Aristoteles · Birinci ve İkinci Analitikler
Birinci Analitikler › I. Kitap › 23. Bölüm – 46. Bölüm
priora.1.2323. Bölüm
Bu şekillerdeki kıyasların birinci şekildeki küllî kıyaslar yoluyla tamamlandığı ve onlara indirgendiği söylenenlerden açıktır. Düpedüz her kıyasın böyle olacağı ise şimdi, her kıyasın bu şekillerden biri yoluyla meydana geldiği gösterildiğinde açıklık kazanacaktır.
Her ispatın ve her kıyasın ya bir şeyin ait olduğunu ya da ait olmadığını göstermesi zorunludur; bunu da ya küllî ya cüzî olarak, ayrıca ya doğrudan ya da bir varsayımdan yola çıkarak yapar. Varsayımdan yola çıkan kıyasın bir kısmı imkânsız yoluyla olandır. Önce doğrudan gösteren kıyaslardan söz edelim; bunlar gösterilince, imkânsıza götürenler ve genel olarak varsayımdan yola çıkanlar hakkında da durum açık olacaktır.
A'nın B'ye ait olduğu ya da olmadığı kıyasla çıkarılmak isteniyorsa, bir şeyin bir şey hakkında alınması zorunludur. A, B hakkında alınırsa, baştaki şey alınmış olur. A, G hakkında alınır da G hiçbir şey hakkında, başka bir şey de G hakkında, A hakkında da başka bir şey alınmazsa, hiçbir kıyas olmayacaktır; çünkü bir şeyin bir şey hakkında alınmasından zorunlu olarak hiçbir şey çıkmaz. Dolayısıyla bir öncül daha eklemek gerekir. A başka bir şey hakkında ya da başka bir şey A hakkında ya da başka bir şey G hakkında alınırsa, kıyas olmasına hiçbir engel yoktur, ama alınanlar yoluyla B'ye göre bir kıyas olmayacaktır. G bir başkasına, o bir başkasına, o da bir başkasına bağlanıp B'ye ulaşmadığında da A'nın B'ye göre kıyası olmayacaktır. Çünkü genel olarak söyledik: her birine yüklemler bakımından bir şekilde bağlı olan bir orta terim alınmadıkça, bir şeyin bir şey hakkında hiçbir zaman hiçbir kıyası olmayacaktır. Kıyas düpedüz öncüllerden kurulur; şuna göre kıyas, şuna göre öncüllerden; bunun şuna göre kıyası da bunun şuna göre öncülleri yoluyla. B hakkında hiçbir şey yüklemeden ya da reddetmeden B'ye göre bir öncül almak imkânsızdır; ya da A ile B arasında ortak hiçbir şey almadan, her birine kendine özgü bazı şeyler yükleyerek ya da reddederek de imkânsızdır. Dolayısıyla, bunun şuna göre kıyası olacaksa, ikisinin arasında yüklemleri birbirine bağlayacak bir orta terim almak gerekir. İkisine ortak bir şey almak zorunluysa ve bu üç şekilde mümkünse (ya A'yı G hakkında, G'yi B hakkında yükleyerek, ya G'yi her ikisi hakkında, ya da her ikisini G hakkında yükleyerek) ve bunlar da söylenen şekillerse, her kıyasın bu şekillerden biri yoluyla meydana gelmesinin zorunlu olduğu açıktır. B'ye birden fazla terim yoluyla bağlansa da söz aynıdır; çünkü çok terimlerde de şekil aynı olacaktır.
Demek ki doğrudan gösteren kıyasların daha önce söylenen şekiller yoluyla sonuca vardığı açıktır; imkânsıza götürenlerin de onlar yoluyla sonuca vardığı bunlardan anlaşılacaktır. Çünkü imkânsız yoluyla sonuca varanların hepsi yanlış olanı kıyasla çıkarır, baştaki şeyi ise, çelişiği konulduğunda imkânsız bir şey çıktığı için, varsayımdan yola çıkarak gösterir; mesela köşegenin [kenarla] ortak ölçüsüz olduğunu, ortak ölçülü konduğunda tek sayıların çift sayılara eşit olacağı için gösterir. Tek sayıların çift sayılara eşit olduğunu kıyasla çıkarır, köşegenin ortak ölçüsüz olduğunu ise, çelişiği yüzünden yanlış bir şey çıktığı için, varsayımdan yola çıkarak gösterir. İmkânsız yoluyla kıyasla çıkarmak buydu: baştaki varsayım yüzünden imkânsız bir şeyi göstermek. Dolayısıyla imkânsıza indirgenenlerde yanlışın doğrudan bir kıyası meydana geldiğine, baştaki şey varsayımdan yola çıkarak gösterildiğine, doğrudan gösterenlerin de bu şekiller yoluyla sonuca vardığını daha önce söylediğimize göre, imkânsız yoluyla kurulan kıyasların da bu şekiller yoluyla olacağı açıktır. Varsayımdan yola çıkan bütün ötekiler de öyledir; çünkü hepsinde kıyas yerine konan şeye göre kurulur, baştaki şey ise bir kabul ya da başka bir varsayım yoluyla sonuca ulaşır. Bu doğruysa, her ispatın ve her kıyasın daha önce söylenen üç şekil yoluyla meydana gelmesi zorunludur. Bu gösterilince her kıyasın birinci şekil yoluyla tamamlandığı ve bu şekildeki küllî kıyaslara indirgendiği de açıktır.
Ὅτι μὲν οὖν οἱ ἐν τούτοις τοῖς σχήμασι συλλογισμοὶ τελειοῦνται διὰ τῶν ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καθόλου συλλογισμῶν καὶ εἰς τούτους ἀνάγονται, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων· ὅτι δ᾿ ἁπλῶς πᾶς συλλογισμὸς οὕτως ἕξει, νῦν ἔσται φανερόν, ὅταν δειχθῇ πᾶς γινόμενος διὰ τούτων τινὸς τῶν σχημάτων.
Ἀνάγκη δὴ πᾶσαν ἀπόδειξιν καὶ πάντα συλλογισμὸν ἢ ὑπάρχον τι ἢ μὴ ὑπάρχον δεικνύναι, καὶ τοῦτο ἢ καθόλου ἢ κατὰ μέρος, ἔτι ἢ δεικτικῶς ἢ ἐξ ὑποθέσεως. Τοῦ δ᾿ ἐξ ὑποθέσεως μέρος τὸ διὰ τοῦ ἀδυνάτου. Πρῶτον οὖν εἴπωμεν περὶ τῶν δεικτικῶν· τούτων γὰρ δειχθέντων φανερὸν ἔσται καὶ ἐπὶ τῶν εἰς τὸ ἀδύνατον καὶ ὅλως τῶν ἐξ ὑποθέσεως.
Εἰ δὴ δέοι τὸ Α κατὰ τοῦ Β συλλογίσασθαι ἢ ὑπάρχον ἢ μὴ ὑπάρχον, ἀνάγκη λαβεῖν τι κατά τινος. Εἰ μὲν οὖν τὸ Α κατὰ τοῦ Β ληφθείη, τὸ ἐξ ἀρχῆς ἔσται εἰλημμένον. Εἰ δὲ κατὰ τοῦ Γ, τὸ δὲ Γ κατὰ μηδενός, μηδ᾿ ἄλλο κατ᾿ ἐκείνου, μηδὲ κατὰ τοῦ Α ἕτερον, οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός· τῷ γὰρ ἓν καθ᾿ ἑνὸς ληφθῆναι οὐδὲν συμβαίνει ἐξ ἀνάγκης. Ὥστε προσληπτέον καὶ ἑτέραν πρότασιν. Ἐὰν μὲν οὖν ληφθῇ τὸ Α κατ᾿ ἄλλου ἢ ἄλλο κατὰ τοῦ Α, ἢ κατὰ τοῦ Γ ἕτερον, εἶναι μὲν συλλογισμὸν οὐδὲν κωλύει, πρὸς μέντοι τὸ Β οὐκ ἔσται διὰ τῶν εἰλημμένων. Οὐδ᾿ ὅταν τὸ Γ ἑτέρῳ, κἀκεῖνο ἄλλῳ, καὶ τοῦτο ἑτέρῳ, μὴ συνάπτῃ δὲ πρὸς τὸ Β, οὐδ᾿ οὕτως ἔσται πρὸς τὸ Β συλλογισμὸς τοῦ Α. Ὅλως γὰρ εἴπομεν ὅτι οὐδεὶς οὐδέποτε ἔσται συλλογισμὸς ἄλλου κατ᾿ ἄλλου μὴ ληφθέντος τινὸς μέσου, ὃ πρὸς ἑκάτερον ἔχει πως ταῖς κατηγορίαις· ὁ μὲν γὰρ συλλογισμὸς ἁπλῶς ἐκ προτάσεών ἐστιν, ὁ δὲ πρὸς τόδε συλλογισμὸς ἐκ τῶν πρὸς τόδε προτάσεων, ὁ δὲ τοῦδε πρὸς τόδε διὰ τῶν τοῦδε πρὸς τόδε προτάσεων. Ἀδύνατον δὲ πρὸς τὸ Β λαβεῖν πρότασιν μηδὲν μήτε κατηγοροῦντας αὐτοῦ μήτ᾿ ἀπαρνουμένους, ἢ πάλιν τοῦ Α πρὸς τὸ Β μηδὲν κοινὸν λαμβάνοντας ἀλλ᾿ ἑκατέρου ἴδια ἄττα κατηγοροῦντας ἢ ἀπαρνουμένους. Ὥστε ληπτέον τι μέσον ἀμφοῖν, ὃ συνάψει τὰς κατηγορίας, εἴπερ ἔσται τοῦδε πρὸς τόδε συλλογισμός. Εἰ οὖν ἀνάγκη μέν τι λαβεῖν πρὸς ἄμφω κοινόν, τοῦτο δ᾿ ἐνδέχεται τριχῶς (ἢ γὰρ τὸ Α τοῦ Γ καὶ τὸ Γ τοῦ Β κατηγορήσαντας, ἢ τὸ Γ κατ᾿ ἀμφοῖν, ἢ ἄμφω κατὰ τοῦ Γ), ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τὰ εἰρημένα σχήματα, φανερὸν ὅτι πάντα συλλογισμὸν ἀνάγκη γίνεσθαι διὰ τούτων τινὸς τῶν σχημάτων. Ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος καὶ εἰ διὰ πλειόνων συνάπτοι πρὸς τὸ Β· ταὐτὸ γὰρ ἔσται σχῆμα καὶ ἐπὶ τῶν πολλῶν.
Ὅτι μὲν οὖν οἱ δεικτικοὶ περαίνονται διὰ τῶν προειρημένων σχημάτων, φανερόν· ὅτι δὲ καὶ οἱ εἰς τὸ ἀδύνατον, δῆλον ἔσται διὰ τούτων. Πάντες γὰρ οἱ διὰ τοῦ ἀδυνάτου περαίνοντες τὸ μὲν ψεῦδος συλλογίζονται, τὸ δ᾿ ἐξ ἀρχῆς ἐξ ὑποθέσεως δεικνύουσιν, ὅταν ἀδύνατόν τι συμβαίνῃ τῆς ἀντιφάσεως τεθείσης, οἷον ὅτι ἀσύμμετρος ἡ διάμετρος διὰ τὸ γίνεσθαι τὰ περιττὰ ἴσα τοῖς ἀρτίοις συμμέτρου τεθείσης. Τὸ μὲν οὖν ἴσα γίνεσθαι τὰ περιττὰ τοῖς ἀρτίοις συλλογίζεται, τὸ δ᾿ ἀσύμμετρον εἶναι τὴν διάμετρον ἐξ ὑποθέσεως δείκνυσιν, ἐπεὶ ψεῦδος συμβαίνει διὰ τὴν ἀντίφασιν. Τοῦτο γὰρ ἦν τὸ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογίσασθαι, τὸ δεῖξαί τι ἀδύνατον διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς ὑπόθεσιν. Ὅστ᾿ ἐπεὶ τοῦ ψεύδους γίνεται συλλογισμὸς δεικτικὸς ἐν τοῖς εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπαγομένοις, τὸ δ᾿ ἐξ ἀρχῆς ἐξ ὑποθέσεως δείκνυται, τοὺς δὲ δεικτικοὺς πρότερον εἴπομεν ὅτι διὰ τούτων περαίνονται τῶν σχημάτων, φανερὸν ὅτι καὶ οἱ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμοὶ διὰ τούτων ἔσονται τῶν σχημάτων. Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἄλλοι πάντες οἱ ἐξ ὑποθέσεως· ἐν ἅπασι γὰρ ὁ μὲν συλλογισμὸς γίνεται πρὸς τὸ μεταλαμβανόμενον, τὸ δ᾿ ἐξ ἀρχῆς περαίνεται δι᾿ ὁμολογίας ἤ τινος ἄλλης ὑποθέσεως. Εἰ δὲ τοῦτ᾿ ἀληθές, πᾶσαν ἀπόδειξιν καὶ πάντα συλλογισμὸν ἀνάγκη γίνεσθαι διὰ τριῶν τῶν προειρημένων σχημάτων. Τούτου δὲ δειχθέντος δῆλον ὡς ἅπας τε συλλογισμὸς ἐπιτελεῖται διὰ τοῦ πρώτου σχήματος καὶ ἀνάγεται εἰς τοὺς ἐν τούτῳ καθόλου συλλογισμούς.
priora.1.2424. Bölüm
Ayrıca her kıyasta terimlerden birinin olumlu olması ve küllî olarak ait olmanın bulunması gerekir; çünkü küllî olmadan ya kıyas olmayacak ya konulan sava göre olmayacak ya da baştaki şey talep edilmiş olacaktır. Müziğin hazzının değerli olduğu konsun. Biri "hepsi" eklemeden hazzın değerli olduğunu kabul ettirmek isterse kıyas olmayacaktır; "bazı haz" derse, başka bir haz kastediyorsa konulan savla hiçbir ilgisi olmaz, bu hazzın kendisini kastediyorsa da baştaki şeyi alır. Bu, geometri şekillerinde daha açık görünür; mesela ikizkenarın tabandaki açılarının eşit olduğunu gösterirken. A ve B merkeze çizilmiş çizgiler olsun. Biri yarım dairelerin açılarının eşit olduğunu genel olarak kabul ettirmeden AG açısını BD açısına eşit alırsa, yine kesimin açısının hepsini ekleyip almadan G'yi D'ye eşit alırsa, ayrıca bütün açılar eşit olduğundan ve eşit açılar çıkarıldığından geri kalan E ile Z'nin eşit olduğunu alırsa, eşitlerden eşitler çıkarılınca kalanların eşit olduğunu almadıkça baştaki şeyi talep etmiş olacaktır. Demek ki her kıyasta küllî olarak ait olmanın bulunması gerektiği açıktır; şu da açıktır: küllî sonuç ancak bütün terimler küllî olduğunda gösterilir, cüzî sonuç ise hem böyle hem öyle gösterilir; dolayısıyla sonuç küllîyse terimlerin de küllî olması zorunludur, terimler küllî olduğunda ise sonucun küllî olmaması mümkündür. Şu da açıktır: her kıyasta ya iki öncülün ya da birinin sonuca benzemesi zorunludur. Bunu yalnız olumlu ya da olumsuz olma bakımından değil, zorunlu, ait olmayı bildiren ya da mümkün olma bakımından da söylüyorum. Öteki yüklemleri de incelemek gerekir.
Kıyasın düpedüz ne zaman olup ne zaman olmayacağı, ne zaman mümkün ne zaman tam olacağı, kıyas varsa terimlerin söylenen tarzlardan birine göre olmasının zorunlu olduğu da açıktır.
Ἔτι τε ἐν ἅπαντι δεῖ κατηγορικόν τινα τῶν ὅρων εἶναι καὶ τὸ καθόλου ὑπάρχειν· ἄνευ γὰρ τοῦ καθόλου ἢ οὐκ ἔσται συλλογισμὸς ἢ οὐ πρὸς τὸ κείμενον, ἢ τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτήσεται. Κείσθω γὰρ τὴν μουσικὴν ἡδονὴν εἶναι σπουδαίαν. Εἰ μὲν οὖν ἀξιώσειεν ἡδονὴν εἶναι σπουδαίαν μὴ προσθεὶς τὸ πᾶσαν, οὐκ ἔσται συλλογισμός· εἰ δὲ τινὰ ἡδονήν, εἰ μὲν ἄλλην, οὐδὲν πρὸς τὸ κείμενον, εἰ δ᾿ αὐτὴν ταύτην, τὸ ἐξ ἀρχῆς λαμβάνει. Μᾶλλον δὲ γίνεται φανερὸν ἐν τοῖς διαγράμμασιν, οἷον ὅτι τοῦ ἰσοσκελοῦς ἴσαι αἱ πρὸς τῇ βάσει. Ἔστωσαν εἰς τὸ κέντρον ἠγμέναι αἱ Α Β. Εἰ οὖν ἴσην λαμβάνοι τὴν Α Γ γωνίαν τῇ Β Δ μὴ ὅλως ἀξιώσας ἴσας τὰς τῶν ἡμικυκλίων, καὶ πάλιν τὴν Γ τῇ Δ μὴ πᾶσαν προσλαβὼν τὴν τοῦ τμήματος, ἔτι δ᾿ ἀπ᾿ ἴσων οὐσῶν τῶν ὅλων γωνιῶν καὶ ἴσων ἀφῃρημένων ἴσας εἶναι τὰς λοιπὰς τὰς Ε Ζ, τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτήσεται, ἐὰν μὴ λάβῃ ἀπὸ τῶν ἴσων ἴσων ἀφαιρουμένων ἴσα λείπεσθαι. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν ἅπαντι δεῖ τὸ καθόλου ὑπάρχειν, καὶ ὅτι τὸ μὲν καθόλου ἐξ ἁπάντων τῶν ὅρων καθόλου δείκνυται, τὸ δ᾿ ἐν μέρει καὶ οὕτως κἀκείνως, ὥστ᾿ ἐὰν μὲν ᾖ τὸ συμπέρασμα καθόλου, καὶ τοὺς ὅρους ἀνάγκη καθόλου εἶναι, ἐὰν δ᾿ οἱ ὅροι καθόλου, ἐνδέχεται τὸ συμπέρασμα μὴ εἶναι καθόλου. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἐν ἅπαντι συλλογισμῷ ἢ ἀμφοτέρας ἢ τὴν ἑτέραν πρότασιν ὁμοίαν ἀνάγκη γίνεσθαι τῷ συμπεράσματι. Λέγω δ᾿ οὐ μόνον τῷ καταφατικὴν εἶναι ἢ στερητικήν, ἀλλὰ καὶ τῷ ἀναγκαίαν ἢ ὑπάρχουσαν ἢ ἐνδεχομένην. Ἐπισκέψασθαι δὲ δεῖ καὶ τὰς ἄλλας κατηγορίας.
Φανερὸν δὲ καὶ ἁπλῶς πότ᾿ ἔσται καὶ πότ᾿ οὐκ ἔσται συλλογισμός, καὶ πότε δυνατὸς καὶ πότε τέλειος, καὶ ὅτι συλλογισμοῦ ὄντος ἀναγκαῖον ἔχειν τοὺς ὅρους κατά τινα τῶν εἰρημένων τρόπων.
priora.1.2525. Bölüm
Şu da açıktır: her ispat üç terim yoluyla olacaktır, daha fazlasıyla değil; meğer ki aynı sonuç ayrı ayrı terimler yoluyla meydana gelsin; mesela E hem AB yoluyla hem GD yoluyla, ya da hem AB hem BG yoluyla; çünkü aynı terimlerin birden fazla orta terimi olmasına hiçbir engel yoktur. Ama bu durumda kıyas bir değil birden fazladır. Ya da A ve B'nin her biri kıyasla alındığında, mesela A, DE yoluyla, B de ZΘ yoluyla; ya da biri istikrayla, öteki kıyasla. Ama böyle de kıyaslar birden fazladır; çünkü sonuçlar birden fazladır: A, B ve G. Birden fazla değil de bir kıyas olacaksa, aynı sonuç birden fazla terim yoluyla şu şekilde meydana gelebilir; ama G'nin AB yoluyla meydana geldiği gibi meydana gelmesi imkânsızdır. E, A, B, G, D'den çıkarılmış olsun. O hâlde bunlardan bazılarının birbirine göre, biri bütün öteki parça olarak alınmış olması zorunludur; çünkü kıyas varsa terimlerden bazılarının böyle olmasının zorunlu olduğu daha önce gösterildi. A, B'ye karşı bu durumda olsun. Öyleyse bunlardan bir sonuç çıkar. Bu ya E'dir ya G ile D'den biridir ya da bunların dışında başka bir şeydir. E ise, kıyas yalnız AB'den kurulmuş olur. G ve D de biri bütün öteki parça olacak şekildeyse, onlardan da bir sonuç çıkar; bu da ya E'dir ya A ile B'den biridir ya da bunların dışında başka bir şeydir. E ya da A ile B'den biriyse, ya kıyaslar birden fazla olur ya da aynı şeyin birden fazla terim yoluyla sonuca varabileceğini söylediğimiz durum meydana gelir; bunların dışında başka bir şeyse, kıyaslar birden fazla ve birbirine bağlanmamış olur. G, D'ye karşı kıyas meydana getirecek durumda değilse, istikra, gizleme ya da bu türden başka bir şey için alınmadıkça boşuna alınmış olur. AB'den E değil de başka bir sonuç çıkarsa, GD'den de ya bunlardan biri ya da bunların dışında başka bir şey çıkarsa, kıyaslar birden fazla olur ve konulan şeyin kıyası olmaz; çünkü kıyasın E'nin kıyası olduğu varsayılmıştı. GD'den hiçbir sonuç çıkmazsa, bunların boşuna alındığı ve kıyasın baştaki şeyin kıyası olmadığı sonucu çıkar. Dolayısıyla her ispatın ve her kıyasın yalnız üç terim yoluyla olacağı açıktır.
Bu açık olduğuna göre, kıyasın iki öncülden kurulduğu, daha fazlasından kurulmadığı da açıktır; çünkü üç terim iki öncüldür; meğer ki baştaki kıyaslarda söylendiği gibi kıyasların tamamlanması için bir şey eklensin. Demek ki asıl sonucun çıktığı öncüllerin çift olmadığı bir kıyas sözünde (çünkü önceki sonuçların bazılarının öncül olması zorunludur), bu söz ya kıyas kurmamıştır ya da sava göre gerekli olandan fazlasını sormuştur.
Kıyaslar asıl öncüllerine göre alındığında, her kıyas çift sayıda öncülden ve tek sayıda terimden kurulacaktır; çünkü terimler öncüllerden bir fazladır. Sonuçlar da öncüllerin yarısı kadar olacaktır. Önceki kıyaslar yoluyla ya da ardışık olmayan birden fazla orta terim yoluyla sonuca varıldığında, mesela AB, G ve D yoluyla gösterildiğinde, terimlerin sayısı yine öncülleri bir aşacaktır (çünkü araya giren terim ya dışarıya ya da ortaya konacaktır; her iki durumda da aralıklar terimlerden bir eksik olur); öncüller ise aralıklara eşittir. Ama her zaman öncüller çift, terimler tek olmayacaktır; sırayla değişecektir: öncüller çift olduğunda terimler tek, terimler çift olduğunda öncüller tek olacaktır; çünkü terim nereye eklenirse eklensin, terimle birlikte bir öncül de eklenir. Dolayısıyla öncüller çift, terimler tek olduğuna göre, aynı ekleme yapılınca bu durumun değişmesi zorunludur. Sonuçlar ise artık ne terimlere ne de öncüllere göre aynı sırayı izleyecektir; çünkü bir terim eklenince, önceden var olan terimlerden bir eksik sayıda sonuç eklenecektir; çünkü yalnız sonuncu terimle sonuç vermez, ötekilerin hepsiyle verir; mesela ABG'ye D eklenirse, hemen iki sonuç da eklenir: A'ya göre olan ve B'ye göre olan. Ötekilerde de durum aynıdır. Terim ortaya girse de durum aynıdır; çünkü yalnız bir terimle kıyas meydana getirmeyecektir. Dolayısıyla sonuçlar hem terimlerden hem de öncüllerden çok daha fazla olacaktır.
Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πᾶσα ἀπόδειξις ἔσται διὰ τριῶν ὅρων καὶ οὐ πλειόνων, ἐὰν μὴ δι᾿ ἄλλων καὶ ἄλλων τὸ αὐτὸ συμπέρασμα γίνηται, οἷον τὸ Ε διά τε τῶν Α Β καὶ διὰ τῶν Γ Δ, ἢ διὰ τῶν Α Β καὶ Β Γ· πλείω γὰρ μέσα τῶν αὐτῶν οὐδὲν εἶναι κωλύει. Τούτων δ᾿ ὄντων οὐχ εἷς ἀλλὰ πλείους εἰσὶν οἱ συλλογισμοί. Ἢ πάλιν ὅταν ἑκάτερον τῶν Α Β διὰ συλλογισμοῦ ληφθῇ, οἷον τὸ Α διὰ τῶν Δ Ε καὶ πάλιν τὸ Β διὰ τῶν Ζ Θ. Ἢ τὸ μὲν ἐπαγωγῇ, τὸ δὲ συλλογισμῷ. Ἀλλὰ καὶ οὕτως πλείους οἱ συλλογισμοί· πλείω γὰρ τὰ συμπεράσματά ἐστιν, οἷον τό τε Α καὶ τὸ Β καὶ τὸ Γ. Εἰ δ᾿ οὖν μὴ πλείους ἀλλ᾿ εἷς, οὕτω μὲν ἐνδέχεται γενέσθαι διὰ πλειόνων τὸ αὐτὸ συμπέρασμα, ὡς δὲ τὸ Γ διὰ τῶν Α Β, ἀδύνατον. Ἔστω γὰρ τὸ Ε συμπεπερασμένον ἐκ τῶν Α Β Γ Δ. Οὐκοῦν ἀνάγκη τι αὐτῶν ἄλλο πρὸς ἄλλο εἰλῆφθαι, τὸ μὲν ὡς ὅλον τὸ δ᾿ ὡς μέρος· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον, ὅτι ὄντος συλλογισμοῦ ἀναγκαῖον οὕτως τινὰς ἔχειν τῶν ὅρων. Ἐχέτω οὖν τὸ Α οὕτως πρὸς τὸ Β. Ἔστιν ἄρα τι ἐξ αὐτῶν συμπέρασμα. Οὐκοῦν ἤτοι τὸ Ε ἢ τῶν Γ Δ θάτερον ἢ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα. Καὶ εἰ μὲν τὸ Ε, ἐκ τῶν Α Β μόνον ἂν εἴη ὁ συλλογισμός. Τὰ δὲ Γ Δ εἰ μὲν ἔχει οὕτως ὥστ᾿ εἶναι τὸ μὲν ὡς ὅλον τὸ δ᾿ ὡς μέρος, ἔσται τι καὶ ἐξ ἐκείνων, καὶ ἤτοι τὸ Ε ἢ τῶν Α Β θάτερον ἢ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα. Καὶ εἰ μὲν τὸ Ε ἢ τῶν Α Β θάτερον, ἢ πλείους ἔσονται οἱ συλλογισμοί, ἢ ὡς ἐνεδέχετο ταὐτὸ διὰ πλειόνων ὅρων περαίνεσθαι συμβαίνει· εἰ δ᾿ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα, πλείους ἔσονται καὶ ἀσύναπτοι οἱ συλλογισμοὶ πρὸς ἀλλήλους. Εἰ δὲ μὴ οὕτως ἔχοι τὸ Γ πρὸς τὸ Δ ὥστε ποιεῖν συλλογισμόν, μάτην ἔσται εἰλημμένα, εἰ μὴ ἐπαγωγῆς ἢ κρύψεως ἤ τινος ἄλλου τῶν τοιούτων χάριν. Εἰ δ᾿ ἐκ τῶν Α Β μὴ τὸ Ε ἀλλ᾿ ἄλλο τι γίνεται συμπέρασμα, ἐκ δὲ τῶν Γ Δ ἢ τούτων θάτερον ἢ ἄλλο παρὰ ταῦτα, πλείους τε οἱ συλλογισμοὶ γίνονται καὶ οὐ τοῦ ὑποκειμένου· ὑπέκειτο γὰρ εἶναι τοῦ Ε τὸν συλλογισμόν. Εἰ δὲ μὴ γίνεται ἐκ τῶν Γ Δ μηδὲν συμπέρασμα, μάτην τε εἰλῆφθαι αὐτὰ συμβαίνει καὶ μὴ τοῦ ἐξ ἀρχῆς εἶναι τὸν συλλογισμόν. Ὥστε φανερὸν ὅτι πᾶσα ἀπόδειξις καὶ πᾶς συλλογισμὸς ἔσται διὰ τριῶν ὅρων μόνον.
Τούτου δ᾿ ὄντος φανεροῦ, δῆλον ὡς καὶ ἐκ δύο προτάσεων καὶ οὐ πλειόνων· οἱ γὰρ τρεῖς ὅροι δύο προτάσεις, εἰ μὴ προσλαμβάνοιτο, καθάπερ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἐλέχθη, πρὸς τὴν τελείωσιν τῶν συλλογισμῶν. Φανερὸν οὖν ὡς ἐν ᾧ λόγῳ συλλογιστικῷ μὴ ἄρτιαί εἰσιν αἱ προτάσεις δι᾿ ὧν γίνεται τὸ συμπέρασμα τὸ κύριον (ἔνια γὰρ τῶν ἄνωθεν συμπερασμάτων ἀναγκαῖον εἶναι προτάσεις), οὗτος ὁ λόγος ἢ οὐ συλλελόγισται ἢ πλείω τῶν ἀναγκαίων ἠρώτηκε πρὸς τὴν θέσιν.
Κατὰ μὲν οὖν τὰς κυρίας προτάσεις λαμβανομένων τῶν συλλογισμῶν, ἅπας ἔσται συλλογισμὸς ἐκ προτάσεων μὲν ἀρτίων ἐξ ὅρων δὲ περιττῶν· ἑνὶ γὰρ πλείους οἱ ὅροι τῶν προτάσεων. Ἔσται δὲ καὶ τὰ συμπεράσματα ἡμίση τῶν προτάσεων. Ὅταν δὲ διὰ προσυλλογισμῶν περαίνηται ἢ διὰ πλείονων μέσων μὴ συνεχῶν, οἷον τὸ Α Β διὰ τῶν Γ Δ, τὸ μὲν πλῆθος τῶν ὅρων ὡσαύτως ἑνὶ ὑπερέξει τὰς προτάσεις (ἢ γὰρ ἔξωθεν ἢ εἰς τὸ μέσον τεθήσεται ὁ παρεμπίπτων ὅρος· ἀμφοτέρως δὲ συμβαίνει ἑνὶ ἐλάττω εἶναι τὰ διαστήματα τῶν ὅρων), αἱ δὲ προτάσεις ἴσαι τοῖς διαστήμασιν· οὐ μέντοι ἀεὶ αἱ μὲν ἄρτιαι ἔσονται οἱ δὲ περιττοί, ἀλλ᾿ ἐναλλάξ, ὅταν μὲν αἱ προτάσεις ἄρτιαι, περιττοὶ οἱ ὅροι, ὅταν δ᾿ οἱ ὅροι ἄρτιοι, περιτταὶ αἱ προτάσεις· ἅμα γὰρ τῷ ὅρῳ μία προστίθεται πρότασις, ἂν ὁποθενοῦν προστεθῇ ὁ ὅρος. Ὥστ᾿ ἐπεὶ αἱ μὲν ἄρτιαι οἱ δὲ περιττοὶ ἦσαν, ἀνάγκη παραλλάττειν τῆς αὐτῆς προσθέσεως γινομένης. Τὰ δὲ συμπεράσματα οὐκέτι τὴν αὐτὴν ἕξει τάξιν οὔτε πρὸς τοὺς ὅρους οὔτε πρὸς τὰς προτάσεις· ἑνὸς γὰρ ὅρου προστιθεμένου συμπεράσματα προστεθήσεται ἑνὶ ἐλάττω τῶν προϋπαρχόντων ὅρων· πρὸς μόνον γὰρ τὸν ἔσχατον οὐ ποιεῖ συμπέρασμα, πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους πάντας, οἷον εἰ τῷ Α Β Γ πρόσκειται τὸ Δ, εὐθὺς καὶ συμπεράσματα δύο πρόσκειται, τό τε πρὸς τὸ Α καὶ τὸ πρὸς τὸ Β. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων. Κἂν εἰς τὸ μέσον δὲ παρεμπίπτῃ, τὸν αὐτὸν τρόπον· πρὸς ἕνα γὰρ μόνον οὐ ποιήσει συλλογισμόν. Ὥστε πολὺ πλείω τὰ συμπεράσματα καὶ τῶν ὅρων ἔσται καὶ τῶν προτάσεων.
priora.1.2626. Bölüm
Kıyasların ne hakkında olduğunu, her şekilde ne türden bir sonucun ve kaç tarzda gösterildiğini bildiğimize göre, hangi meselenin zor, hangisinin kolay ele alınır olduğu da bize açıktır. Çünkü daha fazla şekilde ve daha fazla durum yoluyla sonuca varılan mesele daha kolay, daha az şekilde ve daha az durum yoluyla sonuca varılan ise daha zor ele alınır. Küllî olumlu sonuç yalnız birinci şekil yoluyla ve bu şekilde de tek bir tarzda gösterilir; olumsuz sonuç hem birinci hem orta şekil yoluyla, birincide tek, ortada iki tarzda gösterilir; cüzî olumlu sonuç birinci ve son şekil yoluyla, birincide tek, sonuncuda üç tarzda gösterilir. Cüzî olumsuz sonuç ise bütün şekillerde gösterilir; birincide bir kez, ortada iki, sonuncuda üç tarzda. Demek ki küllî olumlu sonucu kurmanın en zor, çürütmenin ise en kolay olduğu açıktır. Genel olarak, çürüten için küllî olanlar cüzî olanlardan daha kolaydır; çünkü yüklem ister hiçbirine ait olmasın ister bazısına ait olmasın, sav çürütülmüş olur; bunlardan "bazısına değil" bütün şekillerde, "hiçbirine" de iki şekilde gösterilir. Olumsuzlarda da durum aynıdır; çünkü "hepsine" de "bazısına" da gösterilse baştaki sav çürütülmüş olur; bu da iki şekilde mümkündü. Cüzî olanlarda ise tek bir tarzda çürütülür: hepsine ait olduğunu ya da hiçbirine ait olmadığını göstererek. Kuran için ise cüzî olanlar daha kolaydır; çünkü hem daha fazla şekilde hem de daha fazla tarzda kurulur. Genel olarak şunu gözden kaçırmamak gerekir: çürütme bakımından bunlar birbiri yoluyla çürütülebilir, küllîler cüzîler yoluyla, cüzîler de küllîler yoluyla; ama kurma bakımından küllîler cüzîler yoluyla kurulamaz, cüzîler ise küllîler yoluyla kurulabilir. Aynı zamanda çürütmenin kurmaktan daha kolay olduğu da açıktır.
Demek ki her kıyasın nasıl meydana geldiği, kaç terim ve kaç öncül yoluyla, bunların birbirine göre nasıl durduğu, ayrıca her şekilde ne türden bir meselenin, ne türden bir meselenin birden fazla şekilde, ne türden bir meselenin daha az şekilde gösterildiği söylenenlerden açıktır.
Ἐπεὶ δ᾿ ἔχομεν περὶ ὧν οἱ συλλογισμοί, καὶ ποῖον ἐν ἑκάστῳ σχήματι καὶ ποσαχῶς δείκνυται, φανερὸν ἡμῖν ἐστὶ καὶ ποῖον πρόβλημα χαλεπὸν καὶ ποῖον εὐεπιχείρητον· τὸ μὲν γὰρ ἐν πλείοσι σχήμασι καὶ διὰ πλειόνων πτώσεων περαινόμενον ῥᾷον, τὸ δ᾿ ἐν ἐλάττοσι καὶ δι᾿ ἐλαττόνων δυσεπιχειρητότερον. Τὸ μὲν οὖν καταφατικὸν τὸ καθόλου διὰ τοῦ πρώτου σχήματος δείκνυται μόνου, καὶ διὰ τούτου μοναχῶς· τὸ δὲ στερητικὸν διά τε τοῦ πρώτου καὶ διὰ τοῦ μέσου, καὶ διὰ μὲν τοῦ πρώτου μοναχῶς, διὰ δὲ τοῦ μέσου διχῶς· τὸ δ᾿ ἐν μέρει καταφατικὸν διὰ τοῦ πρώτου καὶ διὰ τοῦ ἐσχάτου, μοναχῶς μὲν διὰ τοῦ πρώτου, τριχῶς δὲ διὰ τοῦ ἐσχάτου. Τὸ δὲ στερητικὸν τὸ κατὰ μέρος ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασι δείκνυται, πλὴν ἐν μὲν τῷ πρώτῳ ἅπαξ, ἐν δὲ τῷ μέσῳ καὶ τῷ ἐσχάτῳ ἐν τῷ μὲν διχῶς ἐν τῷ δὲ τριχῶς. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ καθόλου κατηγορικὸν κατασκευάσαι μὲν χαλεπώτατον, ἀνασκευάσαι δὲ ῥᾷστον. Ὅλως δ᾿ ἐστὶν ἀναιροῦντι μὲν τὰ καθόλου τῶν ἐν μέρει ῥᾴω· καὶ γὰρ ἢν μηδενὶ καὶ ἢν τινὶ μὴ ὑπάρχῃ, ἀνῄρηται· τούτων δὲ τὸ μὲν τινὶ μὴ ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασι δείκνυται, τὸ δὲ μηδενὶ ἐν τοῖς δυσίν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κἀπὶ τῶν στερητικῶν· καὶ γὰρ εἰ παντὶ καὶ εἰ τινί, ἀνῄρηται τὸ ἐξ ἀρχῆς· τοῦτο δ᾿ ἦν ἐν δύο σχήμασιν. Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει μοναχῶς, ἢ παντὶ ἢ μηδενὶ δείξαντα ὑπάρχειν. Κατασκευάζοντι δὲ ῥᾴω τὰ ἐν μέρει· καὶ γὰρ ἐν πλείοσι σχήμασι καὶ διὰ πλειόνων τρόπων. Ὅλως τε οὐ δεῖ λανθάνειν ὅτι ἀνασκευάσαι μὲν δι᾿ ἀλλήλων ἔστι καὶ τὰ καθόλου διὰ τῶν ἐν μέρει καὶ ταῦτα διὰ τῶν καθόλου, κατασκευάσαι δ᾿ οὐκ ἔστι διὰ τῶν κατὰ μέρος τὰ καθόλου, δι᾿ ἐκείνων δὲ ταῦτ᾿ ἔστιν. Ἅμα δὲ δῆλον ὅτι καὶ τὸ ἀνασκευάζειν ἐστὶ τοῦ κατασκευάζειν ῥᾷον.
Πῶς μὲν οὖν γίνεται πᾶς συλλογισμὸς καὶ διὰ πόσων ὅρων καὶ προτάσεων, καὶ πῶς ἐχουσῶν πρὸς ἀλλήλας, ἔτι δὲ ποῖον πρόβλημα ἐν ἑκάστῳ σχήματι καὶ ποῖον ἐν πλείοσι καὶ ποῖον ἐν ἐλάττοσι δείκνυται, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων.
priora.1.2727. Bölüm
Her konulan sava karşı kıyasları kendimiz nasıl bol bol bulacağımızı ve her konunun ilkelerini hangi yoldan elde edeceğimizi artık söylemek gerekir; çünkü belki yalnız kıyasların nasıl meydana geldiğini incelemek değil, kıyas kurma yetisine de sahip olmak gerekir.
Var olan her şeyden bazıları öyledir ki başka hiçbir şey hakkında doğru olarak küllî biçimde yüklenmezler; mesela Kleon, Kallias ve cüzî ve duyulur olan; ama başka şeyler bunlar hakkında yüklenir (çünkü bunların her biri hem insandır hem hayvandır). Bazıları kendileri başka şeyler hakkında yüklenir, ama başka şeyler önce bunlar hakkında yüklenmez. Bazıları da hem kendileri başka şeyler hakkında yüklenir hem de başka şeyler onlar hakkında yüklenir; mesela insan Kallias hakkında, hayvan da insan hakkında. Var olanlardan bazılarının tabiatı gereği hiçbir şey hakkında söylenmediği açıktır; çünkü duyulur şeylerin hemen her biri, arazî olarak dışında, hiçbir şey hakkında yüklenmeyecek türdendir; çünkü bazen "şu beyaz şey Sokrates'tir" ve "yaklaşan Kallias'tır" deriz. Yukarı doğru gidildiğinde de bir yerde durulduğunu ileride yine söyleyeceğiz; şimdilik bu konmuş olsun. Bunlar hakkında, kanaate göre olması dışında, başka bir yüklemin ait olduğunu ispat etmek mümkün değildir; ama bunlar başka şeyler hakkında ispat edilebilir. Cüzîler de başka şeyler hakkında ispat edilmez, başka şeyler onlar hakkında ispat edilir. Aradakilerin ise her iki şekilde de olabileceği açıktır; çünkü hem kendileri başka şeyler hakkında hem de başka şeyler onlar hakkında söylenecektir; sözler ve incelemeler de hemen hemen en çok bunlar hakkındadır.
Her konuya dair öncülleri şöyle seçmek gerekir: önce konunun kendisini, tariflerini ve o şeye özgü olan her şeyi koymalı; sonra bundan sonra o şeyi izleyen şeyleri, sonra yine o şeyin izlediği şeyleri ve ona ait olması mümkün olmayan şeyleri. Onun ait olmasının mümkün olmadığı şeyleri ayrıca seçmeye gerek yoktur, çünkü olumsuz öncül döner. İzleyen şeylerden hangilerinin "ne olduğu"nda, hangilerinin hassa olarak, hangilerinin araz olarak yüklendiğini de ayırmak, bunlardan hangilerinin kanaate göre, hangilerinin gerçeğe göre yüklendiğini de ayırmak gerekir; çünkü insan bu türden ne kadar çok şeyi bol bulursa sonuca o kadar çabuk ulaşır; bunlar ne kadar doğruysa da o kadar iyi ispat eder. Konunun bir kısmını değil bütününü izleyen şeyleri seçmek gerekir; mesela bir insanı değil, her insanı neyin izlediğini; çünkü kıyas küllî öncüller yoluyla kurulur. Belirsiz söylenirse öncülün küllî olup olmadığı belirsizdir, belirli söylenirse açıktır. Aynı sebepten, o şeyin bütün olarak izlediği şeyleri de aynı şekilde seçmek gerekir. Ama izleyen şeyin bütün olarak izlediğini almamak gerekir; mesela her hayvanın insanı ya da her epistēmē'nin müziği izlediğini değil, öncül olarak sunduğumuz gibi yalnızca düpedüz izlediğini almak gerekir; çünkü öteki hem yararsızdır hem imkânsızdır; mesela her insanın her hayvan olması ya da adaletin her iyi olması gibi. "Hepsi", izlenen şey hakkında söylenir. Kendisini izleyen şeylerin alınması gereken özne başka bir şeyin kapsamı içindeyse, küllîyi izleyen ya da izlemeyen şeyleri bunlarda seçmemek gerekir (çünkü onlarda alınmıştır: hayvanı izleyen her şey insanı da izler, ait olmayanlar da aynı şekildedir); her birine özgü olan şeyleri almak gerekir; çünkü cinsin dışında eidos'a özgü bazı şeyler vardır; zira farklı eidos'lara kendilerine özgü bazı şeylerin ait olması zorunludur. Küllî için de kapsanan şeyin izlediği şeyleri seçmemek gerekir; mesela hayvan için insanın izlediği şeyleri; çünkü hayvan insanı izliyorsa, bunların hepsini de izlemesi zorunludur. Bunlar daha çok insan için yapılacak seçime aittir. Çoğunlukla izleyen ve çoğunlukla izlenen şeyleri de almak gerekir; çünkü çoğunlukla olan meselelerin kıyası da çoğunlukla olan öncüllerden, ya hepsinden ya bazılarından kurulur; çünkü her birinin sonucu ilkelerine benzer. Ayrıca her şeyi izleyen şeyleri seçmemek gerekir; çünkü bunlardan kıyas çıkmaz. Hangi sebepten olduğu ileride açık olacaktır.
Πῶς δ᾿ εὐπορήσομεν αὐτοὶ πρὸς τὸ τιθέμενον ἀεὶ συλλογισμῶν, καὶ διὰ ποίας ὁδοῦ ληψόμεθα τὰς περὶ ἕκαστον ἀρχάς, νῦν ἤδη λεκτέον· οὐ γὰρ μόνον ἴσως δεῖ τὴν γένεσιν θεωρεῖν τῶν συλλογισμῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν δύναμιν ἔχειν τοῦ ποιεῖν.
Ἁπάντων δὴ τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι τοιαῦτα ὥστε κατὰ μηδενὸς ἄλλου κατηγορεῖσθαι ἀληθῶς καθόλου, οἷον Κλέων καὶ Καλλίας καὶ τὸ καθ᾿ ἕκαστον καὶ αἰσθητόν, κατὰ δὲ τούτων ἄλλα (καὶ γὰρ ἄνθρωπος καὶ ζῷον ἑκάτερος τούτων ἐστί)· τὰ δ᾿ αὐτὰ μὲν κατ᾿ ἄλλων κατηγορεῖται, κατὰ δὲ τούτων ἄλλα πρότερον οὐ κατηγορεῖται· τὰ δὲ καὶ αὐτὰ ἄλλων καὶ αὐτῶν ἕτερα, οἷον ἄνθρωπος Καλλίου καὶ ἀνθρώπου ζῷον. Ὅτι μὲν οὖν ἔνια τῶν ὄντων κατ᾿ οὐδενὸς πέφυκε λέγεσθαι, δῆλον· τῶν γὰρ αἰσθητῶν σχεδὸν ἕκαστόν ἐστι τοιοῦτον ὥστε μὴ κατηγορεῖσθαι κατὰ μηδενός, πλὴν ὡς κατὰ συμβεβηκός· φαμὲν γάρ ποτε τὸ λευκὸν ἐκεῖνο Σωκράτην εἶναι καὶ τὸ προσιὸν Καλλίαν. Ὅτι δὲ καὶ ἐπὶ τὸ ἄνω πορευομένοις ἵσταταί ποτε, πάλιν ἐροῦμεν· νῦν δ᾿ ἔστω τοῦτο κείμενον. Κατὰ μὲν οὖν τούτων οὐκ ἔστιν ἀποδεῖξαι κατηγορούμενον ἕτερον, πλὴν εἰ μὴ κατὰ δόξαν, ἀλλὰ ταῦτα κατ᾿ ἄλλων· οὐδὲ τὰ καθ᾿ ἕκαστα κατ᾿ ἄλλων, ἀλλ᾿ ἕτερα κατ᾿ ἐκείνων. Τὰ δὲ μεταξὺ δῆλον ὡς ἀμφοτέρως ἐνδέχεται· καὶ γὰρ αὐτὰ κατ᾿ ἄλλων καὶ ἄλλα κατὰ τούτων λεχθήσεται, καὶ σχεδὸν οἱ λόγοι καὶ αἱ σκέψεις εἰσὶ μάλιστα περὶ τούτων.
Δεῖ δὴ τὰς προτάσεις περὶ ἕκαστον οὕτως ἐκλαμβάνειν, ὑποθέμενον αὐτὸ πρῶτον καὶ τοὺς ὁρισμούς τε καὶ ὅσα ἴδια τοῦ πράγματός ἐστιν, εἶτα μετὰ τοῦτο ὅσα ἕπεται τῷ πράγματι, καὶ πάλιν οἷς τὸ πρᾶγμα ἀκολουθεῖ, καὶ ὅσα μὴ ἐν- δέχεται αὐτῷ ὑπάρχειν. Οἷς δ᾿ αὐτὸ μὴ ἐνδέχεται, οὐκ ἐκληπτέον διὰ τὸ ἀντιστρέφειν τὸ στερητικόν. Διαιρετέον δὲ καὶ τῶν ἑπομένων ὅσα τε ἐν τῷ τί ἐστι καὶ ὅσα ὡς ἴδια καὶ ὅσα ὡς συμβεβηκότα κατηγορεῖται, καὶ τούτων ποῖα δοξαστικῶς καὶ ποῖα κατ᾿ ἀλήθειαν· ὅσῳ μὲν γὰρ ἂν πλειόνων τοιούτων εὐπορῇ τις, θᾶττον ἐντεύξεται συμπεράσματι, ὅσῳ δ᾿ ἂν ἀληθεστέρων, μᾶλλον ἀποδείξει. δεῖ δ᾿ ἐκλέγειν μὴ τὰ ἑπόμενα τινί, ἀλλ᾿ ὅσα ὅλῳ τῷ πράγματι ἕπεται, οἷον μὴ τί τινὶ ἀνθρώπῳ ἀλλὰ τί παντὶ ἀνθρώπῳ ἕπεται· διὰ γὰρ τῶν καθόλου προτάσεων ὁ συλλογισμός. Ἀδιορίστου μὲν οὖν ὄντος ἄδηλον εἰ καθόλου ἡ πρότασις, διωρισμένου δὲ φανερόν. Ὁμοίως δ᾿ ἐκλεκτέον καὶ οἷς αὐτὸ ἕπεται ὅλοις, διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. Αὐτὸ δὲ τὸ ἑπόμενον οὐ ληπτέον ὅλον ἕπεσθαι, λέγω δ᾿ οἷον ἀνθρώπῳ πᾶν ζῷον ἢ μουσικῇ πᾶσαν ἐπιστήμην, ἀλλὰ μόνον ἁπλῶς ἀκολουθεῖν, καθάπερ καὶ προτεινόμεθα· καὶ γὰρ ἄχρηστον θάτερον καὶ ἀδύνατον, οἷον πάντα ἄνθρωπον εἶναι πᾶν ζῷον ἢ δικαιοσύνην ἅπαν ἀγαθόν. Ἀλλ᾿ ᾧ ἕπεται, ἐπ᾿ ἐκείνου τὸ παντὶ λέγεται. Ὅταν δ᾿ ὑπό τινος περιέχηται τὸ ὑποκείμενον ᾧ τὰ ἑπόμενα δεῖ λαβεῖν, τὰ μὲν τῷ καθόλου ἑπόμενα ἢ μὴ ἑπόμενα οὐκ ἐκλεκτέον ἐν τούτοις (εἴληπται γὰρ ἐν ἐκείνοις· ὅσα γὰρ ζῴῳ, καὶ ἀνθρώπῳ ἕπεται, καὶ ὅσα μὴ ὑπάρχει, ὡσαύτως), τὰ δὲ περὶ ἕκαστον ἴδια ληπτέον· ἔστι γὰρ ἄττα τῷ εἴδει ἴδια παρὰ τὸ γένος· ἀνάγκη γὰρ τοῖς ἑτέροις εἴδεσιν ἴδια ἄττα ὑπάρχειν. Οὐδὲ δὴ τῷ καθόλου ἐκλεκτέον οἷς ἕπεται τὸ περιεχόμενον, οἷον ζῴῳ οἷς ἕπεται ἄνθρωπος· ἀνάγκη γάρ, εἰ ἀνθρώπῳ ἀκολουθεῖ τὸ ζῷον, καὶ τούτοις ἅπασιν ἀκολουθεῖν. Οἰκειότερα δὲ ταῦτα τῆς τοῦ ἀνθρώπου ἐκλογῆς. Ληπτέον δὲ καὶ τὰ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἑπόμενα καὶ οἷς ἕπεται· τῶν γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ προβλημάτων καὶ ὁ συλλογισμὸς ἐκ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ προτάσεων, ἢ πασῶν ἢ τινῶν· ὅμοιον γὰρ ἑκάστου τὸ συμπέρασμα ταῖς ἀρχαῖς. Ἔτι τὰ πᾶσιν ἑπόμενα οὐκ ἐκλεκτέον· οὐ γὰρ ἔσται συλλογισμὸς ἐξ αὐτῶν. Δι᾿ ἣν δ᾿ αἰτίαν, ἐν τοῖς ἑπομένοις ἔσται δῆλον.
priora.1.2828. Bölüm
Bir şeyin bir bütün hakkında yüklendiğini kurmak isteyenler, kurulacak yüklem için onun hakkında söylendiği öznelere, hakkında yüklenmesi gereken şey için de bunu izleyen şeylere bakmalıdır; çünkü bunlardan biri aynıysa, birinin ötekine ait olması zorunludur. Hepsine değil de bazısına ait olduğu gösterilecekse, her ikisinin de izlediği şeylere bakmalıdır; çünkü bunlardan biri aynıysa, bazısına ait olması zorunludur. Hiçbirine ait olmaması gerektiğinde, ait olmaması gereken şey için onu izleyen şeylere, ait olmaması gereken yüklem için de ona ait olması mümkün olmayan şeylere bakmalıdır; ya da tersine, ait olmaması gereken şey için ona ait olması mümkün olmayan şeylere, ait olmayacak yüklem için de onu izleyen şeylere. Çünkü bunlardan hangisi aynı olursa olsun, birinin ötekinin hiçbirine ait olması mümkün değildir; çünkü bazen birinci şekildeki kıyas, bazen de orta şekildeki kıyas meydana gelir. Bazısına ait olmadığı gösterilecekse, ait olmayacağı şey için onun izlediği şeylere, ait olmayacak yüklem için de ona ait olması mümkün olmayan şeylere bakmalıdır; çünkü bunlardan biri aynıysa, bazısına ait olmaması zorunludur. Söylenenlerin her biri belki şöyle daha açık olacaktır. A'yı izleyenler B, A'nın izlediği şeyler G, A'ya ait olması mümkün olmayanlar D olsun; yine E'ye ait olanlar Z, E'nin izlediği şeyler H, E'ye ait olması mümkün olmayanlar Θ olsun. G'lerden biri Z'lerden biriyle aynıysa, A'nın her E'ye ait olması zorunludur; çünkü Z her E'ye, A da her G'ye aittir; dolayısıyla A her E'ye aittir. G ile H aynıysa, A'nın bazı E'lere ait olması zorunludur; çünkü A G'yi, E de her H'yi izler. Z ile D aynıysa, A önceki bir kıyastan ötürü hiçbir E'ye ait olmayacaktır; çünkü olumsuz öncül döndüğüne ve Z, D ile aynı olduğuna göre, A hiçbir Z'ye ait olmayacaktır, Z ise her E'ye aittir. Yine B ile Θ aynıysa, A hiçbir E'ye ait olmayacaktır; çünkü B her A'ya ait olacak, E ise hiçbirine ait olmayacaktır; çünkü B, Θ ile aynıydı, Θ ise hiçbir E'ye ait değildi. D ile H aynıysa, A bazı E'lere ait olmayacaktır; çünkü D'ye ait olmadığı için H'ye de ait olmayacaktır; H ise E'nin altındadır; dolayısıyla bazı E'lere ait olmayacaktır. B, H ile aynıysa, ters çevrilmiş bir kıyas olacaktır; çünkü E her A'ya ait olacaktır (çünkü B A'ya aittir, E de B'ye aittir, çünkü B, H ile aynıydı); ama A'nın her E'ye ait olması zorunlu değildir, bazı E'lere ait olması ise zorunludur, çünkü küllî yükleme cüzî olarak döner.
Demek ki her mesele için her iki terimin daha önce söylenen yönlerine bakmak gerektiği açıktır; çünkü bütün kıyaslar bunlar yoluyla kurulur. İzleyen şeylerde de, her birinin izlediği şeylerde de en çok ilk ve küllî olanlara bakmak gerekir; mesela E için yalnız Z'ye değil KZ'ye, A için de yalnız G'ye değil KG'ye. Çünkü A, KZ'ye aitse, Z'ye de E'ye de aittir; bunu izlemiyorsa, Z'yi izlemesi mümkündür. Kendisinin izlediği şeylerde de aynı şekilde incelemek gerekir; ilkleri izliyorsa, onların altındakileri de izler; bunları izlemiyorsa, bunların altındakileri izlemesi mümkündür.
Şu da açıktır: inceleme üç terim ve iki öncül yoluyla yapılır, bütün kıyaslar da daha önce söylenen şekiller yoluyla kurulur. Çünkü G ile Z'den aynı olan bir şey alındığında A'nın her E'ye ait olduğu gösterilir. Bu orta terim olacaktır, uçlar da A ile E; böylece birinci şekil meydana gelir. Bazısına ait olduğu ise G ile H aynı alındığında gösterilir. Bu son şekildir; çünkü H orta terim olur. Hiçbirine ait olmadığı, D ile Z aynı olduğunda gösterilir. Böylece hem birinci hem orta şekil olur: birinci şekil, olumsuz öncül döndüğüne göre A hiçbir Z'ye ait olmadığı, Z de her E'ye ait olduğu için; orta şekil ise D hiçbir A'ya ait olmadığı, her E'ye de ait olduğu için. Bazısına ait olmadığı, D ile H aynı olduğunda gösterilir. Bu son şekildir; çünkü A hiçbir H'ye ait olmayacak, E ise her H'ye ait olacaktır. Demek ki bütün kıyasların daha önce söylenen şekiller yoluyla kurulduğu ve her şeyi izleyen şeyleri seçmemek gerektiği açıktır, çünkü onlardan hiçbir kıyas çıkmaz. Çünkü izleyen şeylerden hiç kurmak mümkün değildi, her şeyi izleyen şey yoluyla çürütmek de mümkün değildir; çünkü bunun birine ait olması, ötekine ait olmaması gerekir.
Seçimlere dair öteki incelemelerin kıyas kurmak için yararsız olduğu da açıktır; mesela her ikisini izleyen şeylerin aynı olup olmadığını, A'nın izlediği şeylerle E'ye ait olması mümkün olmayan şeylerin aynı olup olmadığını ya da her ikisine ait olması mümkün olmayan şeyleri incelemek; çünkü bunlar yoluyla kıyas meydana gelmez. İzleyen şeyler, mesela B ile Z, aynıysa, öncülleri olumlu olan orta şekil meydana gelir; A'nın izlediği şeylerle E'ye ait olması mümkün olmayan şeyler, mesela G ile Θ, aynıysa, küçük uca göre olan öncülü olumsuz olan birinci şekil meydana gelir. Her ikisine ait olması mümkün olmayan şeyler, mesela D ile Θ, aynıysa, birinci ya da orta şekilde iki öncül de olumsuzdur. Böyle hiçbir surette kıyas olmaz.
Şu da açıktır: incelemede aynı olan şeyleri almak gerekir, farklı ya da zıt olanları değil. Önce, çünkü bakmanın amacı orta terimdir, orta terimi de farklı değil aynı olarak almak gerekir. Sonra, zıt şeyler ya da aynı şeye ait olması mümkün olmayan şeyler alındığı için kıyasın meydana geldiği durumların hepsi daha önce söylenen tarzlara indirgenecektir; mesela B ile Z zıtsa ya da aynı şeye ait olmaları mümkün değilse: bunlar alındığında A'nın hiçbir E'ye ait olmadığına dair kıyas olacaktır, ama bunların kendisinden değil, daha önce söylenen tarzdan; çünkü B her A'ya ait olacak, hiçbir E'ye ait olmayacaktır; dolayısıyla B'nin Θ'lardan biriyle aynı olması zorunludur. Yine B ile H'nin aynı şeyde bulunması mümkün değilse, A'nın bazı E'lere ait olmayacağı çıkar; çünkü böyle de orta şekil olacaktır: B her A'ya ait olacak, hiçbir H'ye ait olmayacaktır; dolayısıyla B'nin Θ'lardan biriyle aynı olması zorunludur. Çünkü B ile H'nin aynı şeye ait olmasının mümkün olmaması, B'nin Θ'lardan biriyle aynı olmasından hiç farklı değildir; çünkü E'ye ait olması mümkün olmayan her şey alınmıştır.
Demek ki bu bakışların kendisinden hiçbir kıyas meydana gelmediği açıktır; B ile Z zıtsa, B'nin Θ'lardan biriyle aynı olması ve kıyasın bunlar yoluyla meydana gelmesi zorunludur. Böyle inceleyenlerin başına, B'nin Θ'larla aynı olduğunu gözden kaçırdıkları için, zorunlu yoldan başka bir yola da bakmak gelir.
Κατασκευάζειν μὲν οὖν βουλομένοις κατά τινος ὅλου τοῦ μὲν κατασκευαζομένου βλεπτέον εἰς τὰ ὑποκείμενα, καθ᾿ ὧν αὐτὸ τυγχάνει λεγόμενον, οὗ δὲ δεῖ κατηγορεῖσθαι, ὅσα τούτῳ ἕπεται· ἂν γάρ τι τούτων ᾖ ταὐτόν, ἀνάγκη θάτερον θατέρῳ ὑπάρχειν. Ἢν δὲ μὴ ὅτι παντὶ ἀλλ᾿ ὅτι τινί, οἷς ἕπεται ἑκάτερον· εἰ γάρ τι τούτων ταὐτόν, ἀνάγκη τινὶ ὑπάρχειν. Ὅταν δὲ μηδενὶ δέῃ ὑπάρχειν, ᾧ μὲν οὐ δεῖ ὑπάρχειν, εἰς τὰ ἑπόμενα, ὃ δὲ δεῖ μὴ ὑπάρχειν, εἰς ἃ μὴ ἐνδέχεται αὐτῷ παρεῖναι· ἢ ἀνάπαλιν, ᾧ μὲν δεῖ μὴ ὑπάρχειν, ἃ μὴ ἐνδέχεται αὐτῷ παρεῖναι, ὃ δὲ μὴ ὑπάρχειν, εἰς τὰ ἑπόμενα. Τούτων γὰρ ὄντων τῶν αὐτῶν ὁποτερωνοῦν, οὐδενὶ ἐνδέχεται θατέρῳ θάτερον ὑπάρχειν· γίνεται γὰρ ὁτὲ μὲν ὁ ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι συλλογισμός, ὁτὲ δ᾿ ὁ ἐν τῷ μέσῳ. Ἐὰν δὲ τινὶ μὴ ὑπάρχειν, ᾧ μὲν μὴ ὑπάρχειν, οἷς ἕπεται, ὃ δὲ μὴ ὑπάρχειν, ἃ μὴ δυνατὸν αὐτῷ ὑπάρχειν· εἰ γάρ τι τούτων εἴη ταὐτόν, ἀνάγκη τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Μᾶλλον δ᾿ ἴσως ὧδ᾿ ἔσται τῶν λεγομένων ἕκαστον φανερόν. Ἔστω γὰρ τὰ μὲν ἑπόμενα τῷ Α ἐφ᾿ ὧν Β, οἷς δ᾿ αὐτὸ ἕπεται, ἐφ᾿ ὧν Γ, ἃ δὲ μὴ ἐνδέχεται αὐτῷ ὑπάρχειν, ἐφ᾿ ὧν Δ· πάλιν δὲ τῷ Ε τὰ μὲν ὑπάρχοντα, ἐφ᾿ οἷς Ζ, οἷς δ᾿ αὐτὸ ἕπεται, ἐφ᾿ οἷς Η, ἃ δὲ μὴ ἐνδέχεται αὐτῷ ὑπάρχειν, ἐφ᾿ οἷς Θ. Εἰ μὲν οὖν ταὐτό τι ἔσται τῶν Γ τινὶ τῶν Ζ, ἀνάγκη τὸ Α παντὶ τῷ Ε ὑπάρχειν· τὸ μὲν γὰρ Ζ παντὶ τῷ Ε, τῷ δὲ Γ παντὶ τῷ Α, ὥστε παντὶ τῷ Ε τὸ Α. Εἰ δὲ τὸ Γ καὶ τὸ Η ταὐτόν, ἀνάγκη τινὶ τῶν Ε τὸ Α ὑπάρχειν· τῷ μὲν γὰρ Γ τὸ Α, τῷ δὲ Η τὸ Ε παντὶ ἀκολουθεῖ. Εἰ δὲ τὸ Ζ καὶ τὸ Δ ταὐτόν, οὐδενὶ τῶν Ε τὸ Α ὑπάρξει ἐκ προσυλλογισμοῦ· ἐπεὶ γὰρ ἀντιστρέφει τὸ στερητικὸν καὶ τὸ Ζ τῷ Δ ταὐτόν, οὐδενὶ τῶν Ζ ὑπάρξει τὸ Α, τὸ δὲ Ζ παντὶ τῷ Ε. Πάλιν εἰ τὸ Β καὶ τὸ Θ ταὐτόν, οὐδενὶ τῶν Ε τὸ Α ὑπάρξει· τὸ γὰρ Β τῷ μὲν Α παντί, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ τὸ Ε οὐδενὶ ὑπάρξει· ταὐτὸ γὰρ ἦν τῷ Θ, τὸ δὲ Θ οὐδενὶ τῶν Ε ὑπῆρχεν. Εἰ δὲ τὸ Δ καὶ τὸ Η ταὐτόν, τὸ Α τινὶ τῶν Ε οὐχ ὑπάρξει· τῷ γὰρ Η οὐχ ὑπάρξει, ὅτι οὐδὲ τῷ Δ· τὸ δὲ Η ἐστὶν ὑπὸ τὸ Ε, ὥστε τινὶ τῶν Ε οὐχ ὑπάρξει. Εἰ δὲ τῷ Η τὸ Β ταὐτόν, ἀντεστραμμένος ἔσται συλλογισμός· τὸ μὲν γὰρ Η τῷ Α ὑπάρξει παντί (τὸ γὰρ Β τῷ Α), τὸ δὲ Ε τῷ Β (ταὐτὸ γὰρ ἦν τῷ Η)· τὸ δὲ Α τῷ Ε παντὶ μὲν οὐκ ἀνάγκη ὑπάρχειν, τινὶ δ᾿ ἀνάγκη διὰ τὸ ἀντιστρέφειν τῇ καθόλου κατηγορίᾳ τὴν κατὰ μέρος.
Φανερὸν οὖν ὅτι εἰς τὰ προειρημένα βλεπτέον ἑκατέρου καθ᾿ ἕκαστον πρόβλημα· διὰ τούτων γὰρ ἅπαντες οἱ συλλογισμοί. Δεῖ δὲ καὶ τῶν ἑπομένων, καὶ οἷς ἕπεται ἕκαστον, εἰς τὰ πρῶτα καὶ τὰ καθόλου μάλιστα βλέπειν, οἷον τοῦ μὲν Ε μᾶλλον εἰς τὸ Κ Ζ ἢ εἰς τὸ Ζ μόνον, τοῦ δὲ Α εἰς τὸ Κ Γ ἢ εἰς τὸ Γ μόνον. Εἰ μὲν γὰρ τῷ Κ Ζ ὑπάρχει τὸ Α, καὶ τῷ Ζ καὶ τῷ Ε ὑπάρχει· εἰ δὲ τούτῳ μὴ ἕπεται, ἐγχωρεῖ τῷ Ζ ἕπεσθαι. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐφ᾿ ὧν αὐτὸ ἀκολουθεῖ σκεπτέον· εἰ μὲν γὰρ τοῖς πρώτοις, καὶ τοῖς ὑπ᾿ ἐκεῖνα ἕπεται εἰ δὲ μὴ τούτοις, ἀλλὰ τοῖς ὑπὸ ταῦτα ἐγχωρεῖ.
Δῆλον δὲ καὶ ὅτι διὰ τῶν τριῶν ὅρων καὶ τῶν δύο προτάσεων ἡ σκέψις, καὶ διὰ τῶν προειρημένων σχημάτων οἱ συλλογισμοὶ πάντες. Δείκνυται γὰρ ὑπάρχειν μὲν παντὶ τῷ Ε τὸ Α, ὅταν τῶν Γ καὶ Ζ ταὐτόν τι ληφθῇ. Τοῦτο δ᾿ ἔσται μέσον, ἄκρα δὲ τὸ Α καὶ Ε· γίνεται οὖν τὸ πρῶτον σχῆμα. Τινὶ δέ, ὅταν τὸ Γ καὶ τὸ Η ληφθῇ ταὐτόν. Τοῦτο δὲ τὸ ἔσχατον σχῆμα· μέσον γὰρ τὸ Η γίνεται. Μηδενὶ δέ, ὅταν τὸ Δ καὶ Ζ ταὐτόν. Οὕτω δὲ καὶ τὸ πρῶτον σχῆμα καὶ τὸ μέσον, τὸ μὲν πρῶτον ὅτι οὐδενὶ τῷ Ζ ὑπάρχει τὸ Α, εἴπερ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, τὸ δὲ Ζ παντὶ τῷ Ε, τὸ δὲ μέσον ὅτι τὸ Δ τῷ μὲν Α οὐδενὶ τῷ δὲ Ε παντὶ ὑπάρχει. Τινὶ δὲ μὴ ὑπάρχειν, ὅταν τὸ Δ καὶ Η ταὐτὸν ᾖ. Τοῦτο δὲ τὸ ἔσχατον σχῆμα· τὸ μὲν γὰρ Α οὐδενὶ τῷ Η ὑπάρξει, τὸ δὲ Ε παντὶ τῷ Η. Φανερὸν οὖν ὅτι διὰ τῶν προειρημένων σχημάτων οἱ συλλογισμοὶ πάντες, καὶ ὅτι οὐκ ἐκλεκτέον ὅσα πᾶσιν ἕπεται, διὰ τὸ μηδένα γίνεσθαι συλλογισμὸν ἐξ αὐτῶν. Κατασκευάζειν μὲν γὰρ ὅλως οὐκ ἦν ἐκ τῶν ἑπομένων, ἀποστερεῖν δ᾿ οὐκ ἐνδέχεται διὰ τοῦ πᾶσιν ἑπομένου· δεῖ γὰρ τῷ μὲν ὑπάρχειν τῷ δὲ μὴ ὑπάρχειν.
Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι αἱ ἄλλαι σκέψεις τῶν κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἄχρειοι πρὸς τὸ ποιεῖν συλλογισμόν, οἷον εἰ τὰ ἑπόμενα ἑκατέρῳ ταὐτά ἐστιν, ἢ εἰ οἷς ἕπεται τὸ Α, καὶ ἃ μὴ ἐνδέχεται τῷ Ε, ἢ ὅσα πάλιν μὴ ἐγχωρεῖ ἑκατέρῳ ὑπάρχειν· οὐ γὰρ γίνεται συλλογισμὸς διὰ τούτων. Εἰ μὲν γὰρ τὰ ἑπόμενα ταὐτά, οἷον τὸ Β καὶ τὸ Ζ, τὸ μέσον γίνεται σχῆμα κατηγορικὰς ἔχον τὰς προτάσεις· εἰ δ᾿ οἷς ἕπεται τὸ Α, καὶ ἃ μὴ ἐνδέχεται τῷ Ε, οἷον τὸ Γ καὶ τὸ Θ, τὸ πρῶτον σχῆμα στερητικὴν ἔχον τὴν πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον πρότασιν. Εἰ δ᾿ ὅσα μὴ ἐνδέχεται ἑκατέρῳ, οἷον τὸ Δ καὶ τὸ Θ, στερητικαὶ ἀμφότεραι αἱ προτάσεις, ἢ ἐν τῷ πρώτῳ ἢ ἐν τῷ μέσῳ σχήματι. Οὕτως δ᾿ οὐδαμῶς συλλογισμός.
Δῆλον δὲ καὶ ὅτι ὁποῖα ταὐτὰ ληπτέον τὰ κατὰ τὴν ἐπίσκεψιν, καὶ οὐχ ὁποῖα ἕτερα ἢ ἐναντία, πρῶτον μὲν ὅτι τοῦ μέσου χάριν ἡ ἐπίβλεψις, τὸ δὲ μέσον οὐχ ἕτερον ἀλλὰ ταὐτὸν δεῖ λαβεῖν. Εἶτα ἐν ὅσοις καὶ συμβαίνει γίνεσθαι συλλογισμὸν τῷ ληφθῆναι ἐναντία ἢ μὴ ἐνδεχόμενα τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν, εἰς τοὺς προειρημένους ἅπαντα ἀναχθήσεται τρόπους, οἷον εἰ τὸ Β καὶ τὸ Ζ ἐναντία ἢ μὴ ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν· ἔσται μὲν γὰρ τούτων ληφθέντων συλλογισμὸς ὅτι οὐδενὶ τῶν Ε τὸ Α ὑπάρχει, ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ αὐτῶν ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ προειρημένου τρόπου· τὸ γὰρ Β τῷ μὲν Α παντὶ τῷ δὲ Ε οὐδενὶ ὑπάρξει, ὥστ᾿ ἀνάγκη ταὐτὸ εἶναι τὸ Β τινὶ τῶν Θ. Πάλιν εἰ τὸ Β καὶ Η μὴ ἐγχωρεῖ τῷ αὐτῷ παρεῖναι, ὅτι τινὶ τῶν Ε οὐχ ὑπάρξει τὸ Α· καὶ γὰρ οὕτως τὸ μέσον ἔσται σχῆμα· τὸ γὰρ Β τῷ μὲν Α παντὶ τῷ δὲ Η οὐδενὶ ὑπάρξει, ὥστ᾿ ἀνάγκη τὸ Β ταὐτόν τινι εἶναι τῶν Θ. Τὸ γὰρ μὴ ἐνδέχεσθαι τὸ Β καὶ τὸ Η τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν οὐδὲν διαφέρει ἢ τὸ Β τῶν Θ τινὶ ταὐτὸν εἶναι· πάντα γὰρ εἴληπται τὰ μὴ ἐνδεχόμενα τῷ Ε ὑπάρχειν.
Φανερὸν μὲν οὖν ὅτι ἐξ αὐτῶν μὲν τούτων τῶν ἐπιβλέψεων οὐδεὶς γίνεται συλλογισμός, ἐὰν δὲ τὸ Β καὶ τὸ Ζ ἐναντία, ταὐτόν τινι εἶναι τὸ Β τῶν Θ καὶ τὸν συλλογισμὸν γίνεσθαι διὰ τούτων. Συμβαίνει δὴ τοῖς οὕτως ἐπισκοποῦσι προσεπιβλέπειν ἄλλην ὁδὸν τῆς ἀναγκαίας διὰ τὸ λανθάνειν τὴν ταὐτότητα τῶν Β καὶ τῶν Θ.
priora.1.2929. Bölüm
İmkânsıza götüren kıyaslar da doğrudan gösteren kıyaslarla aynı durumdadır; çünkü bunlar da her iki terimi izleyen şeyler ve her ikisinin izlediği şeyler yoluyla meydana gelir. Her ikisinde de bakılacak yer aynıdır; çünkü doğrudan gösterilen şey aynı terimlerle imkânsız yoluyla da kıyasla çıkarılabilir, imkânsız yoluyla gösterilen de doğrudan gösterilebilir; mesela A'nın hiçbir E'ye ait olmadığı. Bazı E'lere ait olduğu konsun: B her A'ya, A da bazı E'lere ait olduğuna göre, B bazı E'lere ait olacaktır; oysa hiçbirine ait değildi. Yine bazısına ait olduğu da böyle gösterilir: A hiçbir E'ye ait değilse, E de her H'ye aitse, A hiçbir H'ye ait olmayacaktır; oysa her H'ye aitti. Öteki meselelerde de durum aynıdır; çünkü imkânsız yoluyla gösterme her zaman ve hepsinde her iki terimi izleyen şeylerden ve her ikisinin izlediği şeylerden yapılacaktır. Her meselede, doğrudan kıyas kurmak isteyen için de imkânsıza götürmek isteyen için de inceleme aynıdır; çünkü iki ispat da aynı terimlerden yapılır; mesela A'nın hiçbir E'ye ait olmadığı, B'nin de bazı E'lere ait olduğu gibi imkânsız bir sonuç çıktığı için gösterilmişse: B'nin hiçbir E'ye, her A'ya ise ait olduğu alınırsa, A'nın hiçbir E'ye ait olmayacağı açıktır. Yine A'nın hiçbir E'ye ait olmadığı doğrudan kıyasla çıkarılmışsa, bazısına ait olduğunu varsayan için imkânsız yoluyla hiçbirine ait olmadığı gösterilecektir. Ötekilerde de durum aynıdır; çünkü hepsinde, konulan terimlerden başka, yanlışın kıyasının ona göre kurulacağı ortak bir terim almak zorunludur; dolayısıyla bu öncül döndürülür, öteki öncül de aynı kalırsa, aynı terimlerle doğrudan kıyas olacaktır. Çünkü doğrudan kıyas imkânsıza götürenden şu bakımdan ayrılır: doğrudan kıyasta iki öncül de gerçeğe uygun olarak konur, imkânsıza götürende ise biri yanlış olarak konur.
Bunlar imkânsızdan söz ettiğimizde ileride daha açık olacaktır; şimdilik şu kadarı bize açık olsun: doğrudan kıyas kurmak isteyen de imkânsıza götürmek isteyen de bunlara bakmalıdır. Varsayımdan yola çıkan öteki kıyaslarda, mesela yer değiştirmeye ya da niteliğe dayananlarda, inceleme konulan terimlerde, ama baştakilerde değil, yerine konanlarda yapılacaktır; bakma tarzı ise aynıdır. Varsayımdan yola çıkan kıyasların kaç türlü olduğunu da incelemek ve ayırmak gerekir.
Meselelerin her biri böyle gösterilir; ama bunlardan bazılarını başka bir tarzda da kıyasla çıkarmak mümkündür; mesela küllî olanları, cüzî bakış yoluyla, varsayımdan yola çıkarak. Çünkü G'ler ile H'ler aynıysa ve E'nin yalnız H'lere ait olduğu alınırsa, A her E'ye ait olur; yine D'ler ile H'ler aynıysa ve E yalnız H'ler hakkında yükleniyorsa, A'nın hiçbir E'ye ait olmayacağı çıkar. Demek ki böyle de bakmak gerektiği açıktır. Zorunlu ve mümkün öncüllerde de durum aynıdır; çünkü inceleme aynıdır ve mümkünlüğün ve ait olmanın kıyası terimlerin aynı düzeniyle, aynı terimlerle kurulacaktır. Mümkün öncüllerde ait olmayan ama ait olması mümkün olan şeyleri de almak gerekir; çünkü mümkünlüğün kıyasının bunlar yoluyla da meydana geldiği gösterildi. Öteki yüklemlerde de durum aynı olacaktır.
Söylenenlerden açıktır ki yalnız bütün kıyasların bu yoldan meydana gelebileceği değil, başka bir yoldan meydana gelmesinin imkânsız olduğu da açıktır. Çünkü her kıyasın daha önce söylenen şekillerden biri yoluyla meydana geldiği gösterildi; bu şekiller de her terimi izleyen şeyler ve her terimin izlediği şeyler dışında başka şeylerle kurulamaz; çünkü öncüller de orta terimin alınması da bunlardan olur; dolayısıyla kıyasın başka şeyler yoluyla meydana gelmesi de mümkün değildir.
Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχουσι καὶ οἱ εἰς τὸ ἀδύνατον ἄγοντες συλλογισμοὶ τοῖς δεικτικοῖς· καὶ γὰρ οὗτοι γίνονται διὰ τῶν ἑπομένων καὶ οἷς ἕπεται ἑκάτερον. Καὶ ἡ αὐτὴ ἐπίβλεψις ἐν ἀμφοῖν· ὃ γὰρ δείκνυται δεικτικῶς, καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου ἔστι συλλογίσασθαι διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων, καὶ ὃ διὰ τοῦ ἀδυνάτου, καὶ δεικτικῶς, οἷον ὅτι τὸ Α οὐδενὶ τῶν Ε ὑπάρχει. Κείσθω γὰρ τινὶ ὑπάρχειν· οὐκοῦν ἐπεὶ τὸ Β παντὶ τῷ Α, τὸ δὲ Α τινὶ τῶν Ε, τὸ Β τινὶ τῶν Ε ὑπάρξει· ἀλλ᾿ οὐδενὶ ὑπῆρχεν. Πάλιν ὅτι τινὶ ὑπάρχει· εἰ γὰρ μηδενὶ τῶν Ε τὸ Α, τὸ δὲ Ε παντὶ τῷ Η, οὐδενὶ τῶν Η ὑπάρξει τὸ Α· ἀλλὰ παντὶ ὑπῆρχεν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων προβλημάτων· ἀεὶ γὰρ ἔσται καὶ ἐν ἅπασιν ἡ διὰ τοῦ ἀδυνάτου δεῖξις ἐκ τῶν ἑπομένων καὶ οἷς ἕπεται ἑκάτερον. Καὶ καθ᾿ ἕκαστον πρόβλημα ἡ αὐτὴ σκέψις δεικτικῶς τε βουλομένῳ συλλογίσασθαι καὶ εἰς ἀδύνατον ἀγαγεῖν· ἐκ γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἀμφότεραι αἱ ἀποδείξεις, οἷον εἰ δέδεικται μηδενὶ ὑπάρχειν τῷ Ε τὸ Α, ὅτι συμβαίνει καὶ τὸ Β τινὶ τῶν Ε ὑπάρχειν, ὅπερ ἀδύνατον· ἐὰν ληφθῇ τῷ μὲν Ε μηδενὶ τῷ δὲ Α παντὶ ὑπάρχειν τὸ Β, φανερὸν ὅτι οὐδενὶ τῷ Ε τὸ Α ὑπάρξει. Πάλιν εἰ δεικτικῶς συλλελόγισται τὸ Α τῷ Ε μηδενὶ ὑπάρχειν, ὑποθεμένοις ὑπάρχειν τινὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου δειχθήσεται οὐδενὶ ὑπάρχον. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων· ἐν ἅπασι γὰρ ἀνάγκη κοινόν τινα λαβεῖν ὅρον ἄλλον τῶν ὑποκειμένων, πρὸς ὃν ἔσται τοῦ ψεύδους ὁ συλλογισμός, ὥστ᾿ ἀντιστραφείσης ταύτης τῆς προτάσεως, τῆς δ᾿ ἑτέρας ὁμοίως ἐχούσης, δεικτικὸς ἔσται ὁ συλλογισμὸς διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων. Διαφέρει γὰρ ὁ δεικτικὸς τοῦ εἰς τὸ ἀδύνατον, ὅτι ἐν μὲν τῷ δεικτικῷ κατ᾿ ἀλήθειαν ἀμφότεραι τίθενται αἱ προτάσεις, ἐν δὲ τῷ εἰς τὸ ἀδύνατον ψευδῶς ἡ μία.
Ταῦτα μὲν οὖν ἔσται μᾶλλον φανερὰ διὰ τῶν ἑπομένων, ὅταν περὶ τοῦ ἀδυνάτου λέγωμεν· νῦν δὲ τοσοῦτον ἡμῖν ἔστω δῆλον, ὅτι εἰς ταῦτα βλεπτέον δεικτικῶς τε βουλομένῳ συλλογίζεσθαι καὶ εἰς τὸ ἀδύνατον ἀγαγεῖν. Ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις συλλογισμοῖς τοῖς ἐξ ὑποθέσεως, οἷον ὅσοι κατὰ μετάληψιν ἢ κατὰ ποιότητα, ἐν τοῖς ὑποκειμένοις, οὐκ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἀλλ᾿ ἐν τοῖς μεταλαμβανομένοις ἔσται ἡ σκέψις, ὁ δὲ τρόπος ὁ αὐτὸς τῆς ἐπιβλέψεως. Ἐπισκέψασθαι δὲ δεῖ καὶ διελεῖν ποσαχῶς οἱ ἐξ ὑποθέσεως.
Δείκνυται μὲν οὖν ἕκαστον τῶν προβλημάτων οὕτως, ἔστι δὲ καὶ ἄλλον τρόπον ἔνια συλλογίσασθαι τούτων, οἷον τὰ καθόλου διὰ τῆς κατὰ μέρος ἐπιβλέψεως ἐξ ὑποθέσεως. Εἰ γὰρ τὰ Γ καὶ τὰ Η ταὐτὰ εἴη, μόνοις δὲ ληφθείη τοῖς Η τὸ Ε ὑπάρχειν, παντὶ ἂν τῷ Ε τὸ Α ὑπάρχοι· καὶ πάλιν εἰ τὰ Δ καὶ Η ταὐτά, μόνων δὲ τῶν Η τὸ Ε κατηγοροῖτο, ὅτι οὐδενὶ τῶν Ε τὸ Α ὑπάρξει. Φανερὸν οὖν ὅτι καὶ οὕτως ἐπιβλεπτέον. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἀναγκαίων καὶ τῶν ἐνδεχομένων· ἡ γὰρ αὐτὴ σκέψις, καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων ἔσται τῇ τάξει τοῦ τ᾿ ἐνδέχεσθαι καὶ τοῦ ὑπάρχειν ὁ συλλογισμός. Ληπτέον δ᾿ ἐπὶ τῶν ἐνδεχομένων καὶ τὰ μὴ ὑπάρχοντα δυνατὰ δ᾿ ὑπάρχειν· δέδεικται γὰρ ὅτι καὶ διὰ τούτων γίνεται ὁ τοῦ ἐνδέχεσθαι συλλογισμός. Ὁμοίως δ᾿ ἕξει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κατηγοριῶν.
Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων οὐ μόνον ὅτι ἐγχωρεῖ διὰ ταύτης τῆς ὁδοῦ γίνεσθαι πάντας τοὺς συλλογισμούς, ἀλλὰ καὶ ὅτι δι᾿ ἄλλης ἀδύνατον. Ἅπας μὲν γὰρ συλλογισμὸς δέδεικται διά τινος τῶν προειρημένων σχημάτων γινόμενος, ταῦτα δ᾿ οὐκ ἐγχωρεῖ δι᾿ ἄλλων συσταθῆναι πλὴν διὰ τῶν ἑπομένων καὶ οἷς ἕπεται ἕκαστον· ἐκ τούτων γὰρ αἱ προτάσεις καὶ ἡ τοῦ μέσου λῆψις, ὥστ᾿ οὐδὲ συλλογισμὸν ἐγχωρεῖ γίνεσθαι δι᾿ ἄλλων.
priora.1.3030. Bölüm
Yol, felsefede de, herhangi bir tekhnē'de de, herhangi bir bilimde de hepsi için aynıdır: her konuda ait olan şeyleri ve neye ait olduklarını gözlemek, bunları olabildiğince bol bulmak ve bunları üç terim yoluyla incelemek gerekir; çürütürken şöyle, kurarken böyle; gerçeğe göre kıyas kurarken gerçeğe uygun olarak ait oldukları belirlenmiş şeylerden, diyalektik kıyaslar için ise kanaate dayanan öncüllerden yola çıkarak. Kıyasların ilkelerinin genel olarak nasıl olduğu ve onları nasıl avlamak gerektiği söylendi; öyle ki söylenen her şeye bakmayalım, kurarken ve çürütürken aynı şeylere bakmayalım, hepsi ya da bazısı hakkında kurarken ve hepsinden ya da bazısından çürütürken de aynı şeylere bakmayalım; daha az ve belirli şeylere bakalım, var olanlardan her biri için ayrı ayrı seçelim; mesela iyi ya da epistēmē hakkında. İlkelerin çoğu her bilime özgüdür. Bu yüzden her konunun ilkelerini sağlamak tecrübenin işidir. Mesela astronomi bilimine ilkelerini astronomi tecrübesi verir; çünkü görünen olaylar yeterince elde edilince astronomi ispatları da böyle bulundu. Başka herhangi bir tekhnē ve bilimde de durum aynıdır. Dolayısıyla her konuda ait olan şeyler elde edilirse, ispatları hazır bir şekilde ortaya koymak artık bize düşer. Çünkü araştırmada şeylere gerçekten ait olanlardan hiçbiri dışarıda bırakılmazsa, her konuda, ispatı olan şeyin ispatını bulup ispat edebilecek, tabiatı gereği ispatı olmayan şeyin de bunu açıkça gösterebileceğiz.
Öncülleri nasıl seçmek gerektiği genel olarak hemen hemen söylendi; bunu diyalektiğe dair incelemede ayrıntısıyla ele aldık.
Ἡ μὲν οὖν ὁδὸς κατὰ πάντων ἡ αὐτὴ καὶ περὶ φιλοσοφίαν καὶ περὶ τέχνην ὁποιανοῦν καὶ μάθημα· δεῖ γὰρ τὰ ὑπάρχοντα καὶ οἷς ὑπάρχει περὶ ἕκαστον ἀθρεῖν, καὶ τούτων ὡς πλείστων εὐπορεῖν, καὶ ταῦτα διὰ τῶν τριῶν ὅρων σκοπεῖν, ἀνασκευάζοντα μὲν ὡδί, κατασκευάζοντα δὲ ὡδί, κατὰ μὲν ἀλήθειαν ἐκ τῶν κατ᾿ ἀλήθειαν διαγεγραμμένων ὑπάρχειν, εἰς δὲ τοὺς διαλεκτικοὺς συλλογισμοὺς ἐκ τῶν κατὰ δόξαν προτάσεων. Αἱ δ᾿ ἀρχαὶ τῶν συλλογισμῶν καθόλου μὲν εἴρηνται, ὃν τρόπον τ᾿ ἔχουσι καὶ ὃν τρόπον δεῖ θηρεύειν αὐτάς, ὅπως μὴ βλέπωμεν εἰς ἅπαντα τὰ λεγόμενα, μηδ᾿ εἰς ταὐτὰ κατασκευάζοντες καὶ ἀνασκευάζοντες, μηδὲ κατασκευάζοντές τε κατὰ παντὸς ἢ τινὸς καὶ ἀνασκευάζοντες ἀπὸ πάντων ἢ τινῶν, ἀλλ᾿ εἰς ἐλάττω καὶ ὡρισμένα, καθ᾿ ἕκαστον δὲ ἐκλέγειν τῶν ὄντων, οἷον περὶ ἀγαθοῦ ἢ ἐπιστήμης. Ἰδίᾳ δὲ καθ᾿ ἑκάστην εἰσὶν αἱ πλεῖσται. Διὸ τὰς μὲν ἀρχὰς τὰς περὶ ἕκαστον ἐμπειρίας ἐστὶ παραδοῦναι. Λέγω δ᾿ οἷον τὴν ἀστρολογικὴν μὲν ἐμπειρίαν τῆς ἀστρολογικῆς ἐπιστήμης· ληφθέντων γὰρ ἱκανῶς τῶν φαινομένων οὕτως εὑρέθησαν αἱ ἀστρολογικαὶ ἀποδείξεις. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἄλλην ὁποιανοῦν ἔχει τέχνην τε καὶ ἐπιστήμην. Ὤστ᾿ ἐὰν ληφθῇ τὰ ὑπάρχοντα περὶ ἕκαστον, ἡμέτερον ἤδη τὰς ἀποδείξεις ἑτοίμως ἐμφανίζειν. Εἰ γὰρ μηδὲν κατὰ τὴν ἱστορίαν παραλειφθείη τῶν ἀληθῶς ὑπαρχόντων τοῖς πράγμασιν, ἕξομεν περὶ ἅπαντος οὗ μὲν ἔστιν ἀπόδειξις, ταύτην εὑρεῖν καὶ ἀποδεικνύναι, οὗ δὲ μὴ πέφυκεν ἀπόδειξις, τοῦτο ποιεῖν φανερόν.
Καθόλου μὲν οὖν, ὃν δεῖ τρόπον τὰς προτάσεις ἐκλέγειν, εἴρηται σχεδόν· δι᾿ ἀκριβείας δὲ διεληλύθαμεν ἐν τῇ πραγματείᾳ τῇ περὶ τὴν διαλεκτικήν.
priora.1.3131. Bölüm
Cinsler yoluyla bölmenin söylenen yöntemin küçük bir parçası olduğunu görmek kolaydır; çünkü bölme bir tür zayıf kıyastır: göstermesi gereken şeyi talep eder ve her zaman üstteki şeylerden birini kıyasla çıkarır. Önce, bölmeyi kullananların hepsi bunun kendisini gözden kaçırmıştı ve ousia hakkında ve bir şeyin ne olduğu hakkında ispatın mümkün olduğuna inandırmaya çalışıyorlardı. Dolayısıyla bölerek neyin kıyasla çıkarılabileceğini de, bunun bizim söylediğimiz şekilde mümkün olduğunu da anlamıyorlardı. İspatlarda bir şeyin ait olduğu kıyasla çıkarılacaksa, kıyasın kendisi yoluyla meydana geldiği orta terimin her zaman uçlardan birinciden daha dar ve ondan küllî olmaması gerekir; bölme ise bunun tersini ister; çünkü küllî olanı orta terim olarak alır. A hayvan, B ölümlü, G ölümsüz, D de logos'unu almak gereken insan olsun. Bölen kişi her hayvanın ya ölümlü ya ölümsüz olduğunu alır; yani A olan her şeyin ya B ya G olduğunu. Yine bölerek insanın hayvan olduğunu koyar; dolayısıyla A'nın D'ye ait olduğunu alır. Kıyas, D'nin bütünüyle ya B ya G olacağıdır; dolayısıyla insanın ya ölümlü ya ölümsüz olması zorunludur, ama ölümlü hayvan olması zorunlu değildir; bunu talep eder; oysa kıyasla çıkarılması gereken buydu. Yine A'yı ölümlü hayvan, B'yi ayaklı, G'yi ayaksız, D'yi de insan olarak koyarak, aynı şekilde A'nın ya B'de ya G'de olduğunu (çünkü her ölümlü hayvan ya ayaklı ya ayaksızdır) ve A'nın D hakkında yüklendiğini alır (çünkü insanın ölümlü hayvan olduğunu almıştı); dolayısıyla insanın ya ayaklı ya ayaksız hayvan olması zorunludur, ama ayaklı olması zorunlu değildir; bunu alır; oysa yine gösterilmesi gereken buydu. Böyle bölmeyi sürdürenlerin başına, küllî olanı orta terim, gösterilmesi gereken şeyi ve ayrımları da uç olarak almak gelir. Sonunda da bunun insan ya da araştırılan şey her neyse o olduğunu, zorunlu olacak şekilde açıkça söylemezler; çünkü yolun geri kalanının hepsini de, mümkün olan kolaylıkların var olduğunu bile düşünmeden yürürler. Bu yöntemle çürütmenin de, araz ya da hassa hakkında kıyas kurmanın da, cins hakkında kıyas kurmanın da, bir şeyin böyle mi yoksa şöyle mi olduğunun bilinmediği durumlarda kıyas kurmanın da mümkün olmadığı açıktır; mesela köşegenin ortak ölçüsüz olup olmadığı. Çünkü her uzunluğun ya ortak ölçülü ya ortak ölçüsüz olduğunu, köşegenin de bir uzunluk olduğunu alırsa, köşegenin ortak ölçüsüz ya da ortak ölçülü olduğunu kıyasla çıkarmış olur. Ortak ölçüsüz olduğunu alırsa, kıyasla çıkarması gereken şeyi almış olur. Demek ki göstermek mümkün değildir; yol budur, ama bu yolla gösterilemez. A ortak ölçüsüz ya da ortak ölçülü, B uzunluk, G köşegen olsun. Demek ki bu araştırma tarzının ne her incelemeye uygun olduğu ne de en uygun göründüğü durumlarda yararlı olduğu açıktır.
İspatların nelerden ve nasıl meydana geldiği ve her meselede nelere bakmak gerektiği söylenenlerden açıktır.
Ὅτι δ᾿ ἡ διὰ τῶν γενῶν διαίρεσις μικρόν τι μόριόν ἐστι τῆς εἰρημένης μεθόδου, ῥᾴδιον ἰδεῖν· ἔστι γὰρ ἡ διαίρεσις οἷον ἀσθενὴς συλλογισμός· ὃ μὲν γὰρ δεῖ δεῖξαι αἰτεῖται, συλλογίζεται δ᾿ ἀεί τι τῶν ἄνωθεν. Πρῶτον δ᾿ αὐτὸ τοῦτο ἐλελήθει τοὺς χρωμένους αὐτῇ πάντας, καὶ πείθειν ἐπεχείρουν ὡς ὄντος δυνατοῦ περὶ οὐσίας ἀπόδειξιν γίνεσθαι καὶ τοῦ τί ἐστιν. Ὤστ᾿ οὔτε ὅ τι ἐνδέχεται συλλογίσασθαι διαιρούμενοι ξυνίεσαν, οὔτε ὅτι οὕτως ἐνεδέχετο ὥσπερ εἰρήκαμεν. Ἒν μὲν οὖν ταῖς ἀποδείξεσιν, ὅταν δέῃ τι συλλογίσασθαι ὑπάρχειν, δεῖ τὸ μέσον, δι᾿ οὗ γίνεται ὁ συλλογισμός, καὶ ἧττον ἀεὶ εἶναι καὶ μὴ καθόλου τοῦ πρώτου τῶν ἄκρων· ἡ δὲ διαίρεσις τοὐναντίον βούλεται· τὸ γὰρ καθόλου λαμβάνει μέσον. Ἔστω γὰρ ζῷον μὲν ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ δὲ θνητὸν ἐφ᾿ οὗ Β, καὶ ἀθάνατον ἐφ᾿ οὗ Γ, ὁ δ᾿ ἄνθρωπος, οὗ τὸν λόγον δεῖ λαβεῖν, ἐφ᾿ οὗ τὸ Δ. Ἅπαν δὴ ζῷον λαμβάνει ἢ θνητὸν ἢ ἀθάνατον· τοῦτο δ᾿ ἐστίν, ὃ ἂν ᾖ A, ἅπαν εἶναι ἢ Β ἢ Γ. Πάλιν τὸν ἄνθρωπον ἀεὶ διαιρούμενος τίθεται ζῷον εἶναι, ὥστε κατὰ τοῦ Δ τὸ Α λαμβάνει ὑπάρχειν. Ὁ μὲν οὖν συλλογισμός ἐστιν ὅτι τὸ Δ ἢ Β ἢ Γ ἅπαν ἔσται, ὥστε τὸν ἄνθρωπον ἢ θνητὸν μὲν ἢ ἀθάνατον ἀναγκαῖον εἶναι, ζῷον θνητὸν δὲ οὐκ ἀναγκαῖον, ἀλλ᾿ αἰτεῖται· τοῦτο δ᾿ ἦν ὃ ἔδει συλλογίσασθαι. Καὶ πάλιν θέμενος τὸ μὲν Α ζῷον θνητόν, ἐφ᾿ οὗ τὸ Β ὑπόπουν, ἐφ᾿ οὗ δὲ τὸ Γ ἄπουν, τὸν δ᾿ ἄνθρωπον τὸ Δ, ὡσαύτως λαμβάνει τὸ μὲν Α ἤτοι ἐν τῷ Β ἢ ἐν τῷ Γ εἶναι (ἅπαν γὰρ ζῷον θνητὸν ἢ ὑπόπουν ἢ ἄπουν ἐστί), κατὰ δὲ τοῦ Δ τὸ Α (τὸν γὰρ ἄνθρωπον ζῷον θνητὸν εἶναι ἔλαβεν)· ὥστ᾿ ὑπόπουν μὲν ἢ ἄπουν εἶναι ζῷον ἀνάγκη τὸν ἄνθρωπον, ὑπόπουν δ᾿ οὐκ ἀνάγκη, ἀλλὰ λαμβάνει· τοῦτο δ᾿ ἦν ὃ ἔδει πάλιν δεῖξαι. Καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ἀεὶ διαιρουμένοις τὸ μὲν καθόλου συμβαίνει αὐτοῖς μέσον λαμβάνειν, καθ᾿ οὗ δ᾿ ἔδει δεῖξαι καὶ τὰς διαφορὰς ἄκρα. Τέλος δέ, ὅτι τοῦτ᾿ ἔστιν ἄνθρωπος ἢ ὅ τι ποτ᾿ ἂν ᾖ τὸ ζητούμενον, οὐδὲν λέγουσι σαφές, ὥστ᾿ ἀναγκαῖον εἶναι· καὶ γὰρ τὴν ἄλλην ὁδὸν ποιοῦνται πᾶσαν, οὐδὲ τὰς ἐνδεχομένας εὐπορίας ὑπολαμβάνοντες ὑπάρχειν. Φανερὸν δ᾿ ὅτι οὔτ᾿ ἀνασκευάσαι ταύτῃ τῇ μεθόδῳ ἔστιν, οὔτε περὶ συμβεβηκότος ἢ ἰδίου συλλογίσασθαι, οὔτε περὶ γένους, οὔτ᾿ ἐν οἷς ἀγνοεῖται τὸ πότερον ὧδε ἢ ὧδε ἔχει, οἷον ἆρ᾿ ἡ διάμετρος ἀσύμμετρος. Ἐὰν γὰρ λάβῃ ὅτι ἅπαν μῆκος ἢ σύμμετρον ἢ ἀσύμμετρον, ἡ δὲ διάμετρος μῆκος, συλλελόγισται ὅτι ἀσύμμετρος ἢ σύμμετρος ἡ διάμετρος. Εἰ δὲ λήψεται ἀσύμμετρον, ὃ ἔδει συλλογίσασθαι, λήψεται. Οὐκ ἄρα ἔστι δεῖξαι· ἡ μὲν γὰρ ὁδὸς αὕτη, διὰ ταύτης δ᾿ οὐκ ἔστιν. Τὸ ἀσύμμετρον ἢ σύμμετρον ἐφ᾿ οὗ Α, μῆκος Β, διάμετρος Γ. Φανερὸν οὖν ὅτι οὔτε πρὸς πᾶσαν σκέψιν ἁρμόζει τῆς ζητήσεως ὁ τρόπος, οὔτ᾿ ἐν οἷς μάλιστα δοκεῖ πρέπειν, ἐν τούτοις ἐστὶ χρήσιμος.
Ἐκ τίνων μὲν οὖν αἱ ἀποδείξεις γίνονται καὶ πῶς, καὶ εἰς ὁποῖα βλεπτέον καθ᾿ ἕκαστον πρόβλημα, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων·
priora.1.3232. Bölüm
Bundan sonra kıyasları daha önce söylenen şekillere nasıl indirgeyeceğimizi söylemek gerekir; çünkü incelemenin geriye kalan kısmı budur. Kıyasların nasıl meydana geldiğini inceler, onları bulma yetisine sahip olur, ayrıca kurulmuş kıyasları daha önce söylenen şekillere ayrıştırırsak, baştaki amacımıza ulaşmış oluruz. Aynı zamanda daha önce söylenenler de şimdi söylenecekler yoluyla doğrulanacak ve böyle olduğu daha açık hâle gelecektir; çünkü doğru olan her şeyin her bakımdan kendi kendisiyle uyuşması gerekir.
Önce kıyasın iki öncülünü çıkarmaya çalışmak gerekir (çünkü daha büyük parçalara ayırmak daha küçük parçalara ayırmaktan kolaydır; bileşik olanlar da kendilerini oluşturan şeylerden daha büyüktür); sonra hangisinin bütün, hangisinin parça hakkında olduğuna bakmak, ikisi de alınmamışsa ötekini kendimiz koymak gerekir. Çünkü bazen küllî öncülü öne sürüp onun içindeki öncülü ne yazarken ne sorarken alırlar; ya da bu öncülleri öne sürüp bunların kendisi yoluyla elde edildiği öncülleri atlarlar, başka şeyleri ise boşuna sorarlar. Dolayısıyla gereksiz bir şey alınmış mı, gerekli bir şey atlanmış mı diye bakmak, biri konup öteki çıkarılarak iki öncüle ulaşılıncaya kadar devam etmek gerekir; çünkü bunlar olmadan böyle sorulmuş sözleri indirgemek mümkün değildir. Bazılarında eksik olanı görmek kolaydır; bazıları ise gözden kaçar ve konulanlardan zorunlu bir şey çıktığı için kıyas kuruyormuş gibi görünür; mesela ousia olmayan şey ortadan kalkınca ousia'nın ortadan kalkmadığı, bir şeyi oluşturan şeyler ortadan kalkınca da onlardan oluşanın yok olduğu alınırsa: bunlar konulunca ousia'nın parçasının ousia olması zorunludur, ama alınanlar yoluyla kıyasla çıkarılmamıştır; öncüller eksiktir. Yine insan varsa hayvanın, hayvan varsa ousia'nın var olması zorunluysa, insan varsa ousia'nın var olması zorunludur; ama henüz kıyasla çıkarılmamıştır; çünkü öncüller söylediğimiz gibi değildir. Bu türden durumlarda, konulanlardan zorunlu bir şey çıktığı için aldanırız; çünkü kıyas da zorunlu bir şeydir. Ama zorunlu olan kıyastan daha geniştir; her kıyas zorunludur, ama her zorunlu şey kıyas değildir. Dolayısıyla bazı şeyler konulunca bir şey çıkıyorsa hemen indirgemeye çalışmamalı; önce iki öncülü almalı, sonra bunları terimlere ayırmalı, orta terim olarak da terimlerden iki öncülde söyleneni koymalıdır; çünkü bütün şekillerde orta terimin iki öncülde de bulunması zorunludur. Orta terim hem yükler hem de hakkında yüklenirse, ya da kendisi yükler, başka bir şey de onun hakkında reddedilirse, birinci şekil olacaktır; hem yükler hem de bir şeyden reddedilirse, orta şekil; başka şeyler onun hakkında yüklenirse ya da biri reddedilip öteki yüklenirse, son şekil. Çünkü orta terim her şekilde böyleydi. Öncüller küllî olmasa da durum aynıdır; çünkü orta terimin belirlenmesi aynıdır. Demek ki aynı şeyin birden fazla söylenmediği bir sözde kıyas meydana gelmediği açıktır; çünkü orta terim alınmamıştır. Her şekilde hangi meselenin sonuca vardığını, hangisinde küllînin, hangisinde cüzînin çıktığını bildiğimize göre, bütün şekillere değil, her meselenin kendine uygun şekline bakmak gerektiği açıktır. Birden fazla şekilde sonuca varılanlarda ise şekli orta terimin konumundan tanıyacağız.
πῶς δ᾿ ἀνάξομεν τοὺς συλλογισμοὺς εἰς τὰ προειρημένα σχήματα, λεκτέον ἂν εἴη μετὰ ταῦτα· λοιπὸν γὰρ ἔτι τοῦτο τῆς σκέψεως. Εἰ γὰρ τήν τε γένεσιν τῶν συλλογισμῶν θεωροῖμεν καὶ τοῦ εὑρίσκειν ἔχοιμεν δύναμιν, ἔτι δὲ τοὺς γεγενημένους ἀναλύοιμεν εἰς τὰ προειρημένα σχήματα, τέλος ἂν ἔχοι ἡ ἐξ ἀρχῆς πρόθεσις. Συμβήσεται δ᾿ ἅμα καὶ τὰ πρότερον εἰρημένα ἐπιβεβαιοῦσθαι καὶ φανερώτερα εἶναι, ὅτι οὕτως ἔχει, διὰ τῶν νῦν λεχθησομένων· δεῖ γὰρ πᾶν τὸ ἀληθὲς αὐτὸ ἑαυτῷ ὁμολογούμενον εἶναι πάντῃ.
Πρῶτον μὲν οὖν δεῖ πειρᾶσθαι τὰς δύο προτάσεις ἐκλαμβάνειν τοῦ συλλογισμοῦ (ῥᾷον γὰρ εἰς τὰ μείζω διελεῖν ἢ τὰ ἐλάττω, μείζω δὲ τὰ συγκείμενα ἢ ἐξ ὧν), εἶτα σκοπεῖν ποτέρα ἐν ὅλῳ καὶ ποτέρα ἐν μέρει, καὶ εἰ μὴ ἄμφω εἰλημμέναι εἶεν, αὐτὸν τιθέντα τὴν ἑτέραν. Ἐνίοτε γὰρ τὴν καθόλου προτείναντες τὴν ἐν ταύτῃ οὐ λαμβάνουσιν, οὔτε γράφοντες οὔτ᾿ ἐρωτῶντες· ἢ ταύτας μὲν προτείνουσι, δι᾿ ὧν δ᾿ αὗται περαίνονται, παραλείπουσιν, ἄλλα δὲ μάτην ἐρωτῶσιν. Σκεπτέον οὖν εἴ τι περίεργον εἴληπται καί τι τῶν ἀναγκαίων παραλέλειπται, καὶ τὸ μὲν θετέον τὸ δ᾿ ἀφαιρετέον, ἕως ἂν ἔλθῃ τις εἰς τὰς δύο προτάσεις· ἄνευ γὰρ τούτων οὐκ ἔστιν ἀγαγεῖν τοὺς οὕτως ἠρωτημένους λόγους. Ἐνίων μὲν οὖν ῥᾴδιον ἰδεῖν τὸ ἐνδεές, ἔνιοι δὲ λανθάνουσι καὶ δοκοῦσι συλλογίζεσθαι διὰ τὸ ἀναγκαῖόν τι συμβαίνειν ἐκ τῶν κειμένων, οἷον εἰ ληφθείη μὴ οὐσίας ἀναιρουμένης μὴ ἀναιρεῖσθαι οὐσίαν, ἐξ ὧν δ᾿ ἐστὶν ἀναιρουμένων, καὶ τὸ ἐκ τούτων φθείρεσθαι· τούτων γὰρ τεθέντων ἀναγκαῖον μὲν τὸ οὐσίας μέρος εἶναι οὐσίαν, οὐ μὴν συλλελόγισται διὰ τῶν εἰλημμένων, ἀλλ᾿ ἐλλείπουσι προτάσεις. Πάλιν εἰ ἀνθρώπου ὄντος ἀνάγκη ζῷον εἶναι καὶ ζῴου οὐσίαν, ἀνθρώπου ὄντος ἀνάγκη οὐσίαν εἶναι· ἀλλ᾿ οὔπω συλλελόγισται· οὐ γὰρ ἔχουσιν αἱ προτάσεις ὡς εἴπομεν. Ἀπατώμεθα δ᾿ ἐν τοῖς τοιούτοις διὰ τὸ ἀναγκαῖόν τι συμβαίνειν ἐκ τῶν κειμένων, ὅτι καὶ ὁ συλλογισμὸς ἀναγκαῖόν ἐστιν. Ἐπὶ πλέον δὲ τὸ ἀναγκαῖον ἢ ὁ συλλογισμός· ὁ μὲν γὰρ συλλογισμὸς πᾶς ἀναγκαῖον, τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον οὐ πᾶν συλλογισμός. Ὤστ᾿ οὐκ εἴ τι συμβαίνει τεθέντων τινῶν, πειρατέον ἀνάγειν εὐθύς, ἀλλὰ πρῶτον ληπτέον τὰς δύο προτάσεις, εἶθ᾿ οὕτω διαιρετέον εἰς τοὺς ὅρους, μέσον δὲ θετέον τῶν ὅρων τὸν ἐν ἀμφοτέραις ταῖς προτάσεσι λεγόμενον· ἀνάγκη γὰρ τὸ μέσον ἐν ἀμφοτέραις ὑπάρχειν ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασιν. Ἐὰν μὲν οὖν κατηγορῇ καὶ κατηγορῆται τὸ μέσον, ἢ αὐτὸ μὲν κατηγορῇ, ἄλλο δ᾿ ἐκείνου ἀπαρνῆται, τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα· ἐὰν δὲ καὶ κατηγορῇ καὶ ἀπαρνῆται ἀπό τινος, τὸ μέσον· ἐὰν δ᾿ ἄλλα ἐκείνου κατηγορῆται, ἢ τὸ μὲν ἀπαρνῆται τὸ δὲ κατηγορῆται, τὸ ἔσχατον. Οὕτω γὰρ εἶχεν ἐν ἑκάστῳ σχήματι τὸ μέσον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν μὴ καθόλου ὦσιν αἱ προτάσεις· ὁ γὰρ αὐτὸς διορισμὸς τοῦ μέσου. Φανερὸν οὖν ὡς ἐν ᾧ λόγῳ μὴ λέγεται ταὐτὸ πλεονάκις, ὅτι οὐ γίνεται συλλογισμός· οὐ γὰρ εἴληπται μέσον. Ἐπεὶ δ᾿ ἔχομεν ποῖον ἐν ἑκάστῳ σχήματι περαίνεται τῶν προβλημάτων, καὶ ἐν τίνι τὸ καθόλου καὶ ἐν ποίῳ τὸ ἐν μέρει, φανερὸν ὡς οὐκ εἰς ἅπαντα τὰ σχήματα βλεπτέον, ἀλλ᾿ ἑκάστου προβλήματος εἰς τὸ οἰκεῖον. Ὅσα δ᾿ ἐν πλείοσι περαίνεται, τῇ τοῦ μέσου θέσει γνωριοῦμεν τὸ σχῆμα.
priora.1.3333. Bölüm
Kıyaslar konusunda, daha önce söylendiği gibi, çoğu zaman zorunlu olan yüzünden aldanırız; bazen de terimlerin konuluşundaki benzerlik yüzünden. Bu gözümüzden kaçmamalıdır. Mesela A, B hakkında, B de G hakkında söyleniyorsa, terimler bu durumdayken kıyas varmış gibi görünebilir; oysa ne zorunlu bir şey çıkar ne de kıyas. A "her zaman var olmak", B "düşünülen Aristomenes", G de "Aristomenes" olsun. A'nın B'ye ait olduğu doğrudur, çünkü düşünülen Aristomenes her zaman vardır. B'nin G'ye ait olduğu da doğrudur, çünkü Aristomenes düşünülen Aristomenes'tir. Ama A, G'ye ait değildir, çünkü Aristomenes fanidir. Demek ki terimler bu durumdayken kıyas meydana gelmiyordu; AB öncülünün küllî olarak alınması gerekirdi. Oysa Aristomenes fani olduğu halde her düşünülen Aristomenes'in her zaman var olduğunu kabul etmek yanlıştır. Yine G "Mikkalos", B "musikişinas Mikkalos", A da "yarın yok olmak" olsun. B'nin G hakkında yüklenmesi doğrudur, çünkü Mikkalos musikişinas Mikkalos'tur. A'nın B hakkında yüklenmesi de doğrudur, çünkü musikişinas Mikkalos yarın yok olabilir. Ama A'nın G hakkında yüklenmesi yanlıştır. Bu da öncekiyle aynı durumdur: musikişinas Mikkalos'un yarın yok olacağı küllî olarak doğru değildir; bu alınmayınca da kıyas yoktu.
Bu aldanma küçük bir farkı gözden kaçırmaktan doğar: "bu şuna aittir" demekle "bu şunun hepsine aittir" demek arasında hiçbir fark yokmuş gibi kabul ederiz.
Πολλάκις μὲν οὖν ἀπατᾶσθαι συμβαίνει περὶ τοὺς συλλογισμοὺς διὰ τὸ ἀναγκαῖον, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, ἐνίοτε δὲ παρὰ τὴν ὁμοιότητα τῆς τῶν ὅρων θέσεως· ὅπερ οὐ χρὴ λανθάνειν ἡμᾶς. Οἷον εἰ τὸ Α κατὰ τοῦ Β λέγεται καὶ τὸ Β κατὰ τοῦ Γ· δόξειε γὰρ ἂν οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων εἶναι συλλογισμός, οὐ γίνεται δ᾿ οὔτ᾿ ἀναγκαῖον οὐδὲν οὔτε συλλογισμός. Ἔστω γὰρ ἐφ᾿ ᾧ Α τὸ ἀεὶ εἶναι, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Β διανοητὸς Ἀριστομένης, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Γ Ἀριστομένης. Ἀληθὲς δὴ τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν· ἀεὶ γάρ ἐστι διανοητὸς Ἀριστομένης. Ἀλλὰ καὶ τὸ Β τῷ Γ· ὁ γὰρ Ἀριστομένης ἐστὶ διανοητὸς Ἀριστομένης. Τὸ δ᾿ Α τῷ Γ οὐχ ὑπάρχει· φθαρτὸς γάρ ἐστιν ὁ Ἀριστομένης. Οὐκ ἄρα ἐγίνετο συλλογισμὸς οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων, ἀλλ᾿ ἔδει καθόλου τὴν Α Β ληφθῆναι πρότασιν. Τοῦτο δὲ ψεῦδος, τὸ ἀξιοῦν πάντα τὸν διανοητὸν Ἀριστομένην ἀεὶ εἶναι, φθαρτοῦ ὄντος Ἀριστομένους. Πάλιν ἔστω τὸ μὲν ἐφ᾿ ᾧ Γ Μίκκαλος, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β μουσικὸς Μίκκαλος, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Α τὸ φθείρεσθαι αὔριον. Ἀληθὲς δὴ τὸ Β τοῦ Γ κατηγορεῖν· ὁ γὰρ Μίκκαλός ἐστι μουσικὸς Μίκκαλος. Ἀλλὰ καὶ τὸ Α τοῦ Β· φθείροιτο γὰρ ἂν αὔριον μουσικὸς Μίκκαλος. Τὸ δέ γε Α τοῦ Γ ψεῦδος. Τοῦτο δὴ ταὐτόν ἐστι τῷ πρότερον· οὐ γὰρ ἀληθὲς καθόλου, Μίκκαλος μουσικὸς ὅτι φθείρεται αὔριον· τούτου δὲ μὴ ληφθέντος οὐκ ἦν συλλογισμός.
Αὕτη μὲν οὖν ἡ ἀπάτη γίνεται ἐν τῷ παρὰ μικρόν· ὡς γὰρ οὐδὲν διαφέρον εἰπεῖν τόδε τῷδε ὑπάρχειν ἢ τόδε τῷδε παντὶ ὑπάρχειν, συγχωροῦμεν.
priora.1.3434. Bölüm
Öncüldeki terimleri doğru ortaya koymamak yüzünden de çoğu zaman yanılgıya düşülür. Mesela A sağlık, B hastalık, G insan olsun. A'nın hiçbir B'ye ait olamayacağını söylemek doğrudur (çünkü hiçbir hastalığa sağlık ait değildir); B'nin her G'ye ait olduğunu söylemek de doğrudur (çünkü her insan hastalanmaya açıktır). O halde sağlığın hiçbir insana ait olamayacağı sonucu çıkıyormuş gibi görünebilir. Bunun sebebi, terimlerin ifade bakımından doğru ortaya konmamasıdır; çünkü melekelerin yerine onlara göre adlandırılan şeyler konursa, mesela sağlık yerine sağlıklı olan, hastalık yerine hasta olan konursa, kıyas olmayacaktır. Zira hasta olanın sağlıklı olamayacağını söylemek doğru değildir. Bu alınmayınca da, mümkün olmaya dair kıyas dışında kıyas meydana gelmez; o da imkânsız bir şey değildir, çünkü sağlığın hiçbir insana ait olmaması mümkündür. Orta şekilde de yanlışlık aynı şekilde ortaya çıkacaktır: sağlık hiçbir hastalığa ait olamaz ama her insana ait olabilir; dolayısıyla hastalık hiçbir insana ait olamaz. Üçüncü şekilde ise yanlışlık mümkün olma bakımından ortaya çıkar. Çünkü sağlığın ve hastalığın, epistēmē'nin ve cehaletin, kısacası zıtların aynı şeye ait olması mümkündür, ama birbirlerine ait olmaları imkânsızdır. Bu ise daha önce söylenenlerle uyuşmaz; çünkü birden fazla şeyin aynı şeye ait olması mümkün olduğunda birbirlerine ait olmaları da mümkündü.
Demek ki bütün bu durumlarda aldanmanın terimlerin ortaya konuluşundan doğduğu açıktır; çünkü melekelere göre adlandırılanlar onların yerine konursa hiçbir yanlış çıkmaz. Öyleyse bu tür öncüllerde her zaman melekenin yerine ona göre adlandırılanı koymak ve terim olarak onu almak gerektiği açıktır.
Πολλάκις δὲ διαψεύδεσθαι συμπεσεῖται παρὰ τὸ μὴ καλῶς ἐκτίθεσθαι τοὺς κατὰ τὴν πρότασιν ὅρους, οἷον εἰ τὸ μὲν Α εἴη ὑγίεια, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β νόσος, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ ἄνθρωπος. Ἀληθὲς γὰρ εἰπεῖν ὅτι τὸ Α οὐδενὶ τῷ Β ἐνδέχεται ὑπάρχειν (οὐδεμιᾷ γὰρ νόσῳ ὑγίεια ὑπάρχει), καὶ πάλιν ὅτι τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει (πᾶς γὰρ ἄνθρωπος δεκτικὸς νόσου). Δόξειεν ἂν οὖν συμβαίνειν μηδενὶ ἀνθρώπῳ ἐνδέχεσθαι ὑγίειαν ὑπάρχειν. Τούτου δ᾿ αἴτιον τὸ μὴ καλῶς ἐκκεῖσθαι τοὺς ὅρους κατὰ τὴν λέξιν, ἐπεὶ μεταληφθέντων τῶν κατὰ τὰς ἕξεις οὐκ ἔσται συλλογισμός, οἷον ἀντὶ μὲν τῆς ὑγιείας εἰ τεθείη τὸ ὑγιαῖνον, ἀντὶ δὲ τῆς νόσου τὸ νοσοῦν. Οὐ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὡς οὐκ ἐνδέχεται τῷ νοσοῦντι τὸ ὑγιαίνειν ὑπάρξαι. Τούτου δὲ μὴ ληφθέντος οὐ γίνεται συλλογισμός, εἰ μὴ τοῦ ἐνδέχεσθαι· τοῦτο δ᾿ οὐκ ἀδύνατον· ἐνδέχεται γὰρ μηδενὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχειν ὑγίειαν. Πάλιν ἐπὶ τοῦ μέσου σχήματος ὁμοίως ἔσται τὸ ψεῦδος· τὴν γὰρ ὑγίειαν νόσῳ μὲν οὐδεμιᾷ ἀνθρώπῳ δὲ παντὶ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ὥστ᾿ οὐδενὶ ἀνθρώπῳ νόσον. Ἐν δὲ τῷ τρίτῳ σχήματι κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι συμβαίνει τὸ ψεῦδος. Καὶ γὰρ ὑγίειαν καὶ νόσον καὶ ἐπιστήμην καὶ ἄγνοιαν καὶ ὅλως τὰ ἐναντία τῷ αὐτῷ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ἀλλήλοις δ᾿ ἀδύνατον. Τοῦτο δ᾿ ἀνομολογούμενον τοῖς προειρημένοις· ὅτε γὰρ τῷ αὐτῷ πλείω ἐνεδέχετο ὑπάρχειν, ἐνεδέχετο καὶ ἀλλήλοις.
Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν ἅπασι τούτοις ἡ ἀπάτη γίνεται παρὰ τὴν τῶν ὅρων ἔκθεσιν· μεταληφθέντων γὰρ τῶν κατὰ τὰς ἕξεις οὐδὲν γίνεται ψεῦδος. Δῆλον οὖν ὅτι κατὰ τὰς τοιαύτας προτάσεις ἀεὶ τὸ κατὰ τὴν ἕξιν ἀντὶ τῆς ἕξεως μεταληπτέον καὶ θετέον ὅρον.
priora.1.3535. Bölüm
Terimleri her zaman bir adla ortaya koymaya çalışmamalı; çünkü çoğu zaman karşılığında bir ad bulunmayan ifadeler olacaktır. Bu yüzden böyle kıyasları indirgemek zordur. Bazen de böyle bir arayış yüzünden aldanılacaktır; mesela aracısız olanların da kıyası olduğunu sanmak gibi. A "iki dik açı", B "üçgen", G "ikizkenar" olsun. A, G'ye B yoluyla aittir; ama B'ye artık başka bir şey yoluyla ait değildir, çünkü üçgen iki dik açıya kendi başına sahiptir. Dolayısıyla AB ispat edilebilir olduğu halde onun orta terimi olmayacaktır. Çünkü açıktır ki orta terimi her zaman "bu belli şey" olarak değil, bazen bir ifade olarak almak gerekir; söylenen örnekte olan da budur.
Οὐ δεῖ δὲ τοὺς ὅρους ἀεὶ ζητεῖν ὀνόματι ἐκτίθεσθαι· πολλάκις γὰρ ἔσονται λόγοι οἷς οὐ κεῖται ὄνομα. Διὸ χαλεπὸν ἀνάγειν τοὺς τοιούτους συλλογισμούς. Ἐνίοτε δὲ καὶ ἀπατᾶσθαι συμβήσεται διὰ τὴν τοιαύτην ζήτησιν, οἷον ὅτι τῶν ἀμέσων ἐστὶ συλλογισμός. Ἔστω τὸ Α δύο ὀρθαί, τὸ ἐφ᾿ ᾧ Β τρίγωνον, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ ἰσοσκελές. Τῷ μὲν οὖν Γ ὑπάρχει τὸ Α διὰ τὸ Β, τῷ δὲ Β οὐκέτι δι᾿ ἄλλο· καθ᾿ αὑτὸ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δύο ὀρθάς, ὥστ᾿ οὐκ ἔσται μέσον τοῦ Α Β ἀποδεικτοῦ ὄντος. Φανερὸν γὰρ ὅτι τὸ μέσον οὐχ οὕτως ἀεὶ ληπτέον ὡς τόδε τι, ἀλλ᾿ ἐνίοτε λόγον, ὅπερ συμβαίνει κἀπὶ τοῦ λεχθέντος.
priora.1.3636. Bölüm
Birinci terimin orta terime, orta terimin de uç terime ait olmasını, bunlar her zaman birbirleri hakkında yüklenecekmiş gibi, ya da birinci terim orta hakkında nasıl yükleniyorsa orta da sonuncu hakkında öyle yüklenecekmiş gibi anlamamak gerekir. Ait olmamada da durum aynıdır. "Olmak" ve "bunun doğru olduğunu söylemek" kaç anlamda söyleniyorsa, "ait olmak"ın da o kadar anlama geldiğini düşünmek gerekir. Mesela zıtların epistēmē'sinin bir olduğunu ele alalım. A "bir epistēmē'nin olması", B de birbirine zıt olan şeyler olsun. A, B'ye, zıtların kendileri "bir epistēmē'lerinin olması" olacak biçimde ait değildir; ama onlar hakkında "bir epistēmē'leri vardır" demek doğru olduğu için aittir.
Bazen birinci terim orta hakkında söylenir, orta ise üçüncü hakkında söylenmez. Mesela bilgelik bir epistēmē'dir, bilgelik de iyinin bilgeliğidir; sonuç: iyinin epistēmē'si vardır. Oysa iyi bir epistēmē değildir; bilgelik ise bir epistēmē'dir. Bazen orta üçüncü hakkında söylenir, birinci ise orta hakkında söylenmez. Mesela her keyfiyetin ya da her zıttın epistēmē'si vardır, iyi de hem zıt hem keyfiyettir; sonuç: iyinin epistēmē'si vardır. Ama ne iyi epistēmē'dir, ne keyfiyet epistēmē'dir, ne zıt; iyi bunlardır. Bazen de ne birinci orta hakkında ne orta üçüncü hakkında söylenir; birinci ise üçüncü hakkında bazen söylenir, bazen söylenmez. Mesela bir şeyin epistēmē'si varsa onun bir cinsi vardır, iyinin de epistēmē'si vardır; sonuç: iyinin bir cinsi vardır. Burada hiçbir terim öteki hakkında yüklenmez. Ama epistēmē'si olan şey bir cinsse ve iyinin epistēmē'si varsa, sonuç iyinin bir cins olduğudur. Burada birinci terim uç terim hakkında yüklenir, ama terimler birbirleri hakkında söylenmez. Ait olmamayı da aynı şekilde anlamak gerekir. Çünkü "bu şuna ait değildir" her zaman "bu şu değildir" anlamına gelmez; bazen "bu şunun değildir" ya da "bu şuna değildir" anlamına gelir. Mesela hareketin hareketi, oluşun oluşu yoktur, ama hazzın oluşu vardır; demek ki haz bir oluş değildir. Ya da yine: gülmenin işareti vardır, işaretin ise işareti yoktur; dolayısıyla gülme bir işaret değildir. Cins, konuya bir şekilde göreli olarak söylendiği için meselenin çürütüldüğü öteki durumlarda da böyledir. Yine: uygun an, gereken zaman değildir; çünkü tanrı için uygun an vardır, ama gereken zaman yoktur, zira tanrıya hiçbir şey fayda sağlamaz. Burada terim olarak "uygun an", "gereken zaman" ve "tanrı" konmalı, öncül ise adın çekimine göre alınmalıdır. Çünkü bütün durumlar için genel olarak şunu söylüyoruz: terimleri her zaman adların yalın hâline göre koymalı, mesela "insan", "iyi", "zıtlar"; "insanın", "iyinin", "zıtların" değil. Öncülleri ise her birinin çekimine göre almalı: ya "buna" diye, mesela "eşit"te olduğu gibi; ya "bunun" diye, mesela "iki katı"nda olduğu gibi; ya "bunu" diye, mesela "vuran" ya da "gören"de olduğu gibi; ya "bu" diye, mesela "insan hayvandır"da olduğu gibi; ya da ad öncülde başka nasıl bir çekime giriyorsa öyle.
Τὸ δὲ ὑπάρχειν τὸ πρῶτον τῷ μέσῳ καὶ τοῦτο τῷ ἄκρῳ οὐ δεῖ λαμβάνειν ὡς ἀεὶ κατηγορηθησομένων ἀλλήλων ἢ ὁμοίως τό τε πρῶτον τοῦ μέσου καὶ τοῦτο τοῦ ἐσχάτου. Καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν δ᾿ ὡσαύτως. Ἀλλ᾿ ὁσαχῶς τὸ εἶναι λέγεται καὶ τὸ ἀληθὲς εἰπεῖν αὐτὸ τοῦτο, τοσαυταχῶς οἴεσθαι χρὴ σημαίνειν καὶ τὸ ὑπάρχειν. Οἷον ὅτι τῶν ἐναντίων ἐστὶ μία ἐπιστήμη. Ἔστω γὰρ τὸ Α τὸ μίαν εἶναι ἐπιστήμην, τὰ ἐναντία ἀλλήλοις ἐφ᾿ οὗ Β. Τὸ δὴ Α τῷ Β ὑπάρχει οὐχ ὡς τὰ ἐναντία, τὸ μίαν εἶναι αὐτῶν ἐπιστήμην, ἀλλ᾿ ὅτι ἀληθὲς εἰπεῖν κατ᾿ αὐτῶν μίαν εἶναι αὐτῶν ἐπιστήμην.
Συμβαίνει δ᾿ ὁτὲ μὲν ἐπὶ τοῦ μέσου τὸ πρῶτον λέγεσθαι, τὸ δὲ μέσον ἐπὶ τοῦ τρίτου μὴ λέγεσθαι, οἷον εἰ ἡ σοφία ἐστὶν ἐπιστήμη, τοῦ δ᾿ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἡ σοφία, συμπέρασμα ὅτι τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη· τὸ μὲν δὴ ἀγαθὸν οὐκ ἔστιν ἐπιστήμη, ἡ δὲ σοφία ἐστὶν ἐπιστήμη. Ὁτὲ δὲ τὸ μὲν μέσον ἐπὶ τοῦ τρίτου λέγεται, τὸ δὲ πρῶτον ἐπὶ τοῦ μέσου οὐ λέγεται, οἷον εἰ τοῦ ποιοῦ παντός ἐστιν ἐπιστήμη ἢ ἐναντίου, τὸ δ᾿ ἀγαθὸν καὶ ἐναντίον καὶ ποιόν, συμπέρασμα μὲν ὅτι τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη, οὐκ ἔστι δὲ τὸ ἀγαθὸν ἐπιστήμη οὐδὲ τὸ ποιὸν οὐδὲ τὸ ἐναντίον, ἀλλὰ τὸ ἀγαθὸν ταῦτα. Ἔστι δὲ ὅτε μήτε τὸ πρῶτον κατὰ τοῦ μέσου μήτε τοῦτο κατὰ τοῦ τρίτου, τοῦ πρώτου κατὰ τοῦ τρίτου ὁτὲ μὲν λεγομένου ὁτὲ δὲ μὴ λεγομένου. Οἷον εἰ οὗ ἐπιστήμη ἐστίν, ἔστι τούτου γένος, τοῦ δ᾿ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη, συμπέρασμα ὅτι τοῦ ἀγαθοῦ ἐστὶ γένος. Κατηγορεῖται δ᾿ οὐδὲν κατ᾿ οὐδενός. Εἰ δ᾿ οὗ ἐστὶν ἐπιστήμη, γένος ἐστὶ τοῦτο, τοῦ δ᾿ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη, συμπέρασμα ὅτι τἀγαθόν ἐστι γένος. Κατὰ μὲν δὴ τοῦ ἄκρου κατηγορεῖται τὸ πρῶτον, κατ᾿ ἀλλήλων δ᾿ οὐ λέγεται. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν ληπτέον. Οὐ γὰρ ἀεὶ σημαίνει τὸ μὴ ὑπάρχειν τόδε τῷδε μὴ εἶναι τόδε τόδε, ἀλλ᾿ ἐνίοτε τὸ μὴ εἶναι τόδε τοῦδε ἢ τόδε τῷδε, οἷον ὅτι οὐκ ἔστι κινήσεως κίνησις ἢ γενέσεως γένεσις, ἡδονῆς δ᾿ ἔστιν· οὐκ ἄρα ἡ ἡδονὴ γένεσις. Ἢ πάλιν ὅτι γέλωτος μὲν ἔστι σημεῖον, σημεῖου δ᾿ οὐκ ἔστι σημεῖον, ὥστ᾿ οὐ σημεῖον ὁ γέλως. Ὁμοίως δὲ κἀν τοῖς ἄλλοις, ἐν ὅσοις ἀναιρεῖται τὸ πρόβλημα τῷ λέγεσθαί πως πρὸς αὐτὸ τὸ γένος. Πάλιν ὅτι ὁ καιρὸς οὐκ ἔστι χρόνος δέων· θεῷ γὰρ καιρὸς μὲν ἔστι, χρόνος δ᾿ οὐκ ἔστι δέων διὰ τὸ μηδὲν εἶναι θεῷ ὠφέλιμον. Ὅρους μὲν γὰρ θετέον καιρὸν καὶ χρόνον δέοντα καὶ θεόν, τὴν δὲ πρότασιν ληπτέον κατὰ τὴν τοῦ ὀνόματος πτῶσιν. Ἁπλῶς γὰρ τοῦτο λέγομεν κατὰ πάντων, ὅτι τοὺς μὲν ὅρους ἀεὶ θετέον κατὰ τὰς κλήσεις τῶν ὀνομάτων, οἷον ἄνθρωπος ἢ ἀγαθόν ἢ ἐναντία, οὐκ ἀνθρώπου ἢ ἀγαθοῦ ἢ ἐναντίων, τὰς δὲ προτάσεις ληπτέον κατὰ τὰς ἑκάστου πτώσεις· ἢ γὰρ ὅτι τούτῳ, οἷον τὸ ἴσον, ἢ ὅτι τούτου, οἷον τὸ διπλάσιον, ἢ ὅτι τοῦτο, οἷον τὸ τύπτον ἢ ὁρῶν, ἢ ὅτι οὗτος, οἷον ὁ ἄνθρωπος ζῷον, ἢ εἴ πως ἄλλως πίπτει τοὔνομα κατὰ τὴν πρότασιν.
priora.1.3737. Bölüm
"Bu şuna aittir" ve "bu şu hakkında doğru olarak söylenir" sözlerini, kategoriler kaç türlü ayrılmışsa o kadar anlamda almak gerekir; bu kategorileri de ya bir bakımdan ya mutlak olarak, ayrıca ya yalın ya bileşik olarak. Ait olmamada da durum aynıdır. Ama bunlar daha iyi incelenmeli ve belirlenmelidir.
Τὸ δ᾿ ὑπάρχειν τόδε τῷδε καὶ τὸ ἀληθεύεσθαι τόδε κατὰ τοῦδε τοσαυταχῶς ληπτέον ὁσαχῶς αἱ κατηγορίαι διῄρηνται, καὶ ταύτας ἢ πῇ ἢ ἁπλῶς, ἔτι ἁπλᾶς ἢ συμπεπλεγμένας· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μὴ ὑπάρχειν. Ἐπισκεπτέον δὲ ταῦτα καὶ διοριστέον βέλτιον.
priora.1.3838. Bölüm
Öncüllerde tekrarlanan ifade orta terime değil, birinci uç terime eklenmelidir. Şunu demek istiyorum: mesela adaletin, iyi olduğu bakımından epistēmē'si olduğu kıyasla gösterilirse, "iyi olduğu" ya da "iyi olarak" ifadesi birinci terime eklenmelidir. A "iyi olduğu bakımından epistēmē", B "iyi", G de "adalet" olsun. A'nın B hakkında yüklenmesi doğrudur; çünkü iyinin, iyi olduğu bakımından epistēmē'si vardır. B'nin G hakkında yüklenmesi de doğrudur; çünkü adalet tam olarak iyi olan bir şeydir. Çözümleme böyle yapılır. Ama "iyi olduğu" ifadesi B'ye eklenirse çözümleme olmaz; çünkü A, B hakkında doğru olacak, ama B, G hakkında doğru olmayacaktır: "iyi olduğu bakımından iyi"yi adalet hakkında yüklemek yanlıştır, hatta anlaşılır bile değildir. Sağlıklı olanın iyi olarak bilinebilir olduğu, keçigeyiğin var olmayan olarak kanaat konusu olduğu ya da insanın duyulur olarak fani olduğu gösterilirse de durum aynıdır; çünkü yükleme bir şey eklenen bütün durumlarda tekrar uç terime eklenmelidir.
Bir şey mutlak olarak kıyasla çıkarıldığında terimlerin konumu, bir şey "bu belli şey" olarak, bir bakımdan ya da bir biçimde çıkarıldığındakiyle aynı değildir. Mesela iyinin bilinebilir olduğu gösterildiğinde ve iyinin, iyi olduğu bakımından bilinebilir olduğu gösterildiğinde. Mutlak olarak bilinebilir olduğu gösterildiyse orta terim olarak "var olan" konmalı; iyi olduğu bakımından gösterildiyse "belli bir var olan". A "belli bir var olan olduğu bakımından epistēmē", B "belli bir var olan", G de "iyi" olsun. A'nın B hakkında yüklenmesi doğrudur; çünkü belli bir var olanın, belli bir var olan olduğu bakımından epistēmē'si vardı. B'nin G hakkında yüklenmesi de doğrudur; çünkü G belli bir var olandır. Dolayısıyla A da G hakkında yüklenir; o halde iyinin, iyi olduğu bakımından epistēmē'si olacaktır; çünkü "belli bir var olan", şeyin kendine has ousia'sının işaretiydi. Ama orta terim olarak "var olan" konsaydı ve uç terime "belli bir var olan" değil, mutlak olarak "var olan" eklenseydi, iyinin iyi olduğu bakımından değil, var olduğu bakımından epistēmē'si olduğuna dair kıyas olurdu; mesela A "var olduğu bakımından epistēmē", B "var olan", G "iyi" olsaydı. Demek ki kayıtlı kıyaslarda terimleri böyle almak gerektiği açıktır.
Τὸ δ᾿ ἐπαναδιπλούμενον ἐν ταῖς προτάσεσι πρὸς τῷ πρώτῳ ἄκρῳ θετέον, οὐ πρὸς τῷ μέσῳ. Λέγω δ᾿ οἷον εἰ γένοιτο συλλογισμὸς ὅτι τῆς δικαιοσύνης ἐστὶν ἐπιστήμη ὅτι ἀγαθόν, τὸ ὅτι ἀγαθόν ἢ ᾗ ἀγαθόν πρὸς τῷ πρώτῳ θετέον. Ἔστω γὰρ τὸ Α ἐπιστήμη ὅτι ἀγαθόν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Β ἀγαθόν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ δικαιοσύνη. Τὸ δὴ Α ἀληθὲς τοῦ Β κατηγορῆσαι· τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἐπιστήμη ὅτι ἀγαθόν. Ἀλλὰ καὶ τὸ Β τοῦ Γ· ἡ γὰρ δικαιοσύνη ὅπερ ἀγαθόν. Οὕτω μὲν οὖν γίνεται ἀνάλυσις. Εἰ δὲ πρὸς τῷ Β τεθείη τὸ ὅτι ἀγαθόν, οὐκ ἔσται· τὸ μὲν γὰρ Α κατὰ τοῦ Β ἀληθὲς ἔσται, τὸ δὲ Β κατὰ τοῦ Γ οὐκ ἀληθὲς ἔσται· τὸ γὰρ ἀγαθὸν ὅτι ἀγαθὸν κατηγορεῖν τῆς δικαιοσύνης ψεῦδος καὶ οὐ συνετόν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ ὑγιεινὸν δειχθείη ὅτι ἔστιν ἐπιστητὸν ᾗ ἀγαθόν, ἢ τραγέλαφος δοξαστὸν ᾗ μὴ ὄν, ἢ ὁ ἄνθρωπος φθαρτὸν ᾗ αἰσθητόν· ἐν ἅπασι γὰρ τοῖς ἐπικατηγορουμένοις πρὸς τῷ ἄκρῳ τὴν ἐπαναδίπλωσιν θετέον.
Οὐχ ἡ αὐτὴ δὲ θέσις τῶν ὅρων, ὅταν ἁπλῶς τι συλλογισθῇ καὶ ὅταν τόδε τι ἢ πῇ ἢ πῶς, λέγω δ᾿ οἷον ὅταν τἀγαθὸν ἐπιστητὸν δειχθῇ καὶ ὅταν ἐπιστητόν τι ὅτι ἀγαθόν· ἀλλ᾿ εἰ μὲν ἁπλῶς ἐπιστητὸν δέδεικται, μέσον θετέον τὸ ὄν, εἰ δ᾿ ὅτι ἀγαθόν, τὸ τὶ ὄν. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α ἐπιστήμη ὅτι τὶ ὄν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Β ὄν τι, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Γ ἀγαθόν. Ἀληθὲς δὴ τὸ Α τοῦ Β κατηγορεῖν· ἦν γὰρ ἐπιστήμη τοῦ τινὸς ὄντος ὅτι τὶ ὄν. Ἀλλὰ καὶ τὸ Β τοῦ Γ· τὸ γὰρ ἐφ᾿ ᾧ Γ ὄν τι. Ὥστε καὶ τὸ Α τοῦ Γ· ἔσται ἄρα ἐπιστήμη τἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν· ἦν γὰρ τὸ τὶ ὂν τῆς ἰδίου σημεῖον οὐσίας. Εἰ δὲ τὸ ὂν μέσον ἐτέθη καὶ πρὸς τῷ ἄκρῳ τὸ ὂν ἁπλῶς καὶ μὴ τὸ τὶ ὂν ἐλέχθη, οὐκ ἂν ἦν συλλογισμὸς ὅτι ἔστιν ἐπιστήμη τἀγαθοῦ ὅτι ἀγαθόν, ἀλλ᾿ ὅτι ὄν, οἷον ἐφ᾿ ᾧ τὸ Α ἐπιστήμη ὅτι ὄν, ἐφ᾿ ᾧ Β ὄν, ἐφ᾿ ᾧ Γ ἀγαθόν. Φανερὸν οὖν ὅτι ἐν τοῖς ἐν μέρει συλλογισμοῖς οὕτως ληπτέον τοὺς ὅρους.
priora.1.3939. Bölüm
Aynı anlama gelenleri de birbirinin yerine koymak gerekir: adların yerine adları, ifadelerin yerine ifadeleri, adla ifadeyi birbirinin yerine; ve her zaman ifadenin yerine adı almak gerekir, çünkü terimlerin ortaya konması böylece kolaylaşır. Mesela "sanı konusu olan, kanaat konusu olanın cinsi değildir" demekle "kanaat konusu olan, tam olarak sanı konusu olan bir şey değildir" demek arasında hiçbir fark yoksa (çünkü anlamları aynıdır), söylenen ifadenin yerine terim olarak "sanı konusu olan" ile "kanaat konusu olan" konmalıdır.
Δεῖ δὲ καὶ μεταλαμβάνειν ἃ τὸ αὐτὸ δύναται, ὀνόματα ἀντ᾿ ὀνομάτων καὶ λόγους ἀντὶ λόγων καὶ ὄνομα καὶ λόγον, καὶ ἀεὶ ἀντὶ τοῦ λόγου τοὔνομα λαμβάνειν· ῥᾴων γὰρ ἡ τῶν ὅρων ἔκθεσις. Οἷον εἰ μηδὲν διαφέρει εἰπεῖν τὸ ὑποληπτὸν τοῦ δοξαστοῦ μὴ εἶναι γένος ἢ μὴ εἶναι ὅπερ ὑποληπτόν τι τὸ δοξαστόν (ταὐτὸν γὰρ τὸ σημαινόμενον), ἀντὶ τοῦ λόγου τοῦ λεχθέντος τὸ ὑποληπτὸν καὶ τὸ δοξαστὸν ὅρους θετέον.
priora.1.4040. Bölüm
"Haz iyidir" ile "haz iyinin kendisidir" aynı şey olmadığından terimler de aynı şekilde konmamalıdır: kıyas hazzın iyinin kendisi olduğuna dairse terim "iyinin kendisi", iyi olduğuna dairse "iyi" olmalıdır. Ötekilerde de böyledir.
Ἐπεὶ δ᾿ οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ εἶναι τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν καὶ τὸ εἶναι τὴν ἡδονὴν τὸ ἀγαθόν, οὐχ ὁμοίως θετέον τοὺς ὅρους, ἀλλ᾿ εἰ μέν ἐστιν ὁ συλλογισμὸς ὅτι ἡ ἡδονὴ τἀγαθόν, τἀγαθόν, εἰ δ᾿ ὅτι ἀγαθόν, ἀγαθόν. Οὕτως κἀπὶ τῶν ἄλλων.
priora.1.4141. Bölüm
"B neye aitse A onun hepsine aittir" ile "B neyin hepsine aitse A da onun hepsine aittir" ne aynı şeydir ne de aynı şeyi söylemektir; çünkü B'nin G'ye ait olup hepsine ait olmamasına hiçbir engel yoktur. Mesela B "güzel", G "beyaz" olsun. Güzel bazı beyaz şeylere aitse, güzelin beyaza ait olduğunu söylemek doğrudur; ama belki her beyaza ait değildir. O halde A, B'ye ait olup B'nin hakkında söylendiği her şeye ait değilse, B ister her G'ye ait olsun ister yalnızca ait olsun, A'nın her G'ye ait olması şöyle dursun, ona ait olması bile zorunlu değildir. Ama A, B'nin hakkında doğru olarak söylendiği her şeyin hepsine aitse, B'nin hepsi hakkında söylendiği şeyin hepsi hakkında A da söylenecektir. Buna karşılık A, B'nin hepsi hakkında söylendiği şey hakkında söyleniyorsa, B'nin G'ye ait olup A'nın G'nin hepsine ait olmamasına, hatta hiç ait olmamasına hiçbir engel yoktur. Demek ki üç terimde "B neyin hakkında söyleniyorsa A onun hepsi hakkında söylenir" sözünün anlamı açıktır: B hangi şeyler hakkında söyleniyorsa A da onların hepsi hakkında söylenir. B hepsi hakkında söyleniyorsa A da öyle söylenir; hepsi hakkında söylenmiyorsa A'nın hepsi hakkında söylenmesi zorunlu değildir.
Bir şeyi örnek olarak ortaya koymaktan saçma bir sonuç çıktığını düşünmemeli; çünkü onun bu belli şey olmasından hiç yararlanmayız. Geometrici de şu çizginin bir ayak uzunluğunda, düz ve enisiz olduğunu, öyle olmadığı halde söyler; ama onu, sanki bunlardan kıyasla sonuç çıkarıyormuş gibi kullanmaz. Çünkü genel olarak, aralarında bütünün parçaya, başka bir şeyin de ona parçanın bütüne olduğu gibi bir ilişki bulunmayan hiçbir şeyden gösteren kişi bir şey göstermez; dolayısıyla kıyas da meydana gelmez. Örnek ortaya koymayı, öğrenene hitap ederken duyuları kullandığımız gibi kullanırız; yoksa kıyasın dayandığı öncüller olmadan bir şeyin ispat edilemeyeceği gibi, bunlar olmadan da ispat edilemeyeceği için değil.
Οὐκ ἔστι δὲ ταὐτὸν οὔτ᾿ εἶναι οὔτ᾿ εἰπεῖν, ὅτι ᾧ τὸ Β ὑπάρχει, τούτῳ παντὶ τὸ Α ὑπάρχει, καὶ τὸ εἰπεῖν τὸ ᾧ παντὶ τὸ Β ὑπάρχει, καὶ τὸ Α παντὶ ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Β τῷ Γ ὑπάρχειν, μὴ παντὶ δέ. Οἷον ἔστω τὸ Β καλόν, τὸ δὲ Γ λευκόν. Εἰ δὴ λευκῷ τινὶ ὑπάρχει καλόν, ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι τῷ λευκῷ ὑπάρχει καλόν· ἀλλ᾿ οὐ παντὶ ἴσως. Εἰ μὲν οὖν τὸ Α τῷ Β ὑπάρχει, μὴ παντὶ δὲ καθ᾿ οὗ τὸ Β, οὔτ᾿ εἰ παντὶ τῷ Γ τὸ Β, οὔτ᾿ εἰ μόνον ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Α οὐχ ὅτι οὐ παντί, ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ὑπάρχειν. Εἰ δὲ καθ᾿ οὗ ἂν τὸ Β λέγηται ἀληθῶς, τούτῳ παντὶ ὑπάρχει, συμβήσεται τὸ Α, καθ᾿ οὗ παντὸς τὸ Β λέγεται, κατὰ τούτου παντὸς λέγεσθαι. Εἰ μέντοι τὸ Α λέγεται, καθ᾿ οὗ ἂν τὸ Β λέγηται, κατὰ παντός, οὐδὲν κωλύει τῷ Γ ὑπάρχειν τὸ Β, μὴ παντὶ δὲ τὸ Α ἢ ὅλως μὴ ὑπάρχειν. Ἐν δὴ τοῖς τρισὶν ὅροις δῆλον ὅτι τὸ καθ᾿ οὗ τὸ Β, παντὸς τὸ Α λέγεσθαι, τοῦτ᾿ ἔστι, καθ᾿ ὅσων τὸ Β λέγεται, κατὰ πάντων λέγεσθαι καὶ τὸ Α. Καὶ εἰ μὲν κατὰ παντὸς τὸ Β, καὶ τὸ Α οὕτως· εἰ δὲ μὴ κατὰ παντός, οὐκ ἀνάγκη τὸ Α κατὰ παντός.
Οὐ δεῖ δ᾿ οἴεσθαι παρὰ τὸ ἐκτίθεσθαί τι συμβαίνειν ἄτοπον· οὐδὲν γὰρ προσχρώμεθα τῷ τόδε τι εἶναι, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὁ γεωμέτρης τὴν ποδιαίαν καὶ εὐθεῖαν τήνδε καὶ ἀπλατῆ εἶναι λέγει οὐκ οὖσαν, ἀλλ᾿ οὐχ οὕτως χρῆται ὡς ἐκ τούτων συλλογιζόμενος. Ὅλως γὰρ ὃ μή ἐστιν ὡς ὅλον πρὸς μέρος καὶ ἄλλο πρὸς τοῦτο ὡς μέρος πρὸς ὅλον, ἐξ οὐδενὸς τῶν τοιούτων δείκνυσιν ὁ δεικνύων, ὥστε οὐδὲ γίνεται συλλογισμός. Τῷ δ᾿ ἐκτίθεσθαι οὕτω χρώμεθα ὥσπερ καὶ τῷ αἰσθάνεσθαι, τὸν μανθάνοντα λέγοντες· οὐ γὰρ οὕτως ὡς ἄνευ τούτων οὐχ οἷόν τ᾿ ἀποδειχθῆναι, ὥσπερ ἐξ ὧν ὁ συλλογισμός.
priora.1.4242. Bölüm
Şu da gözümüzden kaçmamalı: aynı kıyasta bütün sonuçlar tek bir şekil yoluyla çıkmaz; biri bu şekil, öteki başka bir şekil yoluyla çıkar. Demek ki çözümlemeleri de buna göre yapmak gerektiği açıktır. Her mesele her şekilde değil, her şekilde belirli meseleler sonuca bağlandığından, hangi şekilde aranması gerektiği sonuçtan belli olur.
Μὴ λανθανέτω δ᾿ ἡμᾶς ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ συλλογισμῷ οὐχ ἅπαντα τὰ συμπεράσματα δι᾿ ἑνὸς σχήματός εἰσιν, ἀλλὰ τὸ μὲν διὰ τούτου τὸ δὲ δι᾿ ἄλλου. Δῆλον οὖν ὅτι καὶ τὰς ἀναλύσεις οὕτω ποιητέον. Ἐπεὶ δ᾿ οὐ πᾶν πρόβλημα ἐν ἅπαντι σχήματι ἀλλ᾿ ἐν ἑκάστῳ τεταγμένα, φανερὸν ἐκ τοῦ συμπεράσματος ἐν ᾧ σχήματι ζητητέον.
priora.1.4343. Bölüm
Tarife yönelik sözlerden, tarifteki öğelerden yalnız birine yönelik tartışılmış olanlarda, tartışılan öğe terim olarak konmalıdır, sözün tamamı değil; çünkü böylece uzunluk yüzünden karışıklığa düşmek daha az olur. Mesela biri suyun içilebilir bir sıvı olduğunu gösterdiyse, terim olarak "içilebilir" ile "su" konmalıdır.
Τούς τε πρὸς ὁρισμὸν τῶν λόγων, ὅσοι πρὸς ἕν τι τυγχάνουσι διειλεγμένοι τῶν ἐν τῷ ὅρῳ, πρὸς ὃ διείλεκται, θετέον ὅρον, καὶ οὐ τὸν ἅπαντα λόγον· ἧττον γὰρ συμβήσεται ταράττεσθαι διὰ τὸ μῆκος, οἷον εἰ τὸ ὕδωρ ἔδειξεν ἅτι ὑγρὸν ποτόν, τὸ ποτὸν καὶ τὸ ὕδωρ ὅρους θετέον.
priora.1.4444. Bölüm
Ayrıca varsayımdan yapılan kıyasları indirgemeye çalışmamalı; çünkü konulanlardan yola çıkarak onları indirgemek mümkün değildir. Zira bunların hepsi kıyas yoluyla gösterilmiş değil, anlaşma yoluyla kabul edilmiştir. Mesela biri, zıtların tek bir yetisi yoksa tek bir epistēmē'si de olmadığını varsaysa, sonra zıtların, mesela sağlık verenle hastalık verenin, tek bir yetisi olmadığını tartışarak gösterse (çünkü o zaman aynı şey aynı anda hem sağlık veren hem hastalık veren olacaktır), bütün zıtların tek bir yetisi olmadığı ispat edilmiş olur, ama tek bir epistēmē'leri olmadığı gösterilmiş olmaz. Gerçi bunu kabul etmek zorunludur; ama kıyastan dolayı değil, varsayımdan dolayı. Dolayısıyla bu sonucu indirgemek mümkün değildir; tek bir yeti olmadığını ise indirgemek mümkündür; çünkü kıyas belki de buydu, öteki ise varsayımdı.
İmkânsız yoluyla sonuca varılan kıyaslarda da durum aynıdır: bunları da çözümlemek mümkün değildir. İmkânsıza götürmeyi çözümlemek mümkündür (çünkü kıyasla gösterilir), ötekini ise mümkün değildir, çünkü ona varsayımdan varılır. Bunlar öncekilerden şu bakımdan ayrılır: öncekilerde, karşıdaki kabul edecekse önceden anlaşmak gerekir; mesela zıtların tek bir yetisi olduğu gösterilirse epistēmē'lerinin de aynı olduğu konusunda. Burada ise yanlışlık apaçık olduğu için önceden anlaşmasalar da kabul ederler; mesela köşegen kenarla ortak ölçülü konunca tek sayıların çift sayılara eşit olacağını.
Varsayımdan sonuca varılan başka birçok kıyas da vardır; bunları incelemek ve açıkça belirtmek gerekir. Bunlar arasındaki farkların neler olduğunu ve varsayımdan sonuca varmanın kaç türlü olduğunu ileride söyleyeceğiz; şimdilik bizim için şu kadarı açık olsun: bu tür kıyasları şekillere çözümlemek mümkün değildir. Sebebini de söyledik.
Ἔτι δὲ τοὺς ἐξ ὑποθέσεως συλλογισμοὺς οὐ πειρατέον ἀνάγειν· οὐ γὰρ ἔστιν ἐκ τῶν κειμένων ἀνάγειν. Οὐ γὰρ διὰ συλλογισμοῦ δεδειγμένοι εἰσίν, ἀλλὰ διὰ συνθήκης ὡμολογημένοι πάντες. Οἷον εἰ ὑποθέμενος, ἂν δύναμίς τις μία μὴ ᾖ τῶν ἐναντίων, μηδ᾿ ἐπιστήμην μίαν εἶναι, εἶτα διαλεχθείη ὅτι οὐκ ἔστι μία δύναμις τῶν ἐναντίων, οἷον τοῦ ὑγιεινοῦ καὶ τοῦ νοσώδους· ἅμα γὰρ ἔσται τὸ αὐτὸ ὑγιεινὸν καὶ νοσῶδες. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστι μία πάντων τῶν ἐναντίων δύναμις, ἀποδέδεικται, ὅτι δ᾿ ἐπιστήμη οὐκ ἔστιν, οὐ δέδεικται. Καίτοι ὁμολογεῖν ἀναγκαῖον. Ἀλλ᾿ οὐκ ἐκ συλλογισμοῦ, ἀλλ᾿ ἐξ ὑποθέσεως. Τοῦτον μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἀναγαγεῖν, ὅτι δ᾿ οὐ μία δύναμις, ἔστιν· οὗτος γὰρ ἴσως καὶ ἦν συλλογισμός, ἐκεῖνο δ᾿ ὑπόθεσις.
Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν διὰ τοῦ ἀδυνάτου περαινομένων· οὐδὲ γὰρ τούτους οὐκ ἔστιν ἀναλύειν, ἀλλὰ τὴν μὲν εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπαγωγὴν ἔστι (συλλογισμῷ γὰρ δείκνυται), θάτερον δ᾿ οὐκ ἔστιν· ἐξ ὑποθέσεως γὰρ περαίνεται. Διαφέρουσι δὲ τῶν προειρημένων ὅτι ἐν ἐκείνοις μὲν δεῖ προδιομολογήσασθαι, εἰ μέλλει συμφήσειν, οἷον ἂν δειχθῇ μία δύναμις τῶν ἐναντίων, καὶ ἐπιστήμην εἶναι τὴν αὐτήν· ἐνταῦθα δὲ καὶ μὴ προδιομολογησάμενοι συγχωροῦσι διὰ τὸ φανερὸν εἶναι τὸ ψεῦδος, οἷον τεθείσης τῆς διαμέτρου συμμέτρου τὸ τὰ περιττὰ ἴσα εἶναι τοῖς ἀρτίοις.
Πολλοὶ δὲ καὶ ἕτεροι περαίνονται ἐξ ὑποθέσεως, οὓς ἐπισκέψασθαι δεῖ καὶ διασημῆναι καθαρῶς. Τίνες μὲν οὖν αἱ διαφοραὶ τούτων, καὶ ποσαχῶς γίνεται τὸ ἐξ ὑποθέσεως, ὕστερον ἐροῦμεν· νῦν δὲ τοσοῦτον ἡμῖν ἔστω φανερόν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀναλύειν εἰς τὰ σχήματα τοὺς τοιούτους συλλογισμούς. Καὶ δι᾿ ἣν αἰτίαν, εἰρήκαμεν.
priora.1.4545. Bölüm
Birden fazla şekilde gösterilebilen meselelerde, kıyas şekillerden birinde kurulmuşsa, onu ötekine indirgemek mümkündür; mesela birinci şekildeki olumsuz kıyası ikinciye, orta şekildekini de birinciye; ama hepsini değil, bazılarını. Bu, aşağıda açık olacaktır. A hiçbir B'ye, B de her G'ye aitse, A hiçbir G'ye ait değildir. Böylece birinci şekil olur; olumsuz öncül döndürülürse orta şekil olacaktır; çünkü B hiçbir A'ya ait değildir, her G'ye ise aittir. Kıyas küllî değil cüzî olduğunda da durum aynıdır; mesela A hiçbir B'ye, B de bazı G'lere aitse: olumsuz öncül döndürülünce orta şekil olacaktır.
İkinci şekildeki kıyaslardan küllî olanlar birinciye indirgenecek, cüzî olanlardan ise yalnız biri. A hiçbir B'ye ait olmasın, her G'ye ait olsun. Olumsuz öncül döndürülünce birinci şekil olacaktır; çünkü B hiçbir A'ya, A da her G'ye ait olacaktır. Olumlu öncül B'nin yanında, olumsuz öncül G'nin yanındaysa, birinci terim olarak G konmalıdır; çünkü G hiçbir A'ya, A da her B'ye aittir; dolayısıyla G hiçbir B'ye ait değildir. O halde B de hiçbir G'ye ait değildir; çünkü olumsuz öncül döner. Kıyas cüzî ise, olumsuz öncül büyük uç terimin yanında olduğunda birinciye indirgenecektir; mesela A hiçbir B'ye ait değil, bazı G'lere aitse: olumsuz öncül döndürülünce birinci şekil olacaktır; çünkü B hiçbir A'ya, A da bazı G'lere aittir. Olumlu öncül büyük uç terimin yanında olduğunda ise çözümlenmeyecektir; mesela A her B'ye ait, ama her G'ye ait değilse; çünkü AB ne dönmeyi kabul eder, ne de dönse kıyas olur.
Yine, üçüncü şekildeki kıyasların hepsi birinciye çözümlenmeyecek, birinci şekildekilerin ise hepsi üçüncüye çözümlenecektir. A her B'ye, B de bazı G'lere ait olsun. Cüzî olumlu öncül döndüğüne göre G bazı B'lere ait olacaktır; A ise her B'ye aitti; dolayısıyla üçüncü şekil meydana gelir. Kıyas olumsuzsa da durum aynıdır; çünkü cüzî olumlu öncül döner; dolayısıyla A hiçbir B'ye ait olmayacak, G ise bazı B'lere ait olacaktır.
Son şekildeki kıyaslardan yalnız biri, yani olumsuz öncül küllî olarak konmadığında kurulan, birinciye çözümlenmez; ötekilerin hepsi çözümlenir. A da B de her G hakkında yüklensin. G her ikisine göre de cüzî olarak dönecektir; o halde G bazı B'lere aittir. Dolayısıyla A her G'ye, G de bazı B'lere ait olduğundan birinci şekil olacaktır. A her G'ye, B de bazı G'lere aitse de aynı gerekçe geçerlidir; çünkü B, G'ye göre döner. B her G'ye, A da bazı G'lere aitse, birinci terim olarak B konmalıdır; çünkü B her G'ye, G de bazı A'lara aittir; dolayısıyla B bazı A'lara aittir. Cüzî öncül döndüğüne göre A da bazı B'lere ait olacaktır. Terimler küllîyken kıyas olumsuzsa da aynı şekilde alınmalıdır. B her G'ye ait olsun, A ise hiçbir G'ye ait olmasın. O halde G bazı B'lere ait olacak, A ise hiçbir G'ye ait olmayacaktır; dolayısıyla orta terim G olacaktır. Olumsuz öncül küllî, olumlu öncül cüzî olduğunda da durum aynıdır; çünkü A hiçbir G'ye, G de bazı B'lere ait olacaktır. Ama olumsuz öncül cüzî alınırsa çözümleme olmayacaktır; mesela B her G'ye ait, A ise bazı G'lere ait değilse; çünkü BG döndürülünce iki öncül de cüzî olacaktır.
Şekilleri birbirine çözümlemek için, her iki şekilde de küçük uç terimin yanındaki öncülün döndürülmesi gerektiği de açıktır; çünkü geçiş bu öncülün yer değiştirmesiyle oluyordu.
Orta şekildeki kıyaslardan biri üçüncüye çözümlenir, öteki çözümlenmez. Küllî öncül olumsuz olduğunda çözümlenir. Çünkü A hiçbir B'ye ait değil, bazı G'lere aitse, ikisi de A'ya göre aynı şekilde döner; dolayısıyla B hiçbir A'ya, G ise bazı A'lara aittir; o halde orta terim A'dır. A her B'ye ait olup bazı G'lere ait olmadığında ise çözümleme olmayacaktır; çünkü öncüllerden hiçbiri döndürülünce küllî olmaz.
Üçüncü şekildekiler de, olumsuz öncül küllî olduğunda orta şekle çözümlenecektir; mesela A hiçbir G'ye, B de bazı G'lere ya da her G'ye aitse. Çünkü o zaman G hiçbir A'ya ait olmayacak, bazı B'lere ise ait olacaktır. Olumsuz öncül cüzî ise çözümlenmeyecektir; çünkü cüzî olumsuz öncül dönmeyi kabul etmez.
Demek ki birinci şekle çözümlenmeyen kıyaslar bu şekillerde de çözümlenmez; ve kıyaslar birinci şekle indirgenirken yalnız bunlara imkânsız yoluyla varıldığı açıktır.
Kıyasları nasıl indirgemek gerektiği ve şekillerin birbirine çözümlendiği, söylenenlerden açıktır.
Ὅσα δ᾿ ἐν πλείοσι σχήμασι δείκνυται τῶν προβλημάτων, ἢν ἐν θατέρῳ συλλογισθῇ, ἔστιν ἀναγαγεῖν τὸν συλλογισμὸν εἰς θάτερον, οἷον τὸν ἐν τῷ πρώτῳ στερητικὸν εἰς τὸ δεύτερον καὶ τὸν ἐν τῷ μέσῳ εἰς τὸ πρῶτον, οὐχ ἅπαντας δὲ ἀλλ᾿ ἐνίους. Ἔσται δὲ φανερὸν ἐν τοῖς ἑπομένοις. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ Α οὐδενὶ τῷ Γ. Οὕτω μὲν οὖν τὸ πρῶτον σχῆμα, ἐὰν δ᾿ ἀντιστραφῇ τὸ στερητικόν, τὸ μέσον ἔσται· τὸ γὰρ Β τῷ μὲν Α οὐδενί, τῷ δὲ Γ παντὶ ὑπάρχει. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ μὴ καθόλου ἀλλ᾿ ἐν μέρει ὁ συλλογισμός, οἷον εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ· ἀντιστραφέντος γὰρ τοῦ στερητικοῦ τὸ μέσον ἔσται σχῆμα.
Τῶν δ᾿ ἐν τῷ δευτέρῳ συλλογισμῶν οἱ μὲν καθόλου ἀναχθήσονται εἰς τὸ πρῶτον, τῶν δ᾿ ἐν μέρει ἅτερος μόνον. Ἔστω γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ τῷ δὲ Γ παντὶ ὑπάρχον. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ στερητικοῦ τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα· τὸ μὲν γὰρ Β οὐδενὶ τῷ Α, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρξει. Ἐὰν δὲ τὸ κατηγορικὸν ᾖ πρὸς τῷ Β, τὸ δὲ στερητικὸν πρὸς τῷ Γ, πρῶτον ὅρον θετέον τὸ Γ· τοῦτο γὰρ οὐδενὶ τῷ Α, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β· ὥστ᾿ οὐδενὶ τῷ Β τὸ Γ. Οὐδ᾿ ἄρα τὸ Β τῷ Γ οὐδενί· ἀντιστρέφει γὰρ τὸ στερητικόν. Ἐὰν δ᾿ ἐν μέρει ᾖ ὁ συλλογισμός, ὅταν μὲν ᾖ τὸ στερητικὸν πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ, ἀναχθήσεται εἰς τὸ πρῶτον, οἷον εἰ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ τινί· ἀντιστραφέντος γὰρ τοῦ στερητικοῦ τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα· τὸ μὲν γὰρ Β οὐδενὶ τῷ Α, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Γ. Ὅταν δὲ τὸ κατηγορικόν, οὐκ ἀναλυθήσεται, οἷον εἰ τὸ Α τῷ μὲν Β παντί, τῷ δὲ Γ οὐ παντί· οὔτε γὰρ δέχεται ἀντιστροφὴν τὸ Α Β, οὔτε γενομένης ἔσται συλλογισμός.
Πάλιν οἱ μὲν ἐν τῷ τρίτῳ σχήματι οὐκ ἀναλυθήσονται πάντες εἰς τὸ πρῶτον, οἱ δ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ πάντες εἰς τὸ τρίτον. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ. Οὐκοῦν ἐπειδὴ ἀντιστρέφει τὸ ἐν μέρει κατηγορικόν, ὑπάρξει τὸ Γ τινὶ τῷ Β· τὸ δὲ Α παντὶ ὑπῆρχεν, ὥστε γίνεται τὸ τρίτον σχῆμα. Καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, ὡσαύτως· ἀντιστρέφει γὰρ τὸ ἐν μέρει κατηγορικόν, ὥστε τὸ μὲν Α οὐδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Γ τινὶ ὑπάρξει.
Τῶν δ᾿ ἐν τῷ τελευταίῳ σχήματι συλλογισμῶν εἷς μόνος οὐκ ἀναλύεται εἰς τὸ πρῶτον, ὅταν μὴ καθόλου τεθῇ τὸ στερητικόν, οἱ δ᾿ ἄλλοι πάντες ἀναλύονται. Κατηγορείσθω γὰρ παντὸς τοῦ Γ τὸ Α καὶ τὸ Β· οὐκοῦν ἀντιστρέψει τὸ Γ πρὸς ἑκάτερον ἐπὶ μέρους· ὑπάρχει ἄρα τινὶ τῷ Β. Ὥστ᾿ ἔσται τὸ πρῶτον σχῆμα, εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ τινὶ τῶν Β. Καὶ εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β τινί, ὁ αὐτὸς λόγος· ἀντιστρέφει γὰρ πρὸς τὸ Γ τὸ Β. Ἐὰν δὲ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Γ, πρῶτος ὅρος θετέος τὸ Β· τὸ γὰρ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ τινὶ τῷ Α, ὥστε τὸ Β τινὶ τῷ Α. Ἐπεὶ δ᾿ ἀντιστρέφει τὸ ἐν μέρει, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρξει. Καὶ εἰ στερητικὸς ὁ συλλογισμός, καθόλου τῶν ὅρων ὄντων, ὁμοίως ληπτέον. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α μηδενί· οὐκοῦν τινὶ τῷ Β ὑπάρξει τὸ Γ, τὸ δὲ Α οὐδενὶ τῷ Γ, ὥστ᾿ ἔσται μέσον τὸ Γ. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν στερητικὸν καθόλου, τὸ δὲ κατηγορικὸν ἐν μέρει· τὸ μὲν γὰρ Α οὐδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ τινὶ τῶν Β ὑπάρξει. Ἐὰν δ᾿ ἐν μέρει ληφθῇ τὸ στερητικόν, οὐκ ἔσται ἀνάλυσις, οἷον εἰ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ μὴ ὑπάρχει· ἀντιστραφέντος γὰρ τοῦ Β Γ ἀμφότεραι αἱ προτάσεις ἔσονται κατὰ μέρος.
Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι πρὸς τὸ ἀναλύειν εἰς ἄλληλα τὰ σχήματα ἡ πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ πρότασις ἀντιστρεπτέα ἐν ἀμφοτέροις τοῖς σχήμασι· ταύτης γὰρ μετατιθεμένης ἡ μετάβασις ἐγίνετο.
Τῶν δ᾿ ἐν τῷ μέσῳ σχήματι ἅτερος μὲν ἀναλύεται, ἅτερος δ᾿ οὐκ ἀναλύεται εἰς τὸ τρίτον. Ὅταν μὲν γὰρ ᾖ τὸ καθόλου στερητικόν, ἀναλύεται. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ τινί, ἀμφότερα ὁμοίως ἀντιστρέφει πρὸς τὸ Α, ὥστε τὸ μὲν Β οὐδενὶ τῷ Α, τὸ δὲ Γ τινί· μέσον ἄρα τὸ Α. Ὅταν δὲ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχῃ, οὐκ ἔσται ἀνάλυσις· οὐδετέρα γὰρ τῶν προτάσεων ἐκ τῆς ἀντιστροφῆς καθόλου.
Καὶ οἱ ἐκ τοῦ τρίτου δὲ σχήματος ἀναλυθήσονται εἰς τὸ μέσον, ὅταν ᾖ καθόλου τὸ στερητικόν, οἷον εἰ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β τινὶ ἢ παντί. Καὶ γὰρ τὸ Γ τῷ μὲν Α οὐδενί, τῷ δὲ Β τινὶ ὑπάρξει. Ἐὰν δ᾿ ἐπὶ μέρους ᾖ τὸ στερητικόν, οὐκ ἀναλυθήσεται· οὐ γὰρ δέχεται ἀντιστροφὴν τὸ ἐν μέρει ἀποφατικόν.
Φανερὸν οὖν ὅτι οἱ αὐτοὶ συλλογισμοὶ οὐκ ἀναλύονται ἐν τούτοις τοῖς σχήμασιν οἵπερ οὐδ᾿ εἰς τὸ πρῶτον ἀνελύοντο, καὶ ὅτι εἰς τὸ πρῶτον σχῆμα τῶν συλλογισμῶν ἀναγομένων οὗτοι μόνοι διὰ τοῦ ἀδυνάτου περαίνονται.
Πῶς μὲν οὖν δεῖ τοὺς συλλογισμοὺς ἀνάγειν, καὶ ὅτι ἀναλύεται τὰ σχήματα εἰς ἄλληλα, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.
priora.1.4646. Bölüm
Bir sonucu kurarken ya da yıkarken, "şu değildir" ile "şu-olmayandır" sözlerinin, mesela "beyaz değildir" ile "beyaz-olmayandır" sözlerinin aynı mı farklı mı anlama geldiğini düşünmek bir fark yaratır. Çünkü aynı anlama gelmezler; "beyazdır"ın olumsuzlaması "beyaz-olmayandır" değil, "beyaz değildir"dir. Bunun gerekçesi şudur. "Yürüyebilir"in "yürümeyebilir"e oranı, "beyazdır"ın "beyaz-olmayandır"a ve "iyiyi bilir"in "iyi-olmayanı bilir"e oranı gibidir. Çünkü "iyiyi bilir" ile "iyiyi bilen biridir" arasında hiçbir fark yoktur; "yürüyebilir" ile "yürüyebilen biridir" arasında da yoktur. Dolayısıyla karşıtları da öyledir: "yürüyemez" ile "yürüyebilen biri değildir". O halde "yürüyebilen biri değildir" ile "yürümeyebilen biridir" ya da "yürümemeye gücü yeten biridir" aynı anlama geliyorsa, bunlar aynı anda aynı kişiye ait olacaktır (çünkü aynı kişi hem yürüyebilir hem yürümeyebilir; hem iyiyi hem iyi-olmayanı bilir); oysa birbirine karşıt olan olumlama ile olumsuzlama aynı anda aynı şeye ait olmaz. Nasıl "iyiyi bilmemek" ile "iyi-olmayanı bilmek" aynı değilse, "iyi-olmayan olmak" ile "iyi olmamak" da aynı değildir. Çünkü orantılı şeylerde bir yandakiler farklıysa öbür yandakiler de farklıdır. "Eşit-olmayan olmak" ile "eşit olmamak" da aynı değildir; çünkü birinin altında bir şey yatar, yani eşit-olmayan olan şey, bu da eşitsiz olandır; ötekinin altında ise hiçbir şey yatmaz. Bu yüzden her şey ya eşit ya eşitsiz değildir, ama her şey ya eşittir ya eşit değildir. Ayrıca "beyaz-olmayan bir odundur" ile "beyaz bir odun değildir" aynı anda ait olmaz. Çünkü bir şey beyaz-olmayan bir odunsa, odun olacaktır; ama beyaz bir odun olmayanın odun olması zorunlu değildir. Dolayısıyla "iyidir"in olumsuzlamasının "iyi-olmayandır" olmadığı açıktır. O halde her tek şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğruysa ve bu bir olumsuzlama değilse, bir bakıma olumlama olacağı açıktır. Her olumlamanın da bir olumsuzlaması vardır; demek ki bunun olumsuzlaması da "iyi-olmayan değildir"dir. Bunların birbirine göre sıralanışı şöyledir. "İyi olmak" A, "iyi olmamak" B, "iyi-olmayan olmak" B'nin altında G, "iyi-olmayan olmamak" da A'nın altında D olsun. Her şeye ya A ya B ait olacak, hiçbir şeye ikisi birden ait olmayacak; ya G ya D ait olacak, hiçbir şeye ikisi birden ait olmayacaktır. G'nin ait olduğu her şeye B'nin ait olması zorunludur. Çünkü bir şey hakkında "beyaz-olmayandır" demek doğruysa "beyaz değildir" demek de doğrudur; zira aynı anda hem beyaz olmak hem beyaz-olmayan olmak, ya da hem beyaz-olmayan bir odun olmak hem beyaz bir odun olmak imkânsızdır; dolayısıyla olumlama ait değilse olumsuzlama ait olacaktır. Ama G her zaman B'ye ait değildir; çünkü hiç odun olmayan şey beyaz-olmayan bir odun da olmayacaktır. Tersine, A'nın ait olduğu her şeye D aittir. Çünkü ya G ya D aittir; aynı anda hem beyaz-olmayan hem beyaz olmak mümkün olmadığından D ait olacaktır. Zira beyaz olan hakkında "beyaz-olmayan değildir" demek doğrudur. Ama A, D'nin hepsi hakkında söylenmez; çünkü hiç odun olmayan şey hakkında A'yı söylemek, yani beyaz bir odun olduğunu söylemek doğru değildir. Dolayısıyla D doğrudur, ama A, yani beyaz bir odun olduğu, doğru değildir. A ile G'nin hiçbir şeye birlikte ait olamayacağı, B ile D'nin ise bazı şeylere birlikte ait olabileceği de açıktır.
Yoksunluklar da bu konumda yüklemlere göre aynı durumdadır. A eşit, B eşit değil, G eşitsiz, D de eşitsiz değil olsun.
Aynı şeyin bazılarına ait olup bazılarına ait olmadığı çok sayıda şeyde de olumsuzlama aynı şekilde doğru olabilir: "hepsi beyaz değildir" ya da "her biri beyaz değildir". Ama "her biri beyaz-olmayandır" ya da "hepsi beyaz-olmayandır" demek yanlıştır. Aynı şekilde "her hayvan beyazdır"ın olumsuzlaması "her hayvan beyaz-olmayandır" değildir (çünkü ikisi de yanlıştır), "her hayvan beyaz değildir"dir. "Beyaz-olmayandır" ile "beyaz değildir" farklı anlamlara geldiğine, biri olumlama öteki olumsuzlama olduğuna göre, ikisini göstermenin yolunun da aynı olmadığı açıktır; mesela hayvan olan her şeyin beyaz olmadığını ya da beyaz olmayabileceğini göstermekle, onun hakkında "beyaz-olmayan" demenin doğru olduğunu göstermek aynı yolla olmaz; çünkü bu sonuncusu beyaz-olmayan olmaktır. Ama "beyazdır" demenin doğru olduğu ile "beyaz-olmayandır" demenin doğru olduğu aynı yolla gösterilir; çünkü ikisi de birinci şekil yoluyla kurucu olarak gösterilir. Zira "doğrudur" sözü "-dır" ile aynı konumdadır; "beyaz demek doğrudur"un olumsuzlaması "beyaz-olmayan demek doğrudur" değil, "beyaz demek doğru değildir"dir. O halde insan olan her şey hakkında musikişinas olduğunu ya da musikişinas-olmayan olduğunu söylemek doğruysa, hayvan olan her şeyin ya musikişinas ya musikişinas-olmayan olduğu alınmalıdır; o zaman gösterilmiş olur. İnsan olan her şeyin musikişinas olmadığı ise söylenen üç yolla yıkıcı olarak gösterilir.
Kısacası A ile B aynı şeye aynı anda ait olamayacak, ama her şeye zorunlu olarak biri ait olacak durumdaysa, G ile D de aynı durumdaysa ve A, G'yi izleyip onunla dönmüyorsa, D de B'yi izleyecek ve onunla dönmeyecektir; A ile D aynı şeye ait olabilir, B ile G ise olamaz. Önce D'nin B'yi izlediği şuradan açıktır: G ile D'den biri her şeye zorunlu olarak ait olduğuna, B'nin ait olduğu şeye ise G ait olamayacağına göre (çünkü G, A'yı da beraberinde getirir, A ile B ise aynı şeye ait olamaz), D'nin B'yi izleyeceği açıktır. Yine G, A ile dönmediğine ve her şeye ya G ya D ait olduğuna göre, A ile D aynı şeye ait olabilir. Ama B ile G olamaz, çünkü A, G'yi izler; yoksa imkânsız bir sonuç çıkar. Demek ki B'nin de D ile dönmediği açıktır, çünkü D ile A aynı anda ait olabilir.
Bazen terimlerin böyle bir sıralanışında da, her şeye birinin ait olması zorunlu olan karşıtları doğru almamak yüzünden aldanılır. Mesela A ile B aynı şeye aynı anda ait olamıyor, ama birinin ait olmadığı şeye ötekinin ait olması zorunluysa, G ile D de aynı durumdaysa ve G'nin ait olduğu her şeyde A da G'yi izliyorsa: o zaman D'nin ait olduğu şeye B'nin zorunlu olarak ait olacağı sonucu çıkacaktır; bu ise yanlıştır. A ile B'nin olumsuzlaması Z, G ile D'nin olumsuzlaması da Th olarak alınsın. Her şeye ya A ya Z ait olmak zorundadır; çünkü ya olumlama ya olumsuzlama ait olur. Yine ya G ya Th ait olmak zorundadır; çünkü bunlar olumlama ve olumsuzlamadır. G'nin ait olduğu her şeye de A'nın ait olduğu varsayılmıştı. Dolayısıyla Z'nin ait olduğu her şeye Th aittir. Yine Z ile B'den biri her şeye, Th ile D'den de biri her şeye ait olduğuna ve Th, Z'yi izlediğine göre, B de D'yi izleyecektir; bunu biliyoruz. O halde A, G'yi izliyorsa B de D'yi izler. Ama bu yanlıştır; çünkü böyle durumdaki şeylerde izleme ters yöndeydi. Belki de her şeye ya A'nın ya Z'nin, ya da ya Z'nin ya B'nin ait olması zorunlu değildir; çünkü Z, A'nın olumsuzlaması değildir. "İyi"nin olumsuzlaması "iyi değil"dir; "iyi değil" ise "ne iyi ne iyi-olmayan" ile aynı şey değildir. G ile D'de de durum aynıdır; çünkü alınan olumsuzlamalar iki tanedir.
Διαφέρει δέ τι ἐν τῷ κατασκευάζειν ἢ ἀνασκευάζειν τὸ ὑπολαμβάνειν ἢ ταὐτὸν ἢ ἕτερον σημαίνειν τὸ μὴ εἶναι τοδὶ καὶ εἶναι μὴ τοῦτο, οἷον τὸ μὴ εἶναι λευκὸν τῷ εἶναι μὴ λευκόν. Οὐ γὰρ ταὐτὸν σημαίνει, οὐδ᾿ ἔστιν ἀπόφασις τοῦ εἶναι λευκὸν τὸ εἶναι μὴ λευκόν, ἀλλὰ τὸ μὴ εἶναι λευκόν. Λόγος δὲ τούτου ὅδε. Ὁμοίως γὰρ ἔχει τὸ δύναται βαδίζειν πρὸς τὸ δύναται οὐ βαδίζειν τῷ ἔστι λευκόν πρὸς τὸ ἔστιν οὐ λευκόν, καὶ ἐπίσταται τἀγαθόν πρὸς τὸ ἐπίσταται τὸ οὐκ ἀγαθόν. Τὸ γὰρ ἐπίσταται τἀγαθόν ἢ ἔστιν ἐπιστάμενος τἀγαθόν οὐδὲν διαφέρει, οὐδὲ τὸ δύναται βαδίζειν ἢ ἔστι δυνάμενος βαδίζειν· ὥστε καὶ τὰ ἀντικείμενα, οὐ δύναται βαδίζειν—οὐκ ἔστι δυνάμενος βαδίζειν. Εἰ οὖν τὸ οὐκ ἔστι δυνάμενος βαδίζειν ταὐτὸ σημαίνει καὶ ἔστι δυνάμενος οὐ βαδίζειν ἢ μὴ βαδίζειν, ταῦτά γε ἅμα ὑπάρξει ταὐτῷ (ὁ γὰρ αὐτὸς δύναται καὶ βαδίζειν καὶ μὴ βαδίζειν, καὶ ἐπιστήμων τἀγαθοῦ καὶ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ ἐστί)· φάσις δὲ καὶ ἀπόφασις οὐχ ὑπάρχουσιν αἱ ἀντικείμεναι ἅμα τῷ αὐτῷ. Ὥσπερ οὖν οὐ ταὐτό ἐστι τὸ μὴ ἐπίστασθαι τἀγαθὸν καὶ ἐπίστασθαι τὸ μὴ ἀγαθόν, οὐδ᾿ εἶναι μὴ ἀγαθὸν καὶ μὴ εἶναι ἀγαθὸν ταὐτόν. Τῶν γὰρ ἀνὰ λόγον ἐὰν θάτερα ᾖ ἕτερα, καὶ θάτερα. Οὐδὲ τὸ εἶναι μὴ ἴσον καὶ τὸ μὴ εἶναι ἴσον· τῷ μὲν γὰρ ὑπόκειταί τι, τῷ ὄντι μὴ ἴσῳ, καὶ τοῦτ᾿ ἔστι τὸ ἄνισον, τῷ δ᾿ οὐδέν. Διόπερ ἴσον μὲν ἢ ἄνισον οὐ πᾶν, ἴσον δ᾿ ἢ οὐκ ἴσον πᾶν. Ἔτι τὸ ἔστιν οὐ λευκὸν ξύλον καὶ οὐκ ἔστι λευκὸν ξύλον οὐχ ἅμα ὑπάρχει. Εἰ γάρ ἐστι ξύλον οὐ λευκόν, ἔσται ξύλον· τὸ δὲ μὴ ὂν λευκὸν ξύλον οὐκ ἀνάγκη ξύλον εἶναι. Ὥστε φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστι τοῦ ἔστιν ἀγαθόν τὸ ἔστιν οὐκ ἀγαθόν ἀπόφασις. Εἰ οὖν κατὰ παντὸς ἑνὸς ἢ φάσις ἢ ἀπόφασις ἀληθής, εἰ μή ἐστιν ἀπόφασις, δῆλον ὡς κατάφασις ἄν πως εἴη. Καταφάσεως δὲ πάσης ἀπόφασίς ἐστι· καὶ ταύτης ἄρα τὸ οὐκ ἔστιν οὐκ ἀγαθόν. Ἔχει δὲ τάξιν τήνδε πρὸς ἄλληλα. Ἔστω τὸ εἶναι ἀγαθὸν ἐφ᾿ οὗ Α, τὸ δὲ μὴ εἶναι ἀγαθὸν ἐφ᾿ οὗ Β, τὸ δὲ εἶναι μὴ ἀγαθὸν ἐφ᾿ οὗ Γ, ὑπὸ τὸ Β, τὸ δὲ μὴ εἶναι μὴ ἀγαθὸν ἐφ᾿ οὗ Δ, ὑπὸ τὸ Α. Παντὶ δὴ ὑπάρξει ἢ τὸ Α ἢ τὸ Β, καὶ οὐδενὶ τῷ αὐτῷ· καὶ ἢ τὸ Γ ἢ τὸ Δ, καὶ οὐδενὶ τῷ αὐτῷ. Καὶ ᾧ τὸ Γ, ἀνάγκη τὸ Β παντὶ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι οὐ λευκόν, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι λευκὸν ἀληθές· ἀδύνατον γὰρ ἅμα εἶναι λευκὸν καὶ εἶναι μὴ λευκόν, ἢ εἶναι ξύλον οὐ λευκὸν καὶ εἶναι ξύλον λευκόν, ὥστ᾿ εἰ μὴ ἡ κατάφασις, ἡ ἀπόφασις ὑπάρξει. Τῷ δὲ Β τὸ Γ οὐκ ἀεί· ὃ γὰρ ὅλως μὴ ξύλον, οὐδὲ ξύλον ἔσται οὐ λευκόν. Ἀνάπαλιν τοίνυν, ᾧ τὸ Α, τὸ Δ παντί. Ἢ γὰρ τὸ Γ ἢ τὸ Δ. Ἐπεὶ δ᾿ οὐχ οἷόν τε ἅμα εἶναι μὴ λευκὸν καὶ λευκόν, τὸ Δ ὑπάρξει. Κατὰ γὰρ τοῦ ὄντος λευκοῦ ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι οὐκ ἔστιν οὐ λευκόν. Κατὰ δὲ τοῦ Δ οὐ παντὸς τὸ Α· κατὰ γὰρ τοῦ ὅλως μὴ ὄντος ξύλου οὐκ ἀληθὲς τὸ Α εἰπεῖν, ὡς ἔστι ξύλον οὐ λευκόν. Ὥστε τὸ Δ ἀληθές, τὸ δ᾿ Α οὐκ ἀληθές, ὅτι ξύλον λευκόν. Δῆλον δ᾿ ὅτι καὶ τὸ Α Γ οὐδενὶ τῷ αὐτῷ καὶ τὸ Β καὶ τὸ Δ ἐνδέχεται τινὶ τῷ αὐτῷ ὑπάρξαι.
Ὁμοίως δ᾿ ἔχουσι καὶ αἱ στερήσεις πρὸς τὰς κατηγορίας ταύτῃ τῇ θέσει. Ἴσον ἐφ᾿ οὗ τὸ Α, οὐκ ἴσον ἐφ᾿ οὗ τὸ Β, ἄνισον ἐφ᾿ οὗ Γ, οὐκ ἄνισον ἐφ᾿ οὗ Δ.
Καὶ ἐπὶ πολλῶν δέ, ὧν τοῖς μὲν ὑπάρχει τοῖς δ᾿ οὐχ ὑπάρχει ταὐτό, ἡ μὲν ἀπόφασις ὁμοίως ἀληθεύοιτ᾿ ἄν, ὅτι οὐκ ἔστι λευκὰ πάντα ἢ ὅτι οὐκ ἔστι λευκὸν ἕκαστον· ὅτι δ᾿ ἐστὶν οὐ λευκὸν ἕκαστον ἢ πάντα ἐστὶν οὐ λευκά, ψεῦδος. Ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ ἔστι πᾶν ζῷον λευκόν οὐ τὸ ἔστιν οὐ λευκὸν ἅπαν ζῷον ἀπόφασις (ἄμφω γὰρ ψευδεῖς), ἀλλὰ τὸ οὐκ ἔστι πᾶν ζῷον λευκόν. Ἐπεὶ δὲ δῆλον ὅτι ἕτερον σημαίνει τὸ ἔστιν οὐ λευκόν καὶ οὐκ ἔστι λευκόν, καὶ τὸ μὲν κατάφασις τὸ δ᾿ ἀπόφασις, φανερὸν ὡς οὐχ ὁ αὐτὸς τρόπος τοῦ δεικνύναι ἑκάτερον, οἷον ὅτι ὃ ἂν ᾖ ζῷον, οὐκ ἔστι λευκὸν ἢ ἐνδέχεται μὴ εἶναι λευκόν, καὶ ὅτι ἀληθὲς εἰπεῖν μὴ λευκόν· τοῦτο γάρ ἐστιν εἶναι μὴ λευκόν. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἀληθὲς εἰπεῖν ἔστι λευκόν εἴτε μὴ λευκόν ὁ αὐτὸς τρόπος· κατασκευαστικῶς γὰρ ἄμφω διὰ τοῦ πρώτου δείκνυται σχήματος· τὸ γὰρ ἀληθὲς τῷ ἔστιν ὁμοίως τάττεται· τοῦ γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν λευκὸν οὐ τὸ ἀληθὲς εἰπεῖν μὴ λευκὸν ἀπόφασις, ἀλλὰ τὸ μὴ ἀληθὲς εἰπεῖν λευκόν. Εἰ δὴ ἔστιν ἀληθὲς εἰπεῖν, ὃ ἂν ᾖ ἄνθρωπος, μουσικὸν εἶναι ἢ μὴ μουσικὸν εἶναι, ὃ ἂν ᾖ ζῷον, ληπτέον ἢ εἶναι μουσικὸν ἢ εἶναι μὴ μουσικόν, καὶ δέδεικται. Τὸ δὲ μὴ εἶναι μουσικὸν ὃ ἂν ᾖ ἄνθρωπος, ἀνασκευαστικῶς δείκνυται κατὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους τρεῖς.
Ἁπλῶς δ᾿ ὅταν οὕτως ἔχῃ τὸ Α καὶ τὸ Β ὥσθ᾿ ἅμα μὲν τῷ αὐτῷ μὴ ἐνδέχεσθαι, παντὶ δὲ ἐξ ἀνάγκης θάτερον, καὶ πάλιν τὸ Γ καὶ τὸ Δ ὡσαύτως, ἕπηται δὲ τῷ Γ τὸ Α καὶ μὴ ἀντιστρέφῃ, καὶ τῷ Β τὸ Δ ἀκολουθήσει καὶ οὐκ ἀντιστρέψει· καὶ τὸ μὲν Α καὶ Δ ἐνδέχεται τῳ αὐτῷ, τὸ δὲ Β καὶ οὐκ ἐνδέχεται. Πρῶτον μὲν οὖν ὅτι τῷ Β ἕπεται τὸ Δ, ἐνθένδε φανερόν. Ἐπεὶ γὰρ παντὶ τῶν Γ Δ θάτερον ἐξ ἀνάγκης, ᾧ δὲ τὸ Β, οὐκ ἐνδέχεται τὸ Γ διὰ τὸ συνεπιφέρειν τὸ Α, τὸ δὲ Α καὶ Β μὴ ἐνδέχεσθαι τῷ αὐτῷ, φανερὸν ὅτι τὸ Δ ἀκολουθήσει. Πάλιν ἐπεὶ τῷ Α τὸ Γ οὐκ ἀντιστρέφει, παντὶ δὲ τὸ Γ ἢ τὸ Δ, ἐνδέχεται τὸ Α καὶ τὸ Δ τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν. Τὸ δέ γε Β καὶ τὸ Γ οὐκ ἐνδέχεται διὰ τὸ συνακολουθεῖν τῷ Γ τὸ Α· συμβαίνει γάρ τι ἀδύνατον. Φανερὸν οὖν ὅτι οὐδὲ τῷ Δ τὸ Β ἀντιστρέφει, ἐπείπερ ἐγχωρεῖ ἅμα τὸ Δ καὶ τὸ Α ὑπάρχειν.
Συμβαίνει δ᾿ ἐνίοτε καὶ ἐν τῇ τοιαύτῃ τάξει τῶν ὅρων ἀπατᾶσθαι διὰ τὸ μὴ τὰ ἀντικείμενα λαμβάνειν ὀρθῶς, ὧν ἀνάγκη παντὶ θάτερον ὑπάρχειν, οἷον εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β μὴ ἐνδέχεται ἅμα τῷ αὐτῷ, ἀνάγκη δ᾿ ὑπάρχειν, ᾧ μὴ θάτερον, θάτερον· καὶ πάλιν τὸ Γ καὶ τὸ Δ ὡσαύτως, ᾧ δὲ τὸ Γ, παντὶ ἕπεται τὸ Α. Συμβήσεται γὰρ ᾧ τὸ Δ, τὸ Β ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης, ὅπερ ἐστὶ ψεῦδος. Εἰλήφθω γὰρ ἀπόφασις τῶν Α Β ἡ ἐφ᾿ ᾧ Ζ, καὶ πάλιν τῶν Γ Δ ἡ ἐφ᾿ ᾧ Θ. Ἀνάγκη δὴ παντὶ ἢ τὸ Α ἢ τὸ Ζ· ἢ γὰρ τὴν φάσιν ἢ τὴν ἀπόφασιν. Καὶ πάλιν ἢ τὸ Γ ἢ τὸ Θ· φάσις γὰρ καὶ ἀπόφασις. Καὶ ᾧ τὸ Γ, παντὶ τὸ Α ὑπόκειται. Ὥστε ᾧ τὸ Ζ, παντὶ τὸ Θ. Πάλιν ἐπεὶ τῶν Ζ Β παντὶ θάτερον καὶ τῶν Θ Δ ὡσαύτως, ἀκολουθεῖ δὲ τῷ Ζ τὸ Θ, καὶ τῷ Δ ἀκολουθήσει τὸ Β· τοῦτο γὰρ ἴσμεν. Εἰ ἄρα τῷ Γ τὸ Α, καὶ τῷ Δ τὸ Β. Τοῦτο δὲ ψεῦδος· ἀνάπαλιν γὰρ ἦν ἐν τοῖς οὕτως ἔχουσιν ἡ ἀκολούθησις. Οὐ γὰρ ἴσως ἀνάγκη παντὶ τὸ Α ἢ τὸ Ζ, οὐδὲ τὸ Ζ ἢ τὸ Β· οὐ γάρ ἐστιν ἀπόφασις τοῦ Α τὸ Ζ. Τοῦ γὰρ ἀγαθοῦ τὸ οὐκ ἀγαθὸν ἀπόφασις· οὐ ταὐτὸ δ᾿ ἐστὶ τὸ οὐκ ἀγαθὸν τῷ οὔτ᾿ ἀγαθὸν οὔτ᾿ οὐκ ἀγαθόν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν Γ Δ· αἱ γὰρ ἀποφάσεις αἱ εἰλημμέναι δύο εἰσίν.