Aristoteles · Birinci ve İkinci Analitikler
Birinci Analitikler › II. Kitap
priora.2.11. Bölüm
Kıyasın kaç şekilde, ne tür ve kaç öncül yoluyla, ne zaman ve nasıl meydana geldiğini; ayrıca bir sonucu yıkarken ve kurarken nelere bakmak gerektiğini, ele alınan mesele hakkında hangi yöntem izlenirse izlensin nasıl araştırmak gerektiğini, bir de her konunun ilkelerini hangi yoldan elde edeceğimizi artık ele almış bulunuyoruz. Kıyasların bazıları küllî, bazıları cüzî olduğuna göre, küllî olanların hepsi her zaman birden fazla sonuç çıkarır; cüzî olanlardan olumlu olanlar birden fazla sonuç, olumsuz olanlar ise yalnızca asıl sonucu çıkarır. Çünkü öteki öncüller döner, cüzî olumsuz öncül ise dönmez; sonuç da bir şeyin bir şey hakkında söylenmesidir. Dolayısıyla öteki kıyaslar birden fazla sonuç çıkarır; mesela A'nın her B'ye ya da bazı B'lere ait olduğu gösterildiyse, B'nin de bazı A'lara ait olması zorunludur; A hiçbir B'ye ait değilse, B de hiçbir A'ya ait değildir. Bu ise öncekinden farklı bir sonuçtur. Ama A bazı B'lere ait değilse, B'nin de bazı A'lara ait olmaması zorunlu değildir; çünkü hepsine ait olabilir.
Bu, küllî olsun cüzî olsun bütün kıyaslar için ortak sebeptir; ama küllî olanlar hakkında başka türlü de konuşmak mümkündür. Çünkü orta terimin ya da sonucun altında olan bütün şeyler için, bunların bir kısmı orta terimin, bir kısmı sonucun yerine konursa, aynı kıyas geçerli olacaktır. Mesela AB sonucu G yoluyla çıkıyorsa, B'nin ya da G'nin altında olan her şey hakkında A'nın söylenmesi zorunludur. Çünkü D, B'nin bütünü içindeyse ve B, A'nın içindeyse, D de A'nın içinde olacaktır. Yine E, G'nin bütünü içindeyse ve G, A'nın içindeyse, E de A'nın içinde olacaktır. Kıyas olumsuzsa da durum aynıdır. İkinci şekilde ise yalnızca sonucun altındaki şey hakkında kıyasla sonuç çıkarmak mümkün olacaktır; mesela A hiçbir B'ye ait değil, her G'ye aitse; sonuç: B hiçbir G'ye ait değildir. Şimdi D, G'nin altındaysa, B'nin ona ait olmadığı açıktır. Ama A'nın altındakilere ait olmadığı kıyas yoluyla açık değildir. Gerçi E, A'nın altındaysa, B ona ait değildir. Ama B'nin hiçbir G'ye ait olmadığı kıyas yoluyla gösterilmiştir; hiçbir A'ya ait olmadığı ise ispatsız alınmıştır; dolayısıyla B'nin E'ye ait olmaması kıyas sayesinde çıkmaz. Cüzî kıyaslarda ise sonucun altındakiler hakkında zorunlu bir şey çıkmayacaktır (çünkü bu öncül cüzî alınınca kıyas meydana gelmez); orta terimin altındakilerin ise hepsi hakkında çıkacaktır, ama kıyas sayesinde değil. Mesela A her B'ye, B de bazı G'lere aitse: G'nin altındaki bir şey konursa kıyas olmayacak, B'nin altındaki bir şey konursa olacaktır, ama önceden kurulmuş kıyas sayesinde değil. Öteki şekillerde de durum aynıdır: sonucun altındaki hakkında kıyas olmayacak, öteki hakkında olacaktır, ama kıyas sayesinde değil; nitekim küllî kıyaslarda da orta terimin altındakiler ispatsız alınan öncülden gösteriliyordu. Dolayısıyla ya orada da kıyas sayesinde olmayacaktır ya da burada da olacaktır.
Β.
Ἐν πόσοις μὲν οὖν σχήμασι καὶ διὰ ποίων καὶ πόσων προτάσεων καὶ πότε καὶ πῶς γίνεται συλλογισμός, ἔτι δ᾿ εἰς ποῖα βλεπτέον ἀνασκευάζοντι καὶ κατασκευάζοντι, καὶ πῶς δεῖ ζητεῖν περὶ τοῦ προκειμένου καθ᾿ ὁποιανοῦν μέθοδον, ἔτι δὲ διὰ ποίας ὁδοῦ ληψόμεθα τὰς περὶ ἕκαστον ἀρχάς, ἤδη διεληλύθαμεν. Ἐπεὶ δ᾿ οἱ μὲν καθόλου τῶν συλλογισμῶν εἰσὶν οἱ δὲ κατὰ μέρος, οἱ μὲν καθόλου πάντες ἀεὶ πλείω συλλογίζονται, τῶν δ᾿ ἐν μέρει οἱ μὲν κατηγορικοὶ πλείω, οἱ δ᾿ ἀποφατικοὶ τὸ συμπέρασμα μόνον. Αἱ μὲν γὰρ ἄλλαι προτάσεις ἀντιστρέφουσιν, ἡ δὲ στερητικὴ οὐκ ἀντιστρέφει· τὸ δὲ συμπέρασμα τὶ κατά τινός ἐστιν· Ὥσθ᾿ οἱ μὲν ἄλλοι συλλογισμοὶ πλείω συλλογίζονται, οἷον εἰ τὸ Α δέδεικται παντὶ τῷ Β ἢ τινί, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α ἀναγκαῖον ὑπάρχειν· καὶ εἰ μηδενὶ τῷ Β τὸ Α, οὐδὲ τὸ Β οὐδενὶ τῷ Α. Τοῦτο δ᾿ ἕτερον τοῦ ἔμπροσθεν. Εἰ δὲ τινὶ μὴ ὑπάρχει, οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν· ἐνδέχεται γὰρ παντὶ ὑπάρχειν.
Αὕτη μὲν οὖν κοινὴ πάντων αἰτία, τῶν τε καθόλου καὶ τῶν κατὰ μέρος· ἔστι δὲ περὶ τῶν καθόλου καὶ ἄλλως εἰπεῖν. Ὅσα γὰρ ἢ ὑπὸ τὸ μέσον ἢ ὑπὸ τὸ συμπέρασμά ἐστιν, ἁπάντων ἔσται ὁ αὐτὸς συλλογισμός, ἐὰν τὰ μὲν ἐν τῷ μέσῳ τὰ δ᾿ ἐν τῷ συμπεράσματι τεθῇ, οἷον εἰ τὸ Α Β συμπέρασμα διὰ τοῦ Γ, ὅσα ὑπὸ τὸ Β ἢ τὸ Γ ἐστίν, ἀνάγκη κατὰ πάντων λέγεσθαι τὸ Α· εἰ γὰρ τὸ Δ ἐν ὅλῳ τῷ Β, τὸ δὲ Β ἐν τῷ Α, καὶ τὸ Δ ἔσται ἐν τῷ Α. Πάλιν εἰ τὸ Ε ἐν ὅλῳ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ ἐν τῷ Α, καὶ τὸ Ε ἐν τῷ Α ἔσται. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός. Ἐπὶ δὲ τοῦ δευτέρου σχήματος τὸ ὑπὸ τὸ συμπέρασμα μόνον ἔσται συλλογίσασθαι, οἷον εἰ τὸ Α τῷ Β μηδενί, τῷ δὲ Γ παντί· συμπέρασμα ὅτι οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β. Εἰ δὴ τὸ Δ ὑπὸ τὸ Γ ἐστί, φανερὸν ὅτι οὐχ ὑπάρχει αὐτῷ τὸ Β. Τοῖς δ᾿ ὑπὸ τὸ Α ὅτι οὐχ ὑπάρχει, οὐ δῆλον διὰ τοῦ συλλογισμοῦ. Καίτοι οὐχ ὑπάρχει τῷ Ε, εἰ ἔστιν ὑπὸ τὸ Α. Ἀλλὰ τὸ μὲν τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχειν τὸ Β διὰ τοῦ συλλογισμοῦ δέδεικται, τὸ δὲ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν ἀναπόδεικτον εἴληπται, ὥστ᾿ οὐ διὰ τὸν συλλογισμὸν συμβαίνει τὸ Β τῷ Ε μὴ ὑπάρχειν. Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει τῶν μὲν ὑπὸ τὸ συμπέρασμα οὐκ ἔσται τὸ ἀναγκαῖον (οὐ γὰρ γίνεται συλλογισμός, ὅταν αὕτη ληφθῇ ἐν μέρει), τῶν δ᾿ ὑπὸ τὸ μέσον ἔσται πάντων, πλὴν οὐ διὰ τὸν συλλογισμόν, οἷον εἰ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ· τοῦ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸ Γ τεθέντος οὐκ ἔσται συλλογισμός, τοῦ δ᾿ ὑπὸ τὸ Β ἔσται, ἀλλ᾿ οὐ διὰ τὸν προγεγενημένον. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων σχημάτων· τοῦ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸ συμπέρασμα οὐκ ἔσται, θατέρου δ᾿ ἔσται, πλὴν οὐ διὰ τὸν συλλογισμόν, ᾗ καὶ ἐν τοῖς καθόλου ἐξ ἀναποδείκτου τῆς προτάσεως τὰ ὑπὸ τὸ μέσον ἐδείκνυτο· ὥστ᾿ ἢ οὐδ᾿ ἐκεῖ ἔσται ἢ καὶ ἐπὶ τούτων.
priora.2.22. Bölüm
Kıyasın dayandığı öncüllerin doğru olması da mümkündür, yanlış olması da, biri doğru öteki yanlış olması da. Sonuç ise zorunlu olarak ya doğrudur ya yanlıştır. Doğru öncüllerden yanlış bir sonuç çıkarmak mümkün değildir; yanlış öncüllerden ise doğru bir sonuç çıkarmak mümkündür, ama "niçin"i değil, yalnız "olduğunu"; çünkü "niçin"in kıyası yanlış öncüllerden olmaz. Bunun sebebi ileride söylenecektir.
Önce doğru öncüllerden yanlış sonuç çıkarılamayacağı şuradan açıktır. A varken B'nin olması zorunluysa, B yokken A'nın olmaması zorunludur. O halde A doğruysa B'nin de doğru olması zorunludur; yoksa aynı şeyin aynı anda hem olduğu hem olmadığı sonucu çıkar; bu ise imkânsızdır. A tek bir terim olarak konuldu diye, tek bir şey varken ondan zorunlu olarak bir şeyin çıkabileceği sanılmasın; çünkü bu mümkün değildir. Zorunlu olarak çıkan şey sonuçtur; onun meydana gelmesi için gereken en az şey ise üç terim, iki aralık ve iki öncüldür.
Ἔστι μὲν οὖν οὕτως ἔχειν ὥστ᾿ ἀληθεῖς εἶναι τὰς προτάσεις δι᾿ ὧν ὁ συλλογισμός, ἔστι δ᾿ ὥστε ψευδεῖς, ἔστι δ᾿ ὥστε τὴν μὲν ἀληθῆ τὴν δὲ ψευδῆ. Τὸ δὲ συμπέρασμα ἢ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος ἐξ ἀνάγκης. Ἐξ ἀληθῶν μὲν οὖν οὐκ ἔστι ψεῦδος συλλογίσασθαι, ἐκ ψευδῶν δ᾿ ἔστιν ἀληθές, πλὴν οὐ διότι ἀλλ᾿ ὅτι· τοῦ γὰρ διότι οὐκ ἔστιν ἐκ ψευδῶν συλλογισμός· δι᾿ ἣν δ᾿ αἰτίαν, ἐν τοῖς ἑπομένοις λεχθήσεται.
Πρῶτον μὲν οὖν ὅτι ἐξ ἀληθῶν οὐχ οἷόν τε ψεῦδος συλλογίσασθαι, ἐντεῦθεν δῆλον. Εἰ γὰρ τοῦ Α ὄντος ἀνάγκη τὸ Β εἶναι, τοῦ Β μὴ ὄντος ἀνάγκη τὸ Α μὴ εἶναι. Εἰ οὖν ἀληθές ἐστι τὸ Α, ἀνάγκη τὸ Β ἀληθὲς εἶναι, ἢ συμβήσεται τὸ αὐτὸ ἅμα εἶναί τε καὶ οὐκ εἶναι· τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον. Μὴ ὅτι δὲ κεῖται τὸ Α εἷς ὅρος, ὑποληφθήτω ἐνδέχεσθαι ἑνός τινος ὄντος ἐξ ἀνάγκης τι συμβαίνειν· οὐ γὰρ οἷόν τε· τὸ μὲν γὰρ συμβαῖνον ἐξ ἀνάγκης τὸ συμπέρασμά ἐστι, δι᾿ ὧν δὲ τοῦτο γίνεται ἐλαχίστων, τρεῖς ὅροι, δύο δὲ διαστήματα
s137O halde B'nin ait olduğu her şeye A'nın, G'nin ait olduğu şeye de B'nin ait olduğu doğruysa, G'nin ait olduğu şeye A'nın ait olması zorunludur ve bunun yanlış olması mümkün değildir; yoksa aynı şey aynı anda hem ait olacak hem ait olmayacaktır. Demek ki A tek bir şey olarak konmuş olsa da aslında bir araya getirilmiş iki öncüldür. Olumsuz kıyaslarda da durum aynıdır; çünkü doğru öncüllerden yanlış bir şey göstermek mümkün değildir.
Yanlış öncüllerden ise hem iki öncül de yanlışken hem de yalnız biri yanlışken doğru sonuç çıkarmak mümkündür; ama bu yanlış öncül, rastgele biri değil ikincisi olmalıdır, tabii onu tamamen yanlış alıyorsa; tamamen yanlış alınmıyorsa hangisi olursa olsun. A, G'nin bütününe ait, B'lerin ise hiçbirine ait olmasın; B de G'ye ait olmasın. Bu mümkündür; mesela hayvan hiçbir taşa ait değildir, taş da hiçbir insana. Şimdi A'nın her B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, A her G'ye ait olacaktır; dolayısıyla iki yanlış öncülden doğru bir sonuç çıkar; çünkü her insan hayvandır. Olumsuz kıyas için de durum aynıdır. Çünkü G'ye ne A'nın ne B'nin hiç ait olmaması, ama A'nın her B'ye ait olması mümkündür; mesela aynı terimler alınıp orta terim olarak insan konursa: taşa ne hayvan ne insan ait olur, ama hayvan her insana aittir. Dolayısıyla biri, ait olduğu şeye hiç ait olmadığını, ait olmadığı şeye de hepsine ait olduğunu alırsa, iki yanlış öncülden doğru bir sonuç çıkacaktır. İki öncülden her biri kısmen yanlış alınsa da aynı şekilde gösterilecektir. Ama öncüllerden yalnız biri yanlış konursa, birinci öncül, mesela AB, tamamen yanlışken sonuç doğru olmayacak, BG tamamen yanlışken ise doğru olacaktır. Tamamen yanlış derken zıt öncülü kastediyorum; mesela hiçbirine ait olmayanın hepsine ait olduğu, ya da hepsine ait olanın hiçbirine ait olmadığı alınmışsa. A hiçbir B'ye ait olmasın, B de her G'ye ait olsun. Şimdi BG öncülünü doğru, AB öncülünü de tamamen yanlış alıp A'nın her B'ye ait olduğunu alırsam, sonucun doğru olması imkânsızdır; çünkü B'nin ait olduğu hiçbir şeye A ait değilse ve B her G'ye aitse, A da hiçbir G'ye ait değildi.
καὶ προτάσεις. Εἰ οὖν ἀληθές, ᾧ τὸ Β ὑπάρχει, τὸ Α παντί, ᾧ δὲ τὸ Γ, τὸ Β, ᾧ τὸ Γ, ἀνάγκη τὸ Α ὑπάρχειν καὶ οὐχ οἷόν τε τοῦτο ψεῦδος εἶναι· ἅμα γὰρ ὑπάρξει ταὐτὸ καὶ οὐχ ὑπάρξει. Τὸ οὖν Α ὥσπερ ἓν κεῖται, δύο προτάσεις συλληφθεῖσαι. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν στερητικῶν ἔχει· οὐ γὰρ ἔστιν ἐξ ἀληθῶν δεῖξαι ψεῦδος.
Ἐκ ψευδῶν δ᾿ ἀληθὲς ἔστι συλλογίσασθαι καὶ ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων ψευδῶν οὐσῶν καὶ τῆς μιᾶς, ταύτης δ᾿ οὐχ ὁποτέρας ἔτυχεν ἀλλὰ τῆς δευτέρας, ἐάνπερ ὅλην λαμβάνῃ ψευδῆ· μὴ ὅλης δὲ λαμβανομένης ἔστιν ὁποτερασοῦν. Ἔστω γὰρ τὸ Α ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχον, τῶν δὲ Β μηδενί, μηδὲ τὸ Β τῷ Γ. Ἐνδέχεται δὲ τοῦτο, οἷον λίθῳ οὐδενὶ ζῷον, οὐδὲ λίθος οὐδενὶ ἀνθρώπῳ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει, ὥστ᾿ ἐξ ἀμφοῖν ψευδῶν ἀληθὲς τὸ συμπέρασμα· πᾶς γὰρ ἄνθρωπος ζῷον. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ στερητικόν. Ἔστι γὰρ τῷ Γ μήτε τὸ Α ὑπάρχειν μηδενὶ μήτε τὸ Β, τὸ μέντοι Α τῷ Β παντί, οἷον ἐὰν τῶν αὐτῶν ὅρων ληφθέντων μέσον τεθῇ ὁ ἄνθρωπος· λίθῳ γὰρ οὔτε ζῷον οὔτε ἄνθρωπος οὐδενὶ ὑπάρχει, ἀνθρώπῳ δὲ παντὶ ζῷον. Ὤστ᾿ ἐὰν ᾧ μὲν ὑπάρχει, λάβῃ μηδενὶ ὑπάρχειν, ᾧ δὲ μὴ ὑπάρχει, παντὶ ὑπάρχειν, ἐκ ψευδῶν ἀμφοῖν ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ ἐὰν ἐπί τι ψευδὴς ἑκατέρα ληφθῇ. Ἐὰν δ᾿ ἡ ἑτέρα τεθῇ ψευδής, τῆς μὲν πρώτης ὅλης ψευδοῦς οὔσης, οἷον τῆς Α Β, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές, τῆς δὲ Β Γ ἔσται. Λέγω δ᾿ ὅλην ψευδῆ τὴν ἐναντίαν, οἷον εἰ μηδενὶ ὑπάρχον παντὶ εἴληπται ἢ εἰ παντὶ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἔστω γὰρ τὸ Α τῷ Β μηδενὶ ὑπάρχον, τὸ δὲ Β τῷ Γ παντί. Ἂν δὴ τὴν μὲν Β Γ πρότασιν λάβω ἀληθῆ, τὴν δὲ τὸ Α Β ψευδῆ ὅλην, καὶ παντὶ ὑπάρχειν τῷ Β τὸ Α, ἀδύνατον τὸ συμπέρασμα ἀληθὲς εἶναι· οὐδενὶ γὰρ ὑπῆρχε τῶν
s138Aynı şekilde, A her B'ye, B de her G'ye ait olduğu halde BG öncülü doğru, AB öncülü de tamamen yanlış alınıp A'nın, B'nin ait olduğu hiçbir şeye ait olmadığı alınırsa, sonuç yanlış olacaktır; çünkü B'nin ait olduğu her şeye A aitse ve B her G'ye aitse, A her G'ye ait olacaktır. Demek ki birinci öncül, ister olumlu ister olumsuz olsun, tamamen yanlış, öteki ise doğru alınınca sonucun doğru olmadığı açıktır. Ama tamamen yanlış alınmazsa sonuç doğru olacaktır. Çünkü A her G'ye ve bazı B'lere, B de her G'ye aitse, mesela hayvan her kuğuya ve bazı beyazlara, beyaz da her kuğuya aitse, A'nın her B'ye ve B'nin her G'ye ait olduğu alınırsa, A doğru olarak her G'ye ait olacaktır; çünkü her kuğu hayvandır. AB olumsuz olduğunda da durum aynıdır; çünkü A'nın bazı B'lere ait olup hiçbir G'ye ait olmaması, B'nin de her G'ye ait olması mümkündür; mesela hayvan bazı beyazlara aittir, ama karın hiçbirine ait değildir; beyaz ise karın hepsine aittir. O halde A'nın hiçbir B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, A hiçbir G'ye ait olmayacaktır. AB öncülü tamamen doğru, BG öncülü tamamen yanlış alınırsa kıyas doğru olacaktır; çünkü A'nın hem her B'ye hem her G'ye ait olmasına, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; aynı cinsin birbirinin altında olmayan türleri böyledir: hayvan hem ata hem insana aittir, at ise hiçbir insana ait değildir. O halde A'nın her B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, BG öncülü tamamen yanlış olduğu halde sonuç doğru olacaktır. AB öncülü olumsuz olduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın ne B'ye ne G'ye hiç ait olmaması, B'nin de hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; başka bir cinsin türlerine bir cinsin ait olmaması böyledir: hayvan ne musikiye ne hekimliğe aittir, musiki de hekimliğe ait değildir. O halde A'nın hiçbir B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, sonuç doğru olacaktır. BG tamamen değil de kısmen yanlış olduğunda da sonuç yine doğru olacaktır.
Γ, εἴπερ ᾧ τὸ Β, μηδενὶ τὸ Α, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ. Ὁμοίως δ᾿ οὐδ᾿ εἰ τὸ Α τῷ Β παντὶ ὑπάρχει καὶ τὸ Β τῷ Γ παντί, ἐλήφθη δ᾿ ἡ μὲν τὸ Β Γ ἀληθὴς πρότασις, ἡ δὲ τὸ Α Β ψευδὴς ὅλη, καὶ μηδενὶ ᾧ τὸ Β, τὸ Α, τὸ συμπέρασμα ψεῦδος ἔσται· παντὶ γὰρ ὑπάρξει τῷ Γ τὸ Α, εἴπερ ᾧ τὸ Β, παντὶ τὸ Α, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ. Φανερὸν οὖν ὅτι τῆς πρώτης ὅλης λαμβανομένης ψευδοῦς, ἐάν τε καταφατικῆς ἐάν τε στερητικῆς, τῆς δ᾿ ἑτέρας ἀληθοῦς, οὐ γίνεται ἀληθὲς τὸ συμπέρασμα. Μὴ ὅλης δὲ λαμβανομένης ψευδοῦς ἔσται. Εἰ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Γ παντὶ ὑπάρχει τῷ δὲ Β τινί, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οἷον ζῷον κύκνῳ μὲν παντὶ λευκῷ δὲ τινί, τὸ δὲ λευκὸν παντὶ κύκνῳ, ἐὰν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει ἀληθῶς· πᾶς γὰρ κύκνος ζῷον. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸν εἴη τὸ Α Β· ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β τινὶ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ μηδενί, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οἷον ζῷον τινὶ λευκῷ χιόνι δ᾿ οὐδεμιᾷ, λευκὸν δὲ πάσῃ χιόνι. Εἰ οὖν ληφθείη τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α οὐδενὶ τῷ Γ ὑπάρξει. Ἐὰν δ᾿ ἡ μὲν Α Β πρότασις ὅλη ληφθῇ ἀληθής, ἡ δὲ Β Γ ὅλη ψευδής, ἔσται συλλογισμὸς ἀληθής· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ Β καὶ τῷ Γ παντὶ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον ὅσα τοῦ αὐτοῦ γένους εἴδη μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα· τὸ γὰρ ζῷον καὶ ἵππῳ καὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει, ἵππος δ᾿ οὐδενὶ ἀνθρώπῳ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα, ψευδοῦς ὅλης οὔσης τῆς Β Γ προτάσεως. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β προτάσεως. Ἐνδέχεται γὰρ τὸ Α μήτε τῷ Β μήτε τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχειν, μηδὲ τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον τοῖς ἐξ ἄλλου γένους εἴδεσι τὸ γένος· τὸ γὰρ ζῷον οὔτε μουσικῇ οὔτ᾿ ἰατρικῇ ὑπάρχει, οὐδ᾿ ἡ μουσικὴ ἰατρικῇ. Ληφθέντος οὖν τοῦ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β, τοῦ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα. Καὶ εἰ μὴ ὅλη ψευδὴς ἡ Β Γ ἀλλ᾿ ἐπί τι,
s139Çünkü A'nın hem B'nin hem G'nin bütününe ait olmasına, B'nin ise bazı G'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; cins türe ve ayrıma böyle aittir: hayvan her insana ve her yaya canlıya aittir, insan ise yaya canlıların bazısına aittir, hepsine değil. O halde A'nın her B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, A her G'ye ait olacaktır; bu da doğruydu. AB öncülü olumsuz olduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın ne B'ye ne G'ye hiç ait olmaması, B'nin ise bazı G'lere ait olması mümkündür; başka bir cinsin türüne ve ayrımına bir cinsin ait olmaması böyledir: hayvan ne hiçbir phronēsis'e ne hiçbir nazarî bilgiye aittir, phronēsis ise bazı nazarî bilgilere aittir. O halde A'nın hiçbir B'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, A hiçbir G'ye ait olmayacaktır; bu da doğruydu.
Cüzî kıyaslarda ise birinci öncül tamamen yanlış, öteki doğruyken de; birinci kısmen yanlış, öteki tamamen doğruyken de; biri doğru, öteki kısmen yanlışken de; ikisi de yanlışken de sonucun doğru olması mümkündür. Çünkü A'nın hiçbir B'ye ait olmayıp bazı G'lere ait olmasına, B'nin de bazı G'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan karın hiçbirine ait değildir, bazı beyazlara aittir; kar da bazı beyazlara aittir. Şimdi orta terim olarak kar, birinci terim olarak hayvan konur ve A'nın B'nin bütününe, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, AB tamamen yanlış, BG doğru olur, sonuç da doğrudur. AB öncülü olumsuz olduğunda da durum aynıdır; çünkü A'nın B'nin bütününe ait olup bazı G'lere ait olmaması, B'nin ise bazı G'lere ait olması mümkündür; mesela hayvan her insana aittir, bazı beyazlarda ise bulunmaz; insan da bazı beyazlara aittir. Dolayısıyla orta terim olarak insan konup A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, AB öncülü tamamen yanlış olduğu halde sonuç doğru olacaktır. AB öncülü kısmen yanlış olduğunda da sonuç doğru olacaktır.
καὶ οὕτως ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ ὅλῳ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ, οἷον τὸ γένος τῷ εἴδει καὶ τῇ διαφορᾷ· τὸ γὰρ ζῷον παντὶ ἀνθρώπῳ καὶ παντὶ πεζῷ, ὁ δ᾿ ἄνθρωπος τινὶ πεζῷ καὶ οὐ παντί. Εἰ οὖν τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ληφθείη, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει· ὅπερ ἦν ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β προτάσεως. Ἐνδέχεται γὰρ τὸ Α μήτε τῷ Β μήτε τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ, οἷον τὸ γένος τῷ ἐξ ἄλλου γένους εἴδει καὶ διαφορᾷ· τὸ γὰρ ζῷον οὔτε φρονήσει οὐδεμιᾷ ὑπάρχει οὔτε θεωρητικῇ, ἡ δὲ φρόνησις τινὶ θεωρητικῇ. Εἰ οὖν ληφθείη τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Α ὑπάρξει· τοῦτο δ᾿ ἦν ἀληθές.
Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν ἐνδέχεται καὶ τῆς πρώτης προτάσεως ὅλης οὔσης ψευδοῦς τῆς δ᾿ ἑτέρας ἀληθοῦς ἀληθὲς εἶναι τὸ συμπέρασμα, καὶ ἐπί τι ψευδοῦς οὔσης τῆς πρώτης τῆς δ᾿ ἑτέρας ὅλης ἀληθοῦς, καὶ τῆς μὲν ἀληθοῦς τῆς δ᾿ ἐν μέρει ψευδοῦς, καὶ ἀμφοτέρων ψευδῶν. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ τινί, καὶ τὸ Β τῷ Γ τινί, οἷον ζῷον οὐδεμιᾷ χιόνι λευκῷ δὲ τινὶ ὑπάρχει, καὶ ἡ χιὼν λευκῷ τινί. Εἰ οὐ μέσον τεθείη ἡ χιών, πρῶτον δὲ τὸ ζῷον, καὶ ληφθείη τὸ μὲν Α ὅλῳ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, ἡ μὲν Α Β ὅλη ψευδής, ἡ δὲ Β Γ ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β προτάσεως· ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β ὅλῳ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, οἷον τὸ ζῷον ἀνθρώπῳ μὲν παντὶ ὑπάρχει, λευκῷ δὲ τινὶ οὐχ ἕπεται, ὁ δ᾿ ἄνθρωπος τινὶ λευκῷ ὑπάρχει, ὥστ᾿ εἰ μέσου τεθέντος τοῦ ἀνθρώπου ληφθείη τὸ Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα ψευδοῦς οὔσης ὅλης τῆς Α Β προτάσεως. Καὶ εἰ ἐπί τι ψευδὴς ἡ Α Β πρότασις, ἔσται τὸ συμπέρασμα
s140Çünkü A'nın hem bazı B'lere hem bazı G'lere, B'nin de bazı G'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan bazı güzellere ve bazı büyüklere aittir, güzel de bazı büyüklere aittir. O halde A'nın her B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, AB öncülü kısmen yanlış, BG doğru olacak, sonuç da doğru olacaktır. AB öncülü olumsuz olduğunda da durum aynıdır; çünkü terimler aynı olacak ve ispat için aynı şekilde konacaktır. Yine AB doğru, BG yanlışsa sonuç doğru olacaktır. Çünkü A'nın B'nin bütününe ve bazı G'lere ait olmasına, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan her kuğuya ve bazı siyahlara aittir, kuğu ise hiçbir siyaha ait değildir. Dolayısıyla A'nın her B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, BG yanlış olduğu halde sonuç doğru olacaktır. AB öncülü olumsuz alındığında da durum aynıdır. Çünkü A'nın hiçbir B'ye ait olmayıp bazı G'lere ait olmaması, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; başka bir cinsin türüyle kendi türlerinin arazı karşısında bir cins böyledir: hayvan hiçbir sayıya ait değildir, bazı beyazlara aittir; sayı da hiçbir beyaza ait değildir. Şimdi orta terim olarak sayı konup A'nın hiçbir B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, A bazı G'lere ait olmayacaktır; bu da doğruydu; AB öncülü doğru, BG ise yanlıştır. AB kısmen yanlış, BG de yanlış olduğunda da sonuç doğru olacaktır. Çünkü A'nın hem bazı B'lere hem bazı G'lere ait olmasına, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela B G'nin zıttıysa ve ikisi de aynı cinsin arazlarıysa böyledir: hayvan bazı beyazlara ve bazı siyahlara aittir, beyaz ise hiçbir siyaha ait değildir. O halde A'nın her B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa sonuç doğru olacaktır. AB olumsuz alındığında da durum aynıdır; çünkü aynı terimler ispat için aynı şekilde konacaktır. İki öncül de yanlış olduğunda da sonuç doğru olacaktır.
ἀληθές. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ τινὶ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β τῷ Γ τινὶ ὑπάρχειν, οἷον τὸ ζῷον τινὶ καλῷ καὶ τινὶ μεγάλῳ, καὶ τὸ καλὸν τινὶ μεγάλῳ ὑπάρχειν. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, ἡ μὲν Α Β πρότασις ἐπί τι ψευδὴς ἔσται, ἡ δὲ Β Γ ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β προτάσεως· οἱ γὰρ αὐτοὶ ὅροι ἔσονται καὶ ὡσαύτως κείμενοι πρὸς τὴν ἀπόδειξιν. Πάλιν εἰ ἡ μὲν Α Β ἀληθὴς ἡ δὲ Β Γ ψευδής, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ μὲν Β ὅλῳ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ τινί, καὶ τὸ Β τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχειν, οἷον ζῷον κύκνῳ μὲν παντὶ μέλανι δὲ τινί, κύκνος δὲ οὐδενὶ μέλανι. Ὤστ᾿ εἰ ληφθείη παντὶ τῷ Β τὸ Α καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα ψευδοῦς ὄντος τοῦ Β Γ. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς λαμβανομένης τῆς Α Β προτάσεως. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον τὸ γένος τῷ ἐξ ἄλλου γένους εἴδει καὶ τῷ συμβεβηκότι τοῖς αὑτοῦ εἴδεσι· τὸ γὰρ ζῷον ἀριθμῷ μὲν οὐδενὶ ὑπάρχει λευκῷ δὲ τινί, ὁ δ᾿ ἀριθμὸς οὐδενὶ λευκῷ· ἐὰν οὖν μέσον τεθῇ ὁ ἀριθμός, καὶ ληφθῇ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει, ὅπερ ἦν ἀληθές· καὶ ἡ μὲν Α Β πρότασις ἀληθής, ἡ δὲ Β Γ ψευδής. Καὶ εἰ ἐπί τι ψευδὴς ἡ Α Β, ψευδὴς δὲ καὶ ἡ Β Γ, ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ Β τινὶ καὶ τῷ Γ τινὶ ὑπάρχειν ἑκατέρῳ, τὸ δὲ Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον εἰ ἐναντίον τὸ Β τῷ Γ, ἄμφω δὲ συμβεβηκότα τῷ αὐτῷ γένει· τὸ γὰρ ζῷον τινὶ λευκῷ καὶ τινὶ μέλανι ὑπάρχει, λευκὸν δ᾿ οὐδενὶ μέλανι. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα. Καὶ στερητικῆς δὲ λαμβανομένης τῆς Α Β ὡσαύτως· οἱ γὰρ αὐτοὶ ὅροι καὶ ὡσαύτως τεθήσονται πρὸς τὴν ἀπόδειξιν. Καὶ ἀμφοτέρων δὲ ψευδῶν οὐσῶν ἔσται τὸ συμπέρασμα
s141Çünkü A'nın hiçbir B'ye ait olmayıp bazı G'lere ait olması, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; başka bir cinsin türüyle kendi türlerinin arazı karşısında bir cins böyledir: hayvan hiçbir sayıya ait değildir, bazı beyazlara aittir; sayı da hiçbir beyaza ait değildir. O halde A'nın her B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, sonuç doğru, iki öncül de yanlıştır. AB olumsuz olduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın B'nin bütününe ait olup bazı G'lere ait olmamasına, B'nin de hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan her kuğuya aittir, bazı siyahlara ait değildir; kuğu ise hiçbir siyaha ait değildir. Dolayısıyla A'nın hiçbir B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olduğu alınırsa, A bazı G'lere ait değildir. Sonuç doğrudur, öncüller ise yanlıştır.
ἀληθές· ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ τινὶ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον τὸ γένος τῷ ἐξ ἄλλου γένους εἴδει καὶ τῷ συμβεβηκότι τοῖς εἴδεσι τοῖς αὑτοῦ· ζῷον γὰρ ἀριθμῷ μὲν οὐδενὶ λευκῷ δὲ τινὶ ὑπάρχει, καὶ ὁ ἀριθμὸς οὐδενὶ λευκῷ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ μὲν συμπέρασμα ἀληθές, αἱ δὲ προτάσεις ἄμφω ψευδεῖς. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ μὲν Β ὅλῳ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, μηδὲ τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον ζῷον κύκνῳ μὲν παντὶ μέλανι δὲ τινὶ οὐχ ὑπάρχει, κύκνος δ᾿ οὐδενὶ μέλανι. Ὥστ᾿ εἰ ληφθείη τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. Τὸ μὲν οὖν συμπέρασμα ἀληθές, αἱ δὲ προτάσεις ψευδεῖς.
priora.2.33. Bölüm
Orta şekilde yanlış öncüllerden doğru sonuç çıkarmak her durumda mümkündür: iki öncül de tamamen yanlış alındığında da, ikisi de kısmen yanlış alındığında da; biri doğru öteki tamamen yanlışken de, hangisi yanlış konursa konsun; ikisi de kısmen yanlışken de; biri mutlak olarak doğru öteki kısmen yanlışken de; biri tamamen yanlış öteki kısmen doğruyken de; hem küllî hem cüzî kıyaslarda. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, her G'ye aitse, mesela hayvan hiçbir taşa ait değil, her ata aitse, öncüller tersine konup A'nın her B'ye ait olduğu, hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, tamamen yanlış öncüllerden doğru sonuç çıkacaktır. A her B'ye ait olup hiçbir G'ye ait değilse de durum aynıdır; çünkü kıyas aynı olacaktır. Yine biri tamamen yanlış, öteki tamamen doğruysa da durum aynıdır; çünkü A'nın hem her B'ye hem her G'ye ait olmasına, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; cins, birbirinin altında olmayan türlere böyle aittir. Hayvan hem her ata hem her insana aittir, hiçbir insan da at değildir. O halde hayvanın birinin hepsine ait olduğu, ötekinin ise hiçbirine ait olmadığı alınırsa, öncüllerden biri tamamen yanlış, öteki tamamen doğru olacak ve olumsuz öncül hangisinin yanına konursa konsun sonuç doğru olacaktır. Biri kısmen yanlış, öteki tamamen doğru olduğunda da öyledir. Çünkü A'nın bazı B'lere ve her G'ye ait olması, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; mesela hayvan bazı beyazlara ve her kargaya aittir, beyaz da hiçbir kargaya ait değildir. O halde A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, G'nin ise bütününe ait olduğu alınırsa, AB öncülü kısmen yanlış, AG tamamen doğru olur, sonuç da doğrudur. Olumsuz öncülün yeri değiştirildiğinde de durum aynıdır; çünkü ispat aynı terimlerle yapılır. Olumlu öncül kısmen yanlış, olumsuz öncül tamamen doğru olduğunda da öyledir. Çünkü A'nın bazı B'lere ait olup G'nin bütününe ait olmamasına, B'nin de hiçbir G'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan bazı beyazlara aittir, ziftin ise hiçbirine ait değildir; beyaz da ziftin hiçbirine ait değildir. Dolayısıyla A'nın B'nin bütününe ait olduğu, hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, AB kısmen yanlış, AG tamamen doğru olur, sonuç da doğrudur. İki öncül de kısmen yanlışsa da sonuç doğru olacaktır. Çünkü A'nın hem bazı B'lere hem bazı G'lere ait olması, B'nin ise hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; mesela hayvan bazı beyazlara ve bazı siyahlara aittir, beyaz ise hiçbir siyaha ait değildir. O halde A'nın her B'ye ait olduğu, hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, iki öncül de kısmen yanlış, sonuç ise doğrudur. Olumsuz öncülün yeri değiştirildiğinde de aynı terimlerle durum aynıdır.
Cüzî kıyaslarda da bu açıktır; çünkü A'nın her B'ye ve bazı G'lere ait olmasına, B'nin de bazı G'lere ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan her insana ve bazı beyazlara aittir, insan ise bazı beyazlara ait olmayacaktır. O halde A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, bazı G'lere ait olduğu konursa, küllî öncül tamamen yanlış, cüzî öncül doğru olur, sonuç da doğrudur. AB olumlu alındığında da durum aynıdır; çünkü A'nın hiçbir B'ye ait olmayıp bazı G'lere ait olmaması, B'nin de bazı G'lere ait olmaması mümkündür; mesela hayvan cansız hiçbir şeye ait değildir, bazı beyazlara da ait değildir; cansız da bazı beyazlara ait olmayacaktır. O halde A'nın her B'ye ait olduğu, bazı G'lere ait olmadığı konursa, küllî olan AB öncülü tamamen yanlış, AG doğru olur, sonuç da doğrudur. Küllî öncül doğru, cüzî öncül yanlış konduğunda da öyledir. Çünkü A'nın ne B'lerde ne G'lerde hiç bulunmamasına, B'nin ise bazı G'lere ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan hiçbir sayıya ve cansız hiçbir şeye ait değildir, sayı da bazı cansızlarda bulunmaz. O halde A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, bazı G'lere ait olduğu konursa, sonuç doğru olacak, küllî öncül doğru, cüzî öncül ise yanlış olacaktır. Küllî öncül olumlu konduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın hem B'nin hem G'nin bütününe ait olması, B'nin ise bazı G'lerde bulunmaması mümkündür; cins, türe ve ayrıma böyle aittir: hayvan her insanda ve bütün yaya canlılarda bulunur, insan ise her yaya canlıda bulunmaz. Dolayısıyla A'nın B'nin bütününe ait olduğu, bazı G'lere ait olmadığı alınırsa, küllî öncül doğru, cüzî öncül yanlış, sonuç ise doğrudur. A'nın hem B'nin hem G'nin bütününe ait olması, B'nin ise bazı G'lerde bulunmaması mümkün olduğuna göre, iki yanlış öncülden doğru sonuç çıkacağı da açıktır. Çünkü A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, bazı G'lere ait olduğu alınırsa, iki öncül de yanlış, sonuç ise doğrudur. Küllî öncül olumlu, cüzî öncül olumsuz olduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın hiçbir B'de bulunmayıp her G'de bulunması, B'nin de bazı G'lere ait olmaması mümkündür; mesela hayvan hiçbir epistēmē'de bulunmaz, her insanda bulunur; epistēmē ise her insana ait değildir. O halde A'nın B'nin bütününe ait olduğu, bazı G'lerde bulunmadığı alınırsa, öncüller yanlış, sonuç ise doğrudur.
Ἐν δὲ τῷ μέσῳ σχήματι πάντως ἐγχωρεῖ διὰ ψευδῶν ἀληθὲς συλλογίσασθαι, καὶ ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων ὅλων ψευδῶν λαμβανομένων καὶ ἐπί τι ἑκατέρας, καὶ τῆς μὲν ἀληθοῦς τῆς δὲ ψευδοῦς οὔσης ὅλης, ὁποτερασοῦν ψευδοῦς τιθεμένης, καὶ εἰ ἀμφότεραι ἐπί τι ψευδεῖς, καὶ εἰ ἡ μὲν ἁπλῶς ἀληθὴς ἡ δ᾿ ἐπί τι ψευδής, καὶ εἰ ἡ μὲν ὅλη ψευδὴς ἡ δ᾿ ἐπί τι ἀληθής, καὶ ἐν τοῖς καθόλου καὶ ἐπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν. Εἰ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ὑπάρχει τῷ δὲ Γ παντί, οἷον ζῷον λίθῳ μὲν οὐδενὶ ἵππῳ δὲ παντί, ἐὰν ἐναντίως τεθῶσιν αἱ προτάσεις καὶ ληφθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β παντὶ τῷ δὲ Γ μηδενί, ἐκ ψευδῶν ὅλων τῶν προτάσεων ἀληθὲς ἔσται τὸ συμπέρασμα. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τῷ μὲν Β παντὶ τῷ δὲ Γ μηδενὶ ὑπάρχει τὸ Α· ὁ γὰρ αὐτὸς ἔσται συλλογισμός. Πάλιν εἰ ἡ μὲν ἑτέρα ὅλη ψευδὴς ἡ δ᾿ ἑτέρα ὅλη ἀληθής· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ παντὶ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον τὸ γένος τοῖς μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα εἴδεσιν. Τὸ γὰρ ζῷον καὶ ἵππῳ παντὶ καὶ ἀνθρώπῳ, καὶ οὐδεὶς ἄνθρωπος ἵππος. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ ζῷον τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχειν, ἡ μὲν ὅλη ψευδὴς ἔσται ἡ δ᾿ ὅλη ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθὲς πρὸς ὁποτερῳοῦν τεθέντος τοῦ στερητικοῦ. Καὶ εἰ ἡ ἑτέρα ἐπί τι ψευδής, ἡ δ᾿ ἑτέρα ὅλη ἀληθής. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β τινὶ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ παντί, τὸ μέντοι Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον ζῷον λευκῷ μὲν τινὶ κόρακι δὲ παντί, καὶ τὸ λευκὸν οὐδενὶ κόρακι. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ ὅλῳ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Α Β πρότασις ἐπί τι ψευδής, ἡ δ᾿ Α Γ ὅλη ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Καὶ μετατιθεμένου δὲ τοῦ στερητικοῦ ὡσαύτως· διὰ γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἡ ἀπόδειξις. Καὶ εἰ ἡ καταφατικὴ πρότασις ἐπί τι ψευδής, ἡ δὲ στερητικὴ ὅλη ἀληθής. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ μὲν Β τινὶ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ ὅλῳ μὴ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον τὸ ζῷον λευκῷ μὲν τινὶ πίττῃ δ᾿ οὐδεμιᾷ, καὶ τὸ λευκὸν οὐδεμιᾷ πίττῃ. Ὥστ᾿ ἐὰν ἐὰν ληφθῇ τὸ Α ὅλῳ τῷ Β ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ μηδενί, ἡ μὲν Α Β ἐπί τι ψευδής, ἡ δ᾿ Α Γ ὅλη ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Καὶ εἰ ἀμφότεραι αἱ προτάσεις ἐπί τι ψευδεῖς, ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ τινὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β μηδενὶ τῷ Γ, οἷον ζῷον καὶ λευκῷ τινὶ καὶ μέλανί τινι, τὸ δὲ λευκὸν οὐδενὶ μέλανι. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β παντὶ τῷ δὲ Γ μηδενί, ἄμφω μὲν αἱ προτάσεις ἐπί τι ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ μετατεθείσης τῆς στερητικῆς διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων.
Φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α τῷ μὲν Β παντὶ τῷ δὲ Γ τινὶ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β τῷ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, οἷον ζῷον παντὶ ἀνθρώπῳ λευκῷ δὲ τινί, ἄνθρωπος δὲ τινὶ λευκῷ οὐχ ὑπάρξει. Ἑὰν οὖν τεθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ὑπάρχειν τῷ δὲ Γ τινὶ ὑπάρχειν, ἡ μὲν καθόλου πρότασις ὅλη ψευδής, ἡ δ᾿ ἐν μέρει ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ὡσαύτως δὲ καὶ καταφατικῆς λαμβανομένης τῆς Α Β· ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β τῷ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, οἷον τὸ ζῷον οὐδενὶ ἀψύχῳ, λευκῷ δὲ τινὶ οὐχ ὑπάρχει, καὶ τὸ ἄψυχον οὐχ ὑπάρξει τινὶ λευκῷ. Ἐὰν οὖν τεθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β παντὶ τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Α Β πρότασις, ἡ καθόλου, ὅλη ψευδής, ἡ δὲ Α Γ ἀληθής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Καὶ τῆς μὲν καθόλου ἀληθοῦς τεθείσης, τῆς δ᾿ ἐν μέρει ψευδοῦς. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Α μήτε τῷ Β μήτε τῷ Γ οὐδενὶ ἕπεσθαι, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν, οἷον ζῷον οὐδενὶ ἀριθμῷ οὐδ᾿ ἀψύχῳ, καὶ ὁ ἀριθμὸς τινὶ ἀψύχῳ οὐχ ἕπεται. Ἑὰν οὖν τεθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ τινί, τὸ μὲν συμπέρασμα ἔσται ἀληθὲς καὶ ἡ καθόλου πρότασις ἀληθής, ἡ δ᾿ ἐν μέρει ψευδής. Καὶ καταφατικῆς δὲ τῆς καθόλου τιθεμένης ὡσαύτως. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ ὅλῳ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ μὴ ἕπεσθαι, οἷον τὸ γένος τῷ εἴδει καὶ τῇ διαφορᾷ· τὸ γὰρ ζῷον παντὶ ἀνθρώπῳ καὶ ὅλῳ πεζῷ ἕπεται, ἄνθρωπος δ᾿ οὐ παντὶ πεζῷ. Ὥστ᾿ ἂν ληφθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β ὅλῳ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, ἡ μὲν καθόλου πρότασις ἀληθής, ἡ δ᾿ ἐν μέρει ψευδής, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐξ ἀμφοτέρων ψευδῶν ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές, εἴπερ ἐνδέχεται τὸ Α καὶ τῷ Β καὶ τῷ Γ ὅλῳ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Β τινὶ τῷ Γ μὴ ἕπεσθαι. Ληφθέντος γὰρ τοῦ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ τινὶ ὑπάρχειν, αἱ μὲν προτάσεις ἀμφότεραι ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ κατηγορικῆς οὔσης τῆς καθόλου προτάσεως, τῆς δ᾿ ἐν μέρει στερητικῆς. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ παντὶ ἕπεσθαι, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν, οἷον ζῷον ἐπιστήμῃ μὲν οὐδεμιᾷ ἀνθρώπῳ δὲ παντὶ ἕπεται, ἡ δ᾿ ἐπιστήμη οὐ παντὶ ἀνθρώπῳ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α τῷ μὲν Β ὅλῳ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ἕπεσθαι, αἱ μὲν προτάσεις ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές.
priora.2.44. Bölüm
Son şekilde de yanlış öncüllerden doğru sonuç çıkacaktır: iki öncül de tamamen yanlışken de, ikisi de kısmen yanlışken de; biri tamamen doğru öteki yanlışken de; biri kısmen yanlış öteki tamamen doğruyken de, bunun tersinde de; öncüller başka kaç türlü değiştirilebiliyorsa hepsinde de. Çünkü ne A'nın ne B'nin hiçbir G'ye ait olmamasına, A'nın ise bazı B'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela ne insan ne yaya canlı cansız hiçbir şeyde bulunur, ama insan bazı yaya canlılara aittir. O halde A'nın da B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, öncüller tamamen yanlış, sonuç ise doğrudur. Biri olumsuz, öteki olumlu olduğunda da durum aynıdır. Çünkü B'nin hiçbir G'ye ait olmaması, A'nın her G'ye ait olması, A'nın da bazı B'lere ait olmaması mümkündür; mesela siyah hiçbir kuğuya ait değildir, hayvan her kuğuya aittir, hayvan da her siyaha ait değildir. Dolayısıyla B'nin her G'ye ait olduğu, A'nın ise hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, A bazı B'lere ait olmayacaktır; sonuç doğru, öncüller ise yanlıştır. İkisi de kısmen yanlışsa da sonuç doğru olacaktır. Çünkü A'nın da B'nin de bazı G'lere, A'nın da bazı B'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela beyaz da güzel de bazı hayvanlara aittir, beyaz da bazı güzellere aittir. O halde A'nın da B'nin de her G'ye ait olduğu konursa, öncüller kısmen yanlış, sonuç ise doğrudur. AG olumsuz konduğunda da durum aynıdır. Çünkü A'nın bazı G'lere ait olmamasına, B'nin bazı G'lere ait olmasına, A'nın da her B'ye ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela beyaz bazı hayvanlara ait değildir, güzel bazı hayvanlara aittir, beyaz da her güzele ait değildir. Dolayısıyla A'nın hiçbir G'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, iki öncül de kısmen yanlış, sonuç ise doğrudur. Biri tamamen yanlış, öteki tamamen doğru alındığında da durum aynıdır. Çünkü A'nın da B'nin de her G'de bulunması, A'nın ise bazı B'lere ait olmaması mümkündür; mesela hayvan da beyaz da her kuğuda bulunur, ama hayvan her beyaza ait değildir. Bu terimler konup B'nin G'nin bütününe ait olduğu, A'nın ise G'nin bütününe ait olmadığı alınırsa, BG tamamen doğru, AG tamamen yanlış olacak, sonuç da doğru olacaktır. BG yanlış, AG doğru olduğunda da durum aynıdır; çünkü ispat için terimler aynıdır: siyah, kuğu, cansız. İki öncül de olumlu alınsa bile öyledir. Çünkü B'nin her G'de bulunmasına, A'nın G'nin bütününe ait olmamasına, A'nın da bazı B'lere ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela hayvan her kuğuya aittir, siyah hiçbir kuğuya ait değildir, siyah da bazı hayvanlara aittir. Dolayısıyla A'nın da B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, BG tamamen doğru, AG tamamen yanlış olur, sonuç da doğrudur. AG doğru alındığında da durum aynıdır; çünkü ispat aynı terimlerle yapılır. Yine biri tamamen doğru, öteki kısmen yanlışken de öyledir. Çünkü B'nin her G'ye, A'nın bazı G'lere, A'nın da bazı B'lere ait olması mümkündür; mesela iki ayaklı her insana aittir, güzel ise her insana ait değildir; güzel de bazı iki ayaklılara aittir. O halde A'nın da B'nin de G'nin bütününe ait olduğu alınırsa, BG tamamen doğru, AG kısmen yanlış, sonuç ise doğrudur. AG doğru, BG kısmen yanlış alındığında da durum aynıdır; çünkü ispat aynı terimlerin yeri değiştirilerek yapılacaktır. Biri olumsuz, öteki olumlu olduğunda da öyledir. Çünkü B'nin G'nin bütününe, A'nın da bazı G'lere ait olması mümkün olduğuna ve bu durumda A her B'ye ait olmadığına göre, B'nin G'nin bütününe ait olduğu, A'nın ise hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, olumsuz öncül kısmen yanlış, öteki öncül tamamen doğru olur, sonuç da doğrudur. Yine A hiçbir G'ye ait değilken ve B bazı G'lere aitken A'nın bazı B'lere ait olmamasının mümkün olduğu gösterildiğine göre, AG tamamen doğru, BG kısmen yanlışken de sonucun doğru olabileceği açıktır. Çünkü A'nın hiçbir G'ye, B'nin de her G'ye ait olduğu alınırsa, AG tamamen doğru, BG ise kısmen yanlış olur.
Cüzî kıyaslarda da yanlış öncüllerden her durumda doğru sonuç çıkacağı açıktır. Çünkü öncüller küllî olduğunda alınan terimlerin aynısı alınmalıdır: olumlu kıyaslarda olumlu terimler, olumsuz kıyaslarda olumsuz terimler. Zira terimlerin ortaya konması bakımından, hiçbirine ait olmayanın hepsine ait olduğunu almakla, bazısına ait olanın küllî olarak ait olduğunu almak arasında hiçbir fark yoktur. Olumsuzlarda da durum aynıdır.
Demek ki sonuç yanlışsa, sözün dayandığı öncüllerin hepsinin ya da bazılarının yanlış olması zorunludur; sonuç doğruysa, öncüllerden ne birinin ne hepsinin doğru olması zorunludur; kıyastaki öncüllerin hiçbiri doğru değilken de sonucun yine doğru olması mümkündür, ama zorunlu olarak değil. Bunun sebebi şudur: iki şey, biri varken öteki zorunlu olarak var olacak şekilde birbirine bağlıysa, ikincisi yokken birincisi de olmayacaktır; ama ikincisi varken birincinin olması zorunlu değildir. Aynı şey hem varken hem yokken aynı şeyin zorunlu olarak var olması ise imkânsızdır. Şunu demek istiyorum: mesela A beyazken B'nin zorunlu olarak büyük olması, A beyaz değilken de B'nin zorunlu olarak büyük olması imkânsızdır. Çünkü şu A beyazken şu B'nin zorunlu olarak büyük olduğu, B büyükken de G'nin beyaz olmadığı bir durumda, A beyazsa G'nin beyaz olmaması zorunludur. İki şeyden biri varken ötekinin olması zorunluysa, ikincisi yokken birincisinin, yani A'nın olmaması zorunludur. O halde B büyük değilken A beyaz olamaz. Ama A beyaz değilken B'nin büyük olması zorunluysa, B büyük değilken B'nin kendisinin büyük olması zorunlu olarak çıkar. Bu ise imkânsızdır. Çünkü B büyük değilse A zorunlu olarak beyaz olmayacaktır. O halde bu A beyaz değilken B büyük olacaksa, B büyük değilse büyük olduğu sonucu çıkar; tıpkı üç terim yoluyla gösterilmiş gibi.
Ἔσται δὲ καὶ ἐν τῷ ἐσχάτῳ σχήματι διὰ ψευδῶν ἀληθές, καὶ ἀμφοτέρων ψευδῶν οὐσῶν ὅλων καὶ ἐπί τι ἑκατέρας, καὶ τῆς μὲν ἑτέρας ἀληθοῦς ὅλης τῆς δ᾿ ἑτέρας ψευδοῦς, καὶ τῆς μὲν ἐπί τι ψευδοῦς τῆς δ᾿ ὅλης ἀληθοῦς, καὶ ἀνάπαλιν, καὶ ὁσαχῶς ἄλλως ἐγχωρεῖ μεταλαβεῖν τὰς προτάσεις. Οὐδὲν γὰρ κωλύει μήτε τὸ Α μήτε τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ μέντοι Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, οἷον οὔτ᾿ ἄνθρωπος οὔτε πεζὸν οὐδενὶ ἀψύχῳ ἕπεται, ἄνθρωπος μέντοι τινὶ πεζῷ ὑπάρχει. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, αἱ μὲν προτάσεις ὅλαι ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Ὡσαύτως δὲ καὶ τῆς μὲν στερητικῆς τῆς δὲ καταφατικῆς οὔσης. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ μὲν Β μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α παντί, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν, οἷον τὸ μέλαν οὐδενὶ κύκνῳ, ζῷον δὲ παντί, καὶ τὸ ζῷον οὐ παντὶ μέλανι. Ὥστ᾿ ἂν ληφθῇ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α μηδενί, τὸ Α τινὶ τῷ Β οὐχ ὑπάρξει· καὶ τὸ μὲν συμπέρασμα ἀληθές, αἱ δὲ προτάσεις ψευδεῖς. Καὶ εἰ ἐπί τι ἑκατέρα ψευδής, ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Οὐδὲν γὰρ κωλύει καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β, οἷον τὸ λευκὸν καὶ τὸ καλὸν τινὶ ζῴῳ ὑπάρχει, καὶ τὸ λευκὸν τινὶ καλῷ. Ἐὰν οὖν τεθῇ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, αἱ μὲν προτάσεις ἐπί τι ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Καὶ στερητικῆς δὲ τῆς Α Γ τιθεμένης ὁμοίως. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ μὲν Α τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τινὶ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Α τῷ Β μὴ παντὶ ὑπάρχειν, οἷον τὸ λευκὸν τινὶ ζῴῳ οὐχ ὑπάρχει, τὸ δὲ καλὸν τινὶ ὑπάρχει, καὶ τὸ λευκὸν οὐ παντὶ καλῷ. Ὥστ᾿ ἂν ληφθῇ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β παντί, ἀμφότεραι μὲν αἱ προτάσεις ἐπί τι ψευδεῖς, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Ὡσαύτως δὲ καὶ τῆς μὲν ὅλης ψευδοῦς τῆς δ᾿ ὅλης ἀληθοῦς λαμβανομένης. Ἐγχωρεῖ γὰρ καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ἕπεσθαι, τὸ μέντοι Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν, οἷον ζῷον καὶ λευκὸν παντὶ κύκνῳ ἕπεται, τὸ μέντοι ζῷον οὐ παντὶ ὑπάρχει λευκῷ. Τεθέντων οὖν ὅρων τούτων, ἐὰν ληφθῇ τὸ μὲν Β ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α ὅλῳ μὴ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Β Γ ὅλη ἔσται ἀληθής, ἡ δὲ Α Γ ὅλη ψευδής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν Β Γ ψεῦδος, τὸ δὲ Α Γ ἀληθές· οἱ γὰρ αὐτοὶ ὅροι πρὸς τὴν ἀπόδειξιν, μέλαν—κύκνος—ἄψυχον. Ἀλλὰ καὶ εἰ ἀμφότεραι λαμβάνοιντο καταφατικαί. Οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ ἕπεσθαι, τὸ δὲ Α ὅλῳ μὴ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, οἷον κύκνῳ μὲν παντὶ ζῷον, μέλαν δ᾿ οὐδενὶ κύκνῳ, καὶ τὸ μέλαν ὑπάρχει τινὶ ζῴῳ. Ὥστ᾿ ἂν ληφθῇ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Β Γ ὅλη ἀληθής, ἡ δὲ Α Γ ὅλη ψευδής, καὶ τὸ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ τῆς Α Γ ληφθείσης ἀληθοῦς· διὰ γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἡ ἀπόδειξις. Πάλιν τῆς μὲν ὅλης ἀληθοῦς οὔσης, τῆς δ᾿ ἐπί τι ψευδοῦς. Ἐγχωρεῖ γὰρ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α τινί, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β, οἷον δίπουν μὲν παντὶ ἀνθρώπῳ, καλὸν δ᾿ οὐ παντί, καὶ τὸ καλὸν τινὶ δίποδι ὑπάρχει. Ἐὰν οὖν ληφθῇ καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχειν, ἡ μὲν Β Γ ὅλη ἀληθής, ἡ δὲ Α Γ ἐπί τι ψευδής, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀληθές. Ὁμοίως δὲ καὶ τῆς μὲν Α Γ ἀληθοῦς τῆς δὲ Β Γ ψευδοῦς ἐπί τι λαμβανομένης· μετατεθέντων γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἔσται ἡ ἀπόδειξις. Καὶ τῆς μὲν στερητικῆς τῆς δὲ καταφατικῆς οὔσης. Ἐπεὶ γὰρ ἐγχωρεῖ τὸ μὲν Β ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α τινί, καὶ ὅταν οὕτως ἔχωσιν, οὐ παντὶ τῷ Β τὸ Α, ἐὰν ληφθῇ τὸ μὲν Β ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α μηδενί, ἡ μὲν στερητικὴ ἐπί τι ψευδής, ἡ δ᾿ ἑτέρα ὅλη ἀληθὴς καὶ τὸ συμπέρασμα. Πάλιν ἐπεὶ δέδεικται ὅτι τοῦ μὲν Α μηδενὶ ὑπάρχοντος τῷ Γ, τοῦ δὲ Β τινί, ἐγχωρεῖ τὸ Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν, φανερὸν ὅτι καὶ τῆς μὲν Α Γ ὅλης ἀληθοῦς οὔσης, τῆς δὲ Β Γ ἐπί τι ψευδοῦς, ἐγχωρεῖ τὸ συμπέρασμα εἶναι ἀληθές. Ἐὰν γὰρ ληφθῇ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β παντί, ἡ μὲν Α Γ ὅλη ἀληθής, ἡ δὲ Β Γ ἐπί τι ψευδής.
Φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν ὅτι πάντως ἔσται διὰ ψευδῶν ἀληθές. Οἱ γὰρ αὐτοὶ ὅροι ληπτέοι καὶ ὅταν καθόλου ὦσιν αἱ προτάσεις, οἱ μὲν ἐν τοῖς κατηγορικοῖς, κατηγορικοί, οἱ δ᾿ ἐν τοῖς στερητικοῖς στερητικοί. Οὐδὲν γὰρ διαφέρει μηδενὶ ὑπάρχοντος παντὶ λαβεῖν ὑπάρχειν, καὶ τινὶ ὑπάρχοντος καθόλου λαβεῖν ὑπάρχειν πρὸς τὴν τῶν ὅρων ἔκθεσιν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν στερητικῶν.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἂν μὲν ᾖ τὸ συμπέρασμα ψεῦδος, ἀνάγκη, ἐξ ὧν ὁ λόγος, ψευδῆ εἶναι ἢ πάντα ἢ ἔνια, ὅταν δ᾿ ἀληθές, οὐκ ἀνάγκη ἀληθὲς εἶναι οὔτε τὶ οὔτε πάντα, ἀλλ᾿ ἔστι μηδενὸς ὄντος ἀληθοῦς τῶν ἐν τῷ συλλογισμῷ τὸ συμπέρασμα ὁμοίως εἶναι ἀληθές, οὐ μὴν ἐξ ἀνάγκης. Αἴτιον δ᾿ ὅτι ὅταν δύο ἔχῃ οὕτω πρὸς ἄλληλα ὥστε θατέρου ὄντος ἐξ ἀνάγκης εἶναι θάτερον, τούτου μὴ ὄντος μὲν οὐδὲ θάτερον ἔσται, ὄντος δ᾿ οὐκ ἀνάγκη εἶναι θάτερον. Τοῦ δ᾿ αὐτοῦ ὄντος καὶ μὴ ὄντος, ἀδύνατον ἐξ ἀνάγκης εἶναι τὸ αὐτό. Λέγω δ᾿ οἷον τοῦ Α ὄντος λευκοῦ τὸ Β εἶναι μέγα ἐξ ἀνάγκης, καὶ μὴ ὄντος λευκοῦ τοῦ Α τὸ Β εἶναι μέγα ἐξ ἀνάγκης. Ὅταν γὰρ τουδὶ ὄντος λευκοῦ τοῦ Α τοδὶ ἀνάγκη μέγα εἶναι τὸ Β, μεγάλου δὲ τοῦ Β ὄντος τὸ Γ μὴ λευκόν, ἀνάγκη, εἰ τὸ Α λευκόν, τὸ Γ μὴ εἶναι λευκόν. Καὶ ὅταν δύο ὄντων θατέρου ὄντος ἀνάγκη θάτερον εἶναι, τούτου μὴ ὄντος ἀνάγκη τὸ Α μὴ εἶναι. Τοῦ δὴ Β μὴ ὄντος μεγάλου τὸ Α οὐχ οἷόν τε λευκὸν εἶναι. Τοῦ δὲ Α μὴ ὄντος λευκοῦ, εἰ ἀνάγκη τὸ Β μέγα εἶναι, συμβαίνει ἐξ ἀνάγκης τοῦ Β μεγάλου μὴ ὄντος αὐτὸ τὸ Β εἶναι μέγα. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον. Εἰ γὰρ τὸ Β μὴ ἔστι μέγα, τὸ Α οὐκ ἔσται λευκὸν ἐξ ἀνάγκης. Εἰ οὖν μὴ ὄντος τούτου λευκοῦ τὸ Β ἔσται μέγα, συμβαίνει, εἰ τὸ Β μή ἐστι μέγα, εἶναι μέγα, ὡς διὰ τριῶν.
priora.2.55. Bölüm
Döngüsel olarak ve birbirinden göstermek, sonucu alıp öncüllerden birini yüklem bakımından tersine çevirerek, öteki kıyasta alınmış olan kalan öncülü sonuç olarak çıkarmaktır. Mesela A'nın her G'ye ait olduğunu göstermek gerekiyordu ve bunu B yoluyla gösterdi; sonra A'nın B'ye ait olduğunu, A'nın G'ye, G'nin de B'ye ait olduğunu alarak gösterirse böyledir; önce ise tersine B'nin G'ye ait olduğunu almıştı. Ya da B'nin G'ye ait olduğunu göstermek gerekiyorsa, sonuç olan A'nın G hakkında söylendiğini, B'nin de A'ya ait olduğunu alırsa böyledir; önce ise tersine A'nın B hakkında söylendiği alınmıştı. Başka türlü birbirinden göstermek mümkün değildir. Çünkü başka bir orta terim alırsa gösterme döngüsel olmaz, zira aynı şeylerden hiçbiri alınmaz; bunlardan birini alırsa yalnız birini alması zorunludur, çünkü ikisini de alırsa sonuç aynı olacaktır, oysa farklı olması gerekir. Birbiriyle dönmeyen terimlerde kıyas, öncüllerden biri ispatsız kalarak kurulur; çünkü bu terimlerle üçüncünün ortaya ya da ortanın birinciye ait olduğunu ispat etmek mümkün değildir. Birbiriyle dönen terimlerde ise, mesela A, B ve G birbirleriyle dönüyorsa, hepsini birbiri yoluyla göstermek mümkündür. AG, orta terim B yoluyla gösterilmiş olsun; sonra AB de hem sonuç hem tersine çevrilmiş BG öncülü yoluyla, aynı şekilde BG de hem sonuç hem tersine çevrilmiş AB öncülü yoluyla gösterilmiş olsun. GB ve BA öncüllerini de ispat etmek gerekir; çünkü yalnız bunları ispatsız kullandık. Şimdi B'nin her G'ye, G'nin de her A'ya ait olduğu alınırsa, B'nin A'ya ait olduğuna dair kıyas olacaktır. Yine G'nin her A'ya, A'nın da her B'ye ait olduğu alınırsa, G'nin her B'ye ait olması zorunludur. Bu iki kıyasta da GA öncülü ispatsız alınmıştır; çünkü ötekiler gösterilmişti. Dolayısıyla bunu da ispat edersek, hepsi birbiri yoluyla gösterilmiş olacaktır. Şimdi G'nin her B'ye, B'nin de her A'ya ait olduğu alınırsa, hem iki öncül de ispat edilmiş olarak alınır, hem de G'nin A'ya ait olması zorunlu olur. Demek ki ispatların döngüsel olarak ve birbiri yoluyla yapılabilmesi yalnız birbiriyle dönen terimlerde mümkündür; ötekilerde ise durum daha önce söylediğimiz gibidir. Ama bunlarda da gösterilen şeyin kendisini ispat için kullanmış oluruz; çünkü G'nin B hakkında, B'nin de A hakkında söylendiği, G'nin A hakkında söylendiği alınarak gösterilir; G'nin A hakkında söylendiği de bu öncüller yoluyla gösterilir; dolayısıyla sonucu ispat için kullanmış oluruz.
Olumsuz kıyaslarda birbirinden gösterme şöyle olur. B her G'ye ait olsun, A ise hiçbir B'ye ait olmasın; sonuç: A hiçbir G'ye ait değildir. Şimdi yine, önceden alınmış olan "A hiçbir B'ye ait değildir" öncülünü sonuç olarak çıkarmak gerekiyorsa, A hiçbir G'ye, G de her B'ye ait olacaktır; çünkü öncül böylece tersine çevrilmiş olur. B'nin G'ye ait olduğunu sonuç olarak çıkarmak gerekiyorsa, AB'yi artık aynı şekilde tersine çevirmemek gerekir; çünkü "B hiçbir A'ya ait değildir" ile "A hiçbir B'ye ait değildir" aynı öncüldür. Bunun yerine, A'nın hiç ait olmadığı her şeye B'nin ait olduğu alınmalıdır. Sonuç olan, A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı alınsın; A'nın hiç ait olmadığı her şeye de B'nin ait olduğu alınsın; o halde B'nin her G'ye ait olması zorunludur. Böylece üç önermenin her biri sonuç olmuş olur; döngüsel ispat etmek de budur: sonucu ve öncüllerden birini tersine çevrilmiş olarak alıp kalan öncülü kıyasla çıkarmak.
Cüzî kıyaslarda küllî öncülü öteki önermeler yoluyla ispat etmek mümkün değildir, cüzî öncülü ise mümkündür. Küllî öncülü ispat etmenin mümkün olmadığı açıktır; çünkü küllî olan küllî öncüller yoluyla gösterilir, sonuç ise küllî değildir; oysa sonuçtan ve öteki öncülden göstermek gerekir. Ayrıca öncül tersine çevrilince hiç kıyas da meydana gelmez; çünkü iki öncül de cüzî olur. Cüzî öncülü ise ispat etmek mümkündür. A'nın bazı G'ler hakkında söylendiği B yoluyla gösterilmiş olsun. Şimdi B'nin her A'ya ait olduğu alınır ve sonuç yerinde kalırsa, B bazı G'lere ait olacaktır; çünkü birinci şekil meydana gelir ve orta terim A olur. Kıyas olumsuzsa, küllî öncülü göstermek mümkün değildir; sebebi daha önce söylendi. Cüzî öncülü ise, AB küllî kıyaslardaki gibi tersine çevrilirse göstermek mümkün değildir, ama bir öncül daha eklenerek mümkündür; mesela A'nın bazılarına ait olmadığı şeylerin bazılarına B'nin ait olduğu alınırsa. Aksi halde kıyas meydana gelmez, çünkü cüzî öncül olumsuzdur.
Τὸ δὲ κύκλῳ καὶ ἐξ ἀλλήλων δείκνυσθαί ἐστι τὸ διὰ τοῦ συμπεράσματος καὶ τοῦ ἀνάπαλιν τῇ κατηγορίᾳ τὴν ἑτέραν λαβόντα πρότασιν συμπεράνασθαι τὴν λοιπήν, ἣν ἐλάμβανεν ἐν θατέρῳ συλλογισμῷ. Οἷον εἰ ἔδει δεῖξαι ὅτι τὸ Α τῷ Γ παντὶ ὑπάρχει, ἔδειξε δὲ διὰ τοῦ Β, πάλιν εἰ δεικνύοι ὅτι τὸ Α τῷ Β ὑπάρχει, λαβὼν τὸ μὲν Α τῷ Γ ὑπάρχειν τὸ δὲ Γ τῷ Β, καὶ τὸ Α τῷ Β· πρότερον δ᾿ ἀνάπαλιν ἔλαβε τὸ Β τῷ Γ ὑπάρχειν. Ἢ εἰ ὅτι τὸ Β τῷ Γ δεῖ δεῖξαι ὑπάρχον, εἰ λάβοι τὸ Α κατὰ τοῦ Γ, ὃ ἦν συμπέρασμα, τὸ δὲ Β κατὰ τοῦ Α ὑπάρχειν· πρότερον δ᾿ ἐλήφθη ἀνάπαλιν τὸ Α κατὰ τοῦ Β. Ἄλλως δ᾿ οὐκ ἔστιν ἐξ ἀλλήλων δεῖξαι. Εἴτε γὰρ ἄλλο μέσον λήψεται, οὐ κύκλῳ· οὐδὲν γὰρ λαμβάνεται τῶν αὐτῶν· εἴτε τούτων τι, ἀνάγκη θάτερον μόνον· εἰ γὰρ ἄμφω, ταὐτὸ ἔσται συμπέρασμα, δεῖ δ᾿ ἕτερον. Ἐν μὲν οὖν τοῖς μὴ ἀντιστρέφουσιν ἐξ ἀναποδείκτου τῆς ἑτέρας προτάσεως γίνεται ὁ συλλογισμός· οὐ γὰρ ἔστιν ἀποδεῖξαι διὰ τούτων τῶν ὅρων ὅτι τῷ μέσῳ τὸ τρίτον ὑπάρχει ἢ τῷ πρώτῳ τὸ μέσον. Ἐν δὲ τοῖς ἀντιστρέφουσιν ἔστι πάντα δεικνύναι δι᾿ ἀλλήλων, οἷον εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β καὶ τὸ Γ ἀντιστρέφουσιν ἀλλήλοις. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α Γ διὰ μέσου τοῦ Β, καὶ πάλιν τὸ Α Β διά τε τοῦ συμπεράσματος καὶ διὰ τῆς Β Γ προτάσεως ἀντιστραφείσης, ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ Β Γ διά τε τοῦ συμπεράσματος καὶ τῆς Α Β προτάσεως ἀντεστραμμένης. Δεῖ δὲ τήν τε Γ Β καὶ τὴν Β Α πρότασιν ἀποδεῖξαι· ταύταις γὰρ ἀναποδείκτοις κεχρήμεθα μόναις· Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Α, συλλογισμὸς ἔσται τοῦ Β πρὸς τὸ Α. Πάλιν ἐὰν ληφθῆ τὸ μὲν Γ παντὶ τῷ Α, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β, παντὶ τῷ Β τὸ Γ ἀνάγκη ὑπάρχειν. Ἐν ἀμφοτέροις δὴ τούτοις τοῖς συλλογισμοῖς ἡ Γ Α πρότασις εἴληπται ἀναπόδεικτος· αἱ γὰρ ἕτεραι δεδειγμέναι ἦσαν. Ὥστ᾿ ἂν ταύτην ἀποδείξωμεν, ἅπασαι ἔσονται δεδειγμέναι δι᾿ ἀλλήλων. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Γ παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Α ὑπάρχειν, ἀμφότεραί τε αἱ προτάσεις ἀποδεδειγμέναι λαμβάνονται, καὶ τὸ Γ τῷ Α ἀνάγκη ὑπάρχειν. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν μόνοις τοῖς ἀντιστρέφουσι κύκλῳ καὶ δι᾿ ἀλλήλων ἐνδέχεται γίνεσθαι τὰς ἀποδείξεις, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ὡς πρότερον εἴπομεν. Συμβαίνει δὲ καὶ ἐν τούτοις αὐτῷ τῷ δεικνυμένῳ χρῆσθαι πρὸς τὴν ἀπόδειξιν· τὸ μὲν γὰρ Γ κατὰ τοῦ Β καὶ τὸ Β κατὰ τοῦ Α δείκνυται ληφθέντος τοῦ Γ κατὰ τοῦ Α λέγεσθαι, τὸ δὲ Γ κατὰ τοῦ Α διὰ τούτων δείκνυται τῶν προτάσεων, ὥστε τῷ συμπεράσματι χρώμεθα πρὸς τὴν ἀπόδειξιν.
Ἐπὶ δὲ τῶν στερητικῶν συλλογισμῶν ὧδε δείκνυται ἐξ ἀλλήλων. Ἔστω τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχον, τὸ δὲ Α οὐδενὶ τῶν Β· συμπέρασμα ὅτι τὸ Α οὐδενὶ τῶν Γ. Εἰ δὴ πάλιν δεῖ συμπεράνασθαι ὅτι τὸ Α οὐδενὶ τῶν Β, ὃ πάλαι ἔλαβεν, ἔσται τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ παντὶ τῷ Β· οὕτω γὰρ ἀνάπαλιν ἡ πρότασις. Εἰ δ᾿ ὅτι τὸ Β τῷ Γ δεῖ συμπεράνασθαι, οὐκέθ᾿ ὁμοίως ἀντιστρεπτέον τὸ Α Β· ἡ γὰρ αὐτὴ πρότασις, τὸ Β μηδενὶ τῷ Α καὶ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Ἀλλὰ ληπτέον, ᾧ τὸ Α μηδενὶ ὑπάρχει, τὸ Β παντὶ ὑπάρχειν. Ἔστω τὸ Α μηδενὶ τῶν Γ ὑπάρχειν, ὅπερ ἦν τὸ συμπέρασμα· ᾧ δὲ τὸ Α μηδενί, τὸ Β εἰλήφθω παντὶ ὑπάρχειν· ἀνάγκη οὖν τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Ὥστε τριῶν ὄντων ἕκαστον συμπέρασμα γέγονε, καὶ τὸ κύκλῳ ἀποδεικνύναι τοῦτ᾿ ἔστι, τὸ συμπέρασμα λαμβάνοντα καὶ ἀνάπαλιν τὴν ἑτέραν πρότασιν τὴν λοιπὴν συλλογίζεσθαι.
Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν τὴν μὲν καθόλου πρότασιν οὐκ ἔστιν ἀποδεῖξαι διὰ τῶν ἑτέρων, τὴν δὲ κατὰ μέρος ἔστιν. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἀποδεῖξαι τὴν καθόλου, φανερόν· τὸ μὲν γὰρ καθόλου δείκνυται διὰ τῶν καθόλου, τὸ δὲ συμπέρασμα οὐκ ἔστι καθόλου, δεῖ δ᾿ ἐκ τοῦ συμπεράσματος δεῖξαι καὶ τῆς ἑτέρας προτάσεως. Ἔτι ὅλως οὐδὲ γίνεται συλλογισμὸς ἀντιστραφείσης τῆς προτάσεως· ἐν μέρει γὰρ ἀμφότεραι γίνονται αἱ προτάσεις. Τὴν δ᾿ ἐπὶ μέρους ἔστιν. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α κατὰ τινὸς τοῦ Γ διὰ τοῦ Β. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Α καὶ τὸ συμπέρασμα μένῃ, τὸ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρξει· γίνεται γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα, καὶ τὸ Α μέσον. Εἰ δὲ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, τὴν μὲν καθόλου πρότασιν οὐκ ἔστι δεῖξαι, διὸ καὶ πρότερον ἐλέχθη· τὴν δ᾿ ἐν μέρει, ἐὰν μὲν ὁμοίως ἀντιστραφῇ τὸ Α Β ὥσπερ κἀπὶ τῶν καθόλου, οὐκ ἔστι, διὰ προσλήψεως δ᾿ ἔστιν, οἷον ᾧ τὸ Α τινὶ μὴ ὑπάρχει, τὸ Β τινὶ ὑπάρχειν· ἄλλως γὰρ οὐ γίνεται συλλογισμὸς διὰ τὸ ἀποφατικὴν εἶναι τὴν ἐν μέρει πρότασιν.
priora.2.66. Bölüm
İkinci şekilde olumlu öncülü bu yolla göstermek mümkün değildir, olumsuz öncülü ise mümkündür. Olumlu öncül gösterilemez, çünkü iki öncül de olumlu değildir: sonuç olumsuzdur, olumlu bir önerme ise ancak iki olumlu öncülden gösteriliyordu. Olumsuz öncül şöyle gösterilir. A her B'ye ait olsun, hiçbir G'ye ait olmasın; sonuç: B hiçbir G'ye ait değildir. Şimdi B'nin her A'ya ait olduğu, hiçbir G'ye ait olmadığı alınırsa, A'nın hiçbir G'ye ait olmaması zorunludur; çünkü orta terimi B olan ikinci şekil meydana gelir. AB olumsuz, öteki öncül olumlu alındıysa birinci şekil olacaktır. Çünkü G her A'ya aittir, B de hiçbir G'ye ait değildir; dolayısıyla B hiçbir A'ya ait değildir; o halde A da hiçbir B'ye ait değildir. Demek ki sonuç ve tek bir öncül yoluyla kıyas meydana gelmez, ama bir öncül daha eklenince meydana gelir. Kıyas küllî değilse, bütün hakkındaki öncül daha önce söylediğimiz sebepten gösterilmez; cüzî öncül ise küllî öncül olumlu olduğunda gösterilir. A her B'ye ait olsun, her G'ye ait olmasın; sonuç BG. Şimdi B'nin her A'ya ait olduğu, her G'ye ait olmadığı alınırsa, A bazı G'lere ait olmayacaktır; orta terim B'dir. Küllî öncül olumsuzsa, AB tersine çevrilerek AG öncülü gösterilmeyecektir; çünkü ya iki öncül de ya biri olumsuz olur; dolayısıyla kıyas olmayacaktır. Ama küllî kıyaslardaki gibi, B'nin bazılarına ait olmadığı şeylerin bazılarına A'nın ait olduğu alınırsa, aynı şekilde gösterilecektir.
Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ σχήματι τὸ μὲν καταφατικὸν οὐκ ἔστι δεῖξαι διὰ τούτου τοῦ τρόπου, τὸ δὲ στερητικὸν ἔστιν. Τὸ μὲν οὖν κατηγορικὸν οὐ δείκνυται διὰ τὸ μὴ ἀμφοτέρας εἶναι τὰς προτάσεις καταφατικάς· τὸ γὰρ συμπέρασμα στερητικόν ἐστι, τὸ δὲ κατηγορικὸν ἐξ ἀμφοτέρων ἐδείκνυτο καταφατικῶν. Τὸ δὲ στερητικὸν ὧδε δείκνυται. Ὑπαρχέτω τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί· συμπέρασμα τὸ Β οὐδενὶ τῷ Γ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Α ὑπάρχον, τῷ δὲ Γ μηδενί, ἀνάγκη τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν· γίνεται γὰρ τὸ δεύτερον σχῆμα, μέσον τὸ Β. Εἰ δὲ τὸ Α Β στερητικὸν ἐλήφθη, θάτερον δὲ κατηγορικόν, τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα. Τὸ μὲν γὰρ Γ παντὶ τῷ Α, τὸ δὲ Β οὐδενὶ τῷ Γ, ὥστ᾿ οὐδενὶ τῷ Α τὸ Β· οὐδ᾿ ἄρα τὸ Α τῷ Β. Διὰ μὲν οὖν τοῦ συμπεράσματος καὶ τῆς μιᾶς προτάσεως οὐ γίνεται συλλογισμός, προσληφθείσης δ᾿ ἑτέρας ἔσται. Ἢν δὲ μὴ καθόλου ὁ συλλογισμὸς ᾖ, ἡ μὲν ἐν ὅλῳ πρότασις οὐ δείκνυται διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἥνπερ εἴπομεν καὶ πρότερον, ἡ δ᾿ ἐν μέρει δείκνυται, ὅταν ᾖ τὸ καθόλου κατηγορικόν. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μὴ παντί· συμπέρασμα Β Γ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Α, τῷ δὲ Γ οὐ παντί, τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει· μέσον Β. Εἰ δ᾿ ἐστὶν ἡ καθόλου στερητική, οὐ δειχθήσεται ἡ Α Γ πρότασις ἀντιστραφέντος τοῦ Α Β· συμβαίνει γὰρ ἢ ἀμφοτέρας ἢ τὴν ἑτέραν πρότασιν γίνεσθαι ἀποφατικήν, ὥστ᾿ οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἀλλ᾿ ὁμοίως δειχθήσεται ὡς καὶ ἐπὶ τῶν καθόλου, ἐὰν ληφθῇ, ᾧ τὸ Β τινὶ μὴ ὑπάρχει, τὸ Α τινὶ ὑπάρχειν.
priora.2.77. Bölüm
Üçüncü şekilde, iki öncül de küllî alındığında birbiri yoluyla göstermek mümkün değildir; çünkü küllî olan küllî öncüller yoluyla gösterilir, bu şekildeki sonuç ise her zaman cüzîdir; dolayısıyla küllî öncülü bu şekil yoluyla göstermenin hiç mümkün olmadığı açıktır. Öncüllerden biri küllî, öteki cüzî ise bazen mümkün olacak, bazen olmayacaktır. İki öncül de olumlu alınır ve küllî öncül küçük uç terimin yanında olursa mümkün olacak, öteki uç terimin yanında olursa olmayacaktır. A her G'ye, B de bazı G'lere ait olsun; sonuç AB. Şimdi G'nin her A'ya ait olduğu alınırsa, G'nin bazı B'lere ait olduğu gösterilmiş olur, ama B'nin bazı G'lere ait olduğu gösterilmiş olmaz. Gerçi G bazı B'lere aitse B'nin de bazı G'lere ait olması zorunludur. Ama "bunun şuna ait olması" ile "şunun buna ait olması" aynı şey değildir; bu, bazı şulara aitse ötekinin de bazı bunlara ait olduğu ayrıca alınmalıdır. Bu alınınca da kıyas artık sonuçtan ve öteki öncülden kurulmuş olmaz. B her G'ye, A da bazı G'lere aitse, G'nin her B'ye, A'nın da bazı B'lere ait olduğu alındığında AG'yi göstermek mümkün olacaktır. Çünkü G her B'ye, A da bazı B'lere aitse, A'nın bazı G'lere ait olması zorunludur; orta terim B'dir. Biri olumlu öteki olumsuz, olumlu olan da küllî olduğunda, öteki öncül gösterilecektir. B her G'ye ait olsun, A ise bazı G'lere ait olmasın; sonuç: A bazı B'lere ait değildir. Şimdi G'nin her B'ye ait olduğu da alınırsa, A'nın bazı G'lere ait olmaması zorunludur; orta terim B'dir. Olumsuz öncül küllî olduğunda ise öteki öncül gösterilmez; meğer ki öncekilerde olduğu gibi, bunun bazılarına ait olmadığı şeylerin bazılarına ötekinin ait olduğu alınsın. Mesela A hiçbir G'ye ait değil, B de bazı G'lere aitse; sonuç: A bazı B'lere ait değildir. Şimdi A'nın bazılarına ait olmadığı şeylerin bazılarına G'nin ait olduğu alınırsa, G'nin bazı B'lere ait olması zorunludur. Başka türlü, küllî öncülü tersine çevirerek öteki öncülü göstermek mümkün değildir; çünkü hiçbir şekilde kıyas olmayacaktır.
Demek ki birinci şekilde birbiri yoluyla göstermenin hem üçüncü hem birinci şekil yoluyla olduğu açıktır: sonuç olumluysa birinci, olumsuzsa son şekil yoluyla; çünkü bunun hiç ait olmadığı her şeye ötekinin ait olduğu alınır. Orta şekilde kıyas küllî ise hem kendisi hem birinci şekil yoluyla, cüzî ise hem kendisi hem son şekil yoluyla olur. Üçüncü şekilde ise hepsi kendisi yoluyla olur. Üçüncü ve orta şekilde kendileri yoluyla meydana gelmeyen kıyasların ya döngüsel göstermeye uymadığı ya da eksik olduğu da açıktır.
Ἐπὶ δὲ τοῦ τρίτου σχήματος ὅταν μὲν ἀμφότεραι αἱ προτάσεις καθόλου ληφθῶσιν, οὐκ ἐνδέχεται δεῖξαι δι᾿ ἀλλήλων· τὸ μὲν γὰρ καθόλου δείκνυται διὰ τῶν καθόλου, τὸ δ᾿ ἐν τούτῳ συμπέρασμα ἀεὶ κατὰ μέρος, ὥστε φανερὸν ὅτι ὅλως οὐκ ἐνδέχεται δεῖξαι διὰ τούτου τοῦ σχήματος τὴν καθόλου πρότασιν. Ἐὰν δ᾿ ἡ μὲν ᾖ καθόλου ἡ δ᾿ ἐν μέρει, ποτὲ μὲν ἔσται ποτὲ δ᾿ οὐκ ἔσται. Ὅταν μὲν οὖν ἀμφότεραι κατηγορικαὶ ληφθῶσι καὶ τὸ καθόλου γένηται πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ, ἔσται, ὅταν δὲ πρὸς θατέρῳ, οὐκ ἔσται. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β τινί· συμπέρασμα τὸ Α Β. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Γ παντὶ τῷ Α ὑπάρχειν, τὸ μὲν Γ δέδεικται τινὶ τῷ Β ὑπάρχον, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ οὐ δέδεικται. Καίτοι ἀνάγκη, εἰ τὸ Γ τινὶ τῷ Β, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὐ ταὐτόν ἐστι τόδε τῷδε καὶ τόδε τῷδε ὑπάρχειν· ἀλλὰ προσληπτέον, εἰ τόδε τινὶ τῷδε, καὶ θάτερον τινὶ τῷδε. Τούτου δὲ ληφθέντος οὐκέτι γίνεται ἐκ τοῦ συμπεράσματος καὶ τῆς ἑτέρας προτάσεως ὁ συλλογισμός. Εἰ δὲ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Γ, ἔσται δεῖξαι τὸ Α Γ, ὅταν ληφθῇ τὸ μὲν Γ παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α τινί. Εἰ γὰρ τὸ Γ παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Β, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν· μέσον τὸ Β. Καὶ ὅταν ᾖ ἡ μὲν κατηγορικὴ ἡ δὲ στερητική, καθόλου δ᾿ ἡ κατηγορική, δειχθήσεται ἡ ἑτέρα. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ μὴ ὑπαρχέτω· συμπέρασμα ὅτι τὸ Α τινὶ τῷ Β οὐχ ὑπάρχει. Ἐὰν οὖν προσληφθῇ τὸ Γ παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν· μέσον τὸ Β. Ὅταν δ᾿ ἡ στερητικὴ καθόλου γένηται, οὐ δείκνυται ἡ ἑτέρα, εἰ μὴ ὥσπερ ἐπὶ τῶν πρότερον, ἐὰν ληφθῇ, ᾧ τοῦτο τινὶ μὴ ὑπάρχει, θάτερον τινὶ ὑπάρχειν, οἷον εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β τινί· συμπέρασμα ὅτι τὸ Α τινὶ τῷ Β οὐχ ὑπάρχει. Ἐὰν οὖν ληφθῇ, ᾧ τὸ Α τινὶ μὴ ὑπάρχει, τὸ Γ τινὶ ὑπάρχειν, ἀνάγκη τὸ Γ τινὶ τῶν Β ὑπάρχειν. Ἄλλως δ᾿ οὐκ ἔστιν ἀντιστρέφοντα τὴν καθόλου πρότασιν δεῖξαι τὴν ἑτέραν· οὐδαμῶς γὰρ ἔσται συλλογισμός.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν μὲν τῷ πρώτῳ σχήματι ἡ δι᾿ ἀλλήλων δεῖξις διά τε τοῦ τρίτου καὶ διὰ τοῦ πρώτου γίνεται σχήματος. Κατηγορικοῦ μὲν γὰρ ὄντος τοῦ συμπεράσματος διὰ τοῦ πρώτου, στερητικοῦ δὲ διὰ τοῦ ἐσχάτου· λαμβάνεται γάρ, ᾧ τοῦτο μηδενί, θάτερον παντὶ ὑπάρχειν. Ἐν δὲ τῷ μέσῳ καθόλου μὲν ὄντος τοῦ συλλογισμοῦ δι᾿ αὐτοῦ τε καὶ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος, ὅταν δ᾿ ἐν μέρει, δι᾿ αὐτοῦ τε καὶ τοῦ ἐσχάτου. Ἐν δὲ τῷ τρίτῳ δι᾿ αὐτοῦ πάντες. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐν τῷ τρίτῳ καὶ τῷ μέσῳ οἱ μὴ δι᾿ αὐτῶν γινόμενοι συλλογισμοὶ ἢ οὐκ εἰσὶ κατὰ τὴν κύκλῳ δεῖξιν ἢ ἀτελεῖς.
priora.2.88. Bölüm
Tersine çevirmek, sonucun yerine karşıtını koyup ya uç terimin ortaya ya da ortanın sonuncuya ait olmayacağını gösteren kıyası kurmaktır. Çünkü sonuç tersine çevrilip öncüllerden biri yerinde kalınca öteki öncülün çürütülmesi zorunludur; zira o doğru olsaydı sonuç da doğru olurdu. Sonucu çelişik olarak mı yoksa zıt olarak mı tersine çevirmenin bir farkı vardır; çünkü iki türlü çevrilince aynı kıyas meydana gelmez. Bu, aşağıda söylenecek olanlardan açık olacaktır. Çelişik derken "hepsine" ile "hepsine değil"i, "bazısına" ile "hiçbirine"yi; zıt derken de "hepsine" ile "hiçbirine"yi, "bazısına" ile "bazısına değil"i kastediyorum. A'nın G hakkında söylendiği orta terim B yoluyla gösterilmiş olsun. Şimdi A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı, her B'ye ise ait olduğu alınırsa, B hiçbir G'ye ait olmayacaktır. A hiçbir G'ye ait değil, B ise her G'ye aitse, A her B'ye ait olmayacaktır; ama hiçbir B'ye ait olmadığı çıkmaz; çünkü küllî sonuç son şekil yoluyla gösterilmiyordu. Genel olarak, büyük uç terimin yanındaki öncülü tersine çevirme yoluyla küllî olarak yıkmak mümkün değildir; çünkü o her zaman üçüncü şekil yoluyla çürütülür, zira iki öncülü de son uç terime göre almak zorunludur. Kıyas olumsuzsa da durum aynıdır. A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı B yoluyla gösterilmiş olsun. Şimdi A'nın her G'ye ait olduğu, hiçbir B'ye ait olmadığı alınırsa, B hiçbir G'ye ait olmayacaktır. A da B de her G'ye aitse, A bazı B'lere ait olur; oysa hiçbirine ait değildi.
Sonuç çelişik olarak tersine çevrilirse, kıyaslar da çelişik olacak ve küllî olmayacaktır. Çünkü öncüllerden biri cüzî olur, dolayısıyla sonuç da cüzî olacaktır. Kıyas olumlu olsun ve şöyle tersine çevrilsin. A her G'ye ait değil, her B'ye aitse, B her G'ye ait değildir; A her G'ye ait değil, B ise her G'ye aitse, A her B'ye ait değildir. Kıyas olumsuz olduğunda da durum aynıdır. Çünkü A bazı G'lere ait, hiçbir B'ye ait değilse, B bazı G'lere ait olmayacaktır, mutlak olarak hiçbirine ait olmadığı değil; A bazı G'lere, B de başta alındığı gibi her G'ye aitse, A bazı B'lere ait olacaktır.
Cüzî kıyaslarda ise sonuç çelişik olarak tersine çevrildiğinde iki öncül de çürütülür, zıt olarak çevrildiğinde hiçbiri çürütülmez. Çünkü artık küllî kıyaslardaki gibi, tersine çevirmede sonuç eksik kalsa da çürütme olur demek mümkün değildir; hiç çürütme olmaz. A'nın bazı G'ler hakkında söylendiği gösterilmiş olsun. Şimdi A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı, B'nin ise bazı G'lere ait olduğu alınırsa, A bazı B'lere ait olmayacaktır; A hiçbir G'ye ait değil, her B'ye aitse, B hiçbir G'ye ait olmayacaktır. Dolayısıyla ikisi de çürütülür. Zıt olarak tersine çevrilirse hiçbiri çürütülmez. Çünkü A bazı G'lere ait değil, her B'ye aitse, B bazı G'lere ait olmayacaktır. Ama baştaki öncül henüz çürütülmüş olmaz; çünkü bazılarına ait olup bazılarına ait olmaması mümkündür. Küllî öncül AB için ise hiç kıyas meydana gelmez; çünkü A bazı G'lere ait değilse, B de bazı G'lere aitse, öncüllerden hiçbiri küllî değildir. Kıyas olumsuz olduğunda da durum aynıdır: A'nın her G'ye ait olduğu alınırsa ikisi de çürütülür, bazılarına ait olduğu alınırsa hiçbiri çürütülmez. İspat aynıdır.
Τὸ δ᾿ ἀντιστρέφειν ἐστὶ τὸ μετατιθέντα τὸ συμπέρασμα ποιεῖν τὸν συλλογισμὸν ὅτι ἢ τὸ ἄκρον τῷ μέσῳ οὐχ ὑπάρξει ἢ τοῦτο τῷ τελευταίῳ. Ἀνάγκη γὰρ τοῦ συμπεράσματος ἀντιστραφέντος καὶ τῆς ἑτέρας μενούσης προτάσεως ἀναιρεῖσθαι τὴν λοιπήν· εἰ γὰρ ἔσται, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται. Διαφέρει δὲ τὸ ἀντικειμένως ἢ ἐναντίως ἀντιστρέφειν τὸ συμπέρασμα· οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς γίνεται συλλογισμὸς ἑκατέρως ἀντιστραφέντος· δῆλον δὲ τοῦτ᾿ ἔσται διὰ τῶν ἑπομένων. Λέγω δ᾿ ἀντικεῖσθαι μὲν τὸ παντὶ τῷ οὐ παντὶ καὶ τὸ τινὶ τῷ οὐδενί, ἐναντίως δὲ τὸ παντὶ τῷ οὐδενὶ καὶ τὸ τινὶ τῷ οὐ τινὶ ὑπάρχειν. Ἔστω γὰρ δεδειγμένον τὸ Α κατὰ τοῦ Γ διὰ μέσου τοῦ Β. Εἰ δὴ τὸ Α ληφθείη μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β παντί, οὐδενὶ τῷ Γ ὑπάρξει τὸ Β. Καὶ εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Β καὶ οὐχὶ ὅλως οὐδενί· οὐ γὰρ ἐδείκνυτο τὸ καθόλου διὰ τοῦ ἐσχάτου σχήματος. Ὅλως δὲ τὴν πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ πρότασιν οὐκ ἔστιν ἀνασκευάσαι καθόλου διὰ τῆς ἀντιστροφῆς· ἀεὶ γὰρ ἀναιρεῖται διὰ τοῦ τρίτου σχήματος· ἀνάγκη γὰρ πρὸς τὸ ἔσχατον ἄκρον ἀμφοτέρας λαβεῖν τὰς προτάσεις. Καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, ὡσαύτως. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν διὰ τοῦ Β. Οὐκοῦν ἐὰν ληφθῇ τὸ Α τῷ Γ παντὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β μηδενί, οὐδενὶ τῶν Γ τὸ Β ὑπάρξει. Καὶ εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Β· ἀλλ᾿ οὐδενὶ ὑπῆρχεν.
Ἐὰν δ᾿ ἀντικειμένως ἀντιστραφῇ τὸ συμπέρασμα, καὶ οἱ συλλογισμοὶ ἀντικείμενοι καὶ οὐ καθόλου ἔσονται. Γίνεται γὰρ ἡ ἑτέρα πρότασις ἐν μέρει, ὥστε καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται κατὰ μέρος. Ἔστω γὰρ κατηγορικὸς ὁ συλλογισμός, καὶ ἀντιστρεφέσθω οὕτως. Οὐκοῦν εἰ τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Γ, τῷ δὲ Β παντί, τὸ Β οὐ παντὶ τῷ Γ· καὶ εἰ τὸ μὲν Α μὴ παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β παντὶ, τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Β. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός. Εἰ γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχει, τῷ δὲ Β μηδενί, τὸ Β τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει, οὐχ ἁπλῶς οὐδενί· καὶ εἰ τὸ μὲν Α τῷ Γ τινί, τὸ δὲ Β παντί, ὥσπερ ἐν ἀρχῇ ἐλήφθη, τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρξει.
Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν ὅταν μὲν ἀντικειμένως ἀντιστρέφηται τὸ συμπέρασμα, ἀναιροῦνται ἀμφότεραι αἱ προτάσεις, ὅταν δ᾿ ἐναντίως, οὐδετέρα. Οὐ γὰρ ἔτι συμβαίνει, καθάπερ ἐν τοῖς καθόλου, ἀναιρεῖν ἐλλείποντος τοῦ συμπεράσματος κατὰ τὴν ἀντιστροφήν, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὅλως ἀναιρεῖν. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α κατὰ τινὸς τοῦ Γ. Οὐκοῦν ἂν ληφθῇ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τινί, τὸ Α τῷ Β τινὶ οὐχ ὑπάρξει· καὶ εἰ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ, τῷ δὲ Β παντί, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β. Ὤστ᾿ ἀναιροῦνται ἀμφότεραι. Ἐὰν δ᾿ ἐναντίως ἀντιστραφῇ, οὐδετέρα. Εἰ γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχει, τῷ δὲ Β παντί, τὸ Β τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει. Ἀλλ᾿ οὔπω ἀναιρεῖται τὸ ἐξ ἀρχῆς· ἐνδέχεται γὰρ τινὶ ὑπάρχειν καὶ τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Τῆς δὲ καθόλου, τῆς Α Β, ὅλως οὐδὲ γίνεται συλλογισμός· εἰ γὰρ τὸ μὲν Α τινὶ τῶν Γ μὴ ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τινὶ ὑπάρχει, οὐδετέρα καθόλου τῶν προτάσεων. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός· εἰ μὲν γὰρ ληφθείη τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, ἀναιροῦνται ἀμφότεραι, εἰ δὲ τινί, οὐδετέρα. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτή.
priora.2.99. Bölüm
İkinci şekilde, büyük uç terimin yanındaki öncülü, tersine çevirme hangi yolla yapılırsa yapılsın, zıt olarak çürütmek mümkün değildir; çünkü sonuç her zaman üçüncü şekilde olacaktır, bu şekilde ise küllî kıyas yoktu. Öteki öncülü ise tersine çevirmeye uygun olarak çürüteceğiz. "Uygun olarak" derken şunu kastediyorum: zıt olarak çevrilirse zıt olarak, çelişik olarak çevrilirse çelişik olarak. A her B'ye ait olsun, hiçbir G'ye ait olmasın; sonuç BG. Şimdi B'nin her G'ye ait olduğu alınır ve AB yerinde kalırsa, A her G'ye ait olacaktır; çünkü birinci şekil meydana gelir. B her G'ye ait, A hiçbir G'ye ait değilse, A her B'ye ait değildir; şekil sonuncusudur. BG çelişik olarak tersine çevrilirse, AB aynı şekilde, AG ise çelişik olarak gösterilecektir. Çünkü B bazı G'lere ait, A hiçbir G'ye ait değilse, A bazı B'lere ait olmayacaktır. Yine B bazı G'lere, A her B'ye aitse, A bazı G'lere aittir; dolayısıyla kıyas çelişik olarak meydana gelir. Öncüller tersi durumda olsa da aynı şekilde gösterilecektir. Kıyas cüzî ise, sonuç zıt olarak tersine çevrildiğinde, birinci şekilde de olmadığı gibi, öncüllerden hiçbiri çürütülmez; çelişik olarak çevrildiğinde ise ikisi de çürütülür. A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, bazı G'lere ait olduğu konsun; sonuç BG. Şimdi B'nin bazı G'lere ait olduğu konur ve AB yerinde kalırsa, sonuç A'nın bazı G'lere ait olmadığı olacaktır. Ama baştaki öncül çürütülmüş olmaz; çünkü bazılarına ait olup bazılarına ait olmaması mümkündür. Yine B bazı G'lere, A da bazı G'lere aitse kıyas olmayacaktır; çünkü alınanlardan hiçbiri küllî değildir. Dolayısıyla AB çürütülmez. Çelişik olarak tersine çevrilirse ikisi de çürütülür. Çünkü B her G'ye ait, A hiçbir B'ye ait değilse, A hiçbir G'ye ait değildir; oysa bazılarına aitti. Yine B her G'ye, A da bazı G'lere aitse, A bazı B'lere aittir. Küllî öncül olumlu olduğunda da ispat aynıdır.
Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ σχήματι τὴν μὲν πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ πρότασιν οὐκ ἔστιν ἀνελεῖν ἐναντίως, ὁποτερωσοῦν τῆς ἀντιστροφῆς γινομένης· ἀεὶ γὰρ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἐν τῷ τρίτῳ σχήματι, καθόλου δ᾿ οὐκ ἦν ἐν τούτῳ συλλογισμός. Τὴν δ᾿ ἑτέραν ὁμοίως ἀναιρήσομεν τῇ ἀντιστροφῇ. Λέγω δὲ τὸ ὁμοίως, εἰ μὲν ἐναντίως ἀντιστρέφεται, ἐναντίως, εἰ δ᾿ ἀντικειμένως, ἀντικειμένως. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί· συμπέρασμα Β Γ. Ἐὰν οὖν ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν καὶ τὸ Α Β μένῃ, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει· γίνεται γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα. Εἰ δὲ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Β· σχῆμα τὸ ἔσχατον. Ἐὰν δ᾿ ἀντικειμένως ἀντιστραφῇ τὸ Β Γ, ἡ μὲν Α Β ὁμοίως δειχθήσεται, ἡ δὲ Α Γ ἀντικειμένως. Εἰ γὰρ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Β οὐχ ὑπάρξει. Πάλιν εἰ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β, τὸ Α τινὶ τῷ Γ, ὥστ᾿ ἀντικειμένως γίνεται ὁ συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ εἰ ἀνάπαλιν ἔχοιεν αἱ προτάσεις. Εἰ δ᾿ ἔστιν ἐπὶ μέρους ὁ συλλογισμός, ἐναντίως μὲν ἀντιστρεφομένου τοῦ συμπεράσματος οὐδετέρα τῶν προτάσεων ἀναιρεῖται, καθάπερ οὐδ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι, ἀντικειμένως δ᾿ ἀμφότεραι. Κείσθω γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ τινί· συμπέρασμα Β Γ. Ἐὰν οὖν τεθῇ τὸ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν καὶ τὸ Α Β μένῃ, συμπέρασμα ἔσται ὅτι τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. Ἀλλ᾿ οὐκ ἀνῄρηται τὸ ἐξ ἀρχῆς· ἐνδέχεται γὰρ τινὶ ὑπάρχειν καὶ μὴ ὑπάρχειν. Πάλιν εἰ τὸ Β τινὶ τῷ Γ καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Γ, οὐκ ἔσται συλλογισμός· οὐδέτερον γὰρ καθόλου τῶν εἰλημμένων. Ὤστ᾿ οὐκ ἀναιρεῖται τὸ Α Β. Ἐὰν δ᾿ ἀντικειμένως ἀντιστρέφηται, ἀναιροῦνται ἀμφότεραι. Εἰ γὰρ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α μηδενὶ τῷ Β, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Α· ἦν δὲ τινί. Πάλιν εἰ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Γ, τινὶ τῷ Β τὸ Α. Ἡ αὐτὴ δ᾿ ἀπόδειξις καὶ εἰ τὸ καθόλου κατηγορικόν.
priora.2.1010. Bölüm
Üçüncü şekilde, sonuç zıt olarak tersine çevrildiğinde kıyasların hiçbirinde öncüllerden hiçbiri çürütülmez; çelişik olarak çevrildiğinde ise hepsinde ikisi de çürütülür. A'nın bazı B'lere ait olduğu gösterilmiş, orta terim olarak G alınmış, öncüller de küllî olsun. Şimdi A'nın bazı B'lere ait olmadığı, B'nin ise her G'ye ait olduğu alınırsa, A ile G hakkında kıyas meydana gelmez. A bazı B'lere ait değil, her G'ye aitse de B ile G hakkında kıyas olmayacaktır. Öncüller küllî değilse de aynı şekilde gösterilecektir. Çünkü tersine çevirme yoluyla ya iki öncülün de cüzî olması ya da küllî öncülün küçük uç terimin yanına düşmesi zorunludur; böyle olunca ise ne birinci şekilde ne orta şekilde kıyas vardı. Çelişik olarak tersine çevrilirse ikisi de çürütülür. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, B de her G'ye aitse, A hiçbir G'ye ait değildir; yine A hiçbir B'ye ait değil, her G'ye aitse, B hiçbir G'ye ait değildir. Öncüllerden biri küllî değilse de durum aynıdır. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, B de bazı G'lere aitse, A bazı G'lere ait olmayacaktır; A hiçbir B'ye ait değil, her G'ye aitse, B hiçbir G'ye ait değildir. Kıyas olumsuz olduğunda da durum aynıdır. A'nın bazı B'lere ait olmadığı gösterilmiş olsun; BG olumlu, AG olumsuz olsun; çünkü kıyas böyle kuruluyordu. Sonucun zıttı alındığında kıyas olmayacaktır. Çünkü A bazı B'lere, B de her G'ye aitse, A ile G hakkında kıyas yoktu. A bazı B'lere ait, hiçbir G'ye ait değilse de B ile G hakkında kıyas yoktu. Dolayısıyla öncüller çürütülmez. Çelişiği alındığında ise çürütülür. Çünkü A her B'ye, B de her G'ye aitse, A her G'ye aittir; oysa hiçbirine ait değildi. Yine A her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değilse, B hiçbir G'ye ait değildir; oysa her G'ye aitti. Öncüller küllî olmadığında da aynı şekilde gösterilir. Çünkü o zaman AG hem küllî hem olumsuz, öteki öncül ise cüzî ve olumlu olur. A her B'ye, B de bazı G'lere aitse, A'nın bazı G'lere ait olduğu sonucu çıkar; oysa hiçbirine ait değildi. Yine A her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değilse, B hiçbir G'ye ait değildir; oysa bazılarına ait olduğu konmuştu. A bazı B'lere, B de bazı G'lere aitse kıyas meydana gelmez; A bazı B'lere ait, hiçbir G'ye ait değilse de böyle olmaz. Dolayısıyla öncüller öbür yolla çürütülür, bu yolla çürütülmez.
Demek ki söylenenlerden şunlar açıktır: her şekilde sonuç tersine çevrilince kıyasın nasıl meydana geldiği; ne zaman öncülün zıttını, ne zaman çelişiğini verdiği; birinci şekilde kıyasların orta ve son şekil yoluyla meydana geldiği, küçük uç terimin yanındaki öncülün her zaman orta, büyük uç terimin yanındakinin ise son şekil yoluyla çürütüldüğü; ikinci şekilde birinci ve son şekil yoluyla meydana geldiği, küçük uç terimin yanındaki öncülün her zaman birinci, büyük uç terimin yanındakinin son şekil yoluyla çürütüldüğü; üçüncü şekilde ise birinci ve orta şekil yoluyla meydana geldiği, büyük uç terimin yanındaki öncülün her zaman birinci, küçük uç terimin yanındakinin ise orta şekil yoluyla çürütüldüğü.
Ἐπὶ δὲ τοῦ τρίτου σχήματος ὅταν μὲν ἐναντίως ἀντιστρέφηται τὸ συμπέρασμα, οὐδετέρα τῶν προτάσεων ἀναιρεῖται κατ᾿ οὐδένα τῶν συλλογισμῶν, ὅταν δ᾿ ἀντικειμένως, ἀμφότεραι καὶ ἐν ἅπασιν. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχον, μέσον δ᾿ εἰλήφθω τὸ Γ, ἔστωσαν δὲ καθόλου αἱ προτάσεις. Οὐκοῦν ἐὰν ληφθῇ τὸ Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οὐ γίνεται συλλογισμὸς τοῦ Α καὶ τοῦ Γ. Οὐδ᾿ εἰ τὸ Α τῷ μὲν Β τινὶ μὴ ὑπάρχει, τῷ δὲ Γ παντί, οὐκ ἔσται τοῦ Β καὶ τοῦ Γ συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ εἰ μὴ καθόλου αἱ προτάσεις. Ἢ γὰρ ἀμφοτέρας ἀνάγκη κατὰ μέρος εἶναι διὰ τῆς ἀντιστροφῆς, ἢ τὸ καθόλου πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ γίνεσθαι· οὕτω δ᾿ οὐκ ἦν συλλογισμὸς οὔτ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι οὔτ᾿ ἐν τῷ μέσῳ. Ἐὰν δ᾿ ἀντικειμένως ἀντιστρέφωνται αἱ προτάσεις, ἀναιροῦνται ἀμφότεραι. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α οὐδενὶ τῷ Γ· πάλιν εἰ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενί, τῷ δὲ Γ παντί, τὸ Β οὐδενὶ τῷ Γ. Καὶ εἰ ἡ ἑτέρα μὴ καθόλου, ὡσαύτως. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει· εἰ δὲ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενί, τῷ δὲ Γ παντί, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός. Δεδείχθω γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχον, ἔστω δὲ κατηγορικὸν μὲν τὸ Β Γ, ἀποφατικὸν δὲ τὸ Α Γ· οὕτω γὰρ ἐγίνετο ὁ συλλογισμός. Ὅταν μὲν οὖν τὸ ἐναντίον ληφθῇ τῷ συμπεράσματι, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Εἰ γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οὐκ ἦν συλλογισμὸς τοῦ Α καὶ τοῦ Γ. Οὐδ᾿ εἰ τὸ Α τινὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί, οὐκ ἦν τοῦ Β καὶ τοῦ Γ συλλογισμός. Ὥστε οὐκ ἀναιροῦνται αἱ προτάσεις. Ὅταν δὲ τὸ ἀντικείμενον, ἀναιροῦνται. Εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τῷ Γ, τὸ Α παντὶ τῷ Γ· ἀλλ᾿ οὐδενὶ ὑπῆρχεν. Πάλιν εἰ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί, τὸ Β οὐδενὶ τῷ Γ· ἀλλὰ παντὶ ὑπῆρχεν. Ὁμοίως δὲ δείκνυται καὶ εἰ μὴ καθόλου εἰσὶν αἱ προτάσεις. Γίνεται γὰρ τὸ Α Γ καθόλου τε καὶ στερητικόν, θάτερον δ᾿ ἐπὶ μέρους καὶ κατηγορικόν. Εἰ μὲν οὖν τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Γ συμβαίνει· ἀλλ᾿ οὐδενὶ ὑπῆρχεν. Πάλιν εἰ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί, τὸ Β οὐδενὶ τῷ Γ· ἔκειτο δὲ τινί. Εἰ δὲ τὸ Α τινὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Γ, οὐ γίνεται συλλογισμός· οὐδ᾿ εἰ τὸ Α τινὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί, οὐδ᾿ οὕτως. Ὤστ᾿ ἐκείνως μὲν ἀναιροῦνται, οὕτω δ᾿ οὐκ ἀναιροῦνται αἱ προτάσεις.
Φανερὸν οὖν διὰ τῶν εἰρημένων πῶς ἀντιστρεφομένου τοῦ συμπεράσματος ἐν ἑκάστῳ σχήματι γίνεται συλλογισμός, καὶ πότ᾿ ἐναντίως τῇ προτάσει καὶ πότ᾿ ἀντικειμένως, καὶ ὅτι ἐν μὲν τῷ πρώτῳ σχήματι διὰ τοῦ μέσου καὶ τοῦ ἐσχάτου γίνονται οἱ συλλογισμοί, καὶ ἡ μὲν πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ ἀεὶ διὰ τοῦ μέσου ἀναιρεῖται, ἡ δὲ πρὸς τῷ μείζονι διὰ τοῦ ἐσχάτου· ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ διὰ τοῦ πρώτου καὶ τοῦ ἐσχάτου, καὶ ἡ μὲν πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ ἀεὶ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος, ἡ δὲ πρὸς τῷ μείζονι διὰ τοῦ ἐσχάτου· ἐν δὲ τῷ τρίτῳ διὰ τοῦ πρώτου καὶ διὰ τοῦ μέσου, καὶ ἡ μὲν πρὸς τῷ μείζονι διὰ τοῦ πρώτου ἀεί, ἡ δὲ πρὸς τῷ ἐλάττονι διὰ τοῦ μέσου.
priora.2.1111. Bölüm
Tersine çevirmenin ne olduğu, her şekilde nasıl yapıldığı ve hangi kıyasın meydana geldiği açıktır. İmkânsız yoluyla kıyas ise, sonucun çelişiği konup bir öncül daha eklendiğinde gösterilir ve bütün şekillerde meydana gelir; çünkü tersine çevirmeye benzer. Yalnız şu kadar farkı vardır: tersine çevirme, kıyas kurulmuş ve iki öncül de alınmışken yapılır; imkânsıza götürme ise karşıt önerme önceden kabul edilmeden, ama doğru olduğu apaçık olduğu için yapılır. Terimler ikisinde de aynı durumdadır, ikisinde de aynı şekilde alınır. Mesela A her B'ye aitse ve orta terim G ise, A'nın her B'ye ait olmadığı ya da hiçbir B'ye ait olmadığı, her G'ye ise ait olduğu (ki bu doğruydu) varsayılırsa, G'nin ya hiçbir B'ye ya da her B'ye ait olmaması zorunludur. Bu ise imkânsızdır; dolayısıyla varsayılan yanlıştır; o halde karşıtı doğrudur. Öteki şekillerde de durum aynıdır; çünkü tersine çevirmeyi kabul eden her şey imkânsız yoluyla kıyası da kabul eder.
Öteki meselelerin hepsi bütün şekillerde imkânsız yoluyla gösterilir; küllî olumlu ise orta ve üçüncü şekilde gösterilir, birinci şekilde gösterilmez. A'nın her B'ye ait olmadığı ya da hiçbir B'ye ait olmadığı varsayılsın ve hangi taraftan olursa olsun bir öncül daha eklensin: ya G'nin her A'ya ait olduğu ya da B'nin her D'ye ait olduğu; çünkü birinci şekil böyle olur. A'nın her B'ye ait olmadığı varsayılmışsa, öncül hangi taraftan alınırsa alınsın kıyas meydana gelmez. Hiçbir B'ye ait olmadığı varsayılmışsa, BD eklendiğinde yanlış bir sonucun kıyası olacak, ama ileri sürülen şey gösterilmeyecektir. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, B de her D'ye aitse, A hiçbir D'ye ait değildir. Bu imkânsız olsun; o halde A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı yanlıştır. Ama "hiçbirine" yanlışsa "hepsine"nin doğru olduğu çıkmaz. GA eklenirse kıyas meydana gelmez; A'nın her B'ye ait olmadığı varsayıldığında da gelmez. Dolayısıyla "hepsine ait olmak"ın birinci şekilde imkânsız yoluyla gösterilmediği açıktır. Ama "bazısına", "hiçbirine" ve "hepsine değil" gösterilir. A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı varsayılsın, B'nin de her G'ye ya da bazı G'lere ait olduğu alınsın. O halde A'nın hiçbir G'ye ait olmaması ya da her G'ye ait olmaması zorunludur. Bu ise imkânsızdır; çünkü A'nın her G'ye ait olduğu doğru ve apaçık olsun; dolayısıyla varsayılan yanlışsa, A'nın bazı B'lere ait olması zorunludur. Öteki öncül A'nın yanında alınırsa kıyas olmayacaktır. Sonucun zıttı, mesela "bazısına ait değildir" varsayıldığında da olmayacaktır. Demek ki çelişiği varsaymak gerektiği açıktır. Yine A'nın bazı B'lere ait olduğu varsayılsın, G'nin de her A'ya ait olduğu alınsın. O halde G'nin bazı B'lere ait olması zorunludur. Bu imkânsız olsun; dolayısıyla varsayılan yanlıştır. Öyleyse "hiçbirine ait değildir" doğrudur. GA olumsuz alınırsa da durum aynıdır. B'nin yanındaki öncül alınmışsa kıyas olmayacaktır. Zıttı varsayılırsa kıyas da imkânsız sonuç da olacak, ama ileri sürülen şey gösterilmeyecektir. A'nın her B'ye ait olduğu varsayılsın, G'nin de her A'ya ait olduğu alınsın. O halde G'nin her B'ye ait olması zorunludur. Bu ise imkânsızdır; dolayısıyla A'nın her B'ye ait olduğu yanlıştır. Ama hepsine ait değilse hiçbirine ait olmadığı henüz zorunlu değildir. Öteki öncül B'nin yanında alınırsa da durum aynıdır; çünkü kıyas da imkânsız sonuç da olacak, ama varsayım çürütülmeyecektir; dolayısıyla çelişiği varsaymak gerekir. A'nın her B'ye ait olmadığını göstermek için her B'ye ait olduğu varsayılmalıdır; çünkü A her B'ye, G de her A'ya aitse, G her B'ye aittir; dolayısıyla bu imkânsızsa varsayılan yanlıştır. Öteki öncül B'nin yanında alınmışsa da durum aynıdır. GA olumsuz olsaydı da öyle olurdu; çünkü böyle de kıyas meydana gelir. Olumsuz öncül B'nin yanındaysa hiçbir şey gösterilmez. Hepsine değil de bazısına ait olduğu varsayılırsa, hepsine ait olmadığı değil, hiçbirine ait olmadığı gösterilir. Çünkü A bazı B'lere, G de her A'ya aitse, G bazı B'lere ait olacaktır. O halde bu imkânsızsa, A'nın bazı B'lere ait olduğu yanlıştır; dolayısıyla hiçbirine ait olmadığı doğrudur. Ama bu gösterilince doğru olan da ayrıca çürütülmüş olur; çünkü A bazı B'lere aitti, bazılarına ait değildi. Ayrıca imkânsız sonuç varsayımdan dolayı çıkmaz; çünkü öyle olsaydı varsayım yanlış olurdu, zira doğru öncüllerden yanlış bir şey çıkarmak mümkün değildir; oysa şimdi varsayım doğrudur, çünkü A bazı B'lere aittir. Dolayısıyla bazılarına değil, hepsine ait olduğu varsayılmalıdır. A'nın bazı B'lere ait olmadığını gösterecek olsak da durum aynıdır; çünkü "bazısına ait olmamak" ile "hepsine ait olmamak" aynıysa, ikisinin ispatı da aynıdır.
Demek ki bütün kıyaslarda zıttı değil, çelişiği varsaymak gerektiği açıktır. Çünkü böylece hem zorunluluk sağlanır hem de istenen şey kabul görür. Her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğruysa, olumsuzlamanın doğru olmadığı gösterilince olumlamanın doğru olması zorunludur. Yine, karşıdaki olumlamanın doğru olduğunu kabul etmiyorsa, ondan olumsuzlamayı kabul etmesini istemek makuldür. Zıttı istemek ise iki bakımdan da uygun düşmez; çünkü ne "hiçbirine" yanlışsa "hepsine"nin doğru olması zorunludur, ne de biri yanlışsa ötekinin doğru olduğu makuldür.
Τί μὲν οὖν ἐστὶ τὸ ἀντιστρέφειν καὶ πῶς ἐν ἑκάστῳ σχήματι καὶ τίς γίνεται συλλογισμός, φανερόν. Ὁ δὲ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμὸς δείκνυται μέν, ὅταν ἡ ἀντίφασις τεθῇ τοῦ συμπεράσματος καὶ προσληφθῇ ἄλλη πρότασις, γίνεται δ᾿ ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασιν· ὅμοιον γάρ ἐστι τῇ ἀντιστροφῇ, πλὴν διαφέρει τοσοῦτον ὅτι ἀντιστρέφεται μὲν γεγενημένου συλλογισμοῦ καὶ εἰλημμένων ἀμφοῖν τῶν προτάσεων, ἀπάγεται δ᾿ εἰς ἀδύνατον οὐ προομολογηθέντος τοῦ ἀντικειμένου πρότερον, ἀλλὰ φανεροῦ ὄντος ὅτι ἀληθές. Οἱ δ᾿ ὅροι ὁμοίως ἔχουσιν ἐν ἀμφοῖν, καὶ ἡ αὐτὴ λῆψις ἀμφοτέρων. Οἷον εἰ τὸ Α τῷ Β παντὶ ὑπάρχει, μέσον δὲ τὸ Γ, ἐὰν ὑποτεθῇ τὸ Α ἢ μὴ παντὶ ἢ μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ παντί, ὅπερ ἦν ἀληθές, ἀνάγκη τὸ Γ τῷ Β ἢ μηδενὶ ἢ μὴ παντὶ ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον, ὥστε ψεῦδος τὸ ὑποτεθέν· ἀληθὲς ἄρα τὸ ἀντικείμενον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σχημάτων· ὅσα γὰρ ἀντιστροφὴν δέχεται, καὶ τὸν διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμόν.
Τὰ μὲν οὖν ἄλλα προβλήματα πάντα δείκνυται διὰ τοῦ ἀδυνάτου ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασι, τὸ δὲ καθόλου κατηγορικὸν ἐν μὲν τῷ μέσῳ καὶ τῷ τρίτῳ δείκνυται, ἐν δὲ τῷ πρώτῳ οὐ δείκνυται. Ὑποκείσθω γὰρ τὸ Α τῷ Β μὴ παντὶ ἢ μηδενὶ ὑπάρχειν, καὶ προσειλήφθω ἄλλη πρότασις ὁποτερωθενοῦν, εἴτε τῷ Α παντὶ ὑπάρχειν τὸ Γ εἴτε τὸ Β παντὶ τῷ Δ· οὕτω γὰρ ἂν εἴη τὸ πρῶτον σχῆμα. Εἰ μὲν οὖν ὑπόκειται μὴ παντὶ ὑπάρχειν τὸ Α τῷ Β, οὐ γίνεται συλλογισμὸς ὁποτερωθενοῦν τῆς προτάσεως λαμβανομένης, εἰ δὲ μηδενί, ὅταν μὲν ἡ Β Δ προσληφθῇ, συλλογισμὸς μὲν ἔσται τοῦ ψεύδους, οὐ δείκνυται δὲ τὸ προκείμενον. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Δ, τὸ Α οὐδενὶ τῷ Δ. Τοῦτο δ᾿ ἔστω ἀδύνατον· ψεῦδος ἄρα τὸ μηδενὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὐκ εἰ τὸ μηδενὶ ψεῦδος, τὸ παντὶ ἀληθές. Ἐὰν δ᾿ ἡ Γ Α προσληφθῇ, οὐ γίνεται συλλογισμός, οὐδ᾿ ὅταν ὑποτεθῇ μὴ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν. Ὥστε φανερὸν ὅτι τὸ παντὶ ὑπάρχειν οὐ δείκνυται ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι διὰ τοῦ ἀδυνάτου. Τὸ δέ γε τινὶ καὶ τὸ μηδενὶ καὶ μὴ παντὶ δείκνυται. Ὑποκείσθω γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β εἰλήφθω παντὶ ἢ τινὶ τῷ Γ. Οὐκοῦν ἀνάγκη τὸ Α μηδενὶ ἢ μὴ παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον. Ἔστω γὰρ ἀληθές, καὶ φανερὸν ὅτι παντὶ ὑπάρχει τῷ Γ τὸ Α, ὥστ᾿ εἰ τοῦτο ψεῦδος, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Ἐὰν δὲ πρὸς τὸ Α ληφθῇ ἡ ἑτέρα πρότασις, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Οὐδ᾿ ὅταν τὸ ἐναντίον τῷ συμπεράσματι ὑποτεθῇ, οἷον τὸ τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ ἀντικείμενον ὑποθετέον. Πάλιν ὑποκείσθω τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, εἰλήφθω δὲ τὸ Γ παντὶ τῷ Α. Ἀνάγκη οὖν τὸ Γ τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἔστω ἀδύνατον, ὥστε ψεῦδος τὸ ὑποτεθέν. Εἰ δ᾿ οὕτως, ἀληθὲς τὸ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸν ἐλήφθη τὸ Γ Α. Εἰ δ᾿ ἡ πρὸς τῷ Β εἴληπται πρότασις, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἐὰν δὲ τὸ ἐναντίον ὑποτεθῇ, συλλογισμὸς μὲν ἔσται καὶ τὸ ἀδύνατον, οὐ δείκνυται δὲ τὸ προτεθέν. Ὑποκείσθω γὰρ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, καὶ τὸ Γ τῷ Α εἰλήφθω παντί. Οὐκοῦν ἀνάγκη τὸ Γ παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον, ὥστε ψεῦδος τὸ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὔπω γε ἀναγκαῖον, εἰ μὴ παντί, μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πρὸς τῷ Β ληφθείη ἡ ἑτέρα πρότασις· συλλογισμὸς μὲν γὰρ ἔσται καὶ τὸ ἀδύνατον, οὐκ ἀναιρεῖται δ᾿ ἡ ὑπόθεσις, ὥστε τὸ ἀντικείμενον ὑποθετέον. Πρὸς δὲ τὸ μὴ παντὶ δεῖξαι ὑπάρχον τῷ Β τὸ Α, ὑποθετέον παντὶ ὑπάρχειν· εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Α, τὸ Γ παντὶ τῷ Β, ὥστ᾿ εἰ τοῦτο ἀδύνατον, ψεῦδος τὸ ὑποτεθέν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πρὸς τῷ Β ἐλήφθη ἡ ἑτέρα πρότασις. Καὶ εἰ στερητικὸν ἦν τὸ Γ Α, ὡσαύτως· καὶ γὰρ οὕτω γίνεται συλλογισμός. Ἐὰν δὲ πρὸς τῷ Β ᾖ τὸ στερητικόν, οὐδὲν δείκνυται. Ἐὰν δὲ μὴ παντὶ ἀλλὰ τινὶ ὑπάρχειν ὑποτεθῇ οὐ δείκνυται ὅτι οὐ παντὶ ἀλλ᾿ ὅτι οὐδενί. Εἰ γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β, τὸ δὲ Γ παντὶ τῷ Α, τινὶ τῷ Β τὸ Γ ὑπάρξει. Εἰ οὖν τοῦτ᾿ ἀδύνατον, ψεῦδος τὸ τινὶ ὑπάρχειν τῷ Β τὸ Α, ὥστ᾿ ἀληθὲς τὸ μηδενί. Τούτου δὲ δειχθέντος προσαναιρεῖται τὸ ἀληθές· τὸ γὰρ Α τῷ Β τινὶ μὲν ὑπῆρχε, τινὶ δ᾿ οὐχ ὑπῆρχεν. Ἔτι οὐ παρὰ τὴν ὑπόθεσιν συμβαίνει τὸ ἀδύνατον· ψεῦδος γὰρ ἂν εἴη, εἴπερ ἐξ ἀληθῶν μὴ ἔστι ψεῦδος συλλογίσασθαι· νῦν δ᾿ ἐστὶν ἀληθές· ὑπάρχει γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β. Ὥστ᾿ οὐχ ὑποθετέον τινὶ ὑπάρχειν, ἀλλὰ παντί. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τινὶ μὴ ὑπάρχον τῷ Β τὸ Α δεικνύοιμεν· εἰ γὰρ ταὐτὸ τὸ τινὶ μὴ ὑπάρχειν καὶ μὴ παντὶ ὑπάρχειν, ἡ αὐτὴ ἀμφοῖν ἀπόδειξις.
Φανερὸν οὖν ὅτι οὐ τὸ ἐναντίον ἀλλὰ τὸ ἀντικείμενον ὑποθετέον ἐν ἅπασι τοῖς συλλογισμοῖς. Οὕτω γὰρ τὸ ἀναγκαῖον ἔσται καὶ τὸ ἀξίωμα ἔνδοξον. Εἰ γὰρ κατὰ παντὸς ἢ φάσις ἢ ἀπόφασις, δειχθέντος ὅτι οὐχ ἡ ἀπόφασις, ἀνάγκη τὴν κατάφασιν ἀληθεύεσθαι. Πάλιν εἰ μὴ τίθησιν ἀληθεύεσθαι τὴν κατάφασιν, ἔνδοξον τὸ ἀξιῶσαι τὴν ἀπόφασιν. Τὸ δ᾿ ἐναντίον οὐδετέρως ἁρμόττει ἀξιοῦν· οὔτε γὰρ ἀναγκαῖον, εἰ τὸ μηδενὶ ψεῦδος, τὸ παντὶ ἀληθές, οὔτ᾿ ἔνδοξον ὡς εἰ θάτερον ψεῦδος, ὅτι θάτερον ἀληθές.
priora.2.1212. Bölüm
Demek ki birinci şekilde öteki meselelerin hepsinin imkânsız yoluyla gösterildiği, küllî olumlunun ise gösterilmediği açıktır. Orta ve son şekilde bu da gösterilir. A'nın her B'ye ait olmadığı konsun, A'nın her G'ye ait olduğu da alınsın. O halde A her B'ye ait değil, ama her G'ye aitse, G her B'ye ait değildir. Bu ise imkânsızdır; çünkü G'nin her B'ye ait olduğu apaçık olsun; dolayısıyla varsayılan yanlıştır. O halde "hepsine ait olmak" doğrudur. Zıttı varsayılırsa kıyas da imkânsız sonuç da olacak, ama ileri sürülen şey gösterilmeyecektir. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, her G'ye aitse, G hiçbir B'ye ait değildir. Bu imkânsızdır; dolayısıyla "hiçbirine ait değildir" yanlıştır. Ama bu yanlışsa "hepsine" doğru olmaz. A bazı B'lere ait olduğunda, A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı varsayılsın, her G'ye ise ait olsun. O halde G'nin hiçbir B'ye ait olmaması zorunludur. Dolayısıyla bu imkânsızsa, A'nın bazı B'lere ait olması zorunludur. Bazılarına ait olmadığı varsayılırsa, birinci şekilde olanların aynısı olacaktır. Yine A'nın bazı B'lere ait olduğu varsayılsın, hiçbir G'ye ise ait olmasın. O halde G'nin bazı B'lere ait olmaması zorunludur. Ama her B'ye aitti; dolayısıyla varsayılan yanlıştır; öyleyse A hiçbir B'ye ait olmayacaktır. A her B'ye ait olmadığında, her B'ye ait olduğu, hiçbir G'ye ise ait olmadığı varsayılsın. O halde G'nin hiçbir B'ye ait olmaması zorunludur. Bu ise imkânsızdır; dolayısıyla "hepsine ait değildir" doğrudur. Demek ki bütün kıyasların orta şekil yoluyla meydana geldiği açıktır.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι τὰ μὲν ἄλλα προβλήματα πάντα δείκνυται διὰ τοῦ ἀδυνάτου, τὸ δὲ καθόλου καταφατικὸν οὐ δείκνυται. Ἐν δὲ τῷ μέσῳ καὶ τῷ ἐσχάτῳ καὶ τοῦτο δείκνυται. Κείσθω γὰρ τὸ Α μὴ παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν, εἰλήφθω δὲ τῷ Γ παντὶ ὑπάρχειν τὸ Α. Οὐκοῦν εἰ τῷ μὲν Β μὴ παντί, τῷ δὲ Γ παντί, οὐ παντὶ τῷ Β τὸ Γ. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον· ἔστω γὰρ φανερὸν ὅτι παντὶ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Γ, ὥστε ψεῦδος τὸ ὑποκείμενον. Ἀληθὲς ἄρα τὸ παντὶ ὑπάρχειν. Ἐὰν δὲ τὸ ἐναντίον ὑποτεθῇ, συλλογισμὸς μὲν ἔσται καὶ τὸ ἀδύνατον, οὐ μὴν δείκνυται τὸ προτεθέν. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ παντί, οὐδενὶ τῷ Β τὸ Γ. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον, ὥστε ψεῦδος τὸ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὐκ εἰ τοῦτο ψεῦδος, τὸ παντὶ ἀληθές. Ὅτε δὲ τινὶ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Α, ὑποκείσθω τὸ Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ παντὶ ὑπαρχέτω. Ἀνάγκη οὖν τὸ Γ μηδενὶ τῷ Β. Ὥστ᾿ εἰ τοῦτ᾿ ἀδύνατον, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Ἐὰν δ᾿ ὑποτεθῇ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, ταῦτ᾿ ἔσται ἅπερ ἐπὶ τοῦ πρώτου σχήματος. Πάλιν ὑποκείσθω τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ μηδενὶ ὑπαρχέτω. Ἀνάγκη οὖν τὸ Γ τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν. Ἀλλὰ παντὶ ὑπῆρχεν, ὥστε ψεῦδος τὸ ὑποτεθέν· οὐδενὶ ἄρα τῷ Β τὸ Α ὑπάρξει. Ὅτε δ᾿ οὐ παντὶ τὸ Α τῷ Β, ὑποκείσθω παντὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ μηδενί. Ἀνάγκη οὖν τὸ Γ μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον, ὥστ᾿ ἀληθὲς τὸ μὴ παντὶ ὑπάρχειν. Φανερὸν οὖν ὅτι πάντες οἱ συλλογισμοὶ γίνονται διὰ τοῦ μέσου σχήματος.
priora.2.1313. Bölüm
Son şekil yoluyla da durum aynıdır. A'nın bazı B'lere ait olmadığı, G'nin ise her B'ye ait olduğu konsun; o halde A bazı G'lere ait değildir. Bu imkânsızsa, "bazısına ait değildir" yanlıştır; dolayısıyla "hepsine" doğrudur. Hiçbirine ait olmadığı varsayılırsa kıyas da imkânsız sonuç da olacak, ama ileri sürülen şey gösterilmeyecektir; çünkü zıttı varsayılırsa öncekilerdekinin aynısı olacaktır. Ama "bazısına ait olmak" için bu varsayım alınmalıdır. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, G de bazı B'lere aitse, A her G'ye ait değildir. O halde bu yanlışsa, A'nın bazı B'lere ait olduğu doğrudur. A hiçbir B'ye ait olmadığında, bazı B'lere ait olduğu varsayılsın, G'nin de her B'ye ait olduğu alınsın. O halde A'nın bazı G'lere ait olması zorunludur. Ama hiçbirine ait değildi; dolayısıyla A'nın bazı B'lere ait olduğu yanlıştır. A'nın her B'ye ait olduğu varsayılırsa ileri sürülen şey gösterilmez; bu varsayım "hepsine ait olmamak" için alınmalıdır. Çünkü A her B'ye, G de bazı B'lere aitse, A bazı G'lere aittir. Ama bu böyle değildi; dolayısıyla "hepsine ait olmak" yanlıştır. Öyleyse "hepsine değil" doğrudur. Bazısına ait olduğu varsayılırsa, önce söylenenlerdekinin aynısı olacaktır.
Demek ki imkânsız yoluyla yapılan bütün kıyaslarda çelişiği varsaymak gerektiği açıktır. Olumlunun orta şekilde, küllînin de son şekilde bir bakıma gösterildiği de açıktır.
Ὁμοίως δὲ καὶ διὰ τοῦ ἐσχάτου. Κείσθω γὰρ τὸ Α τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Γ παντί· τὸ ἄρα Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει. Εἰ οὖν τοῦτ᾿ ἀδύνατον, ψεῦδος τὸ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, ὥστ᾿ ἀληθὲς τὸ παντί. Ἐὰν δ᾿ ὑποτεθῇ μηδενὶ ὑπάρχειν, συλλογισμὸς μὲν ἔσται καὶ τὸ ἀδύνατον, οὐ δείκνυται δὲ τὸ προτεθέν· ἐὰν γὰρ τὸ ἐναντίον ὑποτεθῇ, ταῦτ᾿ ἔσται ἅπερ ἐπὶ τῶν πρότερον. Ἀλλὰ πρὸς τὸ τινὶ ὑπάρχειν αὕτη ληπτέα ἡ ὑπόθεσις. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Γ τινὶ τῷ Β, τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Γ. Εἰ οὖν τοῦτο ψεῦδος, ἀληθὲς τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Ὅτε δ᾿ οὐδενὶ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Α, ὑποκείσθω τινὶ ὑπάρχειν, εἰλήφθω δὲ καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Β ὑπάρχον. Οὐκοῦν ἀνάγκη τῷ Γ τινὶ τὸ Α ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὐδενὶ ὑπῆρχεν, ὥστε ψεῦδος τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν τὸ Α. Ἐὰν δ᾿ ὑποτεθῇ παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν τὸ Α, οὐ δείκνυται τὸ προτεθέν, ἀλλὰ πρὸς τὸ μὴ παντὶ ὑπάρχειν αὕτη ληπτέα ἡ ὑπόθεσις. Εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β, τὸ Α ὑπάρχει τινὶ τῷ Γ. Τοῦτο δὲ οὐκ ἦν, ὥστε ψεῦδος τὸ παντὶ ὑπάρχειν. Εἰ δ᾿ οὕτως, ἀληθὲς τὸ μὴ παντί. Ἑὰν δ᾿ ὑποτεθῇ τινὶ ὑπάρχειν, ταῦτ᾿ ἔσται ἃ καὶ ἐπὶ τῶν προειρημένων.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν ἅπασι τοῖς διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμοῖς τὸ ἀντικείμενον ὑποθετέον. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἐν τῷ μέσῳ σχήματι δείκνυταί πως τὸ καταφατικὸν καὶ ἐν τῷ ἐσχάτῳ τὸ καθόλου.
priora.2.1414. Bölüm
İmkânsıza götüren ispat, doğrudan ispattan, çürütmek istediği şeyi koyup kabul edilmiş bir yanlışa götürmesiyle ayrılır; doğrudan ispat ise kabul edilmiş doğru önermelerden başlar. İkisi de kabul edilmiş iki öncül alır; ama doğrudan ispat kıyasın dayandığı öncülleri, öteki ise bunlardan birini ve sonucun çelişiğini alır. Doğrudan ispatta sonucun bilinmesi ya da önceden doğru mu yanlış mı olduğuna dair bir kanı edinilmesi zorunlu değildir; ötekinde ise sonucun doğru olmadığının önceden kabul edilmesi zorunludur. Sonucun olumlama ya da olumsuzlama olması hiç fark etmez; ikisinde de durum aynıdır. Doğrudan sonuca varılan her şey imkânsız yoluyla da gösterilebilir, imkânsız yoluyla varılan da doğrudan gösterilebilir; aynı terimlerle, ama aynı şekillerde değil. Kıyas birinci şekilde kurulursa, doğru sonuç orta ya da son şekilde olacaktır: olumsuz sonuç orta, olumlu sonuç son şekilde. Kıyas orta şekildeyse, bütün meselelerde doğru sonuç birinci şekilde olacaktır. Kıyas son şekildeyse, doğru sonuç birinci ve orta şekilde olacaktır: olumlular birinci, olumsuzlar orta şekilde. A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı ya da her B'ye ait olmadığı birinci şekil yoluyla gösterilmiş olsun. Varsayım, A'nın bazı B'lere ait olduğuydu; G'nin de her A'ya ait olduğu, hiçbir B'ye ait olmadığı alınıyordu; kıyas ve imkânsız sonuç böyle meydana geliyordu. G her A'ya ait olup hiçbir B'ye ait değilse, bu orta şekildir. Bunlardan A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı da açıktır. Her B'ye ait olmadığı gösterildiyse de durum aynıdır. Çünkü varsayım her B'ye ait olduğudur; G'nin de her A'ya ait olduğu, her B'ye ait olmadığı alınıyordu. GA olumsuz alınsa da öyledir; çünkü böyle de orta şekil meydana gelir. Yine A'nın bazı B'lere ait olduğu gösterilmiş olsun. Varsayım hiçbir B'ye ait olmadığıydı; B'nin her G'ye, A'nın da her G'ye ya da bazı G'lere ait olduğu alınıyordu; imkânsız sonuç böyle çıkacaktır. A da B de her G'ye aitse, bu son şekildir. Bunlardan A'nın bazı B'lere ait olmasının zorunlu olduğu da açıktır. B'nin ya da A'nın bazı G'lere ait olduğu alınsa da durum aynıdır.
Yine orta şekilde A'nın her B'ye ait olduğu gösterilmiş olsun. Varsayım A'nın her B'ye ait olmadığıydı; A'nın her G'ye, G'nin de her B'ye ait olduğu alınmıştır; imkânsız sonuç böyle çıkacaktır. A'nın her G'ye, G'nin de her B'ye ait olması birinci şekildir. Bazılarına ait olduğu gösterildiyse de durum aynıdır; çünkü varsayım A'nın hiçbir B'ye ait olmadığıydı; A'nın her G'ye, G'nin de bazı B'lere ait olduğu alınmıştır. Kıyas olumsuzsa, varsayım A'nın bazı B'lere ait olduğudur; A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı, G'nin ise her B'ye ait olduğu alınmıştır; dolayısıyla birinci şekil meydana gelir. Kıyas küllî değil de A'nın bazı B'lere ait olmadığı gösterildiyse de durum aynıdır. Çünkü varsayım A'nın her B'ye ait olduğudur; A'nın hiçbir G'ye ait olmadığı, G'nin ise bazı B'lere ait olduğu alınmıştır; birinci şekil böyle olur.
Yine üçüncü şekilde A'nın her B'ye ait olduğu gösterilmiş olsun. Varsayım A'nın her B'ye ait olmadığıydı; G'nin her B'ye, A'nın da her G'ye ait olduğu alınmıştır; imkânsız sonuç böyle çıkacaktır. Bu birinci şekildir. İspat cüzî bir sonuç hakkındaysa da durum aynıdır; çünkü varsayım A'nın hiçbir B'ye ait olmadığıdır; G'nin bazı B'lere, A'nın da her G'ye ait olduğu alınmıştır. Kıyas olumsuzsa, varsayım A'nın bazı B'lere ait olduğudur; G'nin hiçbir A'ya ait olmadığı, her B'ye ise ait olduğu alınmıştır; bu orta şekildir. İspat küllî olmadığında da durum aynıdır. Çünkü varsayım A'nın her B'ye ait olduğu olacaktır; G'nin hiçbir A'ya ait olmadığı, bazı B'lere ise ait olduğu alınmıştır; bu orta şekildir.
Demek ki meselelerin her birini aynı terimlerle hem doğrudan hem imkânsız yoluyla göstermek mümkündür. Aynı şekilde, kıyaslar doğrudan olduğunda da, sonucun çelişiği olan öncül alınırsa, alınmış terimlerle imkânsıza götürmek mümkün olacaktır. Çünkü tersine çevirme yoluyla kurulanlarla aynı kıyaslar meydana gelir; dolayısıyla her birinin hangi şekiller yoluyla olacağını da hemen elde etmiş oluruz. O halde her meselenin iki yolla, hem imkânsız yoluyla hem doğrudan gösterildiği ve bu yollardan birinin ötekinden ayrılamayacağı açıktır.
Διαφέρει δ᾿ ἡ εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπόδειξις τῆς δεικτικῆς τῷ τιθέναι ὃ βούλεται ἀναιρεῖν, ἀπάγουσα εἰς ὁμολογούμενον ψεῦδος· ἡ δὲ δεικτικὴ ἄρχεται ἐξ ὁμολογουμένων θέσεων ἀληθῶν. Λαμβάνουσι μὲν οὖν ἀμφότεραι δύο προτάσεις ὁμολογουμένας· ἀλλ᾿ ἡ μὲν ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός, ἡ δὲ μίαν μὲν τούτων, μίαν δὲ τὴν ἀντίφασιν τοῦ συμπεράσματος. Καὶ ἔνθα μὲν οὐκ ἀνάγκη γνώριμον εἶναι τὸ συμπέρασμα, οὐδὲ προϋπολαμβάνειν ὡς ἔστιν ἢ οὔ· ἔνθα δὲ ἀνάγκη ὡς οὐκ ἔστιν. Διαφέρει δ᾿ οὐδὲν φάσιν ἢ ἀπόφασιν εἶναι τὸ συμπέρασμα, ἀλλ᾿ ὁμοίως ἔχει περὶ ἀμφοῖν. Ἅπαν δὲ τὸ δεικτικῶς περαινόμενον καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου δειχθήσεται, καὶ τὸ διὰ τοῦ ἀδυνάτου δεικτικῶς διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων, οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς δὲ σχήμασιν. Ὅταν μὲν γὰρ ὁ συλλογισμὸς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι γένηται, τὸ ἀληθὲς ἔσται ἐν τῷ μέσῳ ἢ τῷ ἐσχάτῳ, τὸ μὲν στερητικὸν ἐν τῷ μέσῳ, τὸ δὲ κατηγορικὸν ἐν τῷ ἐσχάτῳ. Ὅταν δ᾿ ἐν τῷ μέσῳ ᾖ ὁ συλλογισμός, τὸ ἀληθὲς ἐν τῷ πρώτῳ ἐπὶ πάντων τῶν προβλημάτων. Ὅταν δ᾿ ἐν τῷ ἐσχάτῳ ὁ συλλογισμός, τὸ ἀληθὲς ἐν τῷ πρώτῳ καὶ τῷ μέσῳ, τὰ μὲν καταφατικὰ ἐν τῷ πρώτῳ, τὰ δὲ στερητικὰ ἐν τῷ μέσῳ. Ἔστω γὰρ δεδειγμένον τὸ Α μηδενὶ ἢ μὴ παντὶ τῷ Β διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Οὐκοῦν ἡ μὲν ὑπόθεσις ἦν τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν τὸ Α, τὸ δὲ Γ ἐλαμβάνετο τῷ μὲν Α παντὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Β οὐδενί· οὕτω γὰρ ἐγίνετο ὁ συλλογισμὸς καὶ τὸ ἀδύνατον. Τοῦτο δὲ τὸ μέσον σχῆμα, εἰ τὸ Γ τῷ μὲν Α παντὶ τῷ δὲ Β μηδενὶ ὑπάρχει. Καὶ φανερὸν ἐκ τούτων ὅτι οὐδενὶ τῷ Β ὑπάρχει τὸ Α. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ μὴ παντὶ δέδεικται ὑπάρχον. Ἡ μὲν γὰρ ὑπόθεσίς ἐστι παντὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Γ ἐλαμβάνετο τῷ μὲν Α παντί, τῷ δὲ Β οὐ παντί. Καὶ εἰ στερητικὸν λαμβάνοιτο τὸ Γ Α, ὡσαύτως· καὶ γὰρ οὕτω γίνεται τὸ μέσον σχῆμα. Πάλιν δεδείχθω τινὶ ὑπάρχον τῷ Β τὸ Α. Ἡ μὲν οὖν ὑπόθεσις μηδενὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β ἐλαμβάνετο παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν καὶ τὸ Α ἢ παντὶ ἢ τινὶ τῷ Γ· οὕτω γὰρ ἔσται τὸ ἀδύνατον. Τοῦτο δὲ τὸ ἔσχατον σχῆμα, εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ. Καὶ φανερὸν ἐκ τούτων ὅτι ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τινὶ τῷ Γ ληφθείη ὑπάρχον τὸ Β ἢ τὸ Α.
Πάλιν ἐν τῷ μέσῳ σχήματι δεδείχθω τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχον. Οὐκοῦν ἡ μὲν ὑπόθεσις ἦν μὴ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Α παντὶ τῷ Γ καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Β· οὕτω γὰρ ἔσται τὸ ἀδύνατον. Τοῦτο δὲ τὸ πρῶτον σχῆμα, τὸ Α παντὶ τῷ Γ καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Β. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τινὶ δέδεικται ὑπάρχον· ἡ μὲν γὰρ ὑπόθεσις ἦν μηδενὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Α παντὶ τῷ Γ καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β. Εἰ δὲ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, ἡ μὲν ὑπόθεσις τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ καὶ τὸ Γ παντὶ τῷ Β, ὥστε γίνεται τὸ πρῶτον σχῆμα. Καὶ εἰ μὴ καθόλου ὁ συλλογισμός, ἀλλὰ τὸ Α τινὶ τῷ Β δέδεικται μὴ ὑπάρχειν, ὡσαύτως. Ὑπόθεσις μὲν γὰρ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β· οὕτω γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα.
Πάλιν ἐν τῷ τρίτῳ σχήματι δεδείχθω τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν. Οὐκοῦν ἡ μὲν ὑπόθεσις ἦν μὴ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Γ παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Α παντὶ τῷ Γ· οὕτω γὰρ ἔσται τὸ ἀδύνατον. Τοῦτο δὲ τὸ πρῶτον σχῆμα. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ ἐπί τινος ἡ ἀπόδειξις· ἡ μὲν γὰρ ὑπόθεσις μηδενὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Γ τινὶ τῷ Β καὶ τὸ Α παντὶ τῷ Γ. Εἰ δὲ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, ὑπόθεσις μὲν τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Γ τῷ μὲν Α μηδενί, τῷ δὲ Β παντί· τοῦτο δὲ τὸ μέσον σχῆμα. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ μὴ καθόλου ἡ ἀπόδειξις. Ὑπόθεσις μὲν γὰρ ἔσται παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχειν, εἴληπται δὲ τὸ Γ τῷ μὲν Α μηδενί, τῷ δὲ Β τινί· τοῦτο δὲ τὸ μέσον σχῆμα.
Φανερὸν οὖν ὅτι διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων καὶ δεικτικῶς ἔστι δεικνύναι τῶν προβλημάτων ἕκαστον καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου. Ὁμοίως δ᾿ ἔσται καὶ δεικτικῶν ὄντων τῶν συλλογισμῶν εἰς ἀδύνατον ἀπάγειν ἐν τοῖς εἰλημμένοις ὅροις, ὅταν ἡ ἀντικειμένη πρότασις τῷ συμπεράσματι ληφθῇ. Γίνονται γὰρ οἱ αὐτοὶ συλλογισμοὶ τοῖς διὰ τῆς ἀντιστροφῆς, ὥστ᾿ εὐθὺς ἔχομεν καὶ τὰ σχήματα δι᾿ ὧν ἕκαστον ἔσται. Δῆλον οὖν ὅτι πᾶν πρόβλημα δείκνυται κατ᾿ ἀμφοτέρους τοὺς τρόπους, διά τε τοῦ ἀδυνάτου καὶ δεικτικῶς, καὶ οὐκ ἐνδέχεται χωρίζεσθαι τὸν ἕτερον.
priora.2.1515. Bölüm
Hangi şekilde karşıt öncüllerden kıyas kurmanın mümkün olduğu, hangisinde olmadığı şöyle açık olacaktır. Karşıt öncüller ifade bakımından dört türlüdür: "hepsine" ile "hiçbirine", "hepsine" ile "hepsine değil", "bazısına" ile "hiçbirine", "bazısına" ile "bazısına değil"; gerçekte ise üç türlüdür, çünkü "bazısına" ile "bazısına değil" yalnız ifade bakımından karşıttır. Bunlardan küllî olanları, yani "hepsine ait" ile "hiçbirine ait değil"i zıt sayıyorum, mesela "her epistēmē değerlidir" ile "hiçbir epistēmē değerli değildir"; ötekileri ise çelişik.
Birinci şekilde karşıt öncüllerden ne olumlu ne olumsuz kıyas kurulur. Olumlu kıyas kurulmaz, çünkü iki öncülün de olumlu olması gerekir, karşıt öncüller ise olumlama ve olumsuzlamadır. Olumsuz kıyas da kurulmaz, çünkü karşıt öncüller aynı şeyi aynı şey hakkında olumlar ve olumsuzlar; birinci şekildeki orta terim ise ikisi hakkında da söylenmez: ondan başka bir şey olumsuzlanır, kendisi de başka bir şey hakkında yüklenir; bu öncüller ise karşıt değildir.
Orta şekilde hem çelişik hem zıt öncüllerden kıyas meydana gelebilir. A iyi, B ve G de epistēmē olsun. Biri her epistēmē'nin değerli olduğunu ve hiçbirinin değerli olmadığını aldıysa, A her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değildir; dolayısıyla B hiçbir G'ye ait değildir; o halde hiçbir epistēmē epistēmē değildir. Her epistēmē'nin değerli olduğunu alıp hekimliğin değerli olmadığını alsa da durum aynıdır; çünkü A her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değildir; dolayısıyla belli bir epistēmē epistēmē olmayacaktır. A her G'ye ait, hiçbir B'ye ait değilse, B epistēmē, G hekimlik, A da sanı ise de öyledir; çünkü hiçbir epistēmē'nin sanı olmadığını alan kişi, belli bir epistēmē'nin sanı olduğunu da almıştır. Bunun öncekinden farkı, terimlerde yer değiştirmesidir; çünkü önce olumlu öncül B'nin, şimdi ise G'nin yanındadır. Öncüllerden biri küllî değilse de durum aynıdır; çünkü orta terim her zaman birinden olumsuz olarak, ötekinin hakkında olumlu olarak söylenen terimdir. Dolayısıyla karşıt önermelerin sonuca bağlanması mümkündür; ama her zaman ve her durumda değil, yalnız orta terimin altındakiler ya aynı olacak ya da bütün ile parça ilişkisinde olacak şekilde ise. Başka türlüsü imkânsızdır; çünkü o zaman öncüller hiçbir şekilde ne zıt ne çelişik olur.
Üçüncü şekilde, birinci şekil için söylenen sebepten ötürü, karşıt öncüllerden hiçbir zaman olumlu kıyas olmayacaktır; olumsuz kıyas ise terimler küllî olsun olmasın olacaktır. B ve G epistēmē, A da hekimlik olsun. Biri her hekimliğin epistēmē olduğunu ve hiçbir hekimliğin epistēmē olmadığını alırsa, B'nin her A'ya ait olduğunu, G'nin ise hiçbir A'ya ait olmadığını almış olur; dolayısıyla belli bir epistēmē epistēmē olmayacaktır. AB öncülü küllî alınmazsa da durum aynıdır; çünkü bir hekimlik epistēmē'yse ve yine hiçbir hekimlik epistēmē değilse, belli bir epistēmē'nin epistēmē olmadığı sonucu çıkar. Terimler küllî alınınca öncüller zıttır; biri cüzî ise çelişiktir.
Şunu da anlamak gerekir: karşıt önermeleri, söylediğimiz gibi, her epistēmē'nin değerli olduğu ve yine hiçbirinin ya da bazılarının değerli olmadığı biçiminde almak mümkündür; ama bu genellikle gözden kaçmaz. Öte yandan birini başka sorular yoluyla kıyasla çıkarmak, ya da Topikler'de söylendiği gibi almak da mümkündür. Olumlamaların karşıtlıkları üç tane olduğuna göre, karşıt önermeleri altı türlü almak mümkündür: ya "hepsine" ile "hiçbirine", ya "hepsine" ile "hepsine değil", ya da "bazısına" ile "hiçbirine"; ve bunların her birini terimlerde yer değiştirerek. Mesela A her B'ye ait, hiçbir G'ye ait değil; ya da her G'ye ait, hiçbir B'ye ait değil; ya da birinin hepsine ait, ötekinin hepsine ait değil; ve bunu da yine terimlere göre yer değiştirmek. Üçüncü şekilde de durum aynıdır. Dolayısıyla karşıt öncüller yoluyla kıyasın kaç türlü ve hangi şekillerde meydana gelebileceği açıktır.
Şu da açıktır: yanlış öncüllerden, daha önce söylendiği gibi, doğru sonuç çıkarmak mümkündür, ama karşıt öncüllerden mümkün değildir; çünkü kıyasın sonucu her zaman olgunun zıttı olur; mesela bir şey iyiyse iyi olmadığı, hayvansa hayvan olmadığı sonucu çıkar; zira kıyas çelişkiden kurulmuştur, altta yatan terimler de ya aynıdır ya da biri bütün, öteki parçadır. Safsatalarda da varsayımın çelişiğinin çıkmasına hiçbir engel olmadığı açıktır; mesela bir sayı tekse tek olmadığı. Çünkü karşıt öncüllerden kıyasın sonucu zıt oluyordu; o halde biri böyle öncüller alırsa, varsayımın çelişiği çıkacaktır. Şunu da anlamak gerekir: tek bir kıyastan, sonuç "iyi olmayan iyidir" ya da buna benzer bir şey olacak biçimde zıt şeyleri çıkarmak, öncül baştan böyle alınmadıkça mümkün değildir; mesela her hayvanın hem beyaz hem beyaz-olmayan olduğu, insanın da hayvan olduğu alınırsa. Ya çelişiği ayrıca almak gerekir, mesela her epistēmē'nin hem sanı olduğunu hem sanı olmadığını, sonra da hekimliğin bir epistēmē olduğunu ama hiçbir hekimliğin sanı olmadığını almak (çürütmeler de böyle yapılır); ya da iki kıyastan çıkarmak gerekir. Alınanların gerçekten zıt olması ise, daha önce söylendiği gibi, bundan başka bir yolla mümkün değildir.
Ἐν ποίῳ δὲ σχήματι ἔστιν ἐξ ἀντικειμένων προτάσεων συλλογίσασθαι καὶ ἐν ποίῳ οὐκ ἔστιν, ὧδ᾿ ἔσται φανερόν. Λέγω δ᾿ ἀντικειμένας εἶναι προτάσεις κατὰ μὲν τὴν λέξιν τέτταρας, οἷον τὸ παντὶ τῷ οὐδενί, καὶ τὸ παντὶ τῷ οὐ παντί, καὶ τὸ τινὶ τῷ οὐδενί, καὶ τὸ τινὶ τῷ οὐ τινί, κατ᾿ ἀλήθειαν δὲ τρεῖς· τὸ γὰρ τινὶ τῷ οὐ τινὶ κατὰ τὴν λέξιν ἀντίκειται μόνον. Τούτων δ᾿ ἐναντίας μὲν τὰς καθόλου, τὸ παντὶ τῷ μηδενὶ ὑπάρχειν, οἷον τὸ πᾶσαν ἐπιστήμην εἶναι σπουδαίαν τῷ μηδεμίαν εἶναι σπουδαίαν, τὰς δ᾿ ἄλλας ἀντικειμένας.
Ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ σχήματι οὐκ ἔστιν ἐξ ἀντικειμένων προτάσεων συλλογισμός, οὔτε καταφατικὸς οὔτε ἀποφατικός, καταφατικὸς μὲν ὅτι ἀμφοτέρας δεῖ καταφατικὰς εἶναι τὰς προτάσεις, αἱ δ᾿ ἀντικείμεναι φάσις καὶ ἀπόφασις, στερητικὸς δὲ ὅτι αἱ μὲν ἀντικείμεναι τὸ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ κατηγοροῦσι καὶ ἀπαρνοῦνται, τὸ δ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ μέσον οὐ λέγεται κατ᾿ ἀμφοῖν, ἀλλ᾿ ἐκείνου μὲν ἄλλο ἀπαρνεῖται, αὐτὸ δὲ ἄλλου κατηγορεῖται· αὗται δ᾿ οὐκ ἀντίκεινται.
Ἐν δὲ τῷ μέσῳ σχήματι καὶ ἐκ τῶν ἀντικειμένων καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων ἐνδέχεται γίνεσθαι συλλογισμόν. Ἔστω γὰρ ἀγαθὸν μὲν ἐφ᾿ οὗ Α, ἐπιστήμη δὲ ἐφ᾿ οὗ Β καὶ Γ. Εἰ δὴ πᾶσαν ἐπιστήμην σπουδαίαν ἔλαβε καὶ μηδεμίαν, τὸ Α τῷ Β παντὶ ὑπάρχει καὶ τῷ Γ οὐδενί, ὥστε τὸ Β τῷ Γ οὐδενί· οὐδεμία ἄρα ἐπιστήμη ἐπιστήμη ἐστίν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πᾶσαν λαβὼν σπουδαίαν τὴν ἰατρικὴν μὴ σπουδαίαν ἔλαβε· τῷ μὲν γὰρ Β παντὶ τὸ Α, τῷ δὲ Γ οὐδενί, ὥστε ἡ τὶς ἐπιστήμη οὐκ ἔσται ἐπιστήμη. Καὶ εἰ τῷ μὲν Γ παντὶ τὸ Α, τῷ δὲ Β μηδενί, ἔστι δὲ τὸ μὲν Β ἐπιστήμη, τὸ δὲ Γ ἰατρική, τὸ δὲ Α ὑπόληψις· οὐδεμίαν γὰρ ἐπιστήμην ὑπόληψιν λαβὼν εἴληφε τινὰ ἐπιστήμην εἶναι ὑπόληψιν. Διαφέρει δὲ τοῦ πάλαι τῷ ἐπὶ τῶν ὅρων ἀντιστρέφεσθαι· πρότερον μὲν γὰρ πρὸς τῷ Β, νῦν δὲ πρὸς τῷ Γ τὸ καταφατικόν. Καὶ ἂν ᾖ δὲ μὴ καθόλου ἡ ἑτέρα πρότασις, ὡσαύτως· ἀεὶ γὰρ τὸ μέσον ἐστὶν ὃ ἀπὸ θατέρου μὲν ἀποφατικῶς λέγεται, κατὰ θατέρου δὲ καταφατικῶς. Ὥστ᾿ ἐνδέχεται τἀντικείμενα περαίνεσθαι, πλὴν οὐκ ἀεὶ οὐδὲ πάντως, ἀλλ᾿ ἐὰν οὕτως ἔχῃ τὰ ὑπὸ τὸ μέσον ὥστ᾿ ἢ ταὐτὰ εἶναι ἢ ὅλον πρὸς μέρος. Ἄλλως δ᾿ ἀδύνατον· οὐ γὰρ ἔσονται οὐδαμῶς αἱ προτάσεις οὔτ᾿ ἐναντίαι οὔτ᾿ ἀντικείμεναι.
Ἐν δὲ τῷ τρίτῳ σχήματι καταφατικὸς μὲν συλλογισμὸς οὐδέποτ᾿ ἔσται ἐξ ἀντικειμένων προτάσεων διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν καὶ ἐπὶ τοῦ πρώτου σχήματος, ἀποφατικὸς δ᾿ ἔσται, καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Ἔστω γὰρ ἐπιστήμη ἐφ᾿ οὗ τὸ Β καὶ Γ, ἰατρικὴ δ᾿ ἐφ᾿ οὗ Α. Εἰ οὖν λάβοι πᾶσαν ἰατρικὴν ἐπιστήμην καὶ μηδεμίαν ἰατρικὴν ἐπιστήμην, τὸ Β παντὶ τῷ Α εἴληφε καὶ τὸ Γ οὐδενί, ὥστ᾿ ἔσται τις ἐπιστήμη οὐκ ἐπιστήμη. Ὁμοίως δὲ καὶ ἂν μὴ καθόλου ληφθῇ ἡ Α Β πρότασις· εἰ γάρ ἐστί τις ἰατρικὴ ἐπιστήμη καὶ πάλιν μηδεμία ἰατρικὴ ἐπιστήμη, συμβαίνει ἐπιστήμην τινὰ μὴ εἶναι ἐπιστήμην. Εἰσὶ δὲ καθόλου μὲν τῶν ὅρων λαμβανομένων ἐναντίαι αἱ προτάσεις, ἐὰν δ᾿ ἐν μέρει ἅτερος, ἀντικείμεναι.
Δεῖ δὲ κατανοεῖν ὅτι ἐνδέχεται μὲν οὕτω τὰ ἀντικείμενα λαμβάνειν, ὥσπερ εἴπομεν πᾶσαν ἐπιστήμην σπουδαίαν εἶναι καὶ πάλιν μηδεμίαν, ἢ τινὰ μὴ σπουδαίαν· ὅπερ οὐκ εἴωθε λανθάνειν. Ἔστι δὲ δι᾿ ἄλλων ἐρωτημάτων συλλογίσασθαι θάτερον, ἢ ὡς ἐν Τοπικοῖς ἐλέχθη λαβεῖν. Ἐπεὶ δὲ τῶν καταφάσεων αἱ ἀντιθέσεις τρεῖς, ἑξαχῶς συμβαίνει τἀντικείμενα λαμβάνειν, ἢ παντὶ καὶ μηδενὶ, ἢ παντὶ καὶ μὴ παντί, ἢ τινὶ καὶ μηδενί, καὶ τοῦτο ἀντιστρέψαι ἐπὶ τῶν ὅρων, οἷον τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ μηδενί, ἢ τῷ Γ παντί, τῷ δὲ Β μηδενί, ἢ τῷ μὲν παντί, τῷ δὲ μὴ παντί, καὶ πάλιν τοῦτο ἀντιστρέψαι κατὰ τοὺς ὅρους. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ τρίτου σχήματος. Ὥστε φανερὸν ὁσαχῶς τε καὶ ἐν ποίοις σχήμασιν ἐνδέχεται διὰ τῶν ἀντικειμένων προτάσεων γενέσθαι συλλογισμόν.
Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι ἐκ ψευδῶν μὲν ἔστιν ἀληθὲς συλλογίσασθαι, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἐκ δὲ τῶν ἀντικειμένων οὐκ ἔστιν· ἀεὶ γὰρ ἐναντίος ὁ συλλογισμὸς γίνεται τῷ πράγματι, οἷον εἰ ἔστιν ἀγαθόν, μὴ εἶναι ἀγαθόν, ἢ εἰ ζῷον, μὴ ζῷον, διὰ τὸ ἐξ ἀντιφάσεως εἶναι τὸν συλλογισμὸν καὶ τοὺς ὑποκειμένους ὅρους ἢ τοὺς αὐτοὺς εἶναι ἢ τὸν μὲν ὅλον τὸν δὲ μέρος. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἐν τοῖς παραλογισμοῖς οὐδὲν κωλύει γίνεσθαι τῆς ὑποθέσεως ἀντίφασιν, οἷον εἰ ἔστι περιττόν, μὴ εἶναι περιττόν. Ἐκ γὰρ τῶν ἀντικειμένων προτάσεων ἐναντίος ἦν ὁ συλλογισμός· ἐὰν οὖν λάβῃ τοιαύτας, ἔσται τῆς ὑποθέσεως ἀντίφασις. Δεῖ δὲ κατανοεῖν ὅτι οὕτω μὲν οὐκ ἔστιν ἐναντία συμπεράνασθαι ἐξ ἑνὸς συλλογισμοῦ, ὥστ᾿ εἶναι τὸ συμπέρασμα τὸ μὴ ὂν ἀγαθὸν ἀγαθὸν ἢ ἄλλο τι τοιοῦτον, ἐὰν μὴ εὐθὺς ἡ πρότασις τοιαύτη ληφθῇ, οἷον πᾶν ζῷον λευκὸν εἶναι καὶ μὴ λευκόν, τὸν δ᾿ ἄνθρωπον ζῷον. Ἀλλ᾿ ἢ προσλαβεῖν δεῖ τὴν ἀντίφασιν, οἷον ὅτι πᾶσα ἐπιστήμη ὑπόληψις καὶ οὐχ ὑπόληψις, εἶτα λαβεῖν ὅτι ἡ ἰατρικὴ ἐπιστήμη μέν ἐστιν, οὐδεμία δ᾿ ὑπόληψις, ὥσπερ οἱ ἔλεγχοι γίνονται, ἢ ἐκ δύο συλλογισμῶν. Ὥστε δ᾿ εἶναι ἐναντία κατ᾿ ἀλήθειαν τὰ εἰλημμένα, οὐκ ἔστιν ἄλλον τρόπον ἢ τοῦτον, καθάπερ εἴρηται πρότερον.
priora.2.1616. Bölüm
Baştaki meseleyi istemek ve almak, cins bakımından ele alınırsa, ortaya konan şeyi ispat etmemekte yatar; bu da birçok şekilde olur: hiç kıyas kurulmuyorsa da, daha az bilinen ya da aynı ölçüde bilinmeyen şeyler yoluyla kuruluyorsa da, önce gelen sonra gelenler yoluyla gösteriliyorsa da; çünkü ispat daha inanılır ve daha önce gelen şeylerden yapılır. Ama bunların hiçbiri baştakini istemek değildir. Bazı şeyler tabiatça kendi kendileriyle, bazıları başka şeyler yoluyla bilindiğine göre (ilkeler kendi kendileriyle, ilkelerin altındakiler başka şeyler yoluyla bilinir), biri kendi kendisiyle bilinmeyen şeyi kendi kendisiyle göstermeye kalkıştığında, işte o zaman baştakini istemiş olur. Bunu, ortaya konan şeyi doğrudan kabul ettirmek isteyerek yapmak mümkündür; ama tabiatça onun yoluyla gösterilen başka bazı şeylere geçip baştakini bunlar yoluyla ispat etmek de mümkündür; mesela A B yoluyla, B G yoluyla gösteriliyorsa, G ise tabiatça A yoluyla gösterilecek bir şeyse; çünkü böyle kıyas kuranlar A'yı kendi kendisiyle göstermiş olurlar. Paralelleri çizdiklerini sananlar da bunu yapar; çünkü paraleller olmadan ispat edilemeyecek şeyleri aldıklarını kendileri de fark etmezler. Dolayısıyla böyle kıyas kuranlar, her şeyin, eğer varsa, var olduğunu söylemiş olurlar; böylece her şey kendi kendisiyle bilinir olacaktır; bu ise imkânsızdır.
O halde A'nın G'ye ait olduğu belirsizken ve B'ye ait olduğu da aynı ölçüde belirsizken, biri A'nın B'ye ait olduğunun kabul edilmesini isterse, baştakini isteyip istemediği henüz belli değildir; ama ispat etmediği bellidir; çünkü aynı ölçüde belirsiz olan şey ispatın ilkesi olamaz. Ama B ile G aynı olacak, ya da açıkça birbiriyle dönecek, ya da biri ötekine ait olacak şekilde bir ilişki içindeyse, baştakini istemiş olur. Çünkü dönselerdi, A'nın B'ye ait olduğunu da o öncüller yoluyla gösterebilirdi. Şimdi buna engel olan dönmemeleridir, yöntem değil. Ama bunu yapsaydı, söylenen şeyi yapmış ve üç terim yoluyla birbirine çevirmiş olurdu. Aynı şekilde, B'nin G'ye ait olduğunu alırsa ve bu da A'nın ait olması kadar belirsizse, henüz baştakini istemiş olmaz, ama ispat da etmez. A ile B ya birbiriyle dönme bakımından ya da A'nın B'yi izlemesi bakımından aynıysa, aynı sebepten baştakini istemiş olur; çünkü baştakini istemenin ne anlama geldiğini söyledik: kendi kendisiyle açık olmayanı kendi kendisiyle göstermek.
O halde baştakini istemek, kendi kendisiyle açık olmayanı kendi kendisiyle göstermekse, bu da gösterilen ile kendisi yoluyla gösterilen aynı ölçüde belirsizken, ya aynı şeylerin aynı şeye ya da aynı şeyin aynı şeylere ait olması yoluyla göstermemek demekse, orta ve üçüncü şekilde baştakini istemek iki yolla da mümkün olabilir, olumlu kıyasta ise üçüncü ve birinci şekilde. Olumsuz kıyasta ise aynı şeyler aynı şeyden olumsuzlandığında olur, ama iki öncül de aynı durumda olmaz; orta şekilde de durum aynıdır, çünkü olumsuz kıyaslarda terimler dönmez. Baştakini istemek, ispatlarda gerçekte böyle olan şeyler, diyalektik tartışmalarda ise kanaate göre böyle olan şeyler hakkında olur.
Τὸ δ᾿ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι καὶ λαμβάνειν ἔστι μέν, ὡς ἐν γένει λαβεῖν, ἐν τῷ μὴ ἀποδεικνύναι τὸ προκείμενον, τοῦτο δ᾿ ἐπισυμβαίνει πολλαχῶς· καὶ γὰρ εἰ ὅλως μὴ συλλογίζεται, καὶ εἰ δι᾿ ἀγνωστοτέρων ἢ ὁμοίως ἀγνώστων, καὶ εἰ διὰ τῶν ὑστέρων τὸ πρότερον· ἡ γὰρ ἀπόδειξις ἐκ πιστοτέρων τε καὶ προτέρων ἐστίν. Τούτων μὲν οὖν οὐδέν ἐστι τὸ αἰτεῖσθαι τὸ ἐξ ἀρχῆς· ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὰ μὲν δι᾿ αὑτῶν πέφυκε γνωρίζεσθαι τὰ δὲ δι᾿ ἄλλων (αἱ μὲν γὰρ ἀρχαὶ δι᾿ αὑτῶν, τὰ δ᾿ ὑπὸ τὰς ἀρχὰς δι᾿ ἄλλων), ὅταν τὸ μὴ δι᾿ αὑτοῦ γνωστὸν δι᾿ αὑτοῦ τις ἐπιχειρῇ δεικνύναι, τότ᾿ αἰτεῖται τὸ ἐξ ἀρχῆς. Τοῦτο δ᾿ ἔστι μὲν οὕτω ποιεῖν ὥστ᾿ εὐθὺς ἀξιῶσαι τὸ προκείμενον, ἐνδέχεται δὲ καὶ μεταβάντας ἐπ᾿ ἄλλα ἄττα τῶν πεφυκότων δι᾿ ἐκείνου δείκνυσθαι διὰ τούτων ἀποδεικνύναι τὸ ἐξ ἀρχῆς, οἷον εἰ τὸ Α δεικνύοιτο διὰ τοῦ Β, τὸ δὲ Β διὰ τοῦ Γ, τὸ δὲ Γ πεφυκὸς εἴη δείκνυσθαι διὰ τοῦ Α· συμβαίνει γὰρ αὐτὸ δι᾿ αὑτοῦ τὸ Α δεικνύναι τοὺς οὕτω συλλογιζομένους. Ὅπερ ποιοῦσιν οἱ τὰς παραλλήλους οἰόμενοι γράφειν· λανθάνουσι γὰρ αὐτοὶ ἑαυτοὺς τοιαῦτα λαμβάνοντες, ἃ οὐχ οἷόν τε ἀποδεῖξαι μὴ οὐσῶν τῶν παραλλήλων. Ὥστε συμβαίνει τοῖς οὕτω συλλογιζομένοις ἕκαστον εἶναι λέγειν, εἰ ἔστιν ἕκαστον· οὕτω δ᾿ ἅπαν ἔσται δι᾿ αὑτοῦ γνωστόν· ὅπερ ἀδύνατον.
Εἰ οὖν τις ἀδήλου ὄντος ὅτι τὸ Α ὑπάρχει τῷ Γ, ὁμοίως δὲ καὶ ὅτι τῷ Β, αἰτοῖτο τῷ Β ὑπάρχειν τὸ Α, οὔπω δῆλον εἰ τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖται, ἀλλ᾿ ὅτι οὐκ ἀποδείκνυσι, δῆλον· οὐ γὰρ ἀρχὴ ἀποδείξεως τὸ ὁμοίως ἄδηλον. Εἰ μέντοι τὸ Β πρὸς τὸ Γ οὕτως ἔχει ὥστε ταὐτὸν εἶναι, ἢ δῆλον ὅτι ἀντιστρέφουσιν, ἢ ὑπάρχει θάτερον θατέρῳ, τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖται. Καὶ γὰρ ἄν, ὅτι τῷ Β τὸ Α ὑπάρχει, δι᾿ ἐκείνων δεικνύοι, εἰ ἀντιστρέφοι. Νῦν δὲ τοῦτο κωλύει, ἀλλ᾿ οὐχ ὁ τρόπος. Εἰ δὲ τοῦτο ποιοῖ, τὸ εἰρημένον ἂν ποιοῖ καὶ ἀντιστρέφοι ὡς διὰ τριῶν. Ὡσαύτως δὲ κἂν εἰ τὸ Β τῷ Γ λαμβάνοι ὑπάρχειν, ὁμοίως ἄδηλον ὂν καὶ εἰ τὸ Α, οὔπω τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτεῖται, ἀλλ᾿ οὐκ ἀποδείκνυσιν. Ἐὰν δὲ ταὐτὸν ᾖ τὸ Α καὶ Β ἢ τῷ ἀντιστρέφειν ἢ τῷ ἕπεσθαι τῷ Β τὸ Α, τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτεῖται διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· τὸ γὰρ ἐξ ἀρχῆς τί δύναται, εἴρηται ἡμῖν, ὅτι τὸ δι᾿ αὑτοῦ δεικνύναι τὸ μὴ δι᾿ αὑτοῦ δῆλον.
Εἰ οὖν ἐστὶ τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι τὸ δι᾿ αὑτοῦ δεικνύναι τὸ μὴ δι᾿ αὑτοῦ δῆλον, τοῦτο δ᾿ ἐστὶ τὸ μὴ δεικνύναι, ὅταν ὁμοίως ἀδήλων ὄντων τοῦ δεικνυμένου καὶ δι᾿ οὗ δείκνυται ἢ τῷ ταὐτὰ τῷ αὐτῷ ἢ τῷ ταὐτὸν τοῖς αὐτοῖς ὑπάρχειν, ἐν μὲν τῷ μέσῳ σχήματι καὶ τρίτῳ ἀμφοτέρως ἂν ἐνδέχοιτο τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι, ἐν δὲ κατηγορικῷ συλλογισμῷ ἔν τε τῷ τρίτῳ καὶ τῷ πρώτῳ. Ὅταν δ᾿ ἀποφατικῶς, ὅταν τὰ αὐτὰ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ, καὶ οὐχ ὁμοίως ἀμφότεραι αἱ προτάσεις, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐν τῷ μέσῳ διὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν τοὺς ὅρους κατὰ τοὺς ἀποφατικοὺς συλλογισμούς. Ἔστι δὲ τὸ ἐν ἀρχῇ αἰτεῖσθαι ἐν μὲν ταῖς ἀποδείξεσι τὰ κατ᾿ ἀλήθειαν οὕτως ἔχοντα, ἐν δὲ τοῖς διαλεκτικοῖς τὰ κατὰ δόξαν.
priora.2.1717. Bölüm
Tartışmalarda sık sık söylediğimiz "yanlış bundan dolayı çıkmıyor" sözü, önce imkânsıza götüren kıyaslarda, imkânsıza götürmeyle gösterilen şeyin çelişiğine karşı söylendiğinde yerindedir. Çünkü çelişiğini söylemeyen kişi "bundan dolayı değil" demez, daha önce konanlardan birinin yanlış konduğunu söyler; doğrudan ispatta da söylenmez, çünkü orada çelişik konmaz. Ayrıca bir şey A, B, G yoluyla doğrudan çürütüldüğünde, kıyasın konan şeyden dolayı meydana gelmediğini söylemek mümkün değildir. Çünkü "bundan dolayı meydana gelmiyor" sözünü, bu ortadan kaldırıldığında kıyas yine de sonuca vardığında söyleriz; doğrudan ispatlarda ise böyle olmaz, çünkü tez ortadan kaldırılınca ona yönelik kıyas da olmayacaktır. Demek ki "bundan dolayı değil" sözünün imkânsıza götüren kıyaslarda söylendiği açıktır; baştaki varsayım imkânsız sonuçla, o var olsa da olmasa da imkânsız sonuç yine çıkacak şekilde ilişkili olduğunda.
Yanlışın tezden dolayı olmamasının en açık yolu, kıyasın orta terimler yoluyla imkânsıza giderken varsayımla hiçbir bağı olmamasıdır; bu Topikler'de de söylenmiştir. Sebep olmayanı sebep olarak koymak budur; mesela biri köşegenin kenarla ortak ölçüsüz olduğunu göstermek isterken Zenon'un hareketin imkânsız olduğuna dair akıl yürütmesini göstermeye girişse ve imkânsız sonuca buradan götürse; çünkü yanlış, baştaki önermeyle hiçbir şekilde, hiçbir yerden bağlı değildir. Başka bir yol da imkânsız sonucun varsayımla bağlı olup yine de onun yüzünden çıkmamasıdır. Bu, bağlantı yukarı doğru da aşağı doğru da alınınca olabilir; mesela A'nın B'ye, B'nin G'ye, G'nin de D'ye ait olduğu konmuşsa ve B'nin D'ye ait olduğu yanlışsa. Çünkü A çıkarıldığında da B G'ye, G de D'ye yine ait olacaksa, yanlış baştaki varsayımdan dolayı olmaz. Ya da biri bağlantıyı yukarı doğru alırsa; mesela A B'ye, E A'ya, Z de E'ye aitse ve Z'nin A'ya ait olduğu yanlışsa; çünkü böyle de baştaki varsayım ortadan kaldırılınca imkânsız sonuç yine olurdu. İmkânsız sonucu baştaki terimlere bağlamak gerekir; çünkü ancak o zaman varsayımdan dolayı olur. Bağlantıyı aşağı doğru alanın onu terimlerden yüklenen terime bağlaması gerekir; çünkü A'nın D'ye ait olması imkânsızsa, A çıkarılınca yanlış artık olmayacaktır. Yukarı doğru alanın ise hakkında yüklenen terime bağlaması gerekir; çünkü Z'nin B'ye ait olması mümkün değilse, B çıkarılınca imkânsız sonuç artık olmayacaktır. Kıyaslar olumsuz olduğunda da durum aynıdır.
Demek ki imkânsız sonuç baştaki terimlere bağlı olmadığında, yanlışın tezden dolayı çıkmadığı açıktır. Yoksa bağlı olduğunda da yanlış her zaman varsayımdan dolayı olmayacak mıdır? Çünkü A'nın B'ye değil de K'ye ait olduğu, K'nin G'ye, G'nin de D'ye ait olduğu konsaydı, imkânsız sonuç böyle de kalırdı; terimleri yukarı doğru alanda da durum aynıdır; dolayısıyla imkânsız sonuç bu varsayım var olsa da olmasa da çıktığına göre, tezden dolayı olmazdı. Yoksa "bu olmasa da yanlış yine çıkar" sözünü, başka bir şey konunca imkânsız sonuç çıkıyor diye değil, bu çıkarılınca kalan öncüller yoluyla aynı imkânsız sonuca varılıyorsa diye anlamak mı gerekir? Çünkü aynı yanlışın birden fazla varsayım yoluyla çıkması belki de hiç tuhaf değildir; mesela paralellerin kesiştiği sonucu, hem iç açı dış açıdan büyükse hem de üçgenin açıları iki dik açıdan fazlaysa çıkar.
Τὸ δὲ μὴ παρὰ τοῦτο συμβαίνειν τὸ ψεῦδος, ὃ πολλάκις ἐν τοῖς λόγοις εἰώθαμεν λέγειν, πρῶτον μέν ἐστιν ἐν τοῖς εἰς τὸ ἀδύνατον συλλογισμοῖς, ὅταν πρὸς ἀντίφασιν ᾖ τούτου ὃ ἐδείκνυτο τῇ εἰς τὸ ἀδύνατον. Οὔτε γὰρ μὴ ἀντιφήσας ἐρεῖ τὸ οὐ παρὰ τοῦτο, ἀλλ᾿ ὅτι ψεῦδός τι ἐτέθη τῶν πρότερον, οὔτ᾿ ἐν τῇ δεικνυούσῃ· οὐ γὰρ τίθησι τὴν ἀντίφασιν. Ἔτι δ᾿ ὅταν ἀναιρεθῇ τι δεικτικῶς διὰ τῶν Α Β Γ, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὡς οὐ παρὰ τὸ κείμενον γεγένηται ὁ συλλογισμός. Τὸ γὰρ μὴ παρὰ τοῦτο γίνεσθαι τότε λέγομεν, ὅταν ἀναιρεθέντος τούτου μηδὲν ἧττον περαίνηται ὁ συλλογισμός, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς δεικτικοῖς· ἀναιρεθείσης γὰρ τῆς θέσεως οὐδ᾿ ὁ πρὸς ταύτην ἔσται συλλογισμός. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν τοῖς εἰς τὸ ἀδύνατον λέγεται τὸ μὴ παρὰ τοῦτο, καὶ ὅταν οὕτως ἔχῃ πρὸς τὸ ἀδύνατον ἡ ἐξ ἀρχῆς ὑπόθεσις, ὥστε καὶ οὔσης καὶ μὴ οὔσης ταύτης οὐδὲν ἧττον συμβαίνειν τὸ ἀδύνατον.
Ὁ μὲν οὖν φανερώτατος τρόπος ἐστὶ τοῦ μὴ παρὰ τὴν θέσιν εἶναι τὸ ψεῦδος, ὅταν ἀπὸ τῆς ὑποθέσεως ἀσύναπτος ᾖ ἀπὸ τῶν μέσων πρὸς τὸ ἀδύνατον ὁ συλλογισμός, ὅπερ εἴρηται καὶ ἐν Τοπικοῖς. Τὸ γὰρ τὸ ἀναίτιον ὡς αἴτιον τιθέναι τοῦτό ἐστιν, οἷον εἰ βουλόμενος δεῖξαι ὅτι ἀσύμμετρος ἡ διάμετρος, ἐπιχειροίη τὸν Ζήνωνος λόγον δεικνύναι, ὡς οὐκ ἔστι κινεῖσθαι, καὶ εἰς τοῦτο ἀπάγοι τὸ ἀδύνατον· οὐδαμῶς γὰρ οὐδαμῇ συνεχές ἐστι τὸ ψεῦδος τῇ φάσει τῇ ἐξ ἀρχῆς. Ἄλλος δὲ τρόπος, εἰ συνεχὲς μὲν εἴη τὸ ἀδύνατον τῇ ὑποθέσει, μὴ μέντοι δι᾿ ἐκείνην συμβαίνοι. Τοῦτο γὰρ ἐγχωρεῖ γενέσθαι καὶ ἐπὶ τὸ ἄνω καὶ ἐπὶ τὸ κάτω λαμβάνοντι τὸ συνεχές, οἷον εἰ τὸ Α τῷ Β κεῖται ὑπάρχον, τὸ δὲ Β τῷ Γ, τὸ δὲ Γ τῷ Δ, τοῦτο δ᾿ εἴη ψεῦδος, τὸ τὸ Β τῷ Δ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ ἀφαιρεθέντος τοῦ Α μηδὲν ἧττον ὑπάρχοι τὸ Β τῷ Γ καὶ τὸ Γ τῷ Δ, οὐκ ἂν εἴη τὸ ψεῦδος διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ὑπόθεσιν. Ἢ πάλιν εἴ τις ἐπὶ τὸ ἄνω λαμβάνοι τὸ συνεχές, οἷον εἰ τὸ μὲν Α τῷ Β, τῷ δὲ Α τὸ Ε καὶ τῷ Ε τὸ Ζ, ψεῦδος δ᾿ εἴη τὸ ὑπάρχειν τῷ Α τὸ Ζ· καὶ γὰρ οὕτως οὐδὲν ἂν ἧττον εἴη τὸ ἀδύνατον ἀναιρεθείσης τῆς ἐξ ἀρχῆς ὑποθέσεως. Ἀλλὰ δεῖ πρὸς τοὺς ἐξ ἀρχῆς ὅρους συνάπτειν τὸ ἀδύνατον· οὕτω γὰρ ἔσται διὰ τὴν ὑπόθεσιν, οἷον ἐπὶ μὲν τὸ κάτω λαμβάνοντι τὸ συνεχὲς πρὸς τὸν κατηγορούμενον τῶν ὅρων· εἰ γὰρ ἀδύνατον τὸ Α τῷ Δ ὑπάρχειν, ἀφαιρεθέντος τοῦ Α οὐκέτι ἔσται τὸ ψεῦδος. Ἐπὶ δὲ τὸ ἄνω, καθ᾿ οὗ κατηγορεῖται· εἰ γὰρ τῷ Β μὴ ἐγχωρεῖ τὸ Ζ ὑπάρχειν, ἀφαιρεθέντος τοῦ Β οὐκέτι ἔσται τὸ ἀδύνατον. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῶν τῶν συλλογισμῶν ὄντων.
Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ ἀδυνάτου μὴ πρὸς τοὺς ἐξ ἀρχῆς ὅρους ὄντος οὐ παρὰ τὴν θέσιν συμβαίνει τὸ ψεῦδος. Ἢ οὐδ᾿ οὕτως ἀεὶ διὰ τὴν ὑπόθεσιν ἔσται τὸ ψεῦδος. Καὶ γὰρ εἰ μὴ τῷ Β ἀλλὰ τῷ Κ ἐτέθη τὸ Α ὑπάρχειν, τὸ δὲ Κ τῷ Γ καὶ τοῦτο τῷ Δ, καὶ οὕτω μένει τὸ ἀδύνατον· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τὸ ἄνω λαμβάνοντι τοὺς ὅρους, ὥστ᾿ ἐπεὶ καὶ ὄντος καὶ μὴ ὄντος τούτου συμβαίνει τὸ ἀδύνατον, οὐκ ἂν εἴη παρὰ τὴν θέσιν. Ἢ τὸ μὴ ὄντος τούτου μηδὲν ἧττον γίνεσθαι τὸ ψεῦδος οὐχ οὕτω ληπτέον ὥστ᾿ ἄλλου τιθεμένου συμβαίνειν τὸ ἀδύνατον, ἀλλ᾿ ὅταν ἀφαιρεθέντος τούτου διὰ τῶν λοιπῶν προτάσεων ταὐτὸ περαίνηται ἀδύνατον, ἐπεὶ ταὐτό γε ψεῦδος συμβαίνειν διὰ πλειόνων ὑποθέσεων οὐδὲν ἴσως ἄτοπον, οἷον τὰς παραλλήλους συμπίπτειν καὶ εἰ μείζων ἐστὶν ἡ ἐντὸς τῆς ἐκτὸς καὶ εἰ τὸ τρίγωνον ἔχει πλείους ὀρθὰς δυεῖν.
priora.2.1818. Bölüm
Yanlış akıl yürütme ilk yanlıştan doğar. Çünkü her kıyas ya iki öncülden ya daha fazlasından kurulur. İki öncülden kuruluyorsa, bunlardan birinin ya da ikisinin yanlış olması zorunludur; çünkü doğru öncüllerden yanlış kıyas olmuyordu. Daha fazlasından kuruluyorsa, mesela G A ile B yoluyla, bunlar da D, E, Z, H yoluyla çıkarılıyorsa, yukarıdakilerden biri yanlış olacak ve akıl yürütme bundan dolayı yanlış olacaktır; çünkü A ile B onlar yoluyla sonuca bağlanır. Dolayısıyla sonuç da, yanlışlık da onlardan birinden dolayı çıkar.
Ὁ δὲ ψευδὴς λόγος γίνεται παρὰ τὸ πρῶτον ψεῦδος. Ἢ γὰρ ἐκ τῶν δύο προτάσεων ἢ ἐκ πλειόνων πᾶς ἐστὶ συλλογισμός. Εἰ μὲν οὖν ἐκ τῶν δύο, τούτων ἀνάγκη τὴν ἑτέραν ἢ καὶ ἀμφοτέρας εἶναι ψευδεῖς· ἐξ ἀληθῶν γὰρ οὐκ ἦν ψευδὴς συλλογισμός. Εἰ δ᾿ ἐκ πλειόνων, οἷον τὸ μὲν Γ διὰ τῶν Α Β, ταῦτα δὲ διὰ τῶν Δ Ε Ζ Η, τούτων τι ἔσται τῶν ἐπάνω ψεῦδος, καὶ παρὰ τοῦτο ὁ λόγος· τὸ γὰρ Α καὶ Β δι᾿ ἐκείνων περαίνονται. Ὥστε παρ᾿ ἐκείνων τι συμβαίνει τὸ συμπέρασμα καὶ τὸ ψεῦδος.
priora.2.1919. Bölüm
Karşıdakinin bize karşı kıyas kurmasına engel olmak için, akıl yürütmesini sonuçları söylemeden sorduğunda, öncüllerde aynı şeyin iki kez kabul edilmemesine dikkat etmek gerekir; çünkü orta terim olmadan kıyas meydana gelmediğini, orta terimin de birden fazla söylenen terim olduğunu biliyoruz. Orta terimi her sonuca göre nasıl gözetmek gerektiği, her şekilde ne tür sonucun gösterildiğini bilmekten açıktır. Savunmayı nasıl yaptığımızı bildiğimiz için bu da gözümüzden kaçmayacaktır.
Cevap verirken sakınılmasını öğütlediğimiz şeyi, saldırırken de kendimiz gizlemeye çalışmalıyız. Bu önce, sonuçlar önceden kıyasla çıkarılmaz da gerekli öncüller alındıktan sonra bile belirsiz kalırsa olur; ayrıca biri birbirine yakın olanları değil, olabildiğince ara terimleri sorarsa. Mesela A'nın Z hakkında sonuca bağlanması gereksin; ara terimler B, G, D, E olsun. O halde A'nın B'ye ait olup olmadığını sormalı, sonra B'nin G'ye ait olup olmadığını değil, D'nin E'ye ait olup olmadığını, ardından B'nin G'ye ait olup olmadığını sormalı, kalanları da böyle. Kıyas tek bir orta terim yoluyla kuruluyorsa, orta terimden başlamalı; çünkü cevap veren en çok böyle fark etmez.
Πρὸς δὲ τὸ μὴ κατασυλλογίζεσθαι παρατηρητέον, ὅταν ἄνευ τῶν συμπερασμάτων ἐρωτᾷ τὸν λόγον, ὅπως μὴ δοθῇ δὶς ταὐτὸν ἐν ταῖς προτάσεσιν, ἐπειδήπερ ἴσμεν ὅτι ἄνευ μέσου συλλογισμὸς οὐ γίνεται, μέσον δ᾿ ἐστὶ τὸ πλεονάκις λεγόμενον. Ὡς δὲ δεῖ πρὸς ἕκαστον συμπέρασμα τηρεῖν τὸ μέσον, φανερὸν ἐκ τοῦ εἰδέναι ποῖον ἐν ἑκάστῳ σχήματι δείκνυται. Τοῦτο δ᾿ ἡμᾶς οὐ λήσεται διὰ τὸ εἰδέναι πῶς ὑπέχομεν τὸν λόγον.
Χρὴ δ᾿ ὅπερ φυλάττεσθαι παραγγέλλομεν ἀποκρινομένους, αὐτοὺς ἐπιχειροῦντας πειρᾶσθαι λανθάνειν. Τοῦτο δ᾿ ἔσται πρῶτον, ἐὰν τὰ συμπεράσματα μὴ προσυλλογίζωνται ἀλλ᾿ εἰλημμένων τῶν ἀναγκαίων ἄδηλα ᾖ, ἔτι δὲ ἂν μὴ τὰ σύνεγγυς ἐρωτᾷ, ἀλλ᾿ ὅτι μάλιστα τὰ μέσα. Οἷον ἔστω δέον συμπεραίνεσθαι τὸ Α κατὰ τοῦ Ζ· μέσα Β Γ Δ Ε. Δεῖ οὖν ἐρωτᾶν εἰ τὸ Α τῷ Β, καὶ πάλιν μὴ εἰ τὸ Β τῷ Γ, ἀλλ᾿ εἰ τὸ Δ τῷ Ε, κἄπειτα εἰ τὸ Β τῷ Γ, καὶ οὕτω τὰ λοιπά. Κἂν δι᾿ ἑνὸς μέσου γίνηται ὁ συλλογισμός, ἀπὸ τοῦ μέσου ἄρχεσθαι· μάλιστα γὰρ ἂν οὕτω λανθάνοι τὸν ἀποκρινόμενον.
priora.2.2020. Bölüm
Terimler ne zaman ve nasıl bir durumdayken kıyas meydana geldiğini bildiğimize göre, ne zaman çürütme olacağı ve ne zaman olmayacağı da açıktır. Her şey kabul edildiğinde ya da cevaplar sırayla, mesela biri olumsuz biri olumlu olarak konduğunda çürütme olabilir. Çünkü terimler hem şöyle hem böyle durumdayken kıyas vardı; dolayısıyla konan şey sonucun zıttıysa çürütmenin olması zorunludur; çünkü çürütme çelişiğin kıyasıdır. Hiçbir şey kabul edilmezse çürütme olması imkânsızdır; çünkü bütün terimler olumsuzken kıyas yoktu, dolayısıyla çürütme de yoktur; zira çürütme varsa kıyasın olması zorunludur, ama kıyas varsa çürütmenin olması zorunlu değildir. Cevapta hiçbir şey küllî olarak konmazsa da durum aynıdır; çünkü çürütmenin ve kıyasın belirlenişi aynı olacaktır.
Ἐπεὶ δ᾿ ἔχομεν πότε καὶ πῶς ἐχόντων τῶν ὅρων γίνεται συλλογισμός, φανερὸν καὶ πότ᾿ ἔσται καὶ πότ᾿ οὐκ ἔσται ἔλεγχος. Πάντων μὲν γὰρ συγχωρουμένων, ἢ ἐναλλὰξ τιθεμένων τῶν ἀποκρίσεων, οἷον τῆς μὲν ἀποφατικῆς τῆς δὲ καταφατικῆς, ἐγχωρεῖ γίνεσθαι ἔλεγχον. Ἦν γὰρ συλλογισμὸς καὶ οὕτω καὶ ἐκείνως ἐχόντων τῶν ὅρων, ὥστ᾿ εἰ τὸ κείμενον ᾖ ἐναντίον τῷ συμπεράσματι, ἀνάγκη γίνεσθαι ἔλεγχον· ὁ γὰρ ἔλεγχος ἀντιφάσεως συλλογισμός. Εἰ δὲ μηδὲν συγχωροῖτο, ἀδύνατον γίνεσθαι ἔλεγχον· οὐ γὰρ ἦν συλλογισμὸς πάντων τῶν ὅρων στερητικῶν ὄντων, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἔλεγχος· εἰ μὲν γὰρ ἔλεγχος, ἀνάγκη συλλογισμὸν εἶναι, συλλογισμοῦ δ᾿ ὄντος οὐκ ἀνάγκη ἔλεγχον. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ μηδὲν τεθείη κατὰ τὴν ἀπόκρισιν ἐν ὅλῳ· ὁ γὰρ αὐτὸς ἔσται διορισμὸς ἐλέγχου καὶ συλλογισμοῦ.
priora.2.2121. Bölüm
Terimlerin konuluşunda aldandığımız gibi, bazen sanıda da aldanma olur; mesela aynı şeyin birden fazla şeye ilk olarak ait olması mümkünse ve biri bunlardan birini gözden kaçırıp ona hiç ait olmadığını sanıyor, ötekini ise biliyorsa. A, B'ye ve G'ye kendi başlarına ait olsun, bunlar da aynı şekilde her D'ye ait olsun. Şimdi biri A'nın her B'ye, B'nin de D'ye ait olduğunu, ama A'nın hiçbir G'ye ait olmadığını, G'nin ise her D'ye ait olduğunu düşünürse, aynı şey hakkında aynı bakımdan hem epistēmē'ye hem cehalete sahip olacaktır. Yine biri aynı diziden olan şeyler hakkında aldanırsa durum ne olur? Mesela A B'ye, B G'ye, G de D'ye aitse, ama o A'nın her B'ye ait olduğunu, yine de hiçbir G'ye ait olmadığını sanıyorsa; çünkü aynı anda hem bilecek hem de ait olduğunu sanmayacaktır. Peki bundan çıkan, bildiği şeyi sanmadığını kabul etmekten başka bir şey midir? Çünkü A'nın B yoluyla G'ye ait olduğunu bir bakıma bilir, cüzîyi küllî bilgiyle bilir gibi; dolayısıyla bir bakıma bildiği şeyi hiç sanmadığını kabul etmiş olur; bu ise imkânsızdır. Önce söylenen durumda ise, orta terim aynı diziden değilse, orta terimlerin her birine göre iki öncülü birden sanmak mümkün değildir; mesela A'nın her B'ye ait olduğunu, hiçbir G'ye ait olmadığını, bunların ikisinin de her D'ye ait olduğunu sanmak. Çünkü o zaman birinci öncülün ya mutlak olarak ya bir bakıma zıttının alındığı sonucu çıkar. Zira B'nin ait olduğu her şeye A'nın ait olduğunu sanıyor ve B'nin D'ye ait olduğunu biliyorsa, A'nın D'ye ait olduğunu da bilir. Dolayısıyla yine G'nin ait olduğu hiçbir şeye A'nın ait olmadığını düşünüyorsa, B'nin ait olduğu bazı şeylere A'nın ait olmadığını düşünüyor demektir. B'nin ait olduğu her şeye ait olduğunu düşünüp yine B'nin ait olduğu bazı şeylere ait olmadığını düşünmek ise ya mutlak olarak ya bir bakıma zıttır. Böyle sanmak mümkün değildir; ama her orta terime göre bir öncülü, ya da birine göre iki öncülü sanmaya hiçbir engel yoktur; mesela A'nın her B'ye, B'nin D'ye ait olduğunu, yine A'nın hiçbir G'ye ait olmadığını. Çünkü bu tür aldanma, cüzîler hakkında aldanmamıza benzer; mesela A her B'ye, B de her G'ye aitse, A her G'ye ait olacaktır. O halde biri A'nın, B'nin ait olduğu her şeye ait olduğunu biliyorsa, G'ye de ait olduğunu bilir. Ama G'nin var olduğunu bilmemesine hiçbir engel yoktur; mesela A iki dik açı, B üçgen, G de duyulur bir üçgen olsun. Biri her üçgenin iki dik açıya sahip olduğunu bilirken G'nin var olmadığını sanabilir; dolayısıyla aynı şeyi aynı anda hem bilecek hem bilmeyecektir. Çünkü her üçgenin iki dik açıya sahip olduğunu bilmek yalın bir şey değildir; bir yandan küllî epistēmē'ye, öte yandan cüzî epistēmē'ye sahip olmaktır. Böylece G'nin iki dik açıya sahip olduğunu küllî epistēmē ile bilir, cüzî epistēmē ile bilmez; dolayısıyla zıt bilgilere sahip olmayacaktır. Menon'daki, öğrenmenin hatırlama olduğuna dair akıl yürütme de böyledir. Çünkü hiçbir zaman cüzîyi önceden bilmeyiz; cüzî şeylerin epistēmē'sini istikra ile birlikte, sanki yeniden tanıyormuşuz gibi ediniriz. Bazı şeyleri hemen biliriz; mesela bir şeyin üçgen olduğunu bilirsek, açılarının iki dik açıya eşit olduğunu. Öteki şeylerde de durum aynıdır.
Demek ki cüzî şeyleri küllî epistēmē ile görürüz, ama onlara has epistēmē ile bilmeyiz; dolayısıyla onlar hakkında aldanmak da mümkündür, ama zıt olarak değil: küllî epistēmē'ye sahip olup cüzî olan hakkında aldanmak böyledir. Önce söylenenlerde de durum aynıdır; çünkü orta terim bakımından aldanma, kıyas bakımından epistēmē'nin zıttı değildir; orta terimlerin her birine göre sanı da öyle değildir. A'nın B'nin bütününe, bunun da G'ye ait olduğunu bilen birinin A'nın G'ye ait olmadığını düşünmesine hiçbir engel yoktur; mesela her katırın kısır olduğunu ve bunun bir katır olduğunu bilen birinin bu katırın gebe olduğunu düşünmesi. Çünkü ikisini birlikte göz önüne almadıkça A'nın G'ye ait olduğunu bilmez. Dolayısıyla birini bilip ötekini bilmiyorsa aldanacağı açıktır; küllî bilgilerin cüzî bilgilere göre durumu da budur. Çünkü duyulur şeylerden hiçbirini, duyunun alanından çıktığında, onu duyumsamış olsak bile, küllî bilgiyle ve ona has epistēmē'ye sahip olmak anlamında değilse bilmeyiz; fiil hâlinde bilmek anlamında bilmeyiz. Çünkü bilmek üç anlamda söylenir: ya küllî epistēmē ile, ya şeye has epistēmē ile, ya da fiil hâlinde bilmek olarak; dolayısıyla aldanmış olmak da o kadar anlamda söylenir. O halde aynı şey hakkında hem bilmeye hem aldanmaya hiçbir engel yoktur, ama zıt olarak değil. Her öncülü ayrı ayrı bilen ve önceden ikisini birlikte incelememiş olanın başına gelen de budur. Çünkü katırın gebe olduğunu sanan kişi fiil hâlindeki epistēmē'ye sahip değildir; öte yandan sanısı yüzünden epistēmē'ye zıt bir aldanma içinde de değildir; çünkü küllî bilginin zıttı olan aldanma bir kıyastır.
İyi olmanın kötü olmak olduğunu sanan kişi aynı şeyin hem iyi olmak hem kötü olmak olduğunu sanacaktır. "İyi olmak" A, "kötü olmak" B, yine "iyi olmak" G olsun. B ile G'yi aynı saydığına göre, G'nin B olduğunu sanacak, yine B'nin A olduğunu da aynı şekilde sanacaktır; dolayısıyla G'nin A olduğunu da. Çünkü G'nin hakkında söylendiği şey hakkında B'nin, B'nin hakkında söylendiği şey hakkında A'nın söylenmesi doğru olsaydı, G hakkında A'nın söylenmesi de doğru olurdu; sanmada da durum böyledir. Olmada da durum aynıdır; çünkü G ile B aynıysa ve yine B ile A aynıysa, G de A ile aynıydı. Dolayısıyla kanaat beslemede de durum aynıdır. Peki biri ilkini kabul ederse bu zorunlu mudur? Yoksa belki de ilki yanlıştır, yani birinin iyi olmanın kötü olmak olduğunu sanması, araz olarak olmadıkça; çünkü bunu birçok şekilde sanmak mümkündür. Ama bu daha iyi incelenmelidir.
Συμβαίνει δ᾿ ἐνίοτε, καθάπερ ἐν τῇ θέσει τῶν ὅρων ἀπατώμεθα, καὶ κατὰ τὴν ὑπόληψιν γίνεσθαι τὴν ἀπάτην, οἷον εἰ ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ πλείοσι πρώτως ὑπάρχειν, καὶ τὸ μὲν λεληθέναι τινὰ καὶ οἴεσθαι μηδενὶ ὑπάρχειν, τὸ δὲ εἰδέναι. Ἔστω γὰρ τὸ Α τῷ Β καὶ τῷ Γ καθ᾿ αὑτὰ ὑπάρχον, καὶ ταῦτα παντὶ τῷ Δ ὡσαύτως. Εἰ δὴ τῷ μὲν Β τὸ Α παντὶ οἴεται ὑπάρχειν, καὶ τοῦτο τῷ Δ, τῷ δὲ Γ τὸ Α μηδενί, καὶ τοῦτο τῷ Δ παντί, τοῦ αὐτοῦ κατὰ ταὐτὸν ἕξει ἐπιστήμην καὶ ἄγνοιαν. Πάλιν εἴ τις ἀπατηθείη περὶ τὰ ἐκ τῆς αὐτῆς συστοιχίας, οἷον εἰ τὸ Α ὑπάρχει τῷ Β, τοῦτο δὲ τῷ Γ καὶ τὸ Γ τῷ Δ, ὑπολαμβάνοι δὲ τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν καὶ πάλιν μηδενὶ τῷ Γ· ἅμα γὰρ εἴσεταί τε καὶ οὐχ ὑπολήψεται ὑπάρχειν. Ἆρ᾿ οὖν οὐδὲν ἄλλο ἀξιοῖ ἐκ τούτων ἢ ὃ ἐπίσταται, τοῦτο μὴ ὑπολαμβάνειν; ἐπίσταται γάρ πως ὅτι τὸ Α τῷ Γ ὑπάρχει διὰ τοῦ Β, ὡς τῇ καθόλου τὸ κατὰ μέρος, ὥστε ὅ πως ἐπίσταται, τοῦτο ὅλως ἀξιοῖ μὴ ὑπολαμβάνειν· ὅπερ ἀδύνατον. Ἐπὶ δὲ τοῦ πρότερον λεχθέντος, εἰ μὴ ἐκ τῆς αὐτῆς συστοιχίας τὸ μέσον, καθ᾿ ἑκάτερον μὲν τῶν μέσων ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις οὐκ ἐγχωρεῖ ὑπολαμβάνειν, οἷον τὸ Α τῷ μὲν Β παντί, τῷ δὲ Γ μηδενί, ταῦτα δ᾿ ἀμφότερα παντὶ τῷ Δ. Συμβαίνει γὰρ ἢ ἁπλῶς ἢ ἐπί τι ἐναντίαν λαμβάνεσθαι τὴν πρώτην πρότασιν. Εἰ γὰρ ᾧ τὸ Β ὑπάρχει, παντὶ τὸ Α ὑπολαμβάνει ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τῷ Δ οἶδε, καὶ ὅτι τῷ Δ τὸ Α οἶδεν. Ὤστ᾿ εἰ πάλιν, ᾧ τὸ Γ, μηδενὶ οἴεται τὸ Α ὑπάρχειν, ᾧ τὸ Β τινὶ ὑπάρχει, τούτῳ οὐκ οἴεται τὸ Α ὑπάρχειν. Τὸ δὲ παντὶ οἰόμενον ᾧ τὸ Β, πάλιν τινὶ μὴ οἴεσθαι ᾧ τὸ Β, ἢ ἁπλῶς ἢ ἐπί τι ἐναντίον τίον ἐστίν. Οὕτω μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται ὑπολαβεῖν, καθ᾿ ἑκάτερον δὲ τὴν μίαν ἢ κατὰ θάτερον ἀμφοτέρας οὐδὲν κωλύει, οἷον τὸ Α παντὶ τῷ Β καὶ τὸ Β τῷ Δ, καὶ πάλιν τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ. Ὁμοία γὰρ ἡ τοιαύτη ἀπάτη καὶ ὡς ἀπατώμεθα περὶ τὰ ἐν μέρει, οἷον εἰ τῷ Β παντὶ τὸ Α ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τῷ Γ παντί, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει. Εἰ οὖν τις οἶδεν ὅτι τὸ Α, ᾧ τὸ Β, ὑπάρχει παντί, οἶδε καὶ ὅτι τῷ Γ. Ἀλλ᾿ οὐδὲν κωλύει ἀγνοεῖν τὸ Γ ὅτι ἔστιν, οἷον εἰ τὸ μὲν Α δύο ὀρθαί, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β τρίγωνον, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Γ αἰσθητὸν τρίγωνον. Ὑπολάβοι γὰρ ἄν τις μὴ εἶναι τὸ Γ, εἰδὼς ὅτι πᾶν τρίγωνον ἔχει δύο ὀρθάς, ὥσθ᾿ ἅμα εἴσεται καὶ ἀγνοήσει ταὐτόν. Τὸ γὰρ εἰδέναι πᾶν τρίγωνον ὅτι δύο ὀρθαῖς οὐχ ἁπλοῦν ἐστίν, ἀλλὰ τὸ μὲν τῷ τὴν καθόλου ἔχειν ἐπιστήμην, τὸ δὲ τὴν καθ᾿ ἕκαστον. Οὕτω μὲν οὖν ὡς τῇ καθόλου οἶδε τὸ Γ ὅτι δύο ὀρθαί, ὡς δὲ τῇ καθ᾿ ἕκαστον οὐκ οἶδεν, ὥστ᾿ οὐχ ἕξει τὰς ἐναντίας. Ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ἐν τῷ Μένωνι λόγος, ὅτι ἡ μάθησις ἀνάμνησις. Οὐδαμοῦ γὰρ συμβαίνει προεπίστασθαι τὸ καθ᾿ ἕκαστον, ἀλλ᾿ ἅμα τῇ ἐπαγωγῇ λαμβάνειν τὴν τῶν κατὰ μέρος ἐπιστήμην ὥσπερ ἀναγνωρίζοντας. Ἔνια γὰρ εὐθὺς ἴσμεν, οἷον ὅτι δύο ὀρθαῖς, ἐὰν εἰδῶμεν ὅτι τρίγωνον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
Τῇ μὲν οὖν καθόλου θεωροῦμεν τὰ ἐν μέρει, τῇ δ᾿ οἰκείᾳ οὐκ ἴσμεν, ὥστ᾿ ἐνδέχεται καὶ ἀπατᾶσθαι περὶ αὐτά, πλὴν οὐκ ἐναντίως, ἀλλ᾿ ἔχειν μὲν τὴν καθόλου, ἀπατᾶσθαι δὲ τῇ κατὰ μέρος. Ὁμοίως οὖν καὶ ἐπὶ τῶν προειρημένων· οὐ γὰρ ἐναντία ἡ κατὰ τὸ μέσον ἀπάτη τῇ κατὰ τὸν συλλογισμὸν ἐπιστήμῃ, οὐδ᾿ ἡ καθ᾿ ἑκάτερον τῶν μέσων ὑπόληψις. Οὐδὲν δὲ κωλύει εἰδότα καὶ ὅτι τὸ Α ὅλῳ τῷ Β ὑπάρχει καὶ πάλιν τοῦτο τῷ Γ, οἰηθῆναι μὴ ὑπάρχειν τὸ Α τῷ Γ, οἷον ὅτι πᾶσα ἡμίονος ἄτοκος καὶ αὕτη ἡμίονος οἴεσθαι κύειν ταύτην· οὐ γὰρ ἐπίσταται ὅτι τὸ Α τῷ Γ, μὴ συνθεωρῶν τὸ καθ᾿ ἑκάτερον. Ὥστε δῆλον ὅτι καὶ εἰ τὸ μὲν οἶδε τὸ δὲ μὴ οἶδεν, ἀπατηθήσεται· ὅπερ ἔχουσιν αἱ καθόλου πρὸς τὰς κατὰ μέρος ἐπιστήμας. Οὐδὲν γὰρ τῶν αἰσθητῶν ἔξω τῆς αἰσθήσεως γενόμενον ἴσμεν, οὐδ᾿ ἂν ᾐσθημένοι τυγχάνωμεν, εἰ μὴ ὡς τῷ καθόλου καὶ τῷ ἔχειν τὴν οἰκείαν ἐπιστήμην, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς τῷ ἐνεργεῖν. Τὸ γὰρ ἐπίστασθαι λέγεται τριχῶς, ἢ ὡς τῇ καθόλου ἢ ὡς τῇ οἰκείᾳ ἢ ὡς τῷ ἐνεργεῖν, ὥστε καὶ τὸ ἠπατῆσθαι τοσαυταχῶς. Οὐδὲν οὖν κωλύει καὶ εἰδέναι καὶ ἠπατῆσθαι περὶ ταὐτό, πλὴν οὐκ ἐναντίως. Ὅπερ συμβαίνει καὶ τῷ καθ᾿ ἑκατέραν εἰδότι τὴν πρότασιν καὶ μὴ ἐπεσκεμμένῳ πρότερον. Ὑπολαμβάνων γὰρ κύειν τὴν ἡμίονον οὐκ ἔχει τὴν κατὰ τὸ ἐνεργεῖν ἐπιστήμην, οὐδ᾿ αὖ διὰ τὴν ὑπόληψιν ἐναντίαν ἀπάτην τῇ ἐπιστήμῃ· συλλογισμὸς γὰρ ἡ ἐναντία ἀπάτη τῇ καθόλου.
Ὁ δ᾿ ὑπολαμβάνων τὸ ἀγαθῷ εἶναι κακῷ εἶναι, τὸ αὐτὸ ὑπολήψεται ἀγαθῷ εἶναι καὶ κακῷ. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν ἀγαθῷ εἶναι ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ δὲ κακῷ εἶναι ἐφ᾿ οὗ Β, πάλιν δὲ τὸ ἀγαθῷ εἶναι ἐφ᾿ οὗ Γ. Ἐπεὶ οὖν ταὐτὸν ὑπολαμβάνει τὸ Β καὶ τὸ Γ, καὶ εἶναι τὸ Γ τὸ Β ὑπολήψεται, καὶ πάλιν τὸ Β τὸ Α εἶναι ὡσαύτως, ὥστε καὶ τὸ Γ τὸ Α. Ὥσπερ γὰρ εἰ ἦν ἀληθές, καθ᾿ οὗ τὸ Γ, τὸ Β, καὶ καθ᾿ οὗ τὸ Β, τὸ Α, καὶ κατὰ τοῦ Γ τὸ Α ἀληθὲς ἦν, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπολαμβάνειν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ εἶναι· ταὐτοῦ γὰρ ὄντος τοῦ Γ καὶ Β, καὶ πάλιν τοῦ Β καὶ Α, καὶ τὸ Γ τῷ Α ταὐτὸν ἦν. Ὥστε καὶ ἐπὶ τοῦ δοξάζειν ὁμοίως. Ἆρ᾿ οὖν τοῦτο μὲν ἀναγκαῖον, εἴ τις δώσει τὸ πρῶτον; ἀλλ᾿ ἴσως ἐκεῖνο ψεῦδος, τὸ ὑπολαβεῖν τινὰ κακῷ εἶναι τὸ ἀγαθῷ εἶναι, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός· πολλαχῶς γὰρ ἐγχωρεῖ τοῦθ᾿ ὑπολαμβάνειν. Ἐπισκεπτέον δὲ τοῦτο βέλτιον.
priora.2.2222. Bölüm
Uç terimler birbiriyle döndüğünde orta terimin de ikisiyle dönmesi zorunludur. Çünkü A G'ye B yoluyla aitse, ikisi dönüyorsa ve A'nın ait olduğu her şeye G aitse, B de A ile döner ve orta terim G yoluyla A'nın ait olduğu her şeye B ait olur; G de orta terim A yoluyla B ile döner. Ait olmamada da durum aynıdır; mesela B G'ye aitse ama A B'ye ait değilse, A G'ye de ait olmayacaktır. Şimdi B A ile dönüyorsa, G de A ile dönecektir. Çünkü B A'ya ait olmasın; o halde G de ait değildir, çünkü B her G'ye aitti. G B ile dönüyorsa, A ile de döner; çünkü B'nin hepsi hakkında söylendiği şey hakkında G de söylenir. G A'ya göre dönüyorsa, B de A'ya göre döner. Çünkü B'nin ait olduğu şeye G aittir; G'nin ait olduğu şeye ise A ait değildir. Yalnız bu sonuçtan başlar; ötekiler olumlu kıyastakiyle aynı biçimde değildir. Yine A ile B dönerse, G ile D de aynı şekilde dönerse, her şeye de A'nın ya da G'nin ait olması zorunluysa, B ile D de her şeye birinin ait olacağı bir durumda olur. Çünkü A'nın ait olduğu şeye B, G'nin ait olduğu şeye D aittir; her şeye de A ya da G aittir ve ikisi birden değil; dolayısıyla her şeye B'nin ya da D'nin ait olduğu ve ikisinin birden ait olmadığı açıktır. Mesela oluşmamış olan yok olmuyorsa ve yok olmayan oluşmamışsa, oluşmuş olanın yok olması, yok olanın da oluşmuş olması zorunludur; çünkü burada iki kıyas bir araya gelmiştir. Yine her şeye A ya da B, G ya da D aitse ve ikisi aynı anda ait değilse, A ile G dönüyorsa B ile D de döner. Çünkü D'nin ait olduğu bir şeye B ait değilse, ona A'nın ait olduğu açıktır. A aitse G de aittir, çünkü dönerler. Dolayısıyla G ile D aynı anda ait olur. Bu ise imkânsızdır. A, B'nin ve G'nin bütününe ait olup başka hiçbir şey hakkında yüklenmiyorsa ve B de her G'ye aitse, A ile B'nin dönmesi zorunludur; çünkü A yalnız B ile G hakkında söylendiğine, B de hem kendisi hakkında hem G hakkında yüklendiğine göre, A'nın hakkında söylendiği her şey hakkında, A'nın kendisi dışında, B'nin de söyleneceği açıktır. Yine A ile B G'nin bütününe aitse ve G B ile dönüyorsa, A'nın her B'ye ait olması zorunludur; çünkü A her G'ye, G de dönme sayesinde B'ye ait olduğuna göre, A her B'ye ait olacaktır. İki şeyden A B'den daha tercih edilir olduğunda ve bunlar karşıt olduğunda, D de aynı şekilde G'den daha tercih edilir olduğunda, A ile G birlikte B ile D'den daha tercih edilirse, A D'den daha tercih edilirdir. Çünkü A ne kadar aranacak bir şeyse B o kadar kaçınılacak bir şeydir, zira karşıttırlar. G ile D de öyledir, çünkü bunlar da karşıttır. O halde A D kadar tercih edilirse, B de G kadar kaçınılacak bir şeydir; çünkü her biri ötekine denktir, kaçınılacak olan aranacak olana. Dolayısıyla A ile G birlikte de B ile D'ye denk olur. Ama daha tercih edilir olduklarına göre denk olmaları mümkün değildir; çünkü o zaman B ile D de denk olurdu. D A'dan daha tercih edilir olsaydı, B de G'den daha az kaçınılacak olurdu; çünkü küçük olan küçük olanın karşıtıdır. Daha büyük bir iyi ile daha küçük bir kötü, daha küçük bir iyi ile daha büyük bir kötüden daha tercih edilirdir; o halde BD bütünü de AG'den daha tercih edilir olurdu. Ama durum böyle değildir. O halde A D'den daha tercih edilirdir, G de B'den daha az kaçınılacak bir şeydir. Şimdi her âşık, aşkı bakımından, sevdiğinin lütfetmeye hazır olup lütfetmemesini (A ile G), lütfetmeye hazır olmadan lütfetmesine (D ile B) tercih ediyorsa, A'nın, yani böyle hazır olmanın, lütfetmekten daha tercih edilir olduğu açıktır. O halde aşk bakımından sevilmek birliktelikten daha tercih edilirdir. Demek ki aşk birliktelikten çok sevgiye yöneliktir. En çok da buna yönelikse, gayesi de budur. O halde birliktelik ya hiç gaye değildir ya da sevilmek için istenir; çünkü öteki arzular ve tekhnē'ler de böyle işler.
Ὅταν δ ἀντιστρέφῃ τὰ ἄκρα, ἀνάγκη καὶ τὸ μέσον ἀντιστρέφειν στρέφειν πρὸς ἄμφω. Εἰ γὰρ τὸ Α κατὰ τοῦ Γ διὰ τοῦ Β ὑπάρχει, εἰ ἀντιστρέφει καὶ ὑπάρχει, ᾧ τὸ Α, παντὶ τὸ Γ, καὶ τὸ Β τῷ Α ἀντιστρέφει, καὶ ὑπάρχει, ᾧ τὸ Α, παντὶ τὸ Β διὰ μέσου τοῦ Γ, καὶ τὸ Γ τῷ Β ἀντιστρέφει διὰ μέσου τοῦ Α. Καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν ὡσαύτως, οἷον εἰ τὸ Β τῷ Γ ὑπάρχει, τῷ δὲ Β τὸ Α οὐχ ὑπάρχει, οὐδὲ τὸ Α τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει. Εἰ δὴ τὸ Β τῷ Α ἀντιστρέφει, καὶ τὸ Γ τῷ Α ἀντιστρέψει. Ἔστω γὰρ τὸ Β μὴ ὑπάρχον τῷ Α· οὐδ᾿ ἄρα τὸ Γ· παντὶ γὰρ τῷ Γ τὸ Β ὑπῆρχεν. Καὶ εἰ τῷ Β τὸ Γ ἀντιστρέφει, καὶ τῷ Α ἀντιστρέφει· καθ᾿ οὗ γὰρ ἅπαντος τὸ Β, καὶ τὸ Γ.᾿ Καὶ εἰ τὸ Γ πρὸς τὸ Α ἀντιστρέφει, καὶ τὸ Β ἀντιστρέφει πρὸς τὸ Α. Ὧ γὰρ τὸ Β, τὸ Γ· ᾧ δὲ τὸ Γ, τὸ Α οὐχ ὑπάρχει. Καὶ μόνον τοῦτο ἀπὸ τοῦ συμπεράσματος ἀρχεται, τὰ δ᾿ ἄλλα οὐχ ὁμοίως καὶ ἐπὶ τοῦ κατηγορικοῦ συλλογισμοῦ. Πάλιν εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β ἀντιστρέφει, καὶ τὸ Γ καὶ τὸ Δ ὡσαύτως, ἅπαντι δ᾿ ἀνάγκη τὸ Α ἢ τὸ Γ ὑπάρχειν, καὶ τὸ Β καὶ Δ οὕτως ἕξει ὥστε παντὶ θάτερον ὑπάρχειν. Ἐπεὶ γὰρ ᾧ τὸ Α, τὸ Β, καὶ ᾧ τὸ Γ, τὸ Δ, παντὶ δὲ τὸ Α ἢ τὸ Γ καὶ οὐχ ἅμα, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ Β ἢ τὸ Δ παντὶ καὶ οὐχ ἅμα. Οἷον εἰ τὸ ἀγένητον ἄφθαρτον καὶ τὸ ἄφθαρτον ἀγένητον, ἀνάγκη τὸ γένομενον φθαρτὸν καὶ τὸ φθαρτὸν γεγονέναι· δύο γὰρ συλλογισμοὶ σύγκεινται. Πάλιν εἰ παντὶ μὲν τὸ Α ἢ τὸ Β καὶ τὸ Γ ἢ τὸ Δ, ἅμα δὲ μὴ ὑπάρχει, εἰ ἀντιστρέφει τὸ Α καὶ τὸ Γ, καὶ τὸ Β καὶ τὸ Δ ἀντιστρέφει. Εἰ γὰρ τινὶ μὴ ὑπάρχει τὸ Β, ᾧ τὸ Δ, δῆλον ὅτι τὸ Α ὑπάρχει. Εἰ δὲ τὸ Α, καὶ τὸ Γ· ἀντιστρέφει γάρ. Ὥστε ἅμα τὸ Γ καὶ Δ. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον. Ὅταν δὲ τὸ Α ὅλῳ τῷ Β καὶ τῷ Γ ὑπάρχῃ καὶ μηδενὸς ἄλλου κατηγορῆται, ὑπάρχῃ δὲ καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, ἀνάγκη τὸ Α καὶ Β ἀντιστρέφειν· ἐπεὶ γὰρ κατὰ μόνων τῶν Β Γ λέγεται τὸ Α, κατηγορεῖται δὲ τὸ Β καὶ αὐτὸ αὑτοῦ καὶ τοῦ Γ, φανερὸν ὅτι καθ᾿ ὧν τὸ Α, καὶ τὸ Β λεχθήσεται πάντων πλὴν αὐτοῦ τοῦ Α. Πάλιν ὅταν τὸ Α καὶ τὸ Β ὅλῳ τῷ Γ ὑπάρχῃ, ἀντιστρέφῃ δὲ τὸ Γ τῷ Β, ἀνάγκη τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχειν· ἐπεὶ γὰρ παντὶ τῷ Γ τὸ Α, τὸ δὲ Γ τῷ Β διὰ τὸ ἀντιστρέφειν, καὶ τὸ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρξει. Ὅταν δὲ δυοῖν ὄντοιν τὸ Α τοῦ Β αἱρετώτερον ᾖ, ὄντων ἀντικειμένων, καὶ τὸ Δ τοῦ Γ ὡσαύτως, εἰ αἱρετώτερα τὰ Α Γ τῶν Β Δ, τὸ Α τοῦ Δ αἱρετώτερον. Ὁμοίως γὰρ διωκτὸν τὸ Α καὶ φευκτὸν τὸ Β· ἀντικείμενα γάρ. Καὶ τὸ Γ τῷ Δ· καὶ γὰρ ταῦτα ἀντίκειται. Εἰ οὖν τὸ Α τῷ Δ ὁμοίως αἱρετόν, καὶ τὸ Β τῷ Γ φευκτόν· ἑκάτερον γὰρ ἑκατέρῳ ὁμοίως, φευκτὸν διωκτῷ. Ὥστε καὶ τὰ ἄμφω τὰ Α Γ τοῖς Β Δ. Ἐπεὶ δὲ μᾶλλον, οὐχ οἷόν τε ὁμοίως· καὶ γὰρ ἂν τὰ Β Δ ὁμοίως ἦσαν. Εἰ δὲ τὸ Δ τοῦ Α αἱρετώτερον, καὶ τὸ Β τοῦ Γ ἧττον φευκτόν· τὸ γὰρ ἔλαττον τῷ ἐλάττονι ἀντίκειται. Αἱρετώτερον δὲ τὸ μεῖζον ἀγαθὸν καὶ ἔλαττον κακὸν ἢ τὸ ἔλαττον ἀγαθὸν καὶ μεῖζον κακόν· καὶ τὸ ἅπαν ἄρα, τὸ Β Δ, αἱρετώτερον τοῦ Α Γ. Νῦν δ᾿ οὐκ ἔστιν. Τὸ Α ἄρα αἱρετώτερον τοῦ Δ, καὶ τὸ Γ ἄρα τοῦ Β ἧττον φευκτόν. Εἰ δὴ ἕλοιτο πᾶς ὁ ἐρῶν κατὰ τὸν ἔρωτα τὸ Α τὸ οὕτως ἔχειν ὥστε χαρίζεσθαι, καὶ τὸ μὴ χαρίζεσθαι τὸ ἐφ᾿ οὗ Γ, ἢ τὸ χαρίζεσθαι τὸ ἐφ᾿ οὗ Δ, καὶ τὸ μὴ τοιοῦτον εἶναι οἷον χαρίζεσθαι τὸ ἐφ᾿ οὗ Β, δῆλον ὅτι τὸ Α τὸ τοιοῦτον εἶναι αἱρετώτερόν ἐστιν ἢ τὸ χαρίζεσθαι. Τὸ ἄρα φιλεῖσθαι τῆς συνουσίας αἱρετώτερον κατὰ τὸν ἔρωτα. Μᾶλλον ἄρα ὁ ἔρως ἐστὶ τῆς φιλίας ἢ τοῦ συνεῖναι. Εἰ δὲ μάλιστα τούτου, καὶ τέλος τοῦτο. Τὸ ἄρα συνεῖναι ἢ οὐκ ἔστιν ὅλως ἢ τοῦ φιλεῖσθαι ἕνεκεν· καὶ γὰρ αἱ ἄλλαι ἐπιθυμίαι καὶ τέχναι οὕτω γίνονται.
priora.2.2323. Bölüm
Terimlerin tersine çevirmelerde ve daha tercih edilir ya da daha kaçınılacak olma bakımından nasıl bir durumda olduğu açıktır. Şimdi de yalnız diyalektik ve ispat edici kıyasların değil, retorik kıyasların ve kısacası her türlü inandırmanın, hangi yöntemle yapılırsa yapılsın, söylenen şekiller yoluyla meydana geldiğini söylemek gerekir. Çünkü her şeye ya kıyas yoluyla ya da istikradan inanırız.
İstikra, yani istikradan kıyas, uç terimlerden birini öteki yoluyla orta terime bağlayan kıyastır; mesela B, A ile G'nin orta terimiyse, A'nın B'ye ait olduğunu G yoluyla göstermektir; çünkü istikraları böyle yaparız. Mesela A "uzun ömürlü", B "safrası olmayan", G de tek tek uzun ömürlü olanlar, mesela insan, at ve katır olsun. A, G'nin bütününe aittir; çünkü safrası olmayan her şey uzun ömürlüdür. Ama B de, yani safrası olmamak da her G'ye aittir. O halde G B ile dönüyorsa ve orta terim G'den geniş değilse, A'nın B'ye ait olması zorunludur. Çünkü daha önce, iki şey aynı şeye ait olduğunda ve uç terim bunlardan biriyle döndüğünde, yüklenenlerden ötekinin de dönen terime ait olacağı gösterilmişti. G'yi bütün tek tek şeylerden oluşmuş olarak düşünmek gerekir; çünkü istikra hepsi yoluyla yapılır.
Böyle bir kıyas ilk ve aracısız öncüle aittir; çünkü orta terimi olan şeylerde kıyas orta terim yoluyla, orta terimi olmayanlarda ise istikra yoluyla yapılır. İstikra bir bakıma kıyasın karşıtıdır; çünkü kıyas uç terimin üçüncüye ait olduğunu orta terim yoluyla gösterir, istikra ise uç terimin ortaya ait olduğunu üçüncü yoluyla. Tabiatça daha önce gelen ve daha bilinir olan, orta terim yoluyla kurulan kıyastır; bizim için daha açık olan ise istikra yoluyla olandır.
Πῶς μὲν οὖν ἔχουσιν οἱ ὅροι κατὰ τὰς ἀντιστροφὰς καὶ τὸ αἱρετώτερον ἢ φευκτότερον εἶναι, φανερόν· ὅτι δ᾿ οὐ μόνον οἱ διαλεκτικοὶ καὶ ἀποδεικτικοὶ συλλογισμοὶ διὰ τῶν προειρημένων γίνονται σχημάτων, ἀλλὰ καὶ οἱ ῥητορικοὶ καὶ ἁπλῶς ἡτισοῦν πίστις καὶ ἡ καθ᾿ ὁποιανοῦν μέθοδον, νῦν ἂν εἴη λεκτέον. Ἅπαντα γὰρ πιστεύομεν ἢ διὰ συλλογισμοῦ ἢ ἐξ ἐπαγωγῆς.
Ἐπαγωγὴ μὲν οὖν ἐστὶ καὶ ὁ ἐξ ἐπαγωγῆς συλλογισμὸς τὸ διὰ τοῦ ἑτέρου θάτερον ἄκρον τῷ μέσῳ συλλογίσασθαι, οἷον εἰ τῶν Α Γ μέσον τὸ Β, διὰ τοῦ Γ δεῖξαι τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν· οὕτω γὰρ ποιούμεθα τὰς ἐπαγωγάς. Οἷον ἔστω τὸ Α μακρόβιον, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β τὸ χολὴν μὴ ἔχον, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ τὸ καθ᾿ ἕκαστον μακρόβιον, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ ἡμίονος. Τῷ δὴ Γ ὅλῳ ὑπάρχει τὸ Α· πᾶν γὰρ τὸ ἄχολον μακρόβιον. Ἀλλὰ καὶ τὸ Β, τὸ μὴ ἔχειν χολήν, παντὶ ὑπάρχει τῷ Γ. Εἰ οὖν ἀντιστρέφει τὸ Γ τῷ Β καὶ μὴ ὑπερτείνει τὸ μέσον, ἀνάγκη τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν. Δέδεικται γὰρ πρότερον ὅτι ἂν δύο ἄττα τῷ αὐτῷ ὑπάρχῃ καὶ πρὸς θάτερον αὐτῶν ἀντιστρέφῃ τὸ ἄκρον, ὅτι τῷ ἀντιστρέφοντι καὶ θάτερον ὑπάρξει τῶν κατηγορουμένων. Δεῖ δὲ νοεῖν τὸ Γ τὸ ἐξ ἁπάντων τῶν καθ᾿ ἕκαστον συγκείμενον· ἡ γὰρ ἐπαγωγὴ διὰ πάντων.
Ἔστι δ᾿ ὁ τοιοῦτος συλλογισμὸς τῆς πρώτης καὶ ἀμέσου προτάσεως· ὧν μὲν γὰρ ἔστι μέσον, διὰ τοῦ μέσου ὁ συλλογισμός, ὧν δὲ μή ἐστι, δι᾿ ἐπαγωγῆς. Καὶ τρόπον τινὰ ἀντίκειται ἡ ἐπαγωγὴ τῷ συλλογισμῷ· ὁ μὲν γὰρ διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον τῷ τρίτῳ δείκνυσιν, ἡ δὲ διὰ τοῦ τρίτου τὸ ἄκρον τῷ μέσῳ. Φύσει μὲν οὖν πρότερος καὶ γνωριμώτερος ὁ διὰ τοῦ μέσου συλλογισμός, ἡμῖν δ᾿ ἐναργέστερος ὁ διὰ τῆς ἐπαγωγῆς.
priora.2.2424. Bölüm
Örnek, uç terimin orta terime ait olduğu, üçüncüye benzeyen bir şey yoluyla gösterildiğinde olur. Orta terimin üçüncüye, birinci terimin de benzer olana ait olduğunun bilinmesi gerekir. Mesela A kötü, B komşulara karşı savaş açmak, G Atinalıların Thebaililere karşı savaşı, D de Thebaililerin Phokislilere karşı savaşı olsun. Thebaililere karşı savaşmanın kötü olduğunu göstermek istersek, komşulara karşı savaşmanın kötü olduğunu almamız gerekir. Buna inanç da benzer durumlardan gelir; mesela Thebaililerin Phokislilere karşı savaşından. Komşulara karşı savaş kötü olduğuna, Thebaililere karşı savaş da komşulara karşı olduğuna göre, Thebaililere karşı savaşmanın kötü olduğu açıktır. B'nin G'ye ve D'ye ait olduğu açıktır (çünkü ikisi de komşulara karşı savaş açmaktır), A'nın D'ye ait olduğu da açıktır (çünkü Phokislilere karşı savaş Thebaililere yarar sağlamadı); ama A'nın B'ye ait olduğu D yoluyla gösterilecektir. Orta terimin uç terimle ilişkisine olan inanç birden fazla benzer durum yoluyla sağlansa da yol aynıdır. Demek ki örneğin ne parçanın bütüne ne bütünün parçaya, ama parçanın parçaya ilişkisi gibi olduğu açıktır; ikisi aynı şeyin altında olduğunda ve biri bilindiğinde. Örnek istikradan şu bakımdan ayrılır: istikra uç terimin orta terime ait olduğunu bütün bireylerden gösteriyor ve kıyası uç terime bağlamıyordu; örnek ise hem bağlar hem de bütün bireylerden göstermez.
Παράδειγμα δ᾿ ἐστὶν ὅταν τᾷ μέσῳ τὸ ἄκρον ὑπάρχον δειχθῇ διὰ τοῦ ὁμοίου τῷ τρίτῳ. Δεῖ δὲ καὶ τὸ μέσον τῷ τρίτῳ καὶ τὸ πρῶτον τῷ ὁμοίῳ γνώριμον εἶναι ὑπάρχον. Οἷον ἔστω τὸ Α κακόν, τὸ δὲ Β πρὸς ὁμόρους ἀναιρεῖσθαι πόλεμον, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ τὸ Ἀθηναίους πρὸς Θηβαίους, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Δ Θηβαίους πρὸς Φωκεῖς. Ἐὰν οὖν βουλώμεθα δεῖξαι ὅτι τὸ Θηβαίοις πολεμεῖν κακόν ἐστι, ληπτέον ὅτι τὸ πρὸς τοὺς ὁμόρους πολεμεῖν κακόν. Τούτου δὲ πίστις ἐκ τῶν ὁμοίων, οἷον ὅτι Θηβαίοις ὁ πρὸς Φωκεῖς. Ἐπεὶ οὖν τὸ πρὸς τοὺς ὁμόρους κακόν, τὸ δὲ πρὸς Θηβαίους πρὸς ὁμόρους ἐστί, φανερὸν ὅτι τὸ πρὸς Θηβαίους πολεμεῖν κακόν. Ὅτι μὲν οὗν τὸ Β τῷ Γ καὶ τῷ Δ ὑπάρχει, φανερόν (ἄμφω γάρ ἐστι πρὸς τοὺς ὁμόρους ἀναιρεῖσθαι πόλεμον), καὶ ὅτι τὸ Α τῷ Δ (Θηβαίοις γὰρ οὐ συνήνεγκεν ὁ πρὸς Φωκεῖς πόλεμος)· ὅτι δὲ τὸ Α τῷ Β ὑπάρχει, διὰ τοῦ Δ δειχθήσεται. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κἂν εἰ διὰ πλειόνων τῶν ὁμοίων ἡ πίστις γίνοιτο τοῦ μέσου πρὸς τὸ ἄκρον. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ παράδειγμά ἐστιν οὔτε ὡς μέρος πρὸς ὅλον οὔτε ὡς ὅλον πρὸς μέρος, ἀλλ᾿ ὡς μέρος πρὸς μέρος, ὅταν ἄμφω μὲν ᾖ ὑπὸ ταὐτό, γνώριμον δὲ θάτερον. Καὶ διαφέρει τῆς ἐπαγωγῆς, ὅτι ἡ μὲν ἐξ ἁπάντων τῶν ἀτόμων τὸ ἄκρον ἐδείκνυεν ὑπάρχειν τῷ μέσῳ καὶ πρὸς τὸ ἄκρον οὐ συνῆπτε τὸν συλλογισμόν, τὸ δὲ καὶ συνάπτει καὶ οὐκ ἐξ ἁπάντων δείκνυσιν.
priora.2.2525. Bölüm
Götürme (apagōgē), birinci terimin orta terime ait olduğu açık, orta terimin sonuncuya ait olduğu ise belirsiz ama sonuç kadar ya da ondan daha inanılır olduğunda olur; ayrıca sonuncu ile orta arasındaki ara terimler az olduğunda da; çünkü her durumda epistēmē'ye daha yakın olunmuş olur. Mesela A öğretilebilir olan, B epistēmē, G de adalet olsun. Epistēmē'nin öğretilebilir olduğu açıktır; aretē'nin epistēmē olup olmadığı ise belirsizdir. O halde BG, AG kadar ya da ondan daha inanılırsa götürme vardır; çünkü daha önce sahip olmadığımız AG bilgisine bir öncül eklendiği için bilmeye daha yakın oluruz. Ya da yine BG arasındaki ara terimler azsa; çünkü böyle de bilmeye daha yakın oluruz. Mesela D kareye çevrilebilmek, E doğrusal şekil, Z daire olsun; EZ arasında tek bir ara terim, yani dairenin ayçıklarla birlikte doğrusal bir şekle eşit hâle gelmesi olsaydı, bilmeye yakın olunurdu. BG ne AG'den daha inanılırsa ne de ara terimler azsa, buna götürme demiyorum. BG aracısız olduğunda da demiyorum; çünkü böyle bir şey epistēmē'dir.
Ἀπαγωγὴ δ᾿ ἐστὶν ὅταν τῷ μὲν μέσῳ τὸ πρῶτον δῆλον ᾖ ὑπάρχον, τῷ δ᾿ ἐσχάτῳ τὸ μέσον ἄδηλον μέν, ὁμοίως δὲ πιστὸν ἢ μᾶλλον τοῦ συμπεράσματος, ἔτι ἂν ὀλίγα ᾖ τὰ μέσα τοῦ ἐσχάτου καὶ τοῦ μέσου· πάντως γὰρ ἐγγύτερον εἶναι συμβαίνει τῆς ἐπιστήμης. Οἷον ἔστω τὸ Α τὸ διδακτόν, ἐφ᾿ οὗ Β ἐπιστήμη, τὸ Γ δικαιοσύνη. Ἡ μὲν οὖν ἐπιστήμη ὅτι διδακτόν, φανερόν· ἡ δ᾿ ἀρετὴ εἰ ἐπιστήμη, ἄδηλον. Εἰ οὖν ὁμοίως ἢ μᾶλλον πιστὸν τὸ Β Γ τοῦ Α Γ, ἀπαγωγή ἐστιν· ἐγγύτερον γὰρ τοῦ ἐπίστασθαι διὰ τὸ προσειληφέναι τὴν Α Γ ἐπιστήμην πρότερον οὐκ ἔχοντας. Ἤ πάλιν εἰ ὀλίγα τὰ μέσα τῶν Β Γ· καὶ γὰρ οὕτως ἐγγύτερον τοῦ εἰδέναι. Οἷον εἰ τὸ Δ εἴη τετραγωνίζεσθαι, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Ε εὐθύγραμμον, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Ζ κύκλος· εἰ τοῦ Ε Ζ ἓν μόνον εἴη μέσον, τὸ μετὰ μηνίσκων ἴσον γίνεσθαι εὐθυγράμμῳ τὸν κύκλον, ἐγγὺς ἂν εἴη τοῦ εἰδέναι. Ὅταν δὲ μήτε πιστότερον ᾖ τὸ Β Γ τοῦ Α Γ μήτ᾿ ὀλίγα τὰ μέσα, οὐ λέγω ἀπαγωγήν. Οὐδ᾿ ὅταν ἄμεσον ᾖ τὸ Β Γ· ἐπιστήμη γὰρ τὸ τοιοῦτον.
priora.2.2626. Bölüm
İtiraz, bir öncüle zıt olan öncüldür. Öncülden şu bakımdan ayrılır: itirazın cüzî olması mümkündür, öncülün ise ya hiç mümkün değildir ya da küllî kıyaslarda mümkün değildir. İtiraz iki türlü ve iki şekil yoluyla ileri sürülür: iki türlü, çünkü her itiraz ya küllî ya cüzîdir; iki şekilden, çünkü itirazlar öncüle karşıt olarak ileri sürülür, karşıt önermeler ise yalnız birinci ve üçüncü şekilde sonuca bağlanır. Karşıdaki bir şeyin hepsine ait olduğunu kabul ettirmek istediğinde, hiçbirine ait olmadığını ya da bazılarına ait olmadığını ileri sürerek itiraz ederiz; bunlardan "hiçbirine" birinci şekilden, "bazısına değil" son şekilden çıkar. Mesela A "tek bir epistēmē'nin olması", B de zıtlar olsun. Karşıdaki zıtların tek bir epistēmē'si olduğunu öne sürünce, itiraz eden ya karşıtların hiç aynı epistēmē'si olmadığını ileri sürer (zıtlar da karşıttır, dolayısıyla birinci şekil meydana gelir), ya da bilinen ile bilinmeyenin tek bir epistēmē'si olmadığını; bu da üçüncü şekildir; çünkü G hakkında, yani bilinen ve bilinmeyen hakkında, zıt oldukları doğrudur, ama tek bir epistēmē'leri olduğu yanlıştır. Olumsuz öncülde de durum aynıdır. Karşıdaki zıtların tek bir epistēmē'si olmadığını kabul ettirmek isterse, ya bütün karşıtların ya da sağlık veren ile hastalık veren gibi bazı zıtların epistēmē'sinin aynı olduğunu söyleriz; "bütün" birinci, "bazı" üçüncü şekilden çıkar. Çünkü genel olarak bütün durumlarda, küllî olarak itiraz eden kişinin, ileri sürülenlerin küllîsine karşı çelişiği söylemesi zorunludur; mesela karşıdaki bütün zıtların aynı epistēmē'si olmadığını kabul ettirmek isterse, karşıtların tek bir epistēmē'si olduğunu söyleyerek. Böyle olunca birinci şeklin olması zorunludur; çünkü baştakine göre küllî olan orta terim olur. Cüzî olarak itiraz eden ise, hakkında öncül söylenen şeye göre küllî olan bir şeyin altındaki cüzîye karşı çelişiği söyler; mesela bilinen ile bilinmeyenin aynı epistēmē'si olmadığını; çünkü zıtlar bunlara göre küllîdir. Ve üçüncü şekil meydana gelir; çünkü orta terim cüzî olarak alınan şeydir, mesela bilinen ve bilinmeyen. Zıt sonucu kıyasla çıkarabileceğimiz öncüllerden itirazları da söylemeye çalışırız. Bu yüzden itirazları yalnız bu şekillerden ileri süreriz; çünkü karşıt kıyaslar yalnız bunlardadır, orta şekilde ise olumlu sonuç yoktu. Ayrıca orta şekil yoluyla itiraz daha fazla söz gerektirirdi; mesela biri G B'yi izlemediği için A'nın B'ye ait olduğunu kabul etmezse. Çünkü bu başka öncüller yoluyla açık olur; oysa itiraz başka şeylere sapmamalı, öteki öncülü hemen açık kılmalıdır. Bu yüzden yalnız bu şekilden işaret de çıkmaz.
Öteki itirazlar hakkında da incelemek gerekir; mesela zıttan, benzerden ve kanaate göre olandan yapılan itirazlar hakkında; ayrıca cüzî itirazı birinci şekilden, olumsuz itirazı da orta şekilden almanın mümkün olup olmadığını.
Ἔνστασις δ᾿ ἐστὶ πρότασις προτάσει ἐναντία. Διαφέρει δὲ τῆς προτάσεως, ὅτι τὴν μὲν ἔνστασιν ἐνδέχεται εἶναι ἐπὶ μέρους, τὴν δὲ πρότασιν ἢ ὅλως οὐκ ἐνδέχεται ἢ οὐκ ἐν τοῖς καθόλου συλλογισμοῖς. Φέρεται δὲ ἡ ἔνστασις διχῶς καὶ διὰ δύο σχημάτων, διχῶς μὲν ὅτι ἢ καθόλου ἢ ἐν μέρει πᾶσα ἔνστασις, ἐκ δύο δὲ σχημάτων ὅτι ἀντικείμεναι φέρονται τῇ προτάσει, τὰ δ᾿ ἀντικείμενα ἐν τῷ πρώτῳ καὶ τῷ τρίτῳ σχήματι περαίνονται μόνοις. Ὅταν γὰρ ἀξιώσῃ παντὶ ὑπάρχειν, ἐνιστάμεθα ὅτι οὐδενὶ ἢ ὅτι τινὶ οὐχ ὑπάρχει· τούτων δὲ τὸ μὲν μηδενὶ ἐκ τοῦ πρώτου σχήματος, τὸ δὲ τινὶ μὴ ἐκ τοῦ ἐσχάτου. Οἷον ἔστω τὸ Α μίαν εἶναι ἐπιστήμην, ἐφ᾿ ᾧ τὸ Β ἐναντία. Προτείναντος δὴ μίαν εἶναι τῶν ἐναντίων ἐπιστήμην, ἢ ὅτι ὅλως οὐχ ἡ αὐτὴ τῶν ἀντικειμένων ἐνίσταται, τὰ δ᾿ ἐναντία ἀντικείμενα, ὥστε γίνεται τὸ πρῶτον σχῆμα, ἢ ὅτι τοῦ γνωστοῦ καὶ ἀγνώστου οὐ μία· τοῦτο δὲ τὸ τρίτον· κατὰ γὰρ τοῦ Γ, τοῦ γνωστοῦ καὶ ἀγνώστου, τὸ μὲν ἐναντία εἶναι ἀληθές, τὸ δὲ μίαν αὐτῶν ἐπιστήμην εἶναι ψεῦδος. Πάλιν ἐπὶ τῆς στερητικῆς προτάσεως ὡσαύτως. Ἀξιοῦντος γὰρ μὴ εἶναι μίαν τῶν ἐναντίων, ἢ ὅτι πάντων τῶν ἀντικειμένων ἢ ὅτι τινῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ λέγομεν, οἷον ὑγιεινοῦ καὶ νοσώδους· τὸ μὲν οὖν πάντων ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ τινῶν ἐκ τοῦ τρίτου σχήματος. Ἁπλῶς γὰρ ἐν πᾶσι καθόλου μὲν ἐνιστάμενον ἀνάγκη πρὸς τὸ καθόλου τῶν προτεινομένων τὴν ἀντίφασιν εἰπεῖν, οἷον εἰ μὴ τὴν αὐτὴν ἀξιοῖ τῶν ἐναντίων πάντων, εἰπόντα τῶν ἀντικειμένων μίαν. Οὕτω δ᾿ ἀνάγκη τὸ πρῶτον εἶναι σχῆμα· μέσον γὰρ γίνεται τὸ καθόλου πρὸς τὸ ἐξ ἀρχῆς. Ἐν μέρει δέ, πρὸς ὅ ἐστι καθόλου καθ᾿ οὗ λέγεται ἡ πρότασις, οἷον γνωστοῦ καὶ ἀγνώστου μὴ τὴν αὐτήν· τὰ γὰρ ἐναντία καθόλου πρὸς ταῦτα. Καὶ γίνεται τὸ τρίτον σχῆμα· μέσον γὰρ τὸ ἐν μέρει λαμβανόμενον, οἷον τὸ γνωστὸν καὶ τὸ ἄγνωστον. Ἐξ ὧν γὰρ ἔστι συλλογίσασθαι τοὐναντίον, ἐκ τούτων καὶ τὰς ἐνστάσεις ἐπιχειροῦμεν λέγειν. Διὸ καὶ ἐκ μόνων τούτων τῶν σχημάτων φέρομεν· ἐν μόνοις γὰρ οἱ ἀντικείμενοι συλλογισμοί· διὰ γὰρ τοῦ μέσου οὐκ ἦν καταφατικῶς. Ἔτι δὲ κἂν λόγου δέοιτο πλείονος ἡ διὰ τοῦ μέσου σχήματος, οἷον εἰ μὴ δοίη τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν διὰ τὸ μὴ ἀκολουθεῖν αὐτῷ τὸ Γ. Τοῦτο γὰρ δι᾿ ἄλλων προτάσεων δῆλον· οὐ δεῖ δὲ εἰς ἄλλα ἐκτρέπεσθαι τὴν ἔνστασιν, ἀλλ᾿ εὐθὺς φανερὰν ἔχειν τὴν ἑτέραν πρότασιν. Διὸ καὶ τὸ σημεῖον ἐκ μόνου τούτου τοῦ σχήματος οὐκ ἔστιν.
Ἐπισκεπτέον δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐνστάσεων, οἷον περὶ τῶν ἐκ τοῦ ἐναντίου καὶ τοῦ ὁμοίου καὶ τοῦ κατὰ δόξαν, καὶ εἰ τὴν ἐν μέρει ἐκ τοῦ πρώτου ἢ τὴν στερητικὴν ἐκ τοῦ μέσου δυνατὸν λαβεῖν.
priora.2.2727. Bölüm
Olası ile işaret aynı şey değildir. Olası, kabul gören bir öncüldür; çünkü insanların çoğunlukla böyle olduğunu ya da olmadığını, var olduğunu ya da olmadığını bildikleri şey olasıdır; mesela kıskananlardan nefret etmek ya da sevdiklerimize sevgi göstermek. İşaret ise ispat edici, zorunlu ya da kabul gören bir öncül olmak ister; çünkü bir şey varken bir olgu varsa, ya da bir şey olduğunda olgu ondan önce ya da sonra olmuşsa, o şey olgunun olmuş ya da var olduğunun işaretidir. Entimem, olasılardan ya da işaretlerden kurulan kıyastır; işaret de, orta terimin şekillerde alındığı kadar, üç türlü alınır: ya birinci şekildeki gibi, ya orta şekildeki gibi, ya da üçüncü şekildeki gibi. Mesela bir kadının sütü olduğu için gebe olduğunu göstermek birinci şekildendir; çünkü orta terim "sütü olmak"tır. A gebe olmak, B sütü olmak, G kadın olsun. Bilgelerin değerli insanlar olduğunu, çünkü Pittakos'un değerli olduğunu göstermek ise son şekil yoluyladır. A değerli, B bilgeler, G Pittakos olsun. A'nın da B'nin de G hakkında yüklenmesi doğrudur; yalnız birini herkes bildiği için söylemezler, ötekini ise alırlar. Benzi solgun olduğu için gebe olduğunu göstermek ise orta şekil yoluyla olmak ister; çünkü solgunluk gebe kadınlarda görülür, bu kadında da görülür; bu yüzden onun gebe olduğunun gösterildiğini sanırlar. Solgunluk A, gebe olmak B, kadın G olsun. Öncüllerden yalnız biri söylenirse sadece işaret olur; öteki de eklenirse kıyas olur; mesela Pittakos'un cömert olduğu, çünkü şeref düşkünlerinin cömert olduğu, Pittakos'un da şeref düşkünü olduğu. Ya da yine bilgelerin iyi olduğu, çünkü Pittakos'un iyi, ama aynı zamanda bilge olduğu. Kıyaslar böyle meydana gelir; yalnız birinci şekil yoluyla olan, doğruysa çürütülemez (çünkü küllîdir); son şekil yoluyla olan ise sonuç doğru olsa bile çürütülebilir, çünkü kıyas küllî değildir ve meseleye uygun değildir; zira Pittakos değerli diye ötekilerin de bilge olması zorunlu değildir. Orta şekil yoluyla olan ise her zaman ve her durumda çürütülebilir; çünkü terimler böyleyken hiçbir zaman kıyas meydana gelmez; zira gebe kadının benzi solgunsa ve bu kadının da benzi solgunsa, bunun gebe olması zorunlu değildir. Bütün işaretlerde doğru olan bulunabilir, ama söylenen farklar vardır.
Ya işareti böyle ayırmalı ve bunlardan orta terimi kesin delil (tekmērion) olarak almalı (çünkü kesin delilin bilgi sağlayan şey olduğu söylenir, en çok böyle olan da orta terimdir), ya da uç terimlerden alınanlara işaret, orta terimden alınana kesin delil demeli; çünkü birinci şekil yoluyla olan en çok kabul gören ve en doğru olandır.
Fizyonomi mümkündür, eğer tabiî hâllerde bedenin ve psykhē'nin birlikte değiştiği kabul edilirse; çünkü musiki öğrenmiş biri belki psykhē'sinde bir şeyi değiştirmiştir, ama bu hâl bizde tabiatça bulunanlardan değildir; tabiatça olan hareketler ise öfkeler ve arzular gibi şeylerdir. Bu kabul edilirse, bir işaretin bir şeyin işareti olduğu da kabul edilirse ve her cinsin kendine has hâlini ve işaretini yakalayabilirsek, fizyonomi yapabileceğiz. Çünkü bölünmez bir cinse kendine has olarak ait bir hâl varsa, mesela aslanlarda cesaret, onun bir işaretinin de olması zorunludur; çünkü bunların birbirinden etkilendiği varsayılmıştır. Bu işaret uç uzuvların büyük olması olsun; bu, başka cinslere de, ama bütünlerine değil, ait olabilir. Çünkü işaret şu anlamda hastır: hâl bütün cinse hastır, ama nasıl söylemeye alışıksak öyle, yalnız ona has değildir. Böylece aynı hâl başka bir cinste de bulunacak; insan da, başka bir hayvan da cesur olacaktır. O halde o da işarete sahip olacaktır; çünkü bir işaret bir şeyin işaretiydi. Bunlar böyleyse ve yalnız bir has hâli olan hayvanlarda bu tür işaretleri toplayabilirsek, her hâlin de bir işareti olacaksa (çünkü tek bir işaretinin olması zorunludur), fizyonomi yapabileceğiz. Ama bütün cinsin iki has hâli varsa, mesela aslanın hem cesur hem cömert olması gibi, kendine has olarak eşlik eden işaretlerden hangisinin hangisinin işareti olduğunu nasıl bileceğiz? Belki ikisi de bütününe ait olmayan başka bir cinste bulunuyorsa ve her birinin bütününe ait olmadığı cinslerde biri bulunup öteki bulunmadığında bilebiliriz; çünkü biri cesur ama cömert değilse ve iki işaretten şuna sahipse, aslanda da bunun cesaretin işareti olduğu açıktır. Fizyonomi yapmak, birinci şekilde orta terimin birinci uç terimle dönmesi, üçüncüden ise daha geniş olup onunla dönmemesi demektir; mesela A cesaret, B büyük uç uzuvlar, G aslan olsun. G'nin ait olduğu her şeye B aittir, ama başkalarına da aittir. B'nin ait olduğu her şeye ise A aittir, daha fazlasına değil; ikisi döner. Dönmezlerse bir işaret bir şeyin işareti olmaz.
Εἰκὸς δὲ καὶ σημεῖον οὐ ταὐτόν ἐστιν, ἀλλὰ τὸ μὲν εἰκός ἐστι πρότασις ἔνδοξος· ὃ γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἴσασιν οὕτω γινόμενον ἢ μὴ γινόμενον ἢ ὂν ἢ μὴ ὄν, τοῦτ᾿ ἐστὶν εἰκός, οἷον τὸ μισεῖν τοὺς φθονοῦντας ἢ τὸ φιλεῖν τοὺς ἐρωμένους. Σημεῖον δὲ βούλεται εἶναι πρότασις ἀποδεικτικὴ ἀναγκαία ἢ ἔνδοξος· οὗ γὰρ ὄντος ἔστιν ἢ οὗ γενομένου πρότερον ἢ ὕστερον γέγονε τὸ πρᾶγμα, τοῦτο σημεῖόν ἐστι τοῦ γεγονέναι ἢ εἶναι. Ἐνθύμημα μὲν οὖν ἐστὶ συλλογισμὸς ἐξ εἰκότων ἢ σημείων, λαμβάνεται δὲ τὸ σημεῖον τριχῶς, ὁσαχῶς καὶ τὸ μέσον ἐν τοῖς σχήμασιν· ἢ γὰρ ὡς ἐν τῷ πρώτῳ ἢ ὡς ἐν τῷ μέσῳ ἢ ὡς ἐν τῷ τρίτῳ, οἷον τὸ μὲν δεῖξαι κύουσαν διὰ τὸ γάλα ἔχειν ἐκ τοῦ πρώτου σχήματος· μέσον γὰρ τὸ γάλα ἔχειν. Ἐφ᾿ ᾧ τὸ Α κύειν, τὸ Β γάλα ἔχειν, γυνὴ ἐφ᾿ ᾧ Γ. Τὸ δ᾿ ὅτι οἱ σοφοὶ σπουδαῖοι, Πιττακὸς γὰρ σπουδαῖος, διὰ τοῦ ἐσχάτου. Ἐφ᾿ ᾧ Α τὸ σπουδαῖον, ἐφ᾿ ᾧ Β οἱ σοφοί, ἐφ᾿ ᾧ Γ Πιττακός. Ἀληθὲς δὴ καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β τοῦ Γ κατηγορῆσαι· πλὴν τὸ μὲν οὐ λέγουσι διὰ τὸ εἰδέναι, τὸ δὲ λαμβάνουσιν. Τὸ δὲ κύειν, ὅτι ὠχρά, διὰ τοῦ μέσου σχήματος βούλεται εἶναι· ἐπεὶ γὰρ ἕπεται ταῖς κυούσαις τὸ ὠχρόν, ἀκολουθεῖ δὲ καὶ ταύτῃ, δεδεῖχθαι οἴονται ὅτι κύει. Τὸ ὠχρὸν ἐφ᾿ οὗ τὸ Α, τὸ κύειν ἐφ᾿ οὗ Β, γυνὴ ἐφ᾿ οὗ Γ. Ἐὰν μὲν οὖν ἡ μία λεχθῇ πρότασις, σημεῖον γίνεται μόνον, ἐὰν δὲ καὶ ἡ ἑτέρα προσληφθῇ, συλλογισμός, οἷον ὅτι Πιττακὸς ἐλευθέριος· οἱ γὰρ φιλότιμοι ἐλευθέριοι, Πιττακὸς δὲ φιλότιμος. Ἢ πάλιν ὅτι οἱ σοφοὶ ἀγαθοί· Πιττακὸς γὰρ ἀγαθός, ἀλλὰ καὶ σοφός. Οὕτω μὲν οὖν γίνονται συλλογισμοί, πλὴν ὁ μὲν διὰ τοῦ πρώτου σχήματος ἄλυτος, ἂν ἀληθὴς ᾖ (καθόλου γάρ ἐστιν), ὁ δὲ διὰ τοῦ ἐσχάτου λύσιμος, κἂν ἀληθὲς ᾖ τὸ συμπέρασμα, διὰ τὸ μὴ εἶναι καθόλου μηδὲ πρὸς τὸ πρᾶγμα τὸν συλλογισμόν· οὐ γὰρ εἰ Πιττακὸς σπουδαῖος, διὰ τοῦτο καὶ τοὺς ἄλλους ἀνάγκη σοφούς. Ὁ δὲ διὰ τοῦ μέσου σχήματος ἀεὶ καὶ πάντως λύσιμος· οὐδέποτε γὰρ γίνεται συλλογισμὸς οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων· οὐ γὰρ εἰ ἡ κύουσα ὠχρά, ὠχρὰ δὲ καὶ ἥδε, κύειν ἀνάγκη ταύτην. Ἀληθὲς μὲν οὖν ἐν ἅπασιν ὑπάρξει τοῖς σημείοις, διαφορὰς δ᾿ ἔχουσι τὰς εἰρημένας.
Ἢ δὴ οὕτω διαιρετέον τὸ σημεῖον, τούτων δὲ τὸ μέσον τεκμήριον ληπτέον (τὸ γὰρ τεκμήριον τὸ εἰδέναι ποιοῦν φασὶν εἶναι, τοιοῦτο δὲ μάλιστα τὸ μέσον), ἢ τὰ μὲν ἐκ τῶν ἄκρων σημεῖα λεκτέον, τὸ δ᾿ ἐκ τοῦ μέσου τεκμήριον· ἐνδοξότατον γὰρ καὶ μάλιστα ἀληθὲς τὸ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος.
Τὸ δὲ φυσιογνωμονεῖν δυνατόν ἐστιν, εἴ τις δίδωσιν ἅμα μεταβάλλειν τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχήν, ὅσα φυσικά ἐστι παθήματα· μαθὼν γὰρ ἴσως μουσικὴν μεταβέβληκέ τι τὴν ψυχήν, ἀλλ᾿ οὐ τῶν φύσει ἡμῖν ἐστὶ τοῦτο τὸ πάθος, ἀλλ᾿ οἷον ὀργαὶ καὶ ἐπιθυμίαι τῶν φύσει κινήσεων. Εἰ δὴ τοῦτό τε δοθείη καὶ ἓν ἑνὸς σημεῖον εἶναι, καὶ δυναίμεθα λαμβάνειν τὸ ἴδιον ἑκάστου γένους πάθος καὶ σημεῖον, δυνησόμεθα φυσιογνωμονεῖν. Εἰ γάρ ἐστιν ἰδίᾳ τινὶ γένει ὑπάρχον ἀτόμῳ πάθος, οἷον τοῖς λέουσιν ἀνδρεία, ἀνάγκη καὶ σημεῖον εἶναί τι· συμπάσχειν γὰρ ἀλλήλοις ὑπόκειται. Καὶ ἔστω τοῦτο τὸ μεγάλα τὰ ἀκρωτήρια ἔχειν· ὃ καὶ ἄλλοις ὑπάρχειν γένεσι μὴ ὅλοις ἐνδέχεται. Τὸ γὰρ σημεῖον οὕτως ἴδιόν ἐστιν, ὅτι ὅλου γένους ἴδιόν ἐστι τὸ πάθος, καὶ οὐ μόνου ἴδιον, ὥσπερ εἰώθαμεν λέγειν. Ὑπάρξει δὴ καὶ ἐν ἄλλῳ γένει ταὐτό, καὶ ἔσται ἀνδρεῖος ὁ ἄνθρωπος καὶ ἄλλο τι ζῷον. Ἔξει ἄρα τὸ σημεῖον· ἓν γὰρ ἑνὸς ἦν. Εἰ τοίνυν ταῦτ᾿ ἐστί, καὶ δυνησόμεθα τοιαῦτα σημεῖα συλλέξαι ἐπὶ τούτων τῶν ζῴων ἃ μόνον ἓν πάθος ἔχει τι ἴδιον, ἕκαστον δ᾿ ἔχει σημεῖον, ἐπείπερ ἓν ἔχειν ἀνάγκη, δυνησόμεθα φυσιογνωμονεῖν. Εἰ δὲ δύο ἔχει ἴδια ὅλον τὸ γένος, οἷον ὁ λέων ἀνδρεῖον καὶ μεταδοτικόν, πῶς γνωσόμεθα πότερον ποτέρου σημεῖον τῶν ἰδίᾳ ἀκολουθούντων σημείων; ἢ εἰ ἄλλῳ μὴ ὅλῳ τινὶ ἄμφω, καὶ ἐν οἷς μὴ ὅλοις ἑκάτερον, ὅταν τὸ μὲν ἔχῃ τὸ δὲ μή· εἰ γὰρ ἀνδρεῖος μὲν ἐλευθέριος δὲ μή, ἔχει δὲ τῶν δύο τοδί, δῆλον ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ λέοντος τοῦτο σημεῖον τῆς ἀνδρείας. Ἔστι δὴ τὸ φυσιογνωμονεῖν τῶν ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι τὸ μέσον τῷ μὲν πρώτῳ ἄκρῳ ἀντιστρέφειν, τοῦ δὲ τρίτου ὑπερτείνειν καὶ μὴ ἀντιστρέφειν, οἷον ἀνδρεία τὸ Α, τὰ ἀκρωτήρια μεγάλα ἐφ᾿ οὗ Β, τὸ δὲ Γ λέων. Ὧι δὴ τὸ Γ, τὸ Β παντί, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις. Ὧι δὲ τὸ Β, τὸ Α παντὶ καὶ οὐ πλείοσιν, ἀλλ᾿ ἀντιστρέφει· εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται ἓν ἑνὸς σημεῖον.