾿ Ἐρετριέων ἐνέβαλον· τοῦτο γὰρ ἐκίνησε πρῶτον. Πόλεμος ἐφ᾿ οὗ Α, προτέρους εἰσβαλεῖν Β, Ἀθηναῖοι τὸ Γ. Ὑπάρχει δὴ τὸ Β τῷ Γ, τὸ πρότερον ἐμβαλεῖν τοῖς Ἀθηναίοις, τὸ δὲ Α τῷ Β· πολεμοῦσι γὰρ τοῖς πρότερον ἀδικήσασιν. Ὑπάρχει ἄρα τῷ μὲν Β τὸ Α, τὸ πολεμεῖσθαι τοῖς πρότερον ἄρξασι· τοῦτο δὲ τὸ Β τῷ Γ τοῖς Ἀθηναίοις· πρότερον γὰρ ἦρξαν. Μέσον ἄρα καὶ ἐνταῦθα τὸ αἴτιον τὸ πρῶτον κινῆσαν. Ὅσων δ᾿ αἴτιον τὸ ἕνεκά τινος, οἷον διὰ τί περιπατεῖ; ὅπως ὑγιαίνῃ· διὰ τί οἰκία ἐστίν; ὅπως σώζηται τὰ σκεύη· τὸ μὲν ἕνεκα τοῦ ὑγιαίνειν, τὸ δ᾿ ἕνεκα τοῦ σώζεσθαι. Διὰ τί δὲ ἀπὸ δείπνου δεῖ περιπατεῖν, καὶ ἕνεκα τίνος δεῖ, οὐδὲν διαφέρει. Περίπατος ἀπὸ δείπνου Γ, τὸ μὴ ἐπιπολάζειν τὰ σιτία ἐφ᾿ οὗ Β, τὸ ὑγιαίνειν ἐφ᾿ οὗ Α. Ἔστω δὴ τῷ ἀπὸ δείπνου περιπατεῖν ὑπάρχον τὸ ποιεῖν μὴ ἐπιπολάζειν τὰ σιτία πρὸς τῷ στόματι τῆς κοιλίας, καὶ τοῦτο ὑγιεινόν. Δοκεῖ γὰρ ὑπάρχειν τῷ περιπατεῖν τῷ Γ τὸ Β τὸ μὴ ἐπιπολάζειν τὰ σιτία, τούτῳ δὲ τὸ Α τὸ ὑγιεινόν. Τί οὖν αἴτιον τῷ Γ τοῦ τὸ Α ὑπάρχειν τὸ οὗ ἕνεκα; τὸ Β τὸ μὴ ἐπιπολάζειν. Τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὥσπερ ἐκείνου λόγος· τὸ γὰρ Α οὕτως ἀποδοθήσεται. Διὰ τί τὸ Β τῷ Γ ἐστίν; ὅτι τοῦτ᾿ ἔστι τὸ ὑγιαίνειν, τὸ οὕτως ἔχειν. Δεῖ δὲ μεταλαμβάνειν τοὺς λόγους, καὶ οὕτως μᾶλλον ἕκαστα φανεῖται. Αἱ δὲ γενέσεις ἀνάπαλιν ἐνταῦθα καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ κίνησιν αἰτίων· ἐκεῖ μὲν γὰρ τὸ μέσον δεῖ γενέσθαι πρῶτον, ἐνταῦθα δὲ τὸ Γ τὸ ἔσχατον· τελευταῖον δὲ τὸ οὗ ἕνεκα.
Ἐνδέχεται δὲ τὸ αὐτὸ καὶ ἕνεκά τινος εἶναι καὶ ἐξ ἀνάγκης, οἷον διὰ τοῦ λαμπτῆρος τὸ φῶς· καὶ γὰρ ἐξ ἀνάγκης διέρχεται τὸ μικρομερέστερον διὰ τῶν μειζόνων πόρων, εἴπερ φῶς γίνεται τῷ διιέναι, καὶ ἕνεκά τινος, ὅπως μὴ πταίωμεν. Ἂρ᾿ οὖν εἰ εἶναι ἐνδέχεται, καὶ γίνεσθαι ἐνδέχεται; ὥσπερ εἰ βροντᾷ ἀποσβεννυμένου τε τοῦ πυρὸς ἀνάγκη σίζειν καὶ ψοφεῖν, καὶ εἰ ὡς οἱ Πυθαγόρειοί φασιν ἀπειλῆς ἕνεκα τοῖς ἐν τῷ ταρτάρῳ, ὅπως φοβῶνται. Πλεῖστα δὲ τοιαῦτ᾿ ἐστί, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς κατὰ φύσιν συνισταμένοις καὶ συνεστῶσιν· ἡ μὲν γὰρ ἕνεκά του ποιεῖ φύσις, ἡ δ᾿ ἐξ ἀνάγκης. Ἡ δ᾿ ἀνάγκη διττή· ἡ μὲν γὰρ κατὰ φύσιν καὶ τὴν ὁρμήν, ἡ δὲ βίᾳ ἡ παρὰ τὴν ὁρμήν, ὥσπερ λίθος ἐξ ἀνάγκης καὶ ἄνω καὶ κάτω φέρεται, ἀλλ᾿ οὐ διὰ τὴν αὐτὴν ἀνάγκην. Ἐν δὲ τοῖς ἀπὸ διανοίας τὰ μὲν οὐδέποτε ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου ὑπάρχει, οἷον οἰκία ἢ ἀνδριάς, οὐδ᾿ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλ᾿ ἕνεκά του, τὰ δὲ καὶ ἀπὸ τύχης, οἷον ὑγίεια καὶ σωτηρία. Μάλιστα δὲ ἐν ὅσοις ἐνδέχεται καὶ ὧδε καὶ ἄλλως, ὅταν μὴ ἀπὸ τύχης ἡ γένεσις ᾖ, ὥστε τὸ τέλος ἀγαθὸν ἕνεκά του γίνεται καὶ ἢ φύσει ἢ τέχνῃ. Ἀπὸ τύχης δ᾿ οὐδὲν ἕνεκά του γίνεται.
posteriora.2.1212. Bölüm
Meydana gelmekte olan, meydana gelmiş ve meydana gelecek şeylerin sebebi, var olan şeylerin sebebiyle aynıdır; çünkü sebep orta terimdir. Yalnız var olanlarda orta terim var olan, meydana gelmekte olanlarda meydana gelmekte olan, meydana gelmiş olanlarda meydana gelmiş, gelecek olanlarda da gelecek olandır. Mesela tutulma niçin oldu? Çünkü Dünya araya girdi. Niçin oluyor? Çünkü araya giriyor. Niçin olacak? Çünkü araya girecek. Niçin var? Çünkü Dünya arada. Buz nedir? Donmuş su olduğunu kabul edelim. Su G, donmuş A, sebep olan orta terim B olsun: sıcaklığın tamamen kaybolması. B G'ye aittir, A, yani donmuş olmak da B'ye. B meydana gelirken buz meydana gelir; B meydana gelmişse buz meydana gelmiştir; B meydana gelecekse buz da meydana gelecektir.
Bu şekilde sebep olan şey ile sebebi olduğu şey, meydana geldiklerinde aynı anda meydana gelir, var olduklarında aynı anda var olur; meydana gelmiş olma ve meydana gelecek olma için de durum aynıdır. Peki aynı anda olmayan şeylerde, bize göründüğü gibi, kesintisiz zaman içinde bazı şeyler başka şeylerin sebebi olabilir mi? Yani bir şeyin olmuş olmasının sebebi daha önce olmuş başka bir şey, olacak olmasının sebebi gelecekte olacak başka bir şey, olmakta olmasının sebebi de daha önce olmuş bir şey olabilir mi? Bu durumda kıyas sonra olmuş olandan kurulur; ama bunların da ilkesi olmuş şeylerdir. Meydana gelmekte olanlarda da durum aynıdır. Önce olmuş olandan ise kıyas kurulamaz; mesela "şu oldu, demek ki ondan sonra şu oldu" denemez. Gelecek olanlarda da durum aynıdır. Çünkü aradaki zaman ister belirsiz ister belirli olsun, "şu olduğuna göre ondan sonraki şu da olmuştur" demek doğru olmayacaktır; zira aradaki zamanda, biri olmuşken öteki için bunu söylemek yanlış olur. Aynı gerekçe gelecek olanlar için de geçerlidir: "şu oldu, demek ki şu olacak" da denemez. Çünkü orta terimin uç terimlerle aynı türden olması gerekir: olmuşlar için olmuş, olacaklar için olacak, olmaktakiler için olmakta olan, var olanlar için var olan. "Oldu" ile "olacak" için ise aynı türden bir orta terim olamaz. Üstelik aradaki zaman ne belirsiz ne de belirli olabilir; çünkü aradaki zamanda bunu söylemek yanlış olacaktır. Olmuş olandan sonra olmakta olanın şeylerde var olmasını sağlayan bağlantının ne olduğu da incelenmelidir. Yoksa olmuş bir şeye bitişik, olmakta olan bir şeyin bulunmadığı açık mıdır? Çünkü olmuş bir şeye bitişik, olmuş başka bir şey de yoktur; bunlar sınırdır ve bölünmezdir. Nasıl noktalar birbirine bitişik değilse, olmuş şeyler de birbirine bitişik değildir; çünkü ikisi de bölünemez. Aynı sebeple olmakta olan bir şey de olmuş bir şeye bitişik değildir; çünkü olmakta olan bölünebilir, olmuş olan ise bölünemez. Demek ki çizgi noktaya nasıl bir ilişki içindeyse, olmakta olan da olmuş olana öyle bir ilişki içindedir; çünkü olmakta olanın içinde sonsuz sayıda olmuş şey vardır. Ama bunlar hakkında hareket üzerine yapılacak genel incelemede daha açık konuşmak gerekir.
Oluş ardı ardına gerçekleştiğinde sebep olan orta terimin nasıl bulunacağı konusunda bu kadarı yeterli olsun. Bu durumlarda da orta terim ile birinci terimin aracısız olması zorunludur. Mesela A oldu, çünkü G oldu. G sonra, A önce oldu. Ama ilke G'dir, çünkü zamanın ilkesi olan şimdiye daha yakındır. G de, D olduysa, olmuştur. O halde D olmuşsa A'nın olmuş olması zorunludur. Sebep ise G'dir; çünkü D olmuşsa G'nin olmuş olması, G olmuşsa da ondan önce A'nın olmuş olması zorunludur. Orta terimi böyle alan kişi bir yerde aracısız bir terimde durur mu, yoksa sonsuzluk yüzünden araya hep yeni bir terim mi girer? Çünkü, söylendiği gibi, olmuş bir şey olmuş başka bir şeye bitişik değildir. Ama yine de bir orta terimden ve ilk şimdiden başlamak zorunludur. Olacak şeylerde de durum aynıdır. D'nin olacağını söylemek doğruysa, A'nın olacağını söylemenin ondan önce doğru olması zorunludur. Bunun sebebi G'dir; çünkü D olacaksa, ondan önce G olacak; G olacaksa, ondan önce A olacaktır. Bunlarda da bölme aynı şekilde sonsuzdur; çünkü olacak şeyler birbirine bitişik değildir. Ama bunlarda da aracısız bir ilke almak gerekir. Gerçek işlerde de durum böyledir. Bir ev olmuşsa, taşların kesilmiş ve hazırlanmış olması zorunludur. Niçin? Çünkü ev olmuşsa temelin olmuş olması zorunludur; temel olmuşsa da ondan önce taşların hazırlanmış olması zorunludur. Yine bir ev olacaksa, aynı şekilde ondan önce taşlar olacaktır. Bu da aynı şekilde orta terim aracılığıyla gösterilir; çünkü ondan önce temel olacaktır.
Oluşlarda bir tür döngüsel oluş gördüğümüze göre, orta terim ile uç terimler birbirini izliyorsa bu mümkündür; çünkü bu durumlarda terimler birbirine döner. Sonuçların birbirine döndüğü ilk kitaplarda gösterilmişti; döngü de budur. Gerçek olaylarda bu şöyle görünür: Toprak ıslanınca buhar çıkması zorunludur, buhar çıkınca bulut, bulut olunca da su olur; su olunca da toprağın ıslanması zorunludur. Bu ise başlangıçtaki şeydi; böylece döngü tamamlanmış olur. Çünkü bunlardan herhangi biri varsa bir başkası, o varsa bir başkası, o varsa da ilki vardır.
Olan şeylerin bir kısmı küllî olarak olur (çünkü her zaman ve her durumda böyledir ya da böyle olur), bir kısmı ise her zaman değil, çoğunlukla olur; mesela her erkeğin çenesinde sakal çıkmaz, ama çoğunlukla çıkar. Bu türden şeylerin orta teriminin de çoğunlukla olan bir şey olması zorunludur. Çünkü A B hakkında küllî olarak yüklenirse, B de G hakkında küllî olarak yüklenirse, A'nın da G hakkında her zaman ve her durumda yüklenmesi zorunludur; çünkü küllî olmak budur: her durumda ve her zaman. Oysa çoğunlukla olduğunu varsaymıştık; demek ki orta terimin, yani B'nin de çoğunlukla olan bir şey olması zorunludur. O halde çoğunlukla öyle olan ya da öyle meydana gelen şeylerin de aracısız ilkeleri olacaktır.
Τὸ δ᾿ αὐτὸ αἴτιόν ἐστι τοῖς γινομένοις καὶ τοῖς γεγενημένοις καὶ τοῖς ἐσομένοις ὅπερ καὶ τοῖς οὖσι· τὸ γὰρ μέσον αἴτιον, πλὴν τοῖς μὲν οὖσιν ὄν, τοῖς δὲ γινομένοις γινόμενον, τοῖς δὲ γεγενημένοις γεγενημένον καὶ ἐσομένοις ἐσόμενον. Οἷον διὰ τί γέγονεν ἔκλειψις; διότι ἐν μέσῳ γέγονεν ἡ γῆ· γίνεται δὲ διότι γίνεται, ἔσται δὲ διότι ἔσται ἐν μέσῳ, καὶ ἔστι δὲ ὅτι ἔστιν. Τί ἐστι κρύσταλλος; εἰλήφθω δὴ ὅτι ὕδωρ πεπηγός. Ὕδωρ ἐφ᾿ οὗ Γ, πεπηγὸς ἐφ᾿ οὗ Α, αἴτιον τὸ μέσον ἐφ᾿ οὗ Β, ἔκλειψις θερμοῦ παντελής. Ὑπάρχει δὴ τῷ Γ τὸ Β, τούτῳ δὲ τὸ πεπηγέναι τὸ ἐφ᾿ οὗ Α. Γίνεται δὲ κρύσταλλος γινομένου τοῦ Β, γεγένηται δὲ γεγενημένου, ἔσται δ᾿ ἐσομένου.
Τὸ μὲν οὖν οὕτως αἴτιον καὶ οὗ αἴτιον ἅμα γίνεται, ὅταν γίνηται, καὶ ἔστιν, ὅταν ᾖ· καὶ ἐπὶ τοῦ γεγονέναι καὶ ἔσεσθαι ὡσαύτως. Ἐπὶ δὲ τῶν μὴ ἅμα ἆρ᾿ ἔστιν ἐν τῷ συνεχεῖ χρόνῳ, ὥσπερ δοκεῖ ἡμῖν, ἄλλα ἄλλων αἴτια εἶναι, τοῦ τόδε γενέσθαι ἕτερον γενόμενον, καὶ τοῦ ἔσεσθαι ἕτερον ἐσόμενον, καὶ τοῦ γίνεσθαι δέ, εἴ τι ἔμπροσθεν ἐγένετο; ἔστι δὴ ἀπὸ τοῦ ὕστερον γεγονότος ὁ συλλογισμός. Ἀρχὴ δὲ καὶ τούτων τὰ γεγονότα. Διὸ καὶ ἐπὶ τῶν γινομένων ὡσαύτως. Ἀπὸ δὲ τοῦ προτέρου οὐκ ἔστιν, οἷον ἐπεὶ τόδε γέγονεν, ὅτι τόδ᾿ ὕστερον γέγονεν. Καὶ ἐπὶ τοῦ ἔσεσθαι ὡσαύτως. Οὔτε γὰρ ἀορίστου οὔθ᾿ ὁρισθέντος ἔσται τοῦ χρόνου, ὥστ᾿ ἐπεὶ τοῦτ᾿ ἀληθὲς εἰπεῖν γεγονέναι, τόδ᾿ ἀληθὲς εἰπεῖν γεγονέναι τὸ ὕστερον. Ἐν γὰρ τῷ μεταξὺ ψεῦδος ἔσται τὸ εἰπεῖν τοῦτο, ἤδη θατέρου γεγονότος. Ὁ δ᾿ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ ἐσομένου. Οὐδ᾿ ἐπεὶ τόδε γέγονε, τόδ᾿ ἔσται. Τὸ γὰρ μέσον ὁμόγονον δεῖ εἶναι, τῶν γενομένων γενόμενον, τῶν ἐσομένων ἐσόμενον, τῶν γινομένων γινόμενον, τῶν ὄντων ὄν· τοῦ δὲ γέγονε καὶ τοῦ ἔσται οὐκ ἐνδέχεται εἶναι ὁμόγονον. Ἔτι οὔτε ἀόριστον ἐνδέχεται εἶναι τὸν χρόνον τὸν μεταξὺ οὔθ᾿ ὡρισμένον· ψεῦδος γὰρ ἔσται τὸ εἰπεῖν ἐν τῷ μεταξύ. Ἐπισκεπτέον δὲ τί τὸ συνέχον, ὥστε μετὰ τὸ γεγονέναι τὸ γίνεσθαι ὑπάρχειν ἐν τοῖς πράγμασιν. Ἢ δῆλον ὅτι οὐκ ἔστιν ἐχόμενον γεγονότος γινόμενον οὐδὲ γὰρ γενόμενον γενομένου· πέρατα γὰρ καὶ ἄτομα. Ὥσπερ οὖν οὐδὲ στιγμαί εἰσιν ἀλλήλων ἐχόμεναι, οὐδὲ γενόμενα· ἄμφω γὰρ ἀδιαίρετα. Οὐδὲ δὴ γινόμενον γεγενημένου διὰ τὸ αὐτό· τὸ μὲν γὰρ γινόμενον διαιρετόν, τὸ δὲ γεγονὸς ἀδιαίρετον. Ὥσπερ οὖν γραμμὴ πρὸς στιγμὴν ἔχει, οὕτω τὸ γινόμενον πρὸς τὸ γεγονός· ἐνυπάρχει γὰρ ἄπειρα γεγονότα ἐν τῷ γινομένῳ. Μᾶλλον δὲ φανερῶς ἐν τοῖς καθόλου περὶ κινήσεως δεῖ λεχθῆναι περὶ τούτων.
Περὶ μὲν οὖν τοῦ πῶς ἂν ἐφεξῆς γινομένης τῆς γενέσεως ἔχοι τὸ μέσον τὸ αἴτιον ἐπὶ τοσοῦτον εἰλήφθω. Ἀνάγκη γὰρ καὶ ἐν τούτοις τὸ μέσον καὶ τὸ πρῶτον ἄμεσα εἶναι. οἷον τὸ Α γέγονεν, ἐπεὶ τὸ Γ γέγονεν. Ὕστερον δὲ τὸ Γ γέγονεν, ἔμπροσθεν δὲ τὸ Α. Ἀρχὴ δὲ τὸ Γ διὰ τὸ ἐγγύτερον τοῦ νῦν εἶναι, ὅ ἐστιν ἀρχὴ τοῦ χρόνου. Τὸ δὲ Γ γέγονεν, εἰ τὸ Δ γέγονεν. Τοῦ δὴ Δ γενομένου ἀνάγκη τὸ Α γεγονέναι. Αἴτιον δὲ τὸ Γ· τοῦ γὰρ Δ γενομένου τὸ Γ ἀνάγκη γεγονέναι, τοῦ δὲ Γ γεγονότος ἀνάγκη πρότερον τὸ Α γεγονέναι. Οὕτω δὲ λαμβάνοντι τὸ μέσον στήσεταί που εἰς ἄμεσον, ἢ ἀεὶ παρεμπεσεῖται διὰ τὸ ἄπειρον; οὐ γάρ ἐστιν ἐχόμενον γεγονὸς γεγονότος, ὥσπερ ἐλέχθη. Ἀλλ᾿ ἄρξασθαί γε ὅμως ἀνάγκη ἀπὸ μέσου καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν πρώτου. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἔσται. Εἰ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ἔσται τὸ Δ, ἀνάγκη πρότερον ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι τὸ Α ἔσται. Τούτου δ᾿ αἴτιον τὸ Γ· εἰ μὲν γὰρ τὸ Δ ἔσται, πρότερον τὸ Γ ἔσται· εἰ δὲ τὸ Γ ἔσται, πρότερον τὸ Α ἔσται. Ὁμοίως δ᾿ ἄπειρος ἡ τομὴ καὶ ἐν τούτοις· οὐ γάρ ἐστιν ἐσόμενα ἐχόμενα ἀλλήλων. Ἀρχὴ δὲ καὶ ἐν τούτοις ἄμεσος ληπτέα. Ἔχει δὲ οὕτως ἐπὶ τῶν ἔργων. Εἰ γέγονεν οἰκία, ἀνάγκη τετμῆσθαι λίθους καὶ γεγονέναι. Τοῦτο διὰ τί; ὅτι ἀνάγκη θεμέλιον γεγονέναι, εἴπερ καὶ οἰκίαν γεγονέναι. Εἰ δὲ θεμέλιον, πρότερον λίθους γεγονέναι ἀνάγκη. Πάλιν εἰ ἔσται οἰκία, ὡσαύτως πρότερον ἔσονται λίθοι. Δείκνυται δὲ διὰ τοῦ μέσου ὁμοίως· ἔσται γὰρ θεμέλιον πρότερον.
Ἐπεὶ δ᾿ ὁρῶμεν ἐν τοῖς γινομένοις κύκλῳ τινὰ γένεσιν οὖσαν, ἐνδέχεται τοῦτο εἶναι, εἴπερ ἕποιντο ἀλλήλοις τὸ μέσον καὶ οἱ ἄκροι· ἐν γὰρ τούτοις τὸ ἀντιστρέφειν ἐστίν. Δέδεικται δὲ τοῦτο ἐν τοῖς πρώτοις, ὅτι ἀντιστρέφει τὰ συμπεράσματα· τὸ δὲ κύκλῳ τοῦτό ἐστιν. Ἐπὶ δὲ τῶν ἔργων φαίνεται ὧδε. Βεβρεγμένης τῆς γῆς ἀνάγκη ἀτμίδα γίνεσθαι, τούτου δὲ γενομένου νέφος, τούτου δὲ γενομένου ὕδωρ· τούτου δὲ γενομένου ἀνάγκη βεβρέχθαι τὴν γῆν· τοῦτο δ᾿ ἦν τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὥστε κύκλῳ περιελήλυθεν· ἑνὸς γὰρ αὐτῶν ὁτουοῦν ὄντος ἕτερόν ἐστι, κἀκείνου ἄλλο, καὶ τούτου τὸ πρῶτον.
Ἔστι δ᾿ ἔνια μὲν γινόμενα καθόλου (ἀεί τε γὰρ καὶ ἐπὶ παντὸς οὕτως ἢ ἔχει ἢ γίνεται), τὰ δὲ ἀεὶ μὲν οὔ, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δέ, οἷον οὐ πᾶς ἄνθρωπος ἄρρην τὸ γένειον τριχοῦται, ἀλλ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Τῶν δὴ τοιούτων ἀνάγκη καὶ τὸ μέσον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἶναι. Εἰ γὰρ τὸ Α κατὰ τοῦ Β καθόλου κατηγορεῖται, καὶ τοῦτο κατὰ τοῦ Γ καθόλου, ἀνάγκη καὶ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ ἀεὶ καὶ ἐπὶ παντὸς κατηγορεῖσθαι· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ καθόλου, καὶ ἐπὶ παντὶ καὶ ἀεί. Ἀλλ᾿ ὑπέκειτο ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἀνάγκη ἄρα καὶ τὸ μέσον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἶναι τὸ ἐφ᾿ οὗ τὸ Β. Ἔσονται τοίνυν καὶ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀρχαὶ ἄμεσοι, ὅσα ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὕτως ἔστιν ἢ γίνεται.
posteriora.2.1313. Bölüm
Bir şeyin ne olduğunun terimlerle nasıl ifade edildiği, ne olduğunun hangi anlamda ispatı ya da tarifi bulunduğu, hangi anlamda bulunmadığı daha önce söylendi. Şimdi de bir şeyin ne olduğunda yüklenen öğelerin nasıl avlanması gerektiğini anlatalım.
Bir şeye her zaman ait olan niteliklerin bazıları o şeyin ötesine uzanır, ama cinsin dışına çıkmaz. Bir şeyin ötesine uzanarak ait olmaktan kastım, o şeyin her örneğine küllî olarak ait olan, ama başka bir şeye de ait olan niteliklerdir. Mesela her üçe ait olan ama üç olmayana da ait olan bir nitelik vardır: var olmak üçe aittir, ama sayı olmayan şeylere de aittir. Tek olmak da her üçe aittir ve onun ötesine uzanır, çünkü beşe de aittir; ama cinsin dışına çıkmaz, çünkü beş de bir sayıdır ve sayının dışında tek olan hiçbir şey yoktur. İşte bu tür nitelikleri, her biri o şeyin ötesine uzanan ama hepsi birlikte uzanmayan ilk nitelikler bulununcaya kadar almak gerekir; çünkü bunların toplamının şeyin ousia'sı olması zorunludur. Mesela her üçe şunlar aittir: sayı olmak, tek olmak ve iki anlamda ilk olmak, yani hem hiçbir sayıyla ölçülmemek hem de sayılardan bileşik olmamak. İşte üç tam olarak budur: tek ve ilk, hem de bu iki anlamda ilk olan bir sayı. Bu niteliklerin her biri tek başına başka şeylere de aittir: ilk ikisi bütün tek sayılara, sonuncusu ikiye de aittir; ama hepsi birlikte üçten başka hiçbir şeye ait değildir. Yukarıda, bir şeyin ne olduğunda yüklenenlerin zorunlu, küllî olanların da zorunlu olduğunu açıklamıştık; üç için ve bu şekilde ele alınan başka her şey için alınan nitelikler de ne olduğunda alınmaktadır. Demek ki üçün bunlar olması zorunludur. Bunların üçün ousia'sı olduğu da şuradan açıktır. Bu, üç olmanın kendisi olmasaydı, adı olsun olmasın, bir tür cins olurdu; o zaman da üçten daha geniş bir alana ait olurdu.
Πῶς μὲν οὖν τὸ τί ἐστιν εἰς τοὺς ὅρους ἀποδίδοται, καὶ τίνα τρόπον ἀπόδειξις ἢ ὁρισμὸς ἔστιν αὐτοῦ ἢ οὐκ ἔστιν, εἴρηται πρότερον· πῶς δὲ δεῖ θηρεύειν τὰ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενα, νῦν λέγωμεν.
Τῶν δὴ ὑπαρχόντων ἀεὶ ἑκάστῳ ἔνια ἐπεκτείνει ἐπὶ πλέον, οὐ μέντοι ἔξω τοῦ γένους. Λέγω δὲ ἐπὶ πλέον ὑπάρχειν, ὅσα ὑπάρχει μὲν ἑκάστῳ καθόλου οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἄλλῳ. Οἷον ἔστι τι ὃ πάσῃ τριάδι ὑπάρχει, ἀλλὰ καὶ μὴ τριάδι, ὥσπερ τὸ ὂν ὑπάρχει τῇ τριάδι, ἀλλὰ καὶ μὴ ἀριθμῷ. Ἀλλὰ καὶ τὸ περιττὸν ὑπάρχει τε πάσῃ τριάδι καὶ ἐπὶ πλέον ὑπάρχει· καὶ γὰρ τῇ πεντάδι ὑπάρχει. Ἀλλ᾿ οὐκ ἔξω τοῦ γένους· ἡ μὲν γὰρ πεντὰς ἀριθμός, οὐδὲν δὲ ἔξω ἀριθμοῦ περιττόν. Τὰ δὴ τοιαῦτα ληπτέον μέχρι τούτου, ἕως τοσαῦτα ληφθῇ πρῶτον, ὧν ἕκαστον μὲν ἐπὶ πλεῖον ὑπάρξει, ἅπαντα δὲ μὴ ἐπὶ πλέον· ταύτην γὰρ ἀνάγκη οὐσίαν εἶναι τοῦ πράγματος. Οἶον τριάδι ὑπάρχει πάσῃ ἀριθμός, τὸ περιττόν, τὸ πρῶτον ἀμφοτέρως, καὶ ὡς μὴ μετρεῖσθαι ἀριθμῷ καὶ ὡς μὴ συγκεῖσθαι ἐξ ἀριθμῶν. Τοῦτο τοίνυν ἤδη ἐστὶν ἡ τριάς, ἀριθμὸς περιττὸς πρῶτος καὶ ὡδὶ πρῶτος. Τούτων γὰρ ἕκαστον, τὰ μὲν καὶ τοῖς περιττοῖς πᾶσιν ὑπάρχει, τὸ δὲ τελευταῖον καὶ τῇ δυάδι, πάντα δὲ οὐδενί. Ἐπεὶ δὲ δεδήλωται ἡμῖν ἐν τοῖς ἄνω ὅτι ἀναγκαῖα μέν ἐστι τὰ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενα, τὰ καθόλου δὲ ἀναγκαῖα, τῇ δὲ τριάδι καὶ ἐφ᾿ οὗ ἄλλου οὕτω λαμβάνεται ἐν τῷ τί ἐστι τὰ λαμβανόμενα, οὕτως ἐξ ἀνάγκης μὲν ἂν εἴη τριὰς ταῦτα. Ὅτι δ᾿ οὐσία, ἐκ τῶνδε δῆλον. Ἀνάγκη γάρ, εἰ μὴ τοῦτο ἦν τριάδι εἶναι, οἷον γένος τι εἶναι τοῦτο, ἢ ὠνομασμένον ἢ ἀνώνυμον. Ἔσται τοίνυν ἐπὶ πλεῖον ἢ τῇ τριάδι
s248Çünkü cinsin, kuvve hâlinde daha geniş bir alana ait olacak türden bir şey olduğunu varsayalım. O halde bu toplam bölünmez üçlerden başka hiçbir şeye ait değilse, üç olmanın kendisi olacaktır. Şunu da varsayalım: her şeyin ousia'sı, bölünmez şeyler hakkında bu şekilde yapılan son yüklemdir. Dolayısıyla bu şekilde gösterilen başka herhangi bir şey için de o şey olmanın ne olduğu aynı şekilde bulunacaktır.
Bir bütünü ele alan kişinin cinsi, tür bakımından bölünmez olan ilk öğelere ayırması gerekir; mesela sayıyı üçe ve ikiye. Sonra bunların tariflerini bulmaya çalışmalıdır; mesela doğru çizginin, dairenin ve dik açının tariflerini. Bundan sonra cinsin ne olduğunu, mesela kemiyetlere mi yoksa keyfiyetlere mi girdiğini belirleyip ona özgü hâlleri ortak ilk öğeler aracılığıyla incelemelidir. Çünkü bölünmezlerden oluşan şeylerin arazları tariflerden açıkça anlaşılacaktır; zira her şeyin ilkesi tarif ve basit olandır, arazlar da kendi başına yalnız basit olanlara, ötekilere ise onlar aracılığıyla aittir. Farklara göre yapılan bölmeler bu şekilde ilerlemek için yararlıdır. Bölmelerin neyi ne ölçüde gösterdiği daha önce söylendi. Ne olduğunu kıyasla çıkarmak için ise ancak şu bakımdan yararlı olabilirler. Gerçi bölmenin hiçbir işe yaramadığı, kişinin her şeyi doğrudan aldığı, sanki baştan bölme yapmadan almış gibi olduğu düşünülebilir. Ama yüklemlerden hangisinin önce, hangisinin sonra yüklendiği bir fark yaratır; mesela "canlı, evcil, iki ayaklı" demek ile "iki ayaklı, canlı, evcil" demek aynı değildir. Çünkü tarif edilen her şey iki öğeden oluşuyorsa, "evcil canlı" da bir bütünse ve insan ya da birlik hâline gelen şey her neyse yine bundan ve bir farktan oluşuyorsa, öğeleri bölerek istemek zorunludur. Ayrıca ne olduğunda hiçbir şeyi atlamamak ancak bu şekilde mümkündür. Çünkü ilk cins alındıktan sonra kişi daha aşağıdaki bölmelerden birini alırsa, cinsin bütünü bu bölmeye girmeyecektir; mesela her canlı ya bütün kanatlı ya da yarık kanatlı değildir, ama her kanatlı canlı öyledir; çünkü bu fark kanatlı canlının farkıdır.
ὑπάρχον. Ὑποκείσθω γὰρ τοιοῦτον εἶναι τὸ γένος, ὥστε ὑπάρχειν κατὰ δύναμιν ἐπὶ πλεῖον. Εἰ τοίνυν μηδενὶ ὑπάρχει ἄλλῳ ἢ ταῖς ἀτόμοις τριάσι, τοῦτ᾿ ἂν εἴη τὸ τριάδι εἶναι. Ὑποκείσθω γὰρ καὶ τοῦτο, ἡ οὐσία ἡ ἑκάστου εἶναι ἡ ἐπὶ ταῖς ἀτόμοις ἔσχατος τοιαύτη κατηγορία. Ὥστε ὁμοίως καὶ ἄλλῳ ὁτῳοῦν τῶν οὕτω δειχθέντων τὸ αὐτῷ εἶναι ἔσται.
Χρὴ δέ, ὅταν ὅλον τι πραγματεύηταί τις, διελεῖν τὸ γένος εἰς τὰ ἄτομα τῷ εἴδει τὰ πρῶτα, οἷον ἀριθμὸν εἰς τριάδα καὶ δυάδα, εἶθ᾿ οὕτως ἐκείνων ὁρισμοὺς πειρᾶσθαι λαμβάνειν, οἷον εὐθείας γραμμῆς καὶ κύκλου καὶ ὀρθῆς γωνίας, μετὰ δὲ τοῦτο λαβόντα τί τὸ γένος, οἷον πότερον τῶν ποσῶν ἢ τῶν ποιῶν, τὰ ἴδια πάθη θεωρεῖν διὰ τῶν κοινῶν πρώτων. Τοῖς γὰρ συντιθεμένοις ἐκ τῶν ἀτόμων τὰ συμβαίνοντα ἐκ τῶν ὁρισμῶν ἔσται δῆλα, διὰ τὸ ἀρχὴν εἶναι πάντων τὸν ὁρισμὸν καὶ τὸ ἁπλοῦν καὶ τοῖς ἁπλοῖς καθ᾿ αὑτὰ ὑπάρχειν τὰ συμβαίνοντα μόνοις, τοῖς δ᾿ ἄλλοις κατ᾿ ἐκεῖνα. Αἱ δὲ διαιρέσεις αἱ κατὰ τὰς διαφορὰς χρήσιμαί εἰσιν εἰς τὸ οὕτω μετιέναι. Ὡς μέντοι δεικνύουσιν, εἴρηται ἐν τοῖς πρότερον. Χρήσιμοι δ᾿ ἂν εἶεν ὧδε μόνον πρὸς τὸ συλλογίζεσθαι τὸ τί ἐστιν. Καίτοι δόξειέν γ᾿ ἂν οὐδέν, ἀλλ᾿ εὐθὺς λαμβάνειν ἅπαντα, ὥσπερ ἂν εἰ ἐξ ἀρχῆς ἐλάμβανέ τις ἄνευ τῆς διαιρέσεως. Διαφέρει δέ τι τὸ πρῶτον καὶ ὕστερον τῶν κατηγορουμένων κατηγορεῖσθαι, οἷον εἰπεῖν ζῷον ἥμερον δίπουν ἢ δίπουν ζῷον ἥμερον. Εἰ γὰρ ἅπαν ἐκ δύο ἐστί, καὶ ἕν τι τὸ ζῷον ἥμερον, καὶ πάλιν ἐκ τούτου καὶ τῆς διαφορᾶς ὁ ἄνθρωπος ἢ ὅ τι δήποτ᾿ ἐστὶ τὸ ἓν γινόμενον, ἀναγκαῖον διελόμενον αἰτεῖσθαι. Ἔτι πρὸς τὸ μηδὲν παραλιπεῖν ἐν τῷ τί ἐστιν οὕτω μόνως ἐνδέχεται. Ὅταν γὰρ τὸ πρῶτον ληφθῇ γένος, ἂν μὲν τῶν κάτωθέν τινα διαιρέσεων λαμβάνῃ, οὐκ ἐμπεσεῖται
s249Canlının ilk farkı ise her canlının içine girdiği farktır. Öteki cinslerin her biri için de, hem bu cinsin dışındaki cinsler hem de onun altındaki cinsler için durum aynıdır: kuşun ilk farkı her kuşun, balığın ilk farkı her balığın içine girdiği farktır. Böyle ilerleyen kişi hiçbir şeyin atlanmadığını bilebilir; başka türlü ilerleyen ise hem bir şeyleri atlar hem de bunu bilemez. Tarif eden ve bölen kişinin bütün var olanları bilmesi de hiç gerekmez. Gerçi bazıları, bir şeyin öteki şeylerden farklarını, o şeylerin her birini bilmeden bilmenin imkânsız olduğunu söyler; farkları bilmeden de bir şeyi bilmek imkânsızmış; çünkü bir şey neyden farklı değilse onunla aynıdır, neyden farklıysa ondan başkadır. Önce şu yanlıştır: her fark bir şeyi başka bir şey yapmaz; tür bakımından aynı olan şeylere de pek çok fark aittir, ama ousia bakımından ve kendi başına değil. Sonra kişi karşıt öğeleri ve farkı alır, her şeyin şuraya ya da buraya girdiğini kabul eder, aranan şeyin bunlardan birinde olduğunu da kabul edip bunu bilirse, farkların başka hangi şeyler hakkında yüklendiğini bilip bilmemesi hiçbir fark yaratmaz. Çünkü böyle ilerleyerek artık hiçbir farkın bulunmadığı şeylere vardığında ousia'nın logos'una sahip olacağı açıktır. Aralarında orta bir şey bulunmayan karşıtlar söz konusuysa, her şeyin bölmeye girdiğini kabul etmek de keyfî bir istek değildir; çünkü bölünen şeyin farkı bu ise, her şeyin bunlardan birinde olması zorunludur.
Bölmeler yoluyla bir tarif kurmak için üç şeyi gözetmek gerekir: ne olduğunda yüklenenleri almak, bunları birinci, ikinci diye sıraya koymak ve hepsinin alındığından emin olmak. Bunlardan birincisi mümkündür, çünkü bir arazda yaptığımız gibi, bir niteliğin ait olduğunu kıyasla gösterebilir ve cins yoluyla kurabiliriz. Doğru sıralama ise kişi ilk olanı alırsa sağlanacaktır.
ἅπαν εἰς τοῦτο, οἷον οὐ πᾶν ζῷον ἢ ὁλόπτερον ἢ σχιζόπτερον, ἀλλὰ πτηνὸν ζῷον ἅπαν· τούτου γὰρ διαφορὰ αὕτη. Πρώτη δὲ διαφορά ἐστι ζῴου, εἰς ἣν ἅπαν ζῷον ἐμπίπτει. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου, καὶ τῶν ἔξω γενῶν καὶ τῶν ὑπ᾿ αὐτό, οἷον ὄρνιθος, εἰς ἣν ἅπας ὄρνις, καὶ ἰχθύος, εἰς ἣν ἅπας ἰχθύς. Οὕτω μὲν οὖν βαδίζοντι ἔστιν εἰδέναι ὅτι οὐδὲν παραλέλειπται· ἄλλως δὲ καὶ παραλιπεῖν ἀναγκαῖον καὶ μὴ εἰδέναι. Οὐδὲν δὲ δεῖ τὸν ὁριζόμενον καὶ διαιρούμενον ἅπαντα εἰδέναι τὰ ὄντα. Καί τοι ἀδύνατόν φασί τινες εἶναι τὰς διαφορὰς εἰδέναι τὰς πρὸς ἕκαστον μὴ εἰδότα ἕκαστον· ἄνευ δὲ τῶν διαφορῶν οὐκ εἶναι ἕκαστον εἰδέναι· οὗ γὰρ μὴ διαφέρει, ταὐτὸν εἶναι τούτῳ, οὗ δὲ διαφέρει, ἕτερον τούτου. Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτο ψεῦδος· οὐ γὰρ κατὰ πᾶσαν διαφορὰν ἕτερον· πολλαὶ γὰρ διαφοραὶ ὑπάρχουσι τοῖς αὐτοῖς τῷ εἴδει, ἀλλ᾿ οὐ κατ᾿ οὐσίαν οὐδὲ καθ᾿ αὑτά. Εἶτα ὅταν λάβῃ τἀντικείμενα καὶ τὴν διαφορὰν καὶ ὅτι πᾶν ἐμπίπτει ἐνταῦθα ἢ ἐνταῦθα, καὶ λάβῃ ἐν θατέρῳ τὸ ζητούμενον εἶναι, καὶ τοῦτο γινώσκῃ, οὐδὲν διαφέρει εἰδέναι ἢ μὴ εἰδέναι ἐφ᾿ ὅσων κατηγοροῦνται ἄλλων αἱ διαφοραί. Φανερὸν γὰρ ὅτι ἂν οὕτω βαδίζων ἔλθῃ εἰς ταῦτα ὧν μηκέτι ἐστὶ διαφορά, ἕξει τὸν λόγον τῆς οὐσίας. Τὸ δ᾿ ἅπαν ἐμπίπτειν εἰς τὴν διαίρεσιν, ἂν ᾖ ἀντικείμενα ὧν μή ἐστι μεταξύ, οὐκ αἴτημα· ἀνάγκη γὰρ ἅπαν ἐν θατέρῳ αὐτῶν εἶναι, εἴπερ ἐκείνου διαφορὰ ἔσται.
Εἰς δὲ τὸ κατασκευάζειν ὅρον διὰ τῶν διαιρέσεων τριῶν δεῖ στοχάζεσθαι, τοῦ λαβεῖν τὰ κατηγορούμενα ἐν τῷ τί ἐστι, καὶ ταῦτα τάξαι τί πρῶτον ἢ δεύτερον, καὶ ὅτι ταῦτα πάντα. Ἔστι δὲ τούτων ἓν πρῶτον διὰ τοῦ δύνασθαι, ὥσπερ πρὸς συμβεβηκὸς συλλογίσασθαι ὅτι ὑπάρχει, καὶ διὰ τοῦ γένους κατασκευάσαι. Τὸ δὲ τάξαι ὡς δεῖ ἔσται, ἐὰν τὸ
s250Bu da bütün ötekileri izleyen ama bütün ötekilerin onu izlemediği şey alınırsa olur; çünkü böyle bir şeyin bulunması zorunludur. Bu alındıktan sonra aşağıdakiler için de yol aynıdır: geri kalanların ilki ikinci, ondan sonrakilerin ilki de üçüncü olacaktır; çünkü en yukarıdaki çıkarılınca, ondan sonra gelen geri kalanların ilki olur. Ötekiler için de durum aynıdır. Bunların hepsinin alındığı da şöyle açık olur: bölme yoluyla ilk farkı alırız, yani her canlının ya şu ya bu olduğunu ve bu canlıya şunun ait olduğunu; sonra bu bütünün farkını alırız; sonuncunun artık bir farkı olmadığını, ya da son fark eklenir eklenmez bütünün artık tür bakımından farklılaşmadığını görürüz. O zaman açıktır ki ne fazla bir şey eklenmiştir, çünkü bunların hepsi ne olduğunda alınmıştır; ne de bir şey eksiktir, çünkü eksik olan ya cins ya da fark olurdu. Cins ise hem ilk alınan şeydir hem de bunun farklarla birlikte alınmasıyla oluşan bütündür. Farkların hepsi de alınmıştır; çünkü ondan sonra gelen bir fark kalmamıştır; yoksa son bütün tür bakımından farklılaşırdı, oysa farklılaşmadığı söylendi.
Aramayı şöyle yapmak gerekir: önce benzer ve aralarında fark olmayan şeylere bakıp hepsinde aynı olan şeyin ne olduğunu aramalı; sonra bunlarla aynı cinsten olan, kendi aralarında tür bakımından aynı ama ötekilerden başka olan şeylere bakmalı. Bunlarda da hepsinde aynı olan bir şey bulunduğunda ve ötekilerde de aynı şekilde bulunduğunda, bulunan bu şeylerde yine aynı olan bir şey olup olmadığını incelemeli, ta ki tek bir logos'a varılıncaya kadar; çünkü şeyin tarifi bu olacaktır. Tek bir logos'a değil de iki ya da daha fazla logos'a varılıyorsa, aranan şeyin tek bir şey olmadığı, birden fazla şey olduğu açıktır. Mesela büyük ruhluluğun ne olduğunu arıyorsak, bildiğimiz bazı büyük ruhlu insanlara bakıp hepsinin, böyle insanlar olarak, ortak olan tek bir yanının ne olduğunu incelemeliyiz. Mesela Alkibiades ya da Akhilleus ile Aias büyük ruhluysa, hepsinde ortak olan nedir? Hakarete katlanmamak. Nitekim biri savaş açtı, biri öfkelenip savaştan çekildi, biri de kendini öldürdü.
πρῶτον λάβῃ. Τοῦτο δ᾿ ἔσται, ἐὰν ληφθῇ ὃ πᾶσιν ἀκολουθεῖ, ἐκείνῳ δὲ μὴ πάντα· ἀνάγκη γὰρ εἶναί τι τοιοῦτον. Ληφθέντος δὲ τούτου ἤδη ἐπὶ τῶν κάτω ὁ αὐτὸς τρόπος· δεύτερον γὰρ τὸ τῶν ἄλλων πρῶτον ἔσται, καὶ τρίτον τὸ τῶν ἐχομένων· ἀφαιρεθέντος γὰρ τοῦ ἄνωθεν τὸ ἐχόμενον τῶν ἄλλων πρῶτον ἔσται. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ὅτι δ᾿ ἅπαντα ταῦτα, φανερὸν ἐκ τοῦ λαβεῖν τό τε πρῶτον κατὰ διαίρεσιν, ὅτι ἅπαν ἢ τόδε ἢ τόδε ζῷον, ὑπάρχει δὲ τόδε, καὶ πάλιν τούτου ὅλου τὴν διαφοράν· τοῦ δὲ τελευταίου μηκέτι εἶναι διαφοράν, ἢ καὶ εὐθὺς μετὰ τῆς τελευταίας διαφορᾶς τοῦ συνόλου μὴ διαφέρειν εἴδει τοῦτο. Δῆλον γὰρ ὅτι οὔτε πλεῖον πρόσκειται· πάντα γὰρ ἐν τῷ τί ἐστιν εἴληπται τούτων· οὔτε ἀπολείπει οὐδέν· ἢ γὰρ γένος ἢ διαφορὰ ἂν εἴη. Γένος μὲν οὖν τό τε πρῶτον, καὶ μετὰ τῶν διαφορῶν τοῦτο προσλαμβανόμενον. Αἱ διαφοραὶ δὲ πᾶσαι ἔχονται· οὐ γὰρ ἔτι ἐστὶν ὑστέρα· εἴδει γὰρ ἂν διέφερε τὸ τελευταῖον, τοῦτο δ᾿ εἴρηται μὴ διαφέρειν.
Ζητεῖν δὲ δεῖ ἐπιβλέποντα ἐπὶ τὰ ὅμοια καὶ ἀδιάφορα, πρῶτον τί ἅπαντα ταὐτὸν ἔχουσιν, εἶτα πάλιν ἐφ᾿ ἑτέροις, ἃ ἐν ταὐτῷ μὲν γένει ἐκείνοις, εἰσὶ δὲ αὐτοῖς μὲν ταὐτὰ τῷ εἴδει, ἐκείνων δ᾿ ἕτερα. Ὅταν δ᾿ ἐπὶ τούτων ληφθῇ τι πάντα ταὐτόν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως, ἐπὶ τῶν εἰλημμένων πάλιν σκοπεῖν εἰ ταὐτόν, ἕως ἂν εἰς ἕνα ἔλθῃ λόγον· οὗτος γὰρ ἔσται τοῦ πράγματος ὁρισμός. Ἐὰν δὲ μὴ βαδίζῃ εἰς ἕνα ἀλλ᾿ εἰς δύο ἢ πλείω, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἕν τι εἶναι τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ πλείω. Οἷον λέγω, εἰ τί ἐστι μεγαλοψυχία ζητοῖμεν, σκεπτέον ἐπί τινων μεγαλοψύχων, οὓς ἴσμεν, τί ἔχουσιν ἓν πάντες ᾗ τοιοῦτοι. Οἷον εἰ Ἀλκιβιάδης μεγαλόψυχος ἢ ὁ Ἀχιλλεὺς καὶ ὁ Αἴας, τί ἓν ἅπαντες; τὸ μὴ ἀνέχεσθαι ὑβριζόμενοι· ὁ μὲν γὰρ ἐπολέμησεν,
s251Sonra başkalarına bakmalıyız, mesela Lysandros'a ya da Sokrates'e. Bunların ortak yanı iyi talihte de kötü talihte de aynı kalmaksa, bu ikisini alıp talihin getirdikleri karşısında sarsılmamak ile aşağılanmaya katlanmamanın ortak yanının ne olduğunu incelerim. Hiçbir ortak yanları yoksa, büyük ruhluluğun iki türü var demektir.
Her tarif her zaman küllîdir; hekim neyin sağlığa yaradığını şu ya da bu göz için söylemez, ya her göz için ya da bir tür göz için belirler. Cüzî olanı tarif etmek küllî olanı tarif etmekten daha kolaydır; bu yüzden cüzîlerden küllîlere geçmek gerekir. Ayrıca eşadlılık, aralarında fark olmayan şeylerden çok küllîlerde gözden kaçar. İspatlarda nasıl kıyasın sonuca ulaşmış olması gerekiyorsa, tariflerde de açıklık gerekir. Bu da cüzî olarak söylenenlerden hareketle her cinsteki şeyi ayrı ayrı tarif edersek sağlanır; mesela her benzerliği değil, renklerdeki ve şekillerdeki benzerliği, sesteki tizliği tarif edip ancak ondan sonra ortak olana doğru ilerlemek, bu arada bir eşadlılığa düşmemeye dikkat etmek gerekir. Tartışırken mecaz kullanmamak gerekiyorsa, tarif ederken de ne mecazla tarif etmenin ne de mecazla söylenen şeyleri tarif etmenin doğru olmadığı açıktır; yoksa tartışırken de mecaz kullanmak zorunlu olurdu.
ὁ δ᾿ ἐμήνισεν, ὁ δ᾿ ἀπέκτεινεν ἑαυτόν. Πάλιν ἐφ᾿ ἑτέρων, οἷον Λυσάνδρου ἢ Σωκράτους. Εἰ δὴ τὸ ἀδιάφοροι εἶναι εὐτυχοῦντες καὶ ἀτυχοῦντες, ταῦτα δύο λαβὼν σκοπῶ τί τὸ αὐτὸ ἔχουσιν ἥ τε ἀπάθεια ἡ περὶ τὰς τύχας καὶ ἡ μὴ ὑπομονὴ ἀτιμαζομένων. Εἰ δὲ μηδέν, δύο εἴδη ἂν εἴη τῆς μεγαλοψυχίας.
Αἰεὶ δ᾿ ἐστὶ πᾶς ὅρος καθόλου· οὐ γάρ τινι ὀφθαλμῷ λέγει τὸ ὑγιεινὸν ὁ ἰατρός, ἀλλ᾿ ἢ παντὶ ἢ εἴδει ἀφορίσας. Ῥᾷόν τε τὸ καθ᾿ ἕκαστον ὁρίσασθαι ἢ τὸ καθόλου, διὸ δεῖ ἀπὸ τῶν καθ᾿ ἕκαστα ἐπὶ τὰ καθόλου μεταβαίνειν· καὶ γὰρ αἱ ὁμωνυμίαι λανθάνουσι μᾶλλον ἐν τοῖς καθόλου ἢ ἐν τοῖς ἀδιαφόροις. Ὥσπερ δὲ ἐν ταῖς ἀποδείξεσι δεῖ τό γε συλλογίσασθαι ὑπάρχειν, οὕτω καὶ ἐν τοῖς ὅροις τὸ σαφές. Τοῦτο δ᾿ ἔσται, ἐὰν διὰ τῶν καθ᾿ ἕκαστον εἰρημένων ᾖ τὸ ἐν ἑκάστῳ γένει ὁρίζεσθαι χωρίς, οἷον τὸ ὅμοιον μὴ πᾶν ἀλλὰ τὸ ἐν χρώμασι καὶ σχήμασι, καὶ ὀξὺ τὸ ἐν φωνῇ, καὶ οὕτως ἐπὶ τὸ κοινὸν βαδίζειν, εὐλαβούμενον μὴ ὁμωνυμίᾳ ἐντύχῃ. Εἰ δὲ μὴ διαλέγεσθαι δεῖ μεταφοραῖς, δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ὁρίζεσθαι οὔτε μεταφοραῖς οὔτε ὅσα λέγεται μεταφοραῖς· διαλέγεσθαι γὰρ ἀνάγκη ἔσται μεταφοραῖς.
posteriora.2.1414. Bölüm
Problemleri elde etmek için anatomik incelemelerden ve bölmelerden seçim yapmak gerekir. Seçimi şöyle yapmalı: incelenen şeylerin hepsinde ortak olan cinsi temel alıp, mesela incelenenler canlılarsa, her canlıya hangi niteliklerin ait olduğunu seçmeli. Bunlar alındıktan sonra, geri kalanların ilkine bakıp onun her örneğini hangi niteliklerin izlediğini seçmeli; mesela bu ilk tür kuşsa, her kuşu hangi niteliklerin izlediğini. Böylece her seferinde en yakın olana bakılır. Açıktır ki o zaman ortak cinsin altındaki şeyleri izleyen niteliklerin onlara niçin, mesela insana ya da ata niçin ait olduğunu söyleyebiliriz. Canlı A, her canlıyı izleyen nitelikler B, belli canlılar da G, D, E olsun. B'nin D'ye niçin ait olduğu açıktır: A aracılığıyla. Ötekiler için de durum aynıdır. Başka durumlarda da hep aynı açıklama geçerlidir.
Şu an elimizdeki ortak adlarla konuşuyoruz. Ama yalnız bunlarla yetinmemeli; ortak olarak ait olan başka bir nitelik görülürse onu da ayırıp almalı, sonra bunun hangi şeyleri izlediğine ve onu hangi niteliklerin izlediğine bakmalıdır; mesela boynuzlu hayvanlarda işkembe bulunması ve iki çenede de diş bulunmaması gibi. Sonra boynuzlu olmanın hangi şeyleri izlediğine bakmalıdır. Çünkü söylenen niteliklerin o hayvanlara niçin ait olacağı açıktır: boynuzlu oldukları için ait olacaktır.
Seçmenin bir başka yolu da analojiye göre seçmektir. Mürekkep balığının kemiği, balık kılçığı ve kemik için tek ve aynı bir ad bulmak mümkün değildir; ama bunları da, sanki hepsi tek bir tabiattaymış gibi, ortak nitelikler izler.
Πρὸς δὲ τὸ ἔχειν τὰ προβλήματα ἐκλέγειν δεῖ τάς τε ἀνατομὰς καὶ τὰς διαιρέσεις, οὕτω δὲ ἐκλέγειν, ὑποθέμενον τὸ γένος τὸ κοινὸν ἁπάντων, οἷον εἰ ζῷα εἴη τὰ τεθεωρημένα, ποῖα παντὶ ζῴῳ ὑπάρχει. Ληφθέντων δὲ τούτων, πάλιν τῶν λοιπῶν τῷ πρώτῳ ποῖα παντὶ ἕπεται, οἷον εἰ τοῦτο ὄρνις, ποῖα παντὶ ἕπεται ὄρνιθι. Καὶ οὕτως ἀεὶ τῷ ἐγγύτατα· δῆλον γὰρ ὅτι ἕξομεν ἤδη λέγειν τὸ διὰ τί ὑπάρχει τὰ ἑπόμενα τοῖς ὑπὸ τὸ κοινόν, οἷον διὰ τί ἀνθρώπῳ ἢ ἵππῳ ὑπάρχει. Ἔστω δὲ ζῷον ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ δὲ Β τὰ ἑπόμενα παντὶ ζῴῳ, ἐφ᾿ ὧν δὲ Γ Δ Ε τὰ τινὰ ζῷα. Δῆλον δὴ διὰ τί τὸ Β ὑπάρχει τῷ Δ· διὰ γὰρ τοῦ Α. Ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις. Καὶ ἀεὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁ αὐτὸς λόγος.
Νῦν μὲν οὖν κατὰ τὰ παραδεδομένα κοινὰ ὀνόματα λέγομεν, δεῖ δὲ μὴ μόνον ἐπὶ τούτων σκοπεῖν, ἀλλὰ καὶ ἂν ἄλλο τι ὀφθῇ ὑπάρχον κοινόν, ἐκλαμβάνοντα, εἶτα τίσι τοῦτ᾿ ἀκολουθεῖ καὶ ποῖα τούτῳ ἕπεται, οἷον τοῖς κέρατα ἔχουσι τὸ ἔχειν ἐχῖνον, τὸ μὴ ἀμφώδοντ᾿ εἶναι. Πάλιν τὸ κέρατ᾿ ἔχειν τίσιν ἕπεται; δῆλον γὰρ διὰ τί ἐκείνοις ὑπάρξει τὸ εἰρημένον· διὰ γὰρ τὸ κέρατ᾿ ἔχειν ὑπάρξει.
Ἔτι δ᾿ ἄλλος τρόπος ἐστὶ κατὰ τὸ ἀνάλογον ἐκλέγειν. Ἔν γὰρ λαβεῖν οὐκ ἔστι τὸ αὐτό, ὃ δεῖ καλέσαι σήπειον καὶ ἄκανθαν καὶ ὀστοῦν· ἔστι δ᾿ ἑπόμενα καὶ τούτοις ὥσπερ μιᾶς τινὸς φύσεως τῆς τοιαύτης οὔσης.
posteriora.2.1515. Bölüm
Bazı problemler aynı orta terime sahip oldukları için aynıdır; mesela hepsi karşılıklı yer değiştirmeyle açıklanıyorsa. Bunların bir kısmı cins bakımından aynıdır: başka şeylerde ya da başka biçimde olmalarıyla birbirinden ayrılanlar böyledir; mesela niçin yankı olur, niçin görüntü yansır, niçin gökkuşağı oluşur? Bunların hepsi cins bakımından aynı problemdir, çünkü hepsi bir tür geri yansımadır; ama tür bakımından farklıdır. Bazı problemler de birinin orta terimi ötekinin orta teriminin altında olduğu için birbirinden ayrılır. Mesela Nil niçin ayın sonuna doğru daha çok akar? Çünkü ay sona doğru daha fırtınalıdır. Ay sona doğru niçin daha fırtınalıdır? Çünkü Ay küçülmektedir. Bunlar birbirine böyle bağlıdır.
Τὰ δ᾿ αὐτὰ προβλήματά ἐστι τὰ μὲν τῷ τὸ αὐτὸ μέσον ἔχειν, οἷον ὅτι πάντα ἀντιπερίστασις. Τούτων δ᾿ ἔνια τῷ γένει ταὐτά, ὅσα ἔχει διαφορὰς τῷ ἄλλων ἢ ἄλλως εἶναι, οἷον διὰ τί ἠχεῖ, ἢ διὰ τί ἐμφαίνεται, καὶ διὰ τί ἶρις· ἅπαντα γὰρ ταῦτα τὸ αὐτὸ πρόβλημά ἐστι γένει (πάντα γὰρ ἀνάκλασις), ἀλλ᾿ εἴδει ἕτερα. Τὰ δὲ τῷ τὸ μέσον ὑπὸ τὸ ἕτερον μέσον εἶναι διαφέρει τῶν προβλημάτων, οἷον διὰ τί ὁ Νεῖλος φθίνοντος τοῦ μηνὸς μᾶλλον ῥεῖ; διότι χειμεριώτερος φθίνων ὁ μήν. Διὰ τί δὲ χειμεριώτερος φθίνων; διότι ἡ σελήνη ἀπολείπει. Ταῦτα γὰρ οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα.
posteriora.2.1616. Bölüm
Sebep ile sebebi olduğu şey hakkında şu güçlük ortaya atılabilir: sonuç var olduğunda sebep de var mıdır? Mesela bir ağaç yaprak döküyorsa ya da Ay tutuluyorsa, yaprak dökmenin ya da tutulmanın sebebi de var olacak mıdır? Diyelim ki yaprak dökmenin sebebi geniş yapraklı olmak, tutulmanın sebebi de Dünya'nın arada olmasıdır. Çünkü bu sebepler var değilse, bunların sebebi başka bir şey olacaktır. Sebep varsa, sonuç da aynı anda var mıdır? Mesela Dünya aradaysa Ay tutulur, ağaç geniş yapraklıysa yaprak döker. Eğer böyleyse, ikisi aynı anda var olur ve birbiri aracılığıyla gösterilebilir. Yaprak dökmek A, geniş yapraklı olmak B, asma G olsun. A B'ye aitse (çünkü her geniş yapraklı bitki yaprak döker), B de G'ye aitse (çünkü her asma geniş yapraklıdır), A G'ye aittir, yani her asma yaprak döker. Sebep de orta terim olan B'dir. Ama asmanın geniş yapraklı olduğu da yaprak dökmesi aracılığıyla ispat edilebilir. Geniş yapraklı D, yaprak dökmek E, asma Z olsun. E Z'ye aittir (çünkü her asma yaprak döker), D de E'ye aittir (çünkü yaprak döken her bitki geniş yapraklıdır); demek ki her asma geniş yapraklıdır. Burada sebep yaprak dökmektir. Ama şeylerin birbirinin sebebi olması mümkün değilse (çünkü sebep, sebebi olduğu şeyden öncedir), tutulmanın sebebi Dünya'nın arada olmasıdır, Dünya'nın arada olmasının sebebi ise tutulma değildir. O halde sebep yoluyla yapılan ispat niçinin, sebep yoluyla yapılmayan ispat ise olgunun ispatıysa, ikinci yolla ilerleyen kişi Dünya'nın arada olduğunu bilir, ama niçin arada olduğunu bilmez. Tutulmanın Dünya'nın arada olmasının sebebi olmadığı, tersine bunun tutulmanın sebebi olduğu açıktır; çünkü tutulmanın logos'unda Dünya'nın arada olması yer alır. Dolayısıyla tutulmanın bununla bilindiği açıktır, bunun tutulmayla değil.
Peki bir şeyin birden fazla sebebi olabilir mi? Gerçekten de aynı şey birden fazla şey hakkında ilk olarak yüklenebiliyorsa, A ilk olarak B'ye, başka bir şey olan G'ye de ilk olarak ait olsun, B ile G de D'ye ve E'ye ait olsun. O halde A D'ye ve E'ye ait olacaktır; D için sebep B, E için sebep G'dir. Dolayısıyla sebep varsa şeyin de var olması zorunludur, ama şey varsa sebep olabilecek her şeyin var olması zorunlu değildir; bir sebebin var olması zorunludur, ama her birinin değil. Yoksa problem her zaman küllî ise, sebep de bir bütün, sebebi olduğu şey de küllî mi olur? Mesela yaprak dökmek, türleri olsa bile, belli bir bütüne ayrılmış bir niteliktir ve şu şeylere küllî olarak aittir: bitkilere ya da belli türden bitkilere. Dolayısıyla bu durumlarda orta terim ile sebebi olduğu şeyin eşit genişlikte olması ve birbirine dönmesi gerekir. Mesela ağaçlar niçin yaprak döker? Bu, nemin donması yüzündense, bir ağaç yaprak döküyorsa donmanın da olması gerekir; donma varsa, ama herhangi bir şeyde değil de bir ağaçta varsa, ağacın yaprak dökmesi gerekir.
Περὶ δ᾿ αἰτίου καὶ οὗ αἴτιον ἀπορήσειε μὲν ἄν τις, ἆρα ὅτε ὑπάρχει τὸ αἰτιατόν, καὶ τὸ αἴτιον ὑπάρχει, ὥσπερ εἰ φυλλορροεῖ ἢ ἐκλείπει, καὶ τὸ αἴτιον τοῦ ἐκλείπειν ἢ φυλλορροεῖν ἔσται. Οἷον εἰ τοῦτ᾿ ἔστι τὸ πλατέα ἔχειν τὰ φύλλα, τοῦ δ᾿ ἐκλείπειν τὸ τὴν γῆν ἐν μέσῳ εἶναι. Εἰ γὰρ μὴ ὑπάρχει, ἄλλο τι ἔσται τὸ αἴτιον αὐτῶν. Εἴτε τὸ αἴτιον ὑπάρχει, ἅμα καὶ τὸ αἰτιατόν, οἷον εἰ ἐν μέσῳ ἡ γῆ, ἐκλείπει, ἢ εἰ πλατύφυλλον, φυλλορροεῖ. Εἰ δ᾿ οὕτως, ἅμ᾿ ἂν εἴη καὶ δεικνύοιτο δι᾿ ἀλλήλων. Ἔστω γὰρ τὸ φυλλορροεῖν ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ δὲ πλατύφυλλον ἐφ᾿ οὗ Β, ἄμπελος δὲ ἐφ᾿ οὗ Γ. Εἰ δὴ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Α (πᾶν γὰρ πλατύφυλλον φυλλορροεῖ), τῷ δὲ Γ ὑπάρχει τὸ Β (πᾶσα γὰρ ἄμπελος πλατύφυλλος), τῷ Γ ὑπάρχει τὸ Α, καὶ πᾶσα ἄμπελος φυλλορροεῖ. Αἴτιον δὲ τὸ Β τὸ μέσον. Ἀλλὰ καὶ ὅτι πλατύφυλλον ἡ ἄμπελος, ἔστι διὰ τοῦ φυλλορροεῖν ἀποδεῖξαι. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Δ πλατύφυλλον, τὸ δὲ Ε τὸ φυλλορροεῖν, ἄμπελος δὲ ἐφ᾿ οὗ Ζ. Τῷ δὴ Ζ ὑπάρχει τὸ Ε (φυλλορροεῖ γὰρ πᾶσα ἄμπελος), τῷ δὲ Ε τὸ Δ (ἅπαν γὰρ τὸ φυλλορροοῦν πλατύφυλλον)· πᾶσα ἄρα ἄμπελος πλατύφυλλον. Αἴτιον δὲ τὸ φυλλορροεῖν. Εἰ δὲ μὴ ἐνδέχεται αἴτια εἶναι ἀλλήλων (τὸ γὰρ αἴτιον πρότερον οὗ αἴτιον), καὶ τοῦ μὲν ἐκλείπειν αἴτιον τὸ ἐν μέσῳ τὴν γῆν εἶναι, τοῦ δ᾿ ἐν μέσῳ τὴν γῆν εἶναι οὐκ αἴτιον τὸ ἐκλείπειν. Εἰ οὖν ἡ μὲν διὰ τοῦ αἰτίου ἀπόδειξις τοῦ διὰ τί, ἡ δὲ μὴ διὰ τοῦ αἰτίου τοῦ ὅτι, ὅτι μὲν ἐν μέσῳ, οἶδε, διότι δ᾿ οὔ. Ὅτι δ᾿ οὐ τὸ ἐκλείπειν αἴτιον τοῦ ἐν μέσῳ, ἀλλὰ τοῦτο τοῦ ἐκλείπειν, φανερόν· ἐν γὰρ τῷ λόγῳ τῷ τοῦ ἐκλείπειν ἐνυπάρχει τὸ ἐν μέσῳ, ὥστε δῆλον ὅτι διὰ τούτου ἐκεῖνο γνωρίζεται, ἀλλ᾿ οὐ τοῦτο δι᾿ ἐκείνου.
Ἢ ἐνδέχεται ἑνὸς πλείω αἴτια εἶναι; καὶ γὰρ εἰ ἔστι τὸ αὐτὸ πλειόνων πρώτων κατηγορεῖσθαι, ἔστω τὸ Α τῷ Β πρώτῳ ὑπάρχον, καὶ τῷ Γ ἄλλῳ πρώτῳ, καὶ ταῦτα τοῖς ΔΕ. Ὑπάρξει ἄρα τὸ Α τοῖς ΔΕ· αἴτιον δὲ τῷ μὲν Δ τὸ Β, τῷ δὲ Ε τὸ Γ· ὥστε τοῦ μὲν αἰτίου ὑπάρχοντος ἀνάγκη τὸ πρᾶγμα ὑπάρχειν, τοῦ δὲ πράγματος ὑπάρχοντος οὐκ ἀνάγκη πᾶν ὃ ἂν ᾖ αἴτιον, ἀλλ᾿ αἴτιον μέν, οὐ μέντοι πᾶν. Ἢ εἰ ἀεὶ καθόλου τὸ πρόβλημά ἐστι, καὶ τὸ αἴτιον ὅλον τι, καὶ οὗ αἴτιον, καθόλου. Οἷον τὸ φυλλορροεῖν ὅλῳ τινὶ ἀφωρισμένον, κἂν εἴδη αὐτοῦ ᾖ, καὶ τοισδὶ καθόλου, ἢ φυτοῖς ἢ τοιοῖσδε φυτοῖς. Ὥστε καὶ τὸ μέσον ἴσον δεῖ εἶναι ἐπὶ τούτων, καὶ οὗ αἴτιον, καὶ ἀντιστρέφειν. Οἷον διὰ τί τὰ δένδρα φυλλορροεῖ; εἰ δὴ διὰ πῆξιν τοῦ ὑγροῦ, εἴτε φυλλορροεῖ δένδρον, δεῖ ὑπάρχειν πῆξιν, εἴτε πῆξις ὑπάρχει μὴ ὁτῳοῦν ἀλλὰ δένδρῳ, φυλλορροεῖν.
posteriora.2.1717. Bölüm
Aynı şeyin her durumda aynı sebebi değil de başka bir sebebi olabilir mi? Şey kendi başına ispat edilmişse, bir işaret ya da araz yoluyla değil, bu mümkün değildir; çünkü orta terim uç terimin logos'udur. Öyle değilse mümkündür. Sebebi olunan şeyi ve sebebin ait olduğu şeyi araz olarak incelemek de mümkündür; ama bunlar gerçek problem sayılmaz. Araz olarak ele alınmıyorlarsa, orta terim de onlara benzer olacaktır: şeyler eşadlıysa orta terim de eşadlı olacak, bir cinsin altındaki şeyler gibiyse orta terim de öyle olacaktır. Mesela orantılı şeyler niçin terimleri yer değiştirince de orantılı kalır? Bunun sebebi çizgilerde ve sayılarda başkadır; ama bir bakıma da aynıdır: çizgi olmaları bakımından başka, belli bir türden artışa sahip olmaları bakımından aynıdır. Bütün durumlarda böyledir. Rengin renge, şeklin şekle benzer olmasının sebebi ise birbirinden farklıdır. Çünkü burada "benzer" eşadlıdır: şekillerde belki kenarların orantılı ve açıların eşit olması, renklerde ise onları algılayan hissin tek olması ya da buna benzer bir şeydir. Analoji bakımından aynı olan şeylerin orta terimi de analoji bakımından aynı olacaktır.
Sebep, sebebi olduğu şey ve sebebin ait olduğu şey birbirini şöyle izler. Türleri tek tek ele alırsak, sebebi olunan nitelik daha geniştir; mesela dış açılarının dört dik açıya eşit olması, üçgenden de dörtgenden de daha geniş bir alana aittir; ama hepsi birlikte alınınca onlarla eşit genişliktedir, çünkü dış açıları dört dik açıya eşit olan şeylerin hepsini kapsar. Orta terim de aynı şekildedir. Orta terim birinci uç terimin logos'udur; bu yüzden bütün epistēmē'ler tarif yoluyla meydana gelir. Mesela yaprak dökmek asmayı izler ve ondan daha geniştir; inciri de izler ve ondan da daha geniştir; ama bütün şeylerden geniş değildir, onların toplamına eşittir. İlk orta terimi alırsan, o yaprak dökmenin logos'u olur. Çünkü önce, bir yanda, bütün bu ağaçların şöyle bir türden olduğunu söyleyen bir orta terim olacak; sonra bunun da orta terimi olarak özsuyun donması ya da buna benzer bir şey gelecektir. Yaprak dökmek nedir? Tohumun bağlandığı yerdeki özsuyun donmasıdır.
Sebep ile sebebi olduğu şeyin birbirini izlemesini arayanlara bunu şekiller üzerinde şöyle açıklayabiliriz. A her B'ye ait olsun, B de D'lerin her birine ait olsun, ama onlardan daha geniş olsun. O halde B, D'ler için küllî olur. Çünkü birbirine dönmeyen şeye küllî diyorum; D'lerin her biriyle tek tek dönmeyen ama hepsiyle birlikte dönen ve onlarla eşit genişlikte olan şeye de ilk küllî diyorum. Demek ki D'ler için A'nın sebebi B'dir. O halde A'nın B'den daha geniş olması gerekir; yoksa niçin şu ötekinin sebebi olsun da o bunun sebebi olmasın? A bütün E'lere de aitse, E'lerin hepsinde B'den başka ortak tek bir şey olacaktır. Öyle olmasaydı, E'nin ait olduğu her şeye A'nın ait olduğunu, ama A'nın ait olduğu her şeye E'nin ait olmadığını nasıl söyleyebilirdik? A'nın bütün D'lere ait olmasının bir sebebi varken, niçin E'ler için de böyle bir sebep olmasın? Peki E'ler de tek bir şey mi olacaktır? Bunu incelemek gerekir; bu şey G olsun. O halde aynı şeyin birden fazla sebebi olabilir, ama tür bakımından aynı olan şeyler için değil; mesela uzun yaşamanın sebebi dört ayaklılarda safralarının olmaması, kuşlarda kuru olmaları ya da başka bir şeydir. Bölünmez olana hemen ulaşılmıyorsa ve orta terim tek değil de birden fazlaysa, sebepler de birden fazla olur.
Πότερον δ᾿ ἐνδέχεται μὴ τὸ αὐτὸ αἴτιον εἶναι τοῦ αὐτοῦ πᾶσιν ἀλλ᾿ ἕτερον, ἢ οὔ; ἢ εἰ μὲν καθ᾿ αὑτὸ ἀποδέδεικται καὶ μὴ κατὰ σημεῖον ἢ συμβεβηκός, οὐχ οἷόν τε· ὁ γὰρ λόγος τοῦ ἄκρου τὸ μέσον ἐστίν· εἰ δὲ μὴ οὕτως, ἐνδέχεται. Ἔστι δὲ καὶ οὗ αἴτιον καὶ ᾧ σκοπεῖν κατὰ συμβεβηκός· οὐ μὴν δοκεῖ προβλήματα εἶναι. Εἰ δὲ μή, ὁμοίως ἕξει τὸ μέσον· εἰ μὲν ὁμώνυμα, ὁμώνυμον τὸ μέσον, εἰ δ᾿ ὡς ἐν γένει, ὁμοίως ἕξει. Οἷον διὰ τί καὶ ἐναλλὰξ ἀνάλογον; ἄλλο γὰρ αἴτιον ἐν γραμμαῖς καὶ ἀριθμοῖς· καὶ τὸ αὐτό γε, ᾗ μὲν γραμμαί, ἄλλο, ᾗ δ᾿ ἔχον αὔξησιν τοιανδί, τὸ αὐτό. Οὕτως ἐπὶ πάντων. Τοῦ δ᾿ ὅμοιον εἶναι χρῶμα χρώματι καὶ σχῆμα σχήματι ἄλλο ἄλλῳ. Ὁμώνυμον γὰρ τὸ ὅμοιον ἐπὶ τούτων· ἔνθα μὲν γὰρ ἴσως τὸ ἀνάλογον ἔχειν τὰς πλευρὰς καὶ ἴσας τὰς γωνίας, ἐπὶ δὲ χρωμάτων τὸ τὴν αἴσθησιν μίαν εἶναι ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον. Τὰ δὲ κατ᾿ ἀναλογίαν τὰ αὐτὰ καὶ τὸ μέσον ἕξει κατ᾿ ἀναλογίαν. Ἔχει δ᾿ οὕτω τὸ παρακολουθεῖν τὸ αἴτιον ἀλλήλοις καὶ οὗ αἴτιον καὶ ᾧ αἴτιον. Καθ᾿ ἕκαστον μὲν λαμβάνοντι τὸ οὗ αἴτιον ἐπὶ πλέον, οἷον τὸ τέτταρσιν ἴσας τὰς ἔξω ἐπὶ πλέον ἢ τρίγωνον ἢ τετράγωνον, ἅπασι δὲ ἐπ᾿ ἴσον· ὅσα γὰρ τέτταρσιν ὀρθαῖς ἴσας τὰς ἔξω, καὶ τὸ μέσον ὁμοίως. Ἔστι δὲ τὸ μέσον λόγος τοῦ πρώτου ἄκρου, διὸ πᾶσαι αἱ ἐπιστῆμαι δι᾿ ὁρισμοῦ γίγνονται. Οἷον τὸ φυλλορροεῖν ἅμα ἀκολουθεῖ τῇ ἀμπέλῳ καὶ ὑπερέχει, καὶ συκῇ, καὶ ὑπερέχει· ἀλλ᾿ οὐ πάντων, ἀλλ᾿ ἴσον. Εἰ δὴ λάβοις τὸ πρῶτον μέσον, λόγος τοῦ φυλλορροεῖν ἐστίν. Ἔσται γὰρ πρῶτον μὲν ἐπὶ θάτερα μέσον, ὅτι τοιαδὶ ἅπαντα· εἶτα τούτου μέσον, ὅτι ὀπὸς πήγνυται ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον. Τί δ᾿ ἐστὶ τὸ φυλλορροεῖν; τὸ πήγνυσθαι τὸν ἐν τῇ συνάψει τοῦ σπέρματος ὀπόν.
Ἐπὶ δὲ τῶν σχημάτων ὧδε ἀποδώσει ζητοῦσι τὴν παρακολούθησιν τοῦ αἰτίου καὶ οὗ αἴτιον. Ἔστω τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν παντί, τὸ δὲ Β ἑκάστῳ τῶν Δ, ἐπὶ πλεῖον δέ. Τὸ μὲν δὴ Β καθόλου ἂν εἴη τοῖς Δ· τοῦτο γὰρ λέγω καθόλου ὃ μὴ ἀντιστρέφει, πρῶτον δὲ καθόλου ᾧ ἕκαστον μὲν μὴ ἀντιστρέφει, ἅπαντα δὲ ἀντιστρέφει καὶ παρεκτείνει. Τοῖς δὴ Δ αἴτιον τοῦ Α τὸ Β. Δεῖ ἄρα τὸ Α ἐπὶ πλέον τοῦ Β παρεκτείνειν· εἰ δὲ μή, τί μᾶλλον αἴτιον ἔσται τοῦτο ἐκείνου; εἰ δὴ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς Ε τὸ Α, ἔσται τι ἐκεῖνα ἓν ἅπαντα ἄλλο τοῦ Β. Εἰ γὰρ μή, πῶς ἔσται εἰπεῖν ὅτι ᾧ τὸ Ε, τὸ Α παντί, ᾧ δὲ τὸ Α, οὐ παντὶ τὸ Ε; διὰ τί γὰρ οὐκ ἔσται τι αἴτιον, οἷον τὸ Α ὑπάρχει πᾶσι τοῖς Δ; ἀλλ᾿ ἆρα καὶ τὰ Ε ἔσται τι ἕν; ἐπισκέψασθαι δεῖ τοῦτο, καὶ ἔστω τὸ Γ. Ἐνδέχεται δὴ τοῦ αὐτοῦ πλείω αἴτια εἶναι, ἀλλ᾿ οὐ τοῖς αὐτοῖς τῷ εἴδει, οἷον τοῦ μακρόβια εἶναι τὰ μὲν τετράποδα τὸ μὴ ἔχειν χολήν, τὰ δὲ πτηνὰ τὸ ξηρὰ εἶναι ἢ ἕτερόν τι. Εἰ δὲ εἰς τὸ ἄτομον μὴ εὐθὺς ἔρχονται, καὶ μὴ μόνον ἓν τὸ μέσον ἀλλὰ πλείω, καὶ τὰ αἴτια πλείω.
posteriora.2.1818. Bölüm
Orta terimlerden hangisi cüzîler için sebeptir: küllîye göre ilk olan mı, yoksa cüzîye göre ilk olan mı? Açıktır ki sebebi olduğu her şeye en yakın olanlardır. Çünkü ilk terimin küllînin altına girmesinin sebebi en yakın orta terimdir; mesela B'nin D'ye ait olmasının sebebi G'dir. O halde A'nın D'ye ait olmasının sebebi G, G'ye ait olmasının sebebi B, B'ye ait olmasının sebebi de B'nin kendisidir.
Πότερον δ᾿ αἴτιον τῶν μέσων τὸ πρὸς τὸ καθόλου πρῶτον ἢ τὸ πρὸς τὸ καθ᾿ ἕκαστον τοῖς καθ᾿ ἕκαστον; δῆλον δὴ ὅτι τὰ ἐγγύτατα ἑκάστῳ ᾧ αἴτιον. Τοῦ γὰρ τὸ πρῶτον ὑπὸ τὸ καθόλου ὑπάρχειν, τοῦτο αἴτιον, οἷον τῷ Δ τὸ Γ τοῦ τὸ Β ὑπάρχειν αἴτιον. Τῷ μὲν οὖν Δ τὸ Γ αἴτιον τοῦ Α, τῷ δὲ Γ τὸ Β, τούτῳ δὲ αὐτό.
posteriora.2.1919. Bölüm
Kıyas ve ispat hakkında, her birinin ne olduğu ve nasıl meydana geldiği artık açıktır; aynı zamanda ispata dayanan epistēmē hakkında da, çünkü o da aynı şeydir. İlkelerin nasıl bilinir hale geldiği ve onları bilen melekenin hangisi olduğu ise, önce bazı güçlükleri ortaya koyduktan sonra buradan açık olacaktır.
İlk aracısız ilkeleri bilmeyen kişinin ispat yoluyla bilemeyeceği daha önce söylendi. Aracısız ilkelerin bilinmesi hakkında ise şu güçlükler ortaya atılabilir: bu bilgi ispata dayanan bilgiyle aynı mıdır, değil midir? İkisinin de epistēmē'si var mıdır, yoksa birinin epistēmē'si, ötekinin başka türden bir bilgisi mi vardır? Bu melekeler içimizde yokken mi sonradan oluşur, yoksa içimizde vardır da farkına mı varmayız? İçimizde varsa bu saçma olur; çünkü ispattan daha kesin bilgilere sahip olduğumuz halde bunun farkına varmıyoruz demektir. Önceden sahip değilken sonradan ediniyorsak, önceden var olan bir bilgi olmadan bunları nasıl bilip öğrenebiliriz? Bu imkânsızdır; ispat hakkında da bunu söylemiştik. O halde bu melekelere ne baştan sahip olmamız mümkündür, ne de bunlar hiçbir şey bilmeyen ve hiçbir melekesi olmayan kimselerde oluşabilir. Demek ki bir tür yetiye sahip olmamız, ama bu yetinin kesinlik bakımından o melekelerden daha değerli olmaması gerekir. Böyle bir yetinin bütün canlılarda bulunduğu açıktır; çünkü hepsinin his denen, doğuştan bir ayırt etme yetisi vardır. His bulunan canlıların bir kısmında hissedilen şey içlerinde kalır, bir kısmında kalmaz. Bunun hiç olmadığı ya da bazı şeyler için olmadığı canlıların, o şeyler hakkında hissetme anının dışında hiçbir bilgisi yoktur; bunun olduğu canlılar ise hissettikten sonra hissedileni psykhē'lerinde tutabilir. Böyle izlenimler çoğalınca bir fark daha ortaya çıkar: bir kısmında bu kalıcı izlenimlerden bir logos oluşur, bir kısmında oluşmaz. Böylece, dediğimiz gibi, histen hatıra doğar; aynı şeyin tekrar tekrar hatırlanmasından da tecrübe doğar, çünkü sayıca çok olan hatıralar tek bir tecrübedir. Tecrübeden, yani psykhē'de yerleşip duran bütün küllîden, çokluğun yanındaki o birden, bütün o şeylerde tek ve aynı olarak bulunan şeyden de tekhnē'nin ve epistēmē'nin ilkesi doğar: oluşla ilgiliyse tekhnē'nin, var olanla ilgiliyse epistēmē'nin. Demek ki bu melekeler ne içimizde belirli bir biçimde hazır bulunur ne de daha bilgili başka melekelerden doğar; histen doğar. Tıpkı savaşta bozgun başlamışken birinin durması, ardından bir başkasının, sonra bir başkasının durması ve sonunda baştaki düzenin yeniden kurulması gibi. Psykhē de bunu yaşayabilecek yapıdadır. Daha önce söylenen ama açık söylenmeyen şeyi yeniden söyleyelim. Aralarında fark olmayan şeylerden biri durunca, psykhē'de ilk küllî oluşur (çünkü hissedilen cüzîdir, ama his küllîyi algılar; mesela Kallias adlı insanı değil, insanı); sonra bunlar arasında da yine bir durma olur, ta ki parçasız olanlar, yani küllîler yerleşinceye kadar; mesela şu türden bir canlıdan canlıya kadar. Bunda da durum aynıdır. O halde açıktır ki ilk ilkeleri istikra ile bilmek zorundayız; çünkü his de küllîyi bu şekilde içimize yerleştirir.
Düşünceyle ilgili, doğruyu kavradığımız melekelerden bir kısmı her zaman doğrudur, bir kısmı ise kanaat ve hesap gibi yanlışa da açıktır. Epistēmē ve nous her zaman doğrudur; nous dışında epistēmē'den daha kesin başka hiçbir bilgi türü yoktur. İspatların ilkeleri ise ispatlardan daha iyi bilinir; her epistēmē de logos'la birliktedir. Demek ki ilkelerin epistēmē'si olmaz. Epistēmē'den daha doğru olabilecek tek şey nous olduğuna göre, ilkeleri kavrayan nous olacaktır. Bunu şundan da çıkarabiliriz: ispatın ilkesi ispat değildir, dolayısıyla epistēmē'nin ilkesi de epistēmē değildir. O halde epistēmē dışında doğru olan başka bir bilgi türümüz yoksa, epistēmē'nin ilkesi nous olacaktır. Nous ilkenin ilkesi olacak, epistēmē ise bütünüyle, bütün konusuna karşı aynı ilişki içinde bulunacaktır.
Περὶ μὲν οὖν συλλογισμοῦ καὶ ἀποδείξεως, τί τε ἑκάτερόν ἐστι καὶ πῶς γίνεται, φανερόν, ἅμα δὲ καὶ περὶ ἐπιστήμης ἀποδεικτικῆς· ταὐτὸν γάρ ἐστιν. Περὶ δὲ τῶν ἀρχῶν, πῶς τε γίνονται γνώριμοι καὶ τίς ἡ γνωρίζουσα ἕξις, ἐντεῦθέν ἐστι δῆλον προαπορήσασι πρῶτον.
Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται ἐπίστασθαι δι᾿ ἀποδείξεως μὴ γινώσκοντι τὰς πρώτας ἀρχὰς τὰς ἀμέσους, εἴρηται πρότερον. Τῶν δ᾿ ἀμέσων τὴν γνῶσιν, καὶ πότερον ἡ αὐτή ἐστιν ἢ οὐχ ἡ αὐτή, διαπορήσειεν ἄν τις, καὶ πότερον ἐπιστήμη ἑκατέρου ἢ οὔ, ἢ τοῦ μὲν ἐπιστήμη τοῦ δ᾿ ἕτερόν τι γένος, καὶ πότερον οὐκ ἐνοῦσαι αἱ ἕξεις ἐγγίνονται ἢ ἐνοῦσαι λελήθασιν. Εἰ μὲν δὴ ἔχομεν αὐτάς, ἄτοπον· συμβαίνει γὰρ ἀκριβεστέρας ἔχοντας γνώσεις ἀποδείξεως λανθάνειν. Εἰ δὲ λαμβάνομεν μὴ ἔχοντες πρότερον, πῶς ἂν γνωρίζοιμεν καὶ μανθάνοιμεν ἐκ μὴ προϋπαρχούσης γνώσεως; ἀδύνατον γάρ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἀποδείξεως ἐλέγομεν. Φανερὸν τοίνυν ὅτι οὔτ᾿ ἔχειν οἷόν τε, οὔτ᾿ ἀγνοοῦσι καὶ μηδεμίαν ἔχουσιν ἕξιν ἐγγίνεσθαι. Ἀνάγκη ἄρα ἔχειν μέν τινα δύναμιν, μὴ τοιαύτην δ᾿ ἔχειν ἣ ἔσται τούτων τιμιωτέρα κατ᾿ ἀκρίβειαν. Φαίνεται δὲ τοῦτό γε πᾶσιν ὑπάρχον τοῖς ζῴοις. Ἔχει γὰρ δύναμιν σύμφυτον κριτικήν, ἣ καλοῦσιν αἴσθησιν· ἐνούσης δ᾿ αἰσθήσεως τοῖς μὲν τῶν ζῴων ἐγγίνεται μονὴ τοῦ αἰσθήματος, τοῖς δ᾿ οὐκ ἐγγίνεται. Ὅσοις μὲν οὖν μὴ ἐγγίνεται, ἢ ὅλως ἢ περὶ ἃ μὴ ἐγγίνεται, οὐκ ἔστι τούτοις γνῶσις ἔξω τοῦ αἰσθάνεσθαι· ἐν οἷς δ᾿, ἔνεστιν αἰσθανομένοις ἔχειν ἔτι ἐν τῇ ψυχῇ. Πολλῶν δὲ τοιούτων γινομένων ἤδη διαφορά τις γίνεται, ὥστε τοῖς μὲν γίνεσθαι λόγον ἐκ τῆς τῶν τοιούτων μονῆς, τοῖς δὲ μή. Ἐκ μὲν οὖν αἰσθήσεως γίνεται μνήμη, ὥσπερ λέγομεν, ἐκ δὲ μνήμης πολλάκις τοῦ αὐτοῦ γινομένης ἐμπειρία· αἱ γὰρ πολλαὶ μνῆμαι τῷ ἀριθμῷ ἐμπειρία μία ἐστίν. Ἐκ δ᾿ ἐμπειρίας ἢ ἐκ παντὸς ἠρεμήσαντος τοῦ καθόλου ἐν τῇ ψυχῇ, τοῦ ἑνὸς παρὰ τὰ πολλά, ὃ ἂν ἐν ἅπασιν ἓν ἐνῇ ἐκείνοις τὸ αὐτό, τέχνης ἀρχὴ καὶ ἐπιστήμης, ἐὰν μὲν περὶ γένεσιν, τέχνης, ἐὰν δὲ περὶ τὸ ὄν, ἐπιστήμης. Οὔτε δὴ ἐνυπάρχουσιν ἀφωρισμέναι αἱ ἕξεις, οὔτ᾿ ἀπ᾿ ἄλλων ἕξεων γίνονται γνωστικωτέρων, ἀλλ᾿ ἀπὸ αἰσθήσεως, οἷον ἐν μάχῃ τροπῆς γενομένης ἑνὸς στάντος ἕτερος ἔστη, εἶθ᾿ ἕτερος, ἕως ἐπὶ ἀρχὴν ἦλθεν. Ἡ δὲ ψυχὴ ὑπάρχει τοιαύτη οὖσα οἵα δύνασθαι πάσχειν τοῦτο. Ὃ δ᾿ ἐλέχθη μὲν πάλαι, οὐ σαφῶς δὲ ἐλέχθη, πάλιν εἴπωμεν. Στάντος γὰρ τῶν ἀδιαφόρων ἑνός, πρῶτον μὲν ἐν τῇ ψυχῇ καθόλου (καὶ γὰρ αἰσθάνεται μὲν τὸ καθ᾿ ἕκαστον, ἡ δ᾿ αἴσθησις τοῦ καθόλου ἐστίν, οἷον ἀνθρώπου, ἀλλ᾿ οὐ Καλλίου ἀνθρώπου) πάλιν ἐν τούτοις ἵσταται, ἕως ἂν τὰ ἀμερῆ στῇ καὶ τὰ καθόλου, οἷον τοιονδὶ ζῷον, ἕως ζῷον· καὶ ἐν τούτῳ ὡσαύτως. Δῆλον δὴ ὅτι ἡμῖν τὰ πρῶτα ἐπαγωγῇ γνωρίζειν ἀναγκαῖον· καὶ γὰρ καὶ αἴσθησις οὕτω τὸ καθόλου ἐμποιεῖ. Ἐπεὶ δὲ τῶν περὶ τὴν διάνοιαν ἕξεων, αἷς ἀληθεύομεν, αἱ μὲν ἀεὶ ἀληθεῖς εἰσίν, αἱ δὲ ἐπιδέχονται τὸ ψεῦδος, οἷον δόξα καὶ λογισμός, ἀληθῆ δ᾿ ἀεὶ ἐπιστήμη καὶ νοῦς, καὶ οὐδὲν ἐπιστήμης ἀκριβέστερον ἄλλο γένος ἢ νοῦς, αἱ δ᾿ ἀρχαὶ τῶν ἀποδείξεων γνωριμώτεραι, ἐπιστήμη δ᾿ ἅπασα μετὰ λόγου ἐστί, τῶν ἀρχῶν ἐπιστήμη μὲν οὐκ ἂν εἴη, ἐπεὶ δ᾿ οὐδὲν ἀληθέστερον ἐνδέχεται εἶναι ἐπιστήμης ἢ νοῦν, νοῦς ἂν εἴη τῶν ἀρχῶν, ἔκ τε τούτων σκοποῦσι καὶ ὅτι ἀποδείξεως ἀρχὴ οὐκ ἀπόδειξις, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἐπιστήμης ἐπιστήμη. Εἰ οὖν μηδὲν ἄλλο παρ᾿ ἐπιστήμην γένος ἔχομεν ἀληθές, νοῦς ἂν εἴη ἐπιστήμης ἀρχή. Καὶ ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς ἀρχῆς εἴη ἄν, ἡ δὲ πᾶσα ὁμοίως ἔχει πρὸς τὸ ἅπαν πρᾶγμα.