İçeriğe geç
Birinci ve İkinci Analitikler

Aristoteles · Birinci ve İkinci Analitikler

Birinci Analitikler › I. Kitap › 1. Bölüm – 22. Bölüm

priora.1.11. Bölüm

İlk önce incelemenin neyle ilgili ve neyin incelemesi olduğunu söylemek gerekir: ispatla ilgilidir ve ispat eden epistēmē'nin incelemesidir. Sonra öncülün, terimin ve kıyasın ne olduğunu, hangi kıyasın tam, hangisinin eksik olduğunu; bundan sonra da bir şeyin bir başka şeyin bütünü içinde olmasının ya da olmamasının ne demek olduğunu ve bir şeyin "her biri hakkında" ya da "hiçbiri hakkında" yüklendiğini söylerken neyi kastettiğimizi belirlemek gerekir.

Öncül, bir şeyi bir şey hakkında olumlayan ya da olumsuzlayan bir sözdür. Bu söz ya küllîdir ya cüzîdir ya da belirsizdir. Küllî derken "hepsine ait olmak" ya da "hiçbirine ait olmamak"; cüzî derken "bazısına ait olmak", "bazısına ait olmamak" ya da "hepsine ait olmamak"; belirsiz derken de küllî mi cüzî mi olduğu belirtilmeden "ait olmak" ya da "ait olmamak" demek istiyorum; mesela "zıtların epistēmē'si aynıdır" ya da "haz iyi değildir" gibi. İspat öncülü diyalektik öncülden şu bakımdan ayrılır: ispat öncülü çelişkinin iki parçasından birini almaktır (ispat eden sormaz, alır), diyalektik öncül ise çelişkinin iki tarafından hangisinin doğru olduğunu sormaktır. Ama ikisinin de kendi kıyasını kurması bakımından bu bir fark yaratmaz; çünkü hem ispat eden hem soran, bir şeyin bir şeye ait olduğunu ya da olmadığını alarak kıyas kurar. Öyleyse kıyas öncülü, düpedüz, bir şeyin bir şey hakkında söylenen tarzda olumlanması ya da olumsuzlanmasıdır; doğruysa ve baştaki varsayımlar yoluyla alınmışsa ispat öncülüdür; diyalektik öncül ise, soran için çelişkinin sorulması, kıyas kuran için de Topikler'de söylendiği gibi görünen ve kabul gören şeyin alınmasıdır. Öncülün ne olduğu, kıyas öncülünün, ispat öncülünün ve diyalektik öncülün birbirinden nasıl ayrıldığı ileride ayrıntısıyla anlatılacak; şimdilik eldeki ihtiyaç için bu kadar belirleme bize yetsin. Terim derken öncülün ayrıştığı parçaları, yani yükleneni ve hakkında yüklenileni kastediyorum; "olmak" ya da "olmamak" eklenmiş ya da ayrılmış olarak. Kıyas, bazı şeyler konulduğunda, konulanlardan farklı bir şeyin yalnız bunlar böyle olduğu için zorunlu olarak çıktığı sözdür. "Bunlar böyle olduğu için" derken sonucun bunlar sayesinde çıkmasını; "bunlar sayesinde çıkması" derken de zorunlu olanın meydana gelmesi için dışarıdan hiçbir terime ihtiyaç duyulmamasını kastediyorum. Zorunlu olanın açıkça görünmesi için alınmış olanların dışında hiçbir şeye ihtiyaç duymayan kıyasa tam kıyas diyorum; bir ya da birkaç şeye daha ihtiyaç duyan kıyasa ise eksik kıyas: bu eklenecek şeyler, konulmuş terimler yüzünden zorunludur, ama öncüller hâlinde alınmamıştır. Bir şeyin bir başka şeyin bütünü içinde olması ile birinin ötekinin her biri hakkında yüklenmesi aynı şeydir. "Her biri hakkında yüklenmek" dediğimiz, öznenin altına giren şeyler arasında öteki terimin hakkında söylenmeyeceği hiçbir şey bulunamamasıdır; "hiçbiri hakkında" da aynı şekilde.

priora.1.1

ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΤΕΡΩΝ Α.

ΠΡΩΤΟΝ εἰπεῖν περὶ τί καὶ τίνος ἐστὶν ἡ σκέψις, ὅτι περὶ ἀπόδειξιν καὶ ἐπιστήμης ἀποδεικτικῆς· εἶτα διορίσαι τί ἐστι πρότασις καὶ τί ὅρος καὶ τί συλλογισμός, καὶ ποῖος τέλειος καὶ ποῖος ἀτελής, μετὰ δὲ ταῦτα τί τὸ ἐν ὅλῳ εἶναι ἢ μὴ εἶναι τόδε τῷδε, καὶ τί λέγομεν τὸ κατὰ παντὸς ἢ μηδενὸς κατηγορεῖσθαι.

Πρότασις μὲν οὖν ἐστὶ λόγος καταφατικὸς ἢ ἀποφατικὸς τινὸς κατά τινος. Οὗτος δὲ ἢ καθόλου ἢ ἐν μέρει ἢ ἀδιόριστος. Λέγω δὲ καθόλου μὲν τὸ παντὶ ἢ μηδενὶ ὑπάρχειν, ἐν μέρει δὲ τὸ τινὶ ἢ μὴ τινὶ ἢ μὴ παντὶ ὑπάρχειν, ἀδιόριστον δὲ τὸ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν ἄνευ τοῦ καθόλου, ἢ κατὰ μέρος, οἷον τὸ τῶν ἐναντίων εἶναι τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην ἢ τὸ τὴν ἡδονὴν μὴ εἶναι ἀγαθόν. Διαφέρει δὲ ἡ ἀποδεικτικὴ πρότασις τῆς διαλεκτικῆς, ὅτι ἡ μὲν ἀποδεικτικὴ λῆψις θατέρου μορίου τῆς ἀντιφάσεώς ἐστιν (οὐ γὰρ ἐρωτᾷ ἀλλὰ λαμβάνει ὁ ἁποδεικνύων), ἡ δὲ διαλεκτικὴ ἐρώτησις ἀντιφάσεώς ἐστιν. Οὐδὲν δὲ διοίσει πρὸς τὸ γενέσθαι τὸν ἑκατέρου συλλογισμόν· καὶ γὰρ ὁ ἀποδεικνύων καὶ ὁ ἐρωτῶν συλλογίζεται λαβών τι κατά τινος ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν. Ὥστε ἔσται συλλογιστικὴ μὲν πρότασις ἁπλῶς κατάφασις ἢ ἀπόφασίς τινος κατά τινος τὸν εἰρημένον τρόπον, ἀποδεικτικὴ δέ, ἐὰν ἀληθὴς ᾖ καὶ διὰ τῶν ἐξ ἀρχῆς ὑποθέσεων εἰλημμένη, διαλεκτικὴ δὲ πυνθανομένῳ μὲν ἐρώτησις ἀντιφάσεως, συλλογιζομένῳ δὲ λῆψις τοῦ φαινομένου καὶ ἐνδόξου, καθάπερ ἐν τοῖς Τοπικοῖς εἴρηται. Τί μὲν οὖν ἐστὶ πρότασις, καὶ τί διαφέρει συλλογιστικὴ καὶ ἀποδεικτικὴ καὶ διαλεκτική, δι᾿ ἀκριβείας μὲν ἐν τοῖς ἑπομένοις ῥηθήσεται, πρὸς δὲ τὴν παροῦσαν χρείαν ἱκανῶς ἡμῖν διωρίσθω τὰ νῦν. Ὄρον δὲ καλῶ εἰς ὃν διαλύεται ἡ πρότασις, οἷον τό τε κατηγορούμενον καὶ τὸ καθ᾿ οὗ κατηγορεῖται, ἢ προστιθεμένου ἢ διαιρουμένου τοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι. Συλλογισμὸς δέ ἐστι λόγος ἐν ᾧ τεθέντων τινῶν ἕτερόν τι τῶν κειμένων ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει τῷ ταῦτα εἶναι. Λέγω δὲ τῷ ταῦτα εἶναι τὸ διὰ ταῦτα συμβαίνειν, τὸ δὲ διὰ ταῦτα συμβαίνειν τὸ μηδενὸς ἔξωθεν ὅρου προσδεῖν πρὸς τὸ γενέσθαι τὸ ἀναγκαῖον. Τέλειον μὲν οὖν καλῶ συλλογισμὸν τὸν μηδενὸς ἄλλου προσδεόμενον παρὰ τὰ εἰλημμένα πρὸς τὸ φανῆναι τὸ ἀναγκαῖον, ἀτελῆ δὲ τὸν προσδεόμενον ἢ ἑνὸς ἢ πλειόνων, ἃ ἔστι μὲν ἀναγκαῖα διὰ τῶν ὑποκειμένων ὅρων, οὐ μὴν εἴληπται διὰ προτάσεων. Τὸ δὲ ἐν ὅλῳ εἶναι ἕτερον ἑτέρῳ καὶ τὸ κατὰ παντὸς κατηγορεῖσθαι θατέρου θάτερον ταὐτόν ἐστιν. Λέγομεν δὲ τὸ κατὰ παντὸς κατηγορεῖσθαι, ὅταν μηδὲν ᾖ λαβεῖν τῶν τοῦ ὑποκειμένου, καθ᾿ οὗ θάτερον οὐ λεχθήσεται· καὶ τὸ κατὰ μηδενὸς ὡσαύτως.

priora.1.22. Bölüm

Her öncül ya ait olmayı ya zorunlu olarak ait olmayı ya da ait olmasının mümkün olduğunu bildirir; bu kiplerin her birinde öncüllerin bazıları olumlu, bazıları olumsuzdur; olumlu ve olumsuz öncüllerin de yine bazıları küllî, bazıları cüzî, bazıları belirsizdir. Bunlardan ait olmayı bildiren küllî olumsuz öncülün terimleri bakımından dönmesi zorunludur; mesela hiçbir haz iyi değilse, hiçbir iyi de haz olmayacaktır. Olumlu öncülün dönmesi de zorunludur, ama küllî olarak değil cüzî olarak; mesela her haz iyiyse, bazı iyiler de hazdır. Cüzîlerden olumlu olanın cüzî olarak dönmesi zorunludur (bazı haz iyiyse, bazı iyi de haz olacaktır); olumsuz olanın dönmesi ise zorunlu değildir: insan bazı hayvanlara ait değilse, bundan hayvanın da bazı insanlara ait olmadığı çıkmaz.

Önce AB öncülü küllî olumsuz olsun. A hiçbir B'ye ait değilse, B de hiçbir A'ya ait olmayacaktır. Çünkü bazı A'lara, mesela G'ye ait olursa, A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı doğru olmaz; zira G, B'lerden biridir. A her B'ye aitse, B de bazı A'lara aittir. Çünkü hiçbir A'ya ait değilse, A da hiçbir B'ye ait olmaz; oysa her B'ye ait olduğu varsayılmıştı. Öncül cüzî olduğunda da durum aynıdır. A bazı B'lere aitse, B'nin de bazı A'lara ait olması zorunludur; çünkü hiçbirine ait değilse, A da hiçbir B'ye ait olmaz. Ama A bazı B'lere ait değilse, B'nin de bazı A'lara ait olmaması zorunlu değildir; mesela B hayvan, A insan olsun: insan her hayvana ait değildir, ama hayvan her insana aittir.

priora.1.2

Ἐπεὶ δὲ πᾶσα πρότασίς ἐστιν ἢ τοῦ ὑπάρχειν ἢ τοῦ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν ἢ τοῦ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν, τούτων δὲ αἱ μὲν καταφατικαὶ αἱ δὲ ἀποφατικαὶ καθ᾿ ἑκάστην πρόσρησιν, πάλιν δὲ τῶν καταφατικῶν καὶ ἀποφατικῶν αἱ μὲν καθόλου αἱ δὲ ἐν μέρει αἱ δὲ ἀδιόριστοι, τὴν μὲν ἐν τῷ ὑπάρχειν καθόλου στερητικὴν ἀνάγκη τοῖς ὅροις ἀντιστρέφειν, οἷον εἰ μηδεμία ἡδονὴ ἀγαθόν, οὐδ᾿ ἀγαθὸν οὐδὲν ἔσται ἡδονή· τὴν δὲ κατηγορικὴν ἀντιστρέφειν μὲν ἀναγκαῖον, οὐ μὴν καθόλου ἀλλ᾿ ἐν μέρει, οἷον εἰ πᾶσα ἡδονὴ ἀγαθόν, καὶ ἀγαθόν τι εἶναι ἡδονήν· τῶν δὲ ἐν μέρει τὴν μὲν καταφατικὴν ἀντιστρέφειν ἀνάγκη κατὰ μέρος (εἰ γὰρ ἡδονή τις ἀγαθόν, καὶ ἀγαθόν τι ἔσται ἡδονή), τὴν δὲ στερητικὴν οὐκ ἀναγκαῖον· οὐ γὰρ εἰ ἄνθρωπος μὴ ὑπάρχει τινὶ ζῴῳ, καὶ ζῷον οὐχ ὑπάρχει τινὶ ἀνθρώπῳ.

Πρῶτον μὲν οὖν ἔστω στερητικὴ καθόλου ἡ Α Β πρότασις. Εἰ οὖν μηδενὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχει, οὐδὲ τῶν Α οὐδενὶ ὑπάρξει τὸ Β. Εἰ γάρ τινι, οἷον τῷ Γ, οὐκ ἀληθὲς ἔσται τὸ μηδενὶ τῶν Β τὸ Α ὑπάρχειν· τὸ γὰρ Γ τῶν Β τί ἐστιν. Εἰ δὲ παντὶ τὸ Α τῷ Β, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α ὑπάρχει. Εἰ γὰρ μηδενί, οὐδὲ τὸ Α οὐδενὶ τῷ Β ὑπάρξει· ἀλλ᾿ ὑπέκειτο παντὶ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ κατὰ μέρος ἐστὶν ἡ πρότασις. Εἰ γὰρ τὸ Α τινὶ τῶν Β, καὶ τὸ Β τινὶ τῶν Α ἀνάγκη ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ μηδενί, οὐδὲ τὸ Α οὐδενὶ τῶν Β ὑπάρξει. Εἰ δέ γε τὸ Α τινὶ τῶν Β μὴ ὑπάρχει, οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν, οἷον εἰ τὸ μὲν Β ἐστὶ ζῷον, τὸ δὲ Α ἄνθρωπος· ἄνθρωπος μὲν γὰρ οὐ παντὶ ζῴῳ, ζῷον δὲ παντὶ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει.

priora.1.33. Bölüm

Zorunlu öncüllerde de durum aynı olacaktır: küllî olumsuz öncül küllî olarak döner, olumluların ikisi de cüzî olarak. A'nın hiçbir B'ye ait olmaması zorunluysa, B'nin de hiçbir A'ya ait olmaması zorunludur; çünkü bazı A'lara ait olması mümkün olsaydı, A'nın da bazı B'lere ait olması mümkün olurdu. A her B'ye ya da bazı B'lere zorunlu olarak aitse, B'nin de bazı A'lara ait olması zorunludur; çünkü zorunlu olmasaydı, A da bazı B'lere zorunlu olarak ait olmazdı. Cüzî olumsuz ise, daha önce söylediğimiz sebepten dönmez.

Mümkün olanlara gelince: "mümkün" birçok anlamda söylendiğinden (zorunlu olana da, zorunlu olmayana da, olabilir olana da mümkün deriz), olumlu öncüllerde dönme bakımından durum hepsinde aynı olacaktır. A'nın her B'ye ya da bazı B'lere ait olması mümkünse, B'nin de bazı A'lara ait olması mümkündür; çünkü hiçbirine ait olması mümkün olmasaydı, A'nın da hiçbir B'ye ait olması mümkün olmazdı; bu daha önce gösterildi. Olumsuzlarda ise durum aynı değildir. Zorunlu olarak ait olmadığı için ya da ait olması zorunlu olmadığı için mümkün denen şeylerde durum aynıdır; mesela biri insanın at olmamasının ya da beyazın hiçbir giysiye ait olmamasının mümkün olduğunu söylerse. Bunlardan ilki zorunlu olarak ait değildir, ikincisinin ait olması ise zorunlu değildir; öncül de aynı şekilde döner: atın hiçbir insana ait olmaması mümkünse, insanın da hiçbir ata ait olmaması mümkündür; beyazın hiçbir giysiye ait olmaması mümkünse, giysinin de hiçbir beyaza ait olmaması mümkündür. Çünkü giysi bazı beyazlara zorunlu olarak ait olsaydı, beyaz da bazı giysilere zorunlu olarak ait olurdu; bu daha önce gösterildi. Cüzî olumsuzda da durum aynıdır. Ama çoğunlukla öyle olduğu ve tabiatı öyle olduğu için mümkün denen şeylerde — mümkünü biz bu anlamda tarif ediyoruz — olumsuz öncüllerin dönmesinde durum aynı olmayacaktır: küllî olumsuz öncül dönmez, cüzî olumsuz ise döner. Bu, mümkün olandan söz ettiğimizde açıklık kazanacak. Şimdilik söylenenlere ek olarak şu kadarı açık olsun: "hiçbirine ait olmamasının mümkün olması" ya da "bazısına ait olmamasının mümkün olması" olumlu bir yapıdadır. Çünkü "mümkündür", "-dir" ile aynı şekilde dizilir; "-dir" ise neye eklenerek yüklenirse yüklensin, her zaman ve her durumda olumlama yapar; mesela "iyi-olmayandır", "beyaz-olmayandır" ya da düpedüz "bu-olmayandır". Bu da ileride gösterilecek. Dönmeler bakımından ise bunlar ötekilerle aynı durumda olacaktır.

priora.1.3

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἕξει καὶ ἐπὶ τῶν ἀναγκαίων προτάσεων. Ἡ μὲν γὰρ καθόλου στερητικὴ καθόλου ἀντιστρέφει, τῶν δὲ καταφατικῶν ἑκατέρα κατὰ μέρος. Εἰ μὲν γὰρ ἀνάγκη τὸ Α τῷ Β μηδενὶ ὑπάρχειν, ἀνάγκη καὶ τὸ Β τῷ Α μηδενὶ ὑπάρχειν· εἰ γὰρ τινὶ ἐνδέχεται, καὶ τὸ Α τῷ Β τινὶ ἐνδέχοιτο ἄν. Εἰ δὲ ἐξ ἀνάγκης τὸ Α παντὶ ἢ τινὶ τῷ Β ὑπάρχει, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α ἀνάγκη ὑπάρχειν· εἰ γὰρ μὴ ἀνάγκη, οὐδ᾿ ἂν τὸ Α τινὶ τῶν Β ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχοι. Τὸ δ᾿ ἐν μέρει στερητικὸν οὐκ ἀντιστρέφει διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν καὶ πρότερον ἔφαμεν.

Ἐπὶ δὲ τῶν ἐνδεχομένων, ἐπειδὴ πολλαχῶς λέγεται τὸ ἐνδέχεσθαι (καὶ γὰρ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τὸ μὴ ἀναγκαῖον καὶ τὸ δυνατὸν ἐνδέχεσθαι λέγομεν), ἐν μὲν τοῖς καταφατικοῖς ὁμοίως ἕξει κατὰ τὴν ἀντιστροφὴν ἐν ἅπασιν. Εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ ἢ τινὶ τῷ Β ἐνδέχεται, καὶ τὸ Β τινὶ τῷ Α ἐνδέχοιτο ἄν· εἰ γὰρ μηδενί, οὐδ᾿ ἂν τὸ Α οὐδενὶ τῷ Β· δέδεικται γὰρ τοῦτο πρότερον. Ἐν δὲ τοῖς ἀποφατικοῖς οὐχ ὡσαύτως, ἀλλ᾿ ὅσα μὲν ἐνδέχεσθαι λέγεται ἢ τῷ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν ἢ τῷ μὴ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν, ὁμοίως, οἷον εἴ τις φαίη τὸν ἄνθρωπον ἐνδέχεσθαι μὴ εἶναι ἵππον ἢ τὸ λευκὸν μηδενὶ ἱματίῳ ὑπάρχειν. Τούτων γὰρ τὸ μὲν ἐξ ἀνάγκης οὐχ ὑπάρχει, τὸ δὲ οὐκ ἀνάγκη ὑπάρχειν, καὶ ὁμοίως ἀντιστρέφει ἡ πρότασις· εἰ γὰρ ἐνδέχεται μηδενὶ ἀνθρώπῳ ἵππον, καὶ ἄνθρωπον ἐγχωρεῖ μηδενὶ ἵππῳ· καὶ εἰ τὸ λευκὸν ἐγχωρεῖ μηδενὶ ἱματίῳ, καὶ τὸ ἱμάτιον ἐγχωρεῖ μηδενὶ λευκῷ· εἰ γάρ τινι ἀνάγκη, καὶ τὸ λευκὸν ἱματίῳ τινὶ ἔσται ἐξ ἀνάγκης· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐν μέρει ἀποφατικῆς. Ὅσα δὲ τῷ ὡς ἐπὶ πολὺ καὶ τῷ πεφυκέναι λέγεται ἐνδέχεσθαι, καθ᾿ ὃν τρόπον διορίζομεν τὸ ἐνδεχόμενον, οὐχ ὁμοίως ἕξει ἐν ταῖς στερητικαῖς ἀντιστροφαῖς, ἀλλ᾿ ἡ μὲν καθόλου στερητικὴ πρότασις οὐκ ἀντιστρέφει, ἡ δὲ ἐν μέρει ἀντιστρέφει. Τοῦτο δὲ ἔσται φανερόν, ὅταν περὶ τοῦ ἐνδεχομένου λέγωμεν. Νῦν δὲ τοσοῦτον ἡμῖν ἔστω πρὸς τοῖς εἰρημένοις δῆλον, ὅτι τὸ ἐνδέχεσθαι μηδενὶ ἢ τινὶ μὴ ὑπάρχειν καταφατικὸν ἔχει τὸ σχῆμα· τὸ γὰρ ἐνδέχεται τῷ ἔστιν ὁμοίως τάττεται, τὸ δὲ ἔστιν, οἷς ἂν προσκατηγορῆται, κατάφασιν ἀεὶ ποιεῖ καὶ πάντως, οἷον τὸ ἔστιν οὐκ ἀγαθόν ἢ ἔστιν οὐ λευκόν ἢ ἁπλῶς τὸ ἔστιν οὐ τοῦτο. Δειχθήσεται δὲ καὶ τοῦτο διὰ τῶν ἑπομένων. Κατὰ δὲ τὰς ἀντιστροφὰς ὁμοίως ἕξουσι ταῖς ἄλλαις.

priora.1.44. Bölüm

Bunlar belirlendiğine göre, artık her kıyasın neler yoluyla, ne zaman ve nasıl meydana geldiğini söyleyelim; ispattan ise sonra söz etmek gerekir. Kıyastan ispattan önce söz etmek gerekir, çünkü kıyas daha küllîdir: ispat bir tür kıyastır, ama her kıyas ispat değildir.

Üç terim birbirine öyle bir ilişki içindeyse ki sonuncusu ortadakinin bütünü içinde, ortadaki de birincinin bütünü içinde ya bulunuyor ya bulunmuyorsa, uçların tam bir kıyası olması zorunludur. Orta derken hem kendisi bir başkasının içinde olan hem de içinde bir başkası bulunan terimi kastediyorum; konumu bakımından da ortada olan budur. Uçlar ise biri kendisi bir başkasının içinde olan, öteki de içinde bir başkası bulunan terimlerdir. A her B hakkında, B de her G hakkında yükleniyorsa, A'nın her G hakkında yüklenmesi zorunludur; "her biri hakkında" ile ne kastettiğimizi daha önce söyledik. Aynı şekilde A hiçbir B hakkında yüklenmiyor, B de her G hakkında yükleniyorsa, A hiçbir G'ye ait olmayacaktır. Ama birinci terim ortadakinin hepsine ait olur, ortadaki de sonuncunun hiçbirine ait olmazsa, uçların kıyası olmayacaktır; çünkü bunlar böyle olduğu için zorunlu hiçbir şey çıkmaz: birincinin sonuncunun hepsine ait olması da hiçbirine ait olmaması da mümkündür; dolayısıyla ne cüzî ne küllî bir sonuç zorunlu olur; zorunlu hiçbir şey olmayınca da bunlar yoluyla kıyas olmaz. Hepsine ait olmanın terimleri: hayvan — insan — at; hiçbirine ait olmamanın terimleri: hayvan — insan — taş. Birinci terim ortadakinin, ortadaki de sonuncunun hiçbirine ait olmadığında da kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: epistēmē — çizgi — hekimlik; ait olmamanın terimleri: epistēmē — çizgi — birim. Demek ki terimler küllî olduğunda bu şekilde kıyasın ne zaman olup ne zaman olmayacağı açıktır; şu da açıktır: kıyas varsa terimlerin söylediğimiz gibi olması zorunludur, terimler böyleyse de kıyas olacaktır.

Terimlerden biri ötekine göre küllî, öteki cüzî olduğunda: küllî olan büyük uca göre olumlu ya da olumsuz olarak, cüzî olan da küçük uca göre olumlu olarak konursa, kıyasın tam olması zorunludur; küllî olan küçük uca göre konursa ya da terimler başka bir şekilde dizilirse kıyas imkânsızdır. Büyük uç derken ortanın içinde bulunduğu terimi, küçük uç derken de ortanın altında olan terimi kastediyorum. A her B'ye, B de bazı G'lere ait olsun. O hâlde "her biri hakkında yüklenmek" baştaki tarifiyle anlaşılıyorsa, A'nın bazı G'lere ait olması zorunludur. A hiçbir B'ye ait değil, B de bazı G'lere aitse, A'nın bazı G'lere ait olmaması zorunludur; çünkü "hiçbiri hakkında" ile ne kastettiğimizi de belirlemiştik. Dolayısıyla tam kıyas olacaktır. BG öncülü olumlu olup belirsiz olsa da durum aynıdır; çünkü belirsiz alınmış öncülle cüzî alınmış öncülün kıyası aynı olacaktır. Küllî öncül küçük uca göre olumlu ya da olumsuz konursa, öteki öncül olumlu ya da olumsuz, belirsiz ya da cüzî olsun, kıyas olmayacaktır; mesela A bazı B'lere ait ya da ait değil, B de her G'ye aitse. Ait olmanın terimleri: iyi — meleke — phronēsis; ait olmamanın terimleri: iyi — meleke — cehalet. Yine B hiçbir G'ye ait değilse, A da bazı B'lere ait ya da ait değil ya da her B'ye ait değilse, böyle de kıyas olmayacaktır. Terimler: beyaz — at — kuğu; beyaz — at — karga. AB belirsiz olsa da terimler aynıdır. Büyük uca göre olan öncül olumlu ya da olumsuz küllî, küçük uca göre olan da olumsuz cüzî olduğunda, ister belirsiz ister cüzî alınsın, yine kıyas olmayacaktır; mesela A her B'ye ait, B ise bazı G'lere ait değilse ya da her G'ye ait değilse; çünkü ortanın bazılarına ait olmadığı şeyin hepsini de hiçbirini de birinci terim izleyebilir. Terimler hayvan — insan — beyaz olsun; sonra insanın hakkında yüklenmediği beyazlardan kuğu ile kar alınsın: hayvan bunlardan birinin hepsi hakkında yüklenir, ötekinin hiçbiri hakkında yüklenmez; dolayısıyla kıyas olmayacaktır. Yine A hiçbir B'ye ait olmasın, B de bazı G'lere ait olmasın; terimler cansız — insan — beyaz olsun; sonra insanın hakkında yüklenmediği beyazlardan kuğu ile kar alınsın: cansız birinin hepsi hakkında yüklenir, ötekinin hiçbiri hakkında. Ayrıca "B bazı G'lere ait değildir" belirsizdir: B hiçbir G'ye ait değilse de her G'ye ait değilse de doğrudur. Terimler hiçbirine ait olmayacak şekilde alındığında kıyas olmadığına göre (bu daha önce söylendi), terimler böyle olduğunda kıyas olmayacağı açıktır; olsaydı, bu terimlerde de olurdu. Küllî öncül olumsuz konduğunda da aynı şekilde gösterilecektir. İki öncül de cüzî olursa — ikisi de olumlu ya da ikisi de olumsuz söylense, ya da biri olumlu biri olumsuz, ya da biri belirsiz biri belirli, ya da ikisi de belirsiz olsa — hiçbir şekilde kıyas olmayacaktır. Hepsine ortak terimler: hayvan — beyaz — at; hayvan — beyaz — taş.

Söylenenlerden açıktır ki bu şekilde cüzî bir kıyas varsa, terimlerin söylediğimiz gibi olması zorunludur; başka türlü olursa hiçbir şekilde kıyas meydana gelmez. Şu da açıktır: bu şekildeki bütün kıyaslar tamdır, çünkü hepsi baştan alınmış olanlarla tamamlanır. Bir de bütün meseleler bu şekille gösterilebilir: hepsine ait olmak da, hiçbirine ait olmamak da, bazısına ait olmak da, bazısına ait olmamak da. Böyle şekle birinci şekil diyorum.

priora.1.4

Διωρισμένων δὲ τούτων λέγομεν ἤδη διὰ τίνων καὶ πότε καὶ πῶς γίνεται πᾶς συλλογισμός· ὕστερον δὲ λεκτέον περὶ ἀποδείξεως. Πρότερον δὲ περὶ συλλογισμοῦ λεκτέον ἢ περὶ ἀποδείξεως διὰ τὸ καθόλου μᾶλλον εἶναι τὸν συλλογισμόν· ἡ μὲν γὰρ ἀπόδειξις συλλογισμός τις, ὁ συλλογισμὸς δὲ οὐ πᾶς ἀπόδειξις.

Ὅταν οὖν ὅροι τρεῖς οὕτως ἔχωσι πρὸς ἀλλήλους ὥστε τὸν ἔσχατον ἐν ὅλῳ εἶναι τῷ μέσῳ καὶ τὸν μέσον ἐν ὅλῳ τῷ πρώτῳ ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι, ἀνάγκη τῶν ἄκρων εἶναι συλλογισμὸν τέλειον. Καλῶ δὲ μέσον μὲν ὃ καὶ αὐτὸ ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλο ἐν τούτῳ ἐστίν, ὃ καὶ τῇ θέσει γίνεται μέσον· ἄκρα δὲ τὸ αὐτό τε ἐν ἄλλῳ ὂν καὶ ἐν ᾧ ἄλλο ἐστίν. Εἰ γὰρ τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Β καὶ τὸ Β κατὰ παντὸς τοῦ Γ, ἀνάγκη τὸ Α κατὰ παντὸς τοῦ Γ κατηγορεῖσθαι· πρότερον γὰρ εἴρηται πῶς τὸ κατὰ παντὸς λέγομεν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν Α κατὰ μηδενὸς τοῦ Β, τὸ δὲ Β κατὰ παντὸς τοῦ Γ, ὅτι τὸ Α οὐδενὶ τῷ Γ ὑπάρξει. Εἰ δὲ τὸ μὲν πρῶτον παντὶ τῷ μέσῳ ὑπάρχει, τὸ δὲ μέσον μηδενὶ τῷ ἐσχάτῳ ὑπάρχει, οὐκ ἔσται συλλογισμὸς τῶν ἄκρων· οὐδὲν γὰρ ἀναγκαῖον συμβαίνει τῷ ταῦτα εἶναι· καὶ γὰρ παντὶ καὶ μηδενὶ ἐνδέχεται τὸ πρῶτον τῷ ἐσχάτῳ ὑπάρχειν, ὥστε οὔτε τὸ κατὰ μέρος οὔτε τὸ καθόλου γίνεται ἀναγκαῖον· μηδενὸς δὲ ὄντος ἀναγκαίου διὰ τούτων οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ παντὶ ὑπάρχειν ζῷον—ἄνθρωπος—ἵππος, τοῦ μηδενὶ ζῷον— ἄνθρωπος—λίθος. Οὐδ᾿ ὅταν μήτε τὸ πρῶτον τῷ μέσῳ μήτε τὸ μέσον τῷ ἐσχάτῳ μηδενὶ ὑπάρχῃ, οὐδ᾿ οὕτως ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ἐπιστήμη—γραμμή—ἰατρική, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἐπιστήμη—γραμμή—μονάς. Καθόλου μὲν οὖν ὄντων τῶν ὅρων, δῆλον ἐν τούτῳ τῷ σχήματι πότε ἔσται καὶ πότε οὐκ ἔσται συλλογισμός, καὶ ὅτι ὄντος τε συλλογισμοῦ τοὺς ὅρους ἀναγκαῖον ἔχειν ὡς εἴπομεν, ἄν θ᾿ οὕτως ἔχωσιν, ὅτι ἔσται συλλογισμός.

Εἰ δ᾿ ὁ μὲν καθόλου τῶν ὅρων ὁ δ᾿ ἐν μέρει πρὸς τὸν ἕτερον, ὅταν μὲν τὸ καθόλου τεθῇ πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον ἢ κατηγορικὸν ἢ στερητικόν, τὸ δὲ ἐν μέρει πρὸς τὸ ἔλαττον κατηγορικόν, ἀνάγκη συλλογισμὸν εἶναι τέλειον, ὅταν δὲ πρὸς τὸ ἔλαττον ἢ καὶ ἄλλως πως ἔχωσιν οἱ ὅροι, ἀδύνατον. Λέγω δὲ μεῖζον μὲν ἄκρον ἐν ᾧ τὸ μέσον ἐστίν, ἔλαττον δὲ τὸ ὑπὸ τὸ μέσον ὄν. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ. Οὐκοῦν εἰ ἔστι παντὸς κατηγορεῖσθαι τὸ ἐν ἀρχῇ λεχθέν, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Καὶ εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν· ὥρισται γὰρ καὶ τὸ κατὰ μηδενὸς πῶς λέγομεν· ὥστε ἔσται συλλογισμὸς τέλειος. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἀδιόριστον εἴη τὸ Β Γ, κατηγορικὸν ὄν· ὁ γὰρ αὐτὸς ἔσται συλλογισμὸς ἀδιορίστου τε καὶ ἐν μέρει ληφθέντος. Ἐὰν δὲ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον τὸ καθόλου τεθῇ ἢ κατηγορικὸν ἢ στερητικόν, οὐκ ἔσται συλλογισμός, οὔτε καταφατικοῦ οὔτε ἀποφατικοῦ οὔτε ἀδιορίστου ἢ κατὰ μέρος ὄντος, οἷον εἰ τὸ μὲν Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχει ἢ μὴ ὑπάρχει, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει· ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ἀγαθόν—ἕξις—φρόνησις, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἀγαθόν—ἕξις—ἀμαθία. Πάλιν εἰ τὸ μὲν Β μηδενὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α τινὶ τῷ Β ἢ ὑπάρχει ἢ μὴ ὑπάρχει ἢ μὴ παντὶ ὑπάρχει, οὐδ᾿ οὕτως ἔσται συλλογισμός. Ὅροι λευκόν—ἵππος—κύκνος, λευκόν—ἵππος—κόραξ. Οἱ αὐτοὶ δὲ καὶ εἰ τὸ Α Β ἀδιόριστον. Οὐδ᾿ ὅταν τὸ μὲν πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ καθόλου γένηται ἢ κατηγορικὸν ἢ στερητικόν, τὸ δὲ πρὸς τῷ ἐλάττονι στερητικὸν κατὰ μέρος, οὐκ ἔσται συλλογισμὸς ἀδιορίστου τε καὶ ἐν μέρει ληφθέντος, οἷον εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ μή, ἢ εἰ μὴ παντὶ ὑπάρχει· ᾧ γὰρ ἄν τινι μὴ ὑπάρχῃ τὸ μέσον, τούτῳ καὶ παντὶ καὶ οὐδενὶ ἀκολουθήσει τὸ πρῶτον. Ὑποκείσθωσαν γὰρ οἱ ὅροι ζῷον—ἄνθρωπος—λευκόν· εἶτα καὶ ὧν μὴ κατηγορεῖται λευκῶν ὁ ἄνθρωπος, εἰλήφθω κύκνος καὶ χιών· οὐκοῦν τὸ ζῷον τοῦ μὲν παντὸς κατηγορεῖται, τοῦ δὲ οὐδενός, ὥστε οὐκ ἔσται συλλογισμός. Πάλιν τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β ὑπαρχέτω, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπαρχέτω· καὶ οἱ ὅροι ἔστωσαν ἄψυχον—ἄνθρωπος—λευκόν· εἶτα εἰλήφθωσαν, ὧν μὴ κατηγορεῖται λευκῶν ὁ ἄνθρωπος, κύκνος καὶ χιών· τὸ γὰρ ἄψυχον τοῦ μὲν παντὸς κατηγορεῖται, τοῦ δὲ οὐδενός. Ἔτι ἐπεὶ ἀδιόριστον τὸ τινὶ τῷ Γ τὸ Β μὴ ὑπάρχειν, ἀληθεύεται δέ, καὶ εἰ μηδενὶ ὑπάρχει καὶ εἰ μὴ παντί, ὅτι τινὶ οὐχ ὑπάρχει, ληφθέντων δὲ τοιούτων ὅρων ὥστε μηδενὶ ὑπάρχειν οὐ γίνεται συλλογισμός (τοῦτο γὰρ εἴρηται πρότερον), φανερὸν οὖν ὅτι τῷ οὕτως ἔχειν τοὺς ὅρους οὐκ ἔσται συλλογισμός· ἦν γὰρ ἂν καὶ ἐπὶ τούτων. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ εἰ τὸ καθόλου τεθείη στερητικόν. Οὐδέ γ᾿ ἐὰν ἄμφω τὰ διαστήματα κατὰ μέρος ἢ κατηγορικῶς ἢ στερητικῶς, ἢ τὸ μὲν κατηγορικῶς τὸ δὲ στερητικῶς λέγηται, ἢ τὸ μὲν ἀδιόριστον τὸ δὲ διωρισμένον, ἢ ἄμφω ἀδιόριστα, οὐκ ἔσται συλλογισμὸς οὐδαμῶς. Ὅροι δὲ κοινοὶ πάντων ζῷον—λευκόν—ἵππος, ζῷον—λευκόν—λίθος.

Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὡς ἐὰν ᾖ συλλογισμὸς ἐν τούτῳ τῷ σχήματι κατὰ μέρος, ὅτι ἀνάγκη τοὺς ὅρους οὕτως ἔχειν ὡς εἴπομεν· ἄλλως γὰρ ἐχόντων οὐδαμῶς γίνεται. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πάντες οἱ ἐν αὐτῷ συλλογισμοὶ τέλειοί εἰσι· πάντες γὰρ ἐπιτελοῦνται διὰ τῶν ἐξ ἀρχῆς ληφθέντων. Καὶ ὅτι πάντα τὰ προβλήματα δείκνυται διὰ τούτου τοῦ σχήματος· καὶ γὰρ τὸ παντὶ καὶ τὸ μηδενὶ καὶ τὸ τινὶ καὶ τὸ μή τινι ὑπάρχειν. Καλῶ δὲ τὸ τοιοῦτον σχῆμα πρῶτον.

priora.1.55. Bölüm

Aynı terim iki terimden birinin hepsine ait olup ötekinin hiçbirine ait olmadığında, ya da ikisinin de hepsine ya da hiçbirine ait olduğunda, böyle bir şekle ikinci şekil diyorum. Bu şekilde orta terim, her ikisi hakkında yüklenendir; uçlar, onun hakkında söylendiği terimlerdir; büyük uç, ortaya daha yakın duran, küçük uç ise ortadan daha uzakta olandır. Orta terim uçların dışına konur ve konumu bakımından birincidir. Bu şekilde hiçbir surette tam kıyas olmayacaktır; ama terimler küllî olsa da olmasa da kıyas mümkün olacaktır. Terimler küllî olduğunda, orta terim birinin hepsine ait olup ötekinin hiçbirine ait olmadığında, olumsuz öncül hangi tarafta olursa olsun kıyas olur; başka hiçbir durumda olmaz. M hiçbir N hakkında, her X hakkında yüklensin. Olumsuz öncül döndüğüne göre N hiçbir M'ye ait olmayacaktır; oysa M'nin her X'e ait olduğu varsayılmıştı; dolayısıyla N hiçbir X'e ait değildir; bu daha önce gösterildi. Yine M her N'ye ait olup hiçbir X'e ait değilse, X de hiçbir N'ye ait olmayacaktır. Çünkü M hiçbir X'e ait değilse, X de hiçbir M'ye ait değildir; oysa M her N'ye aitti; demek ki X hiçbir N'ye ait olmayacaktır; çünkü yine birinci şekil meydana gelmiştir. Olumsuz öncül döndüğüne göre N de hiçbir X'e ait olmayacaktır; dolayısıyla kıyas aynı olacaktır. Bunları imkânsıza götürerek de göstermek mümkündür. Demek ki terimler böyle olduğunda kıyasın meydana geldiği açıktır, ama tam bir kıyas değildir; çünkü zorunlu olan yalnız baştaki öncüllerden değil, başka öncüllerden de yararlanılarak tamamlanır. M her N ve her X hakkında yüklenirse kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: ousia — hayvan — insan; ait olmamanın terimleri: ousia — hayvan — sayı; orta terim ousia'dır. M ne N'nin ne de X'in hiçbiri hakkında yüklenmediğinde de kıyas olmaz. Ait olmanın terimleri: çizgi — hayvan — insan; ait olmamanın terimleri: çizgi — hayvan — taş. Demek ki terimler küllî olduğunda kıyas varsa, terimlerin baştan söylediğimiz gibi olması zorunludur; başka türlü olursa zorunlu olan meydana gelmez.

Orta terim yalnız biriyle ilişkisinde küllî ise: büyük terime göre olumlu ya da olumsuz olarak küllî, küçük terime göre ise cüzî ve küllî olana karşıt olduğunda (karşıt derken, küllî olumsuzsa cüzînin olumlu, küllî olumluysa cüzînin olumsuz olmasını kastediyorum), olumsuz cüzî bir kıyasın meydana gelmesi zorunludur. M hiçbir N'ye ait değil, bazı X'lere aitse, N'nin bazı X'lere ait olmaması zorunludur. Çünkü olumsuz öncül döndüğüne göre N hiçbir M'ye ait olmayacaktır; oysa M'nin bazı X'lere ait olduğu varsayılmıştı; dolayısıyla N bazı X'lere ait olmayacaktır; çünkü birinci şekil yoluyla kıyas meydana gelir. Yine M her N'ye ait, bazı X'lere ait değilse, N'nin bazı X'lere ait olmaması zorunludur. Çünkü N her X'e ait olsaydı, M de her N hakkında yüklendiğine göre, M'nin her X'e ait olması zorunlu olurdu; oysa bazı X'lere ait olmadığı varsayılmıştı. M her N'ye ait olup her X'e ait değilse, N'nin her X'e ait olmadığına dair kıyas olacaktır; ispatı aynıdır. M her X hakkında yüklenip her N hakkında yüklenmiyorsa kıyas olmayacaktır. Terimler: hayvan — ousia — karga; hayvan — beyaz — karga. M hiçbir X hakkında yüklenmeyip bazı N'ler hakkında yüklendiğinde de kıyas olmaz. Ait olmanın terimleri: hayvan — ousia — birim; ait olmamanın terimleri: hayvan — ousia — epistēmē.

Demek ki küllî öncül cüzî öncüle karşıt olduğunda kıyasın ne zaman olup ne zaman olmayacağı söylendi. Öncüller aynı biçimde olduğunda, yani ikisi de olumsuz ya da ikisi de olumlu olduğunda ise hiçbir surette kıyas olmayacaktır. Önce ikisi de olumsuz olsun ve küllî öncül büyük uca göre konsun; mesela M hiçbir N'ye ait olmasın, bazı X'lere de ait olmasın. Bu durumda N'nin her X'e ait olması da hiçbir X'e ait olmaması da mümkündür. Ait olmamanın terimleri: siyah — kar — hayvan. Hepsine ait olmanın terimlerini ise, M bazı X'lere ait olup bazılarına ait değilse, bulmak mümkün değildir. Çünkü N her X'e ait, M de hiçbir N'ye ait değilse, M hiçbir X'e ait olmaz; oysa bazı X'lere ait olduğu varsayılmıştı. Demek ki böyle terim bulmak mümkün değildir; bunu belirsizlikten yola çıkarak göstermek gerekir: M hiçbir X'e ait değilse de "M bazı X'lere ait değildir" doğru olduğuna ve hiçbirine ait olmadığında kıyas olmadığına göre, şimdi de olmayacağı açıktır. Yine ikisi de olumlu olsun ve küllî öncül aynı şekilde konsun; mesela M her N'ye ve bazı X'lere ait olsun. Bu durumda N'nin her X'e ait olması da hiçbir X'e ait olmaması da mümkündür. Hiçbirine ait olmamanın terimleri: beyaz — kuğu — taş. Hepsine ait olmanın terimlerini ise öncekiyle aynı sebepten bulmak mümkün olmayacaktır; bunu belirsizlikten yola çıkarak göstermek gerekir. Küllî öncül küçük uca göre ise, M de hiçbir X'e ait olmayıp bazı N'lere ait değilse, N'nin her X'e ait olması da hiçbir X'e ait olmaması da mümkündür. Ait olmanın terimleri: beyaz — hayvan — karga; ait olmamanın terimleri: beyaz — taş — karga. Öncüller olumluysa, ait olmamanın terimleri: beyaz — hayvan — kar; ait olmanın terimleri: beyaz — hayvan — kuğu. Demek ki öncüller aynı biçimde olup biri küllî, öteki cüzî olduğunda hiçbir surette kıyas meydana gelmediği açıktır. M her iki terimin bazılarına ait olduğunda ya da ait olmadığında, ya da birinin bazılarına ait olup ötekinin bazılarına ait olmadığında, ya da ikisinin de hepsine ait olmadığında, ya da belirsiz olduğunda da kıyas olmaz. Hepsine ortak terimler: beyaz — hayvan — insan; beyaz — hayvan — cansız.

Söylenenlerden açıktır ki terimler birbirine söylendiği gibi bir ilişki içindeyse zorunlu olarak kıyas meydana gelir; kıyas varsa da terimlerin böyle olması zorunludur. Şu da açıktır: bu şekildeki bütün kıyaslar eksiktir (çünkü hepsi bazı şeyler eklenerek tamamlanır; bunlar ya terimlerde zorunlu olarak bulunur ya da imkânsız yoluyla gösterdiğimiz zamanki gibi varsayım olarak konur); ve bu şekil yoluyla olumlu kıyas meydana gelmez; küllî de olsa cüzî de olsa bütün kıyaslar olumsuzdur.

priora.1.5

Ὅταν δὲ τὸ αὐτὸ τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἢ ἑκατέρῳ παντὶ ἢ μηδενί, τὸ μὲν σχῆμα τὸ τοιοῦτον καλῶ δεύτερον, μέσον δὲ ἐν αὐτῷ λέγω τὸ κατηγορούμενον ἀμφοῖν, ἄκρα δὲ καθ᾿ ὧν λέγεται τοῦτο, μεῖζον δὲ ἄκρον τὸ πρὸς τῷ μέσῳ κείμενον, ἔλαττον δὲ τὸ πορρωτέρω τοῦ μέσου. Τίθεται δὲ τὸ μέσον ἔξω μὲν τῶν ἄκρων, πρῶτον δὲ τῇ θέσει. Τέλειος μὲν οὖν οὐκ ἔσται συλλογισμὸς οὐδαμῶς ἐν τούτῳ τῷ σχήματι, δυνατὸς δ᾿ ἔσται καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Καθόλου μὲν οὖν ὄντων ἔσται συλλογισμός, ὅταν τὸ μέσον τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἂν πρὸς ὁποτερῳοῦν ᾖ τὸ στερητικόν· ἄλλως δ᾿ οὐδαμῶς. Κατηγορείσθω γὰρ τὸ Μ τοῦ μὲν Ν μηδενός, τοῦ δὲ Ξ παντός. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδενὶ τῷ Μ ὑπάρξει τὸ Ν· τὸ δέ γε Μ παντὶ τῷ Ξ ὑπέκειτο· ὥστε τὸ Ν οὐδενὶ τῷ Ξ· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον. Πάλιν εἰ τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ τῷ δὲ Ξ μηδενί, οὐδὲ τὸ Ξ τῷ Ν οὐδενὶ ὑπάρξει. Εἰ γὰρ τὸ Μ οὐδενὶ τῷ Ξ, οὐδὲ τὸ Ξ οὐδενὶ τῷ Μ· τὸ δέ γε Μ παντὶ τῷ Ν ὑπῆρχεν· τὸ ἄρα Ξ οὐδενὶ τῷ Ν ὑπάρξει· γεγένηται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα. Ἐπεὶ δὲ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδὲ τὸ Ν οὐδενὶ τῷ Ξ ὑπάρξει, ὥστ᾿ ἔσται ὁ αὐτὸς συλλογισμός. Ἔστι δὲ δεικνύναι ταῦτα καὶ εἰς τὸ ἀδύνατον ἄγοντας. Ὅτι μὲν οὖν γίνεται συλλογισμὸς οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων, φανερόν, ἀλλ᾿ οὐ τέλειος· οὐ γὰρ μόνον ἐκ τῶν ἐξ ἀρχῆς ἀλλὰ καὶ ἐξ ἄλλων ἐπιτελεῖται τὸ ἀναγκαῖον. Ἐὰν δὲ τὸ Μ παντὸς τοῦ Ν καὶ τοῦ Ξ κατηγορῆται, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν οὐσία—ζῷον—ἄνθρωπος, τοῦ μὴ ὑπάρχειν οὐσία—ζῷον— ἀριθμός· μέσον οὐσία. Οὐδ᾿ ὅταν μήτε τοῦ Ν μήτε τοῦ Ξ μηδενὸς κατηγορῆται τὸ Μ. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν γραμμή— ζῷον—ἄνθρωπος, τοῦ μὴ ὑπάρχειν γραμμή—ζῷον—λίθος. Φανερὸν οὖν ὅτι ἂν ᾖ συλλογισμὸς καθόλου τῶν ὅρων ὄντων, ἀνάγκη τοὺς ὅρους ἔχειν ὡς ἐν ἀρχῇ εἴπομεν· ἄλλως γὰρ ἐχόντων οὐ γίνεται τὸ ἀναγκαῖον.

Ἐὰν δὲ πρὸς τὸν ἕτερον ᾖ καθόλου τὸ μέσον, ὅταν μὲν πρὸς τὸν μείζω γένηται καθόλου ἢ κατηγορικῶς ἢ στερητικῶς, πρὸς δὲ τὸν ἐλάττω κατὰ μέρος καὶ ἀντικειμένως τῷ καθόλου (λέγω δὲ τὸ ἀντικειμένως, εἰ μὲν τὸ καθόλου στερητικόν, τὸ ἐν μέρει καταφατικόν· εἰ δὲ κατηγορικὸν τὸ καθόλου, τὸ ἐν μέρει στερητικόν), ἀνάγκη γίνεσθαι συλλογισμὸν στερητικὸν κατὰ μέρος. Εἰ γὰρ τὸ Μ τῷ μὲν Ν μηδενὶ τῷ δὲ Ξ τινὶ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ μὴ ὑπάρχειν. Ἐπεὶ γὰρ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδενὶ τῷ Μ ὑπάρξει τὸ Ν· τὸ δέ γε Μ ὑπέκειτο τινὶ τῷ Ξ ὑπάρχειν· ὥστε τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ οὐχ ὑπάρξει· γίνεται γὰρ συλλογισμὸς διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Πάλιν εἰ τῷ μὲν Ν παντὶ τὸ Μ, τῷ δὲ Ξ τινὶ μὴ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ μὴ ὑπάρχειν· εἰ γὰρ παντὶ ὑπάρχει, κατηγορεῖται δὲ καὶ τὸ Μ παντὸς τοῦ Ν, ἀνάγκη τὸ Μ παντὶ τῷ Ξ ὑπάρχειν· ὑπέκειτο δὲ τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Καὶ εἰ τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ ὑπάρχει τῷ δὲ Ξ μὴ παντί, ἔσται συλλογισμὸς ὅτι οὐ παντὶ τῷ Ξ τὸ Ν· ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτή. Ἐὰν δὲ τοῦ μὲν Ξ παντὸς τοῦ δὲ Ν μὴ παντὸς κατηγορῆται, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι ζῷον—οὐσία—κόραξ, ζῷον—λευκόν —κόραξ. Οὐδ᾿ ὅταν τοῦ μὲν Ξ μηδενός, τοῦ δὲ Ν τινός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον—οὐσία—μονάς, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ζῷον—οὐσία—ἐπιστήμη.

Ὅταν μὲν οὖν ἀντικείμενον ᾖ τὸ καθόλου τῷ κατὰ μέρος, εἴρηται πότ᾿ ἔσται καὶ πότ᾿ οὐκ ἔσται συλλογισμός· ὅταν δὲ ὁμοιοσχήμονες ὦσιν αἱ προτάσεις, οἷον ἀμφότεραι στερητικαὶ ἢ καταφατικαί, οὐδαμῶς ἔσται συλλογισμός. Ἔστωσαν γὰρ πρῶτον στερητικαί, καὶ τὸ καθόλου κείσθω πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον, οἷον τὸ Μ τῷ μὲν Ν μηδενὶ τῷ δὲ Ξ τινὶ μὴ ὑπαρχέτω· ἐνδέχεται δὴ καὶ παντὶ καὶ μηδενὶ τῷ Ξ τὸ Ν ὑπάρχειν. Ὅροι τοῦ μὲν μὴ ὑπάρχειν μέλαν—χιών—ζῷον· τοῦ δὲ παντὶ ὑπάρχειν οὐκ ἔστι λαβεῖν, εἰ τὸ Μ τῷ Ξ τινὶ μὲν ὑπάρχει τινὶ δὲ μή. Εἰ γὰρ παντὶ τῷ Ξ τὸ Ν, τὸ δὲ Μ μηδενὶ τῷ Ν, τὸ Μ οὐδενὶ τῷ Ξ ὑπάρξει· ἀλλ᾿ ὑπέκειτο τινὶ ὑπάρχειν. Οὕτω μὲν οὖν οὐκ ἐγχωρεῖ λαβεῖν ὅρους, ἐκ δὲ τοῦ ἀδιορίστου δεικτέον· ἐπεὶ γὰρ ἀληθεύεται τὸ τινὶ μὴ ὑπάρχειν τὸ Μ τῷ Ξ καὶ εἰ μηδενὶ ὑπάρχει, μηδενὶ δὲ ὑπάρχοντος οὐκ ἦν συλλογισμός, φανερὸν ὅτι οὐδὲ νῦν ἔσται. Πάλιν ἔστωσαν κατηγορικαί, καὶ τὸ καθόλου κείσθω ὁμοίως, οἷον τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ τῷ δὲ Ξ τινὶ ὑπαρχέτω. Ἐνδέχεται δὴ τὸ Ν τῷ Ξ καὶ παντὶ καὶ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὅροι τοῦ μηδενὶ ὑπάρχειν λευκόν—κύκνος—λίθος· τοῦ δὲ παντὶ οὐκ ἔσται λαβεῖν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἥνπερ πρότερον, ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ ἀδιορίστου δεικτέον. Εἰ δὲ τὸ καθόλου πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον ἐστί, καὶ τὸ Μ τῷ μὲν Ξ μηδενὶ τῷ δὲ Ν τινὶ μὴ ὑπάρχει, ἐνδέχεται τὸ Ν τῷ Ξ καὶ παντὶ καὶ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—κόραξ, τοῦ μὴ ὑπάρχειν λευκόν—λίθος—κόραξ. Εἰ δὲ κατηγορικαὶ αἱ προτάσεις, ὅροι τοῦ μὴ ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—χιών, τοῦ ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—κύκνος. Φανερὸν οὖν, ὅταν ὁμοιοσχήμονες ὦσιν αἱ προτάσεις καὶ ἡ μὲν καθόλου ἡ δ᾿ ἐν μέρει, ὅτι οὐδαμῶς γίνεται συλλογισμός. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ εἴ τινι ἑκατέρῳ ὑπάρχει ἢ μὴ ὑπάρχει, ἢ τῷ μὲν τῷ δὲ μή, ἢ μηδετέρῳ παντί, ἢ ἀδιορίστως. Ὅροι δὲ κοινοὶ πάντων λευκόν—ζῷον—ἄνθρωπος, λευκόν—ζῷον—ἄψυχον.

Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ἐάν τε οὕτως ἔχωσιν οἱ ὅροι πρὸς ἀλλήλους ὡς ἐλέχθη, γίνεται συλλογισμὸς ἐξ ἀνάγκης, ἄν τ᾿ ᾖ συλλογισμός, ἀνάγκη τοὺς ὅρους οὕτως ἔχειν. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πάντες ἀτελεῖς εἰσὶν οἱ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι συλλογισμοί (πάντες γὰρ ἐπιτελοῦνται προσλαμβανομένων τινῶν, ἃ ἢ ἐνυπάρχει τοῖς ὅροις ἐξ ἀνάγκης ἢ τίθενται ὡς ὑποθέσεις, οἷον ὅταν διὰ τοῦ ἀδυνάτου δεικνύωμεν), καὶ ὅτι οὐ γίνεται καταφατικὸς συλλογισμὸς διὰ τούτου τοῦ σχήματος, ἀλλὰ πάντες στερητικοί, καὶ οἱ καθόλου καὶ οἱ κατὰ μέρος.

priora.1.66. Bölüm

İki terimden biri aynı terimin hepsine ait olup öteki hiçbirine ait olmadığında, ya da ikisi de onun hepsine ya da hiçbirine ait olduğunda, böyle bir şekle üçüncü şekil diyorum. Bu şekilde orta terim, iki yüklenenin de hakkında yüklendiği terimdir; uçlar yüklenenlerdir; büyük uç ortadan daha uzakta olan, küçük uç ise ortaya daha yakın olandır. Orta terim uçların dışına konur ve konumu bakımından sonuncudur. Bu şekilde de tam kıyas meydana gelmez; ama terimler ortaya göre küllî olsa da olmasa da kıyas mümkün olacaktır. Terimler küllî olduğunda, hem P hem R her S'ye aitse, P'nin zorunlu olarak bazı R'lere ait olacağı çıkar. Çünkü olumlu öncül döndüğüne göre S bazı R'lere ait olacaktır; dolayısıyla P her S'ye, S de bazı R'lere ait olduğundan, P'nin bazı R'lere ait olması zorunludur; çünkü birinci şekil yoluyla kıyas meydana gelir. İspatı imkânsız yoluyla ve tek birini ortaya koyarak da yapmak mümkündür: ikisi de her S'ye aitse, S'lerden biri, mesela N alınırsa, ona hem P hem R ait olacaktır; dolayısıyla P bazı R'lere ait olacaktır. R her S'ye ait olup P hiçbir S'ye ait değilse, P'nin zorunlu olarak bazı R'lere ait olmayacağına dair kıyas olacaktır; çünkü RS öncülü döndürülünce ispatın tarzı aynıdır. Öncekilerde olduğu gibi imkânsız yoluyla da gösterilebilir. R hiçbir S'ye ait olmayıp P her S'ye ait olursa kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: hayvan — at — insan; ait olmamanın terimleri: hayvan — cansız — insan. İkisi de hiçbir S hakkında söylenmediğinde de kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: hayvan — at — cansız; ait olmamanın terimleri: insan — at — cansız; orta terim cansızdır. Demek ki terimler küllî olduğunda bu şekilde de kıyasın ne zaman olup ne zaman olmayacağı açıktır. İki terim de olumlu olduğunda, bir ucun öteki uca bazı yerde ait olduğuna dair kıyas olacaktır; ikisi de olumsuz olduğunda olmayacaktır. Biri olumsuz, öteki olumlu olduğunda ise: büyük terim olumsuz, öteki olumlu olursa, bir ucun öteki ucun bazılarına ait olmadığına dair kıyas olacaktır; tersi olursa olmayacaktır.

Terimlerden biri ortaya göre küllî, öteki cüzî ise, ikisi de olumlu olduğunda, hangisi küllî olursa olsun kıyasın meydana gelmesi zorunludur. R her S'ye, P de bazı S'lere aitse, P'nin bazı R'lere ait olması zorunludur. Çünkü olumlu öncül döndüğüne göre S bazı P'lere ait olacaktır; dolayısıyla R her S'ye, S de bazı P'lere ait olduğundan, R de bazı P'lere ait olacaktır; böylece P de bazı R'lere aittir. Yine R bazı S'lere, P ise her S'ye aitse, P'nin bazı R'lere ait olması zorunludur; ispatın tarzı aynıdır. Öncekilerde olduğu gibi imkânsız yoluyla ve ortaya koyarak da ispat edilebilir. Biri olumlu, öteki olumsuz olup olumlu olan küllî ise, küçük terim olumlu olduğunda kıyas olacaktır. R her S'ye ait olup P bazı S'lere ait değilse, P'nin bazı R'lere ait olmaması zorunludur. Çünkü her R'ye ait olsaydı, R de her S'ye ait olduğundan, P de her S'ye ait olurdu; oysa ait değildi. Bu, imkânsıza indirgemeden de gösterilebilir: S'lerden P'nin ait olmadığı biri alınırsa. Büyük terim olumlu olduğunda ise kıyas olmayacaktır; mesela P her S'ye ait olup R bazı S'lere ait değilse. Hepsine ait olmanın terimleri: canlı — insan — hayvan. Hiçbirine ait olmamanın terimlerini ise, R bazı S'lere ait olup bazılarına ait değilse, bulmak mümkün değildir. Çünkü P her S'ye, R de bazı S'lere aitse, P de bazı R'lere ait olacaktır; oysa hiçbir R'ye ait olmadığı varsayılmıştı. Bu durumu öncekilerde olduğu gibi ele almak gerekir: "bazısına ait olmamak" belirsiz olduğundan, hiçbirine ait olmayan için de "bazısına ait değildir" demek doğrudur; hiçbirine ait olmadığında ise kıyas olmuyordu. Demek ki kıyas olmayacağı açıktır. Terimlerden olumsuz olan küllî ise, büyük terim olumsuz, küçük terim olumlu olduğunda kıyas olacaktır. P hiçbir S'ye ait değil, R de bazı S'lere aitse, P bazı R'lere ait olmayacaktır; çünkü RS öncülü döndürülünce yine birinci şekil olacaktır. Küçük terim olumsuz olduğunda ise kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: hayvan — insan — yabani; ait olmamanın terimleri: hayvan — epistēmē — yabani; her ikisinde de orta terim yabanidir. İkisi de olumsuz konup biri küllî, öteki cüzî olduğunda da kıyas olmaz. Küçük terim ortaya göre küllî olduğunda terimler: hayvan — epistēmē — yabani; hayvan — insan — yabani. Büyük terim küllî olduğunda, ait olmamanın terimleri: karga — kar — beyaz. Ait olmanın terimlerini ise, R bazı S'lere ait olup bazılarına ait değilse, bulmak mümkün değildir. Çünkü P her R'ye, R de bazı S'lere aitse, P de bazı S'lere ait olur; oysa hiçbirine ait olmadığı varsayılmıştı. Bunu belirsizlikten yola çıkarak göstermek gerekir. Uçların her biri ortanın bazılarına ait olsa ya da ait olmasa, ya biri ait olup öteki olmasa, ya biri bazılarına ait olup öteki hepsine ait olmasa, ya da belirsiz olsa, hiçbir surette kıyas olmayacaktır. Hepsine ortak terimler: hayvan — insan — beyaz; hayvan — cansız — beyaz.

Demek ki bu şekilde de kıyasın ne zaman olup ne zaman olmayacağı açıktır; terimler söylendiği gibi olduğunda zorunlu olarak kıyas meydana gelir, kıyas varsa da terimlerin böyle olması zorunludur. Şu da açıktır: bu şekildeki bütün kıyaslar eksiktir (çünkü hepsi bazı şeyler eklenerek tamamlanır) ve bu şekil yoluyla ne olumsuz ne olumlu küllî bir sonuç çıkarılabilir.

priora.1.6

Ἐὰν δὲ τῷ αὐτῷ τὸ μὲν παντὶ τὸ δὲ μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἢ ἄμφω παντὶ ἢ μηδενί, τὸ μὲν σχῆμα τὸ τοιοῦτον καλῶ τρίτον, μέσον δ᾿ ἐν αὐτῷ λέγω καθ᾿ οὗ ἄμφω τὰ κατηγορούμενα, ἄκρα δὲ τὰ κατηγορούμενα, μεῖζον δ᾿ ἄκρον τὸ πορρώτερον τοῦ μέσου, ἔλαττον δὲ τὸ ἐγγύτερον Τίθεται δὲ τὸ μέσον ἔξω μὲν τῶν ἄκρων, ἔσχατον δὲ τῇ θέσει. Τέλειος μὲν οὖν οὐ γίνεται συλλογισμὸς οὐδ᾿ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι, δυνατὸς δ᾿ ἔσται καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων πρὸς τὸ μέσον. Καθόλου μὲν οὖν ὄντων, ὅταν καὶ τὸ Π καὶ τὸ Ρ παντὶ τῷ Σ ὑπάρχῃ, ὅτι τινὶ τῷ Ρ τὸ Π ὑπάρξει ἐξ ἀνάγκης· ἐπεὶ γὰρ ἀντιστρέφει τὸ κατηγορικόν, ὑπάρξει τὸ Σ τινὶ τῷ Ρ, ὥστ᾿ ἐπεὶ τῷ μὲν Σ παντὶ τὸ Π, τῷ δὲ Ρ τινὶ τὸ Σ, ἀνάγκη τὸ Π τινὶ τῷ Ρ ὑπάρχειν· γίνεται γὰρ συλλογισμὸς διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Ἔστι δὲ καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου καὶ τῷ ἐκθέσθαι ποιεῖν τὴν ἀπόδειξιν· εἰ γὰρ ἄμφω παντὶ τῷ Σ ὑπάρχει, ἂν ληφθῇ τι τῶν Σ οἷον τὸ Ν, τούτῳ καὶ τὸ Π καὶ τὸ Ρ ὑπάρξει, ὥστε τινὶ τῷ Ρ τὸ Π ὑπάρξει. Καὶ ἂν τὸ μὲν Ρ παντὶ τῷ Σ, τὸ δὲ Π μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἔσται συλλογισμὸς ὅτι τὸ Π τινὶ τῷ Ρ οὐχ ὑπάρξει ἐξ ἀνάγκης· ὁ γὰρ αὐτὸς τρόπος τῆς ἀποδείξεως ἀντιστραφείσης τῆς Ρ Σ προτάσεως. Δειχθείη δ᾿ ἂν καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου, καθάπερ ἐπὶ τῶν πρότερον. Ἐὰν δὲ τὸ μὲν Ρ μηδενὶ τὸ δὲ Π παντὶ ὑπάρχῃ τῷ Σ, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον—ἵππος—ἄνθρωπος, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ζῷον—ἄψυχον—ἄνθρωπος. Οὐδ᾿ ὅταν ἄμφω κατὰ μηδενὸς τοῦ Σ λέγηται, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον—ἵππος—ἄψυχον, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἄνθρωπος—ἵππος—ἄψυχον· μέσον ἄψυχον. Φανερὸν οὖν καὶ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι πότ᾿ ἔσται καὶ πότ᾿ οὐκ ἔσται συλλογισμὸς καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Ὅταν μὲν γὰρ ἀμφότεροι οἱ ὅροι ὦσι κατηγορικοί, ἔσται συλλογισμὸς ὅτι τινὶ ὑπάρχει τὸ ἄκρον τῷ ἄκρῳ, ὅταν δὲ στερητικοί, οὐκ ἔσται. Ὅταν δ᾿ ὁ μὲν ᾖ στερητικὸς ὁ δὲ καταφατικός, ἐὰν μὲν ὁ μείζων γένηται στερητικὸς ἅτερος δὲ καταφατικός, ἔσται συλλογισμὸς ὅτι τινὶ οὐχ ὑπάρχει τὸ ἄκρον τῷ ἄκρῳ, ἐὰν δ᾿ ἀνάπαλιν, οὐκ ἔσται.

Ἐὰν δ᾿ ὁ μὲν ᾖ καθόλου πρὸς τὸ μέσον ὁ δ᾿ ἐν μέρει, κατηγορικῶν μὲν ὄντων ἀμφοῖν ἀνάγκη γίνεσθαι συλλογισμόν, ἂν ὁποτεροσοῦν ᾖ καθόλου τῶν ὅρων. Εἰ γὰρ τὸ μὲν Ρ παντὶ τῷ Σ τὸ δὲ Π τινί, ἀνάγκη τὸ Π τινὶ τῷ Ρ ὑπάρχειν. Ἐπεὶ γὰρ ἀντιστρέφει τὸ καταφατικόν, ὑπάρξει τὸ Σ τινὶ τῷ Π, ὥστ᾿ ἐπεὶ τὸ μὲν Ρ παντὶ τῷ Σ, τὸ δὲ Σ τινὶ τῷ Π, καὶ τὸ Ρ τινὶ τῷ Π ὑπάρξει· ὥστε τὸ Π τινὶ τῷ Ρ. Πάλιν εἰ τὸ μὲν Ρ τινὶ τῷ Σ τὸ δὲ Π παντὶ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Π τινὶ τῷ Ρ ὑπάρχειν· ὁ γὰρ αὐτὸς τρόπος τῆς ἀποδείξεως. Ἔστι δ᾿ ἀποδεῖξαι καὶ διὰ τοῦ ἀδυνάτου καὶ τῇ ἐκθέσει, καθάπερ ἐπὶ τῶν προτέρων. Ἐὰν δ᾿ ὁ μὲν ᾖ κατηγορικὸς ὁ δὲ στερητικός, καθόλου δὲ ὁ κατηγορικός, ὅταν μὲν ὁ ἐλάττων ᾖ κατηγορικός, ἔσται συλλογισμός. Εἰ γὰρ τὸ Ρ παντὶ τῷ Σ, τὸ δὲ Π τινὶ μὴ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Π τινὶ τῷ Ρ μὴ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ παντί, καὶ τὸ Ρ παντὶ τῷ Σ καὶ τὸ Π παντὶ τῷ Σ ὑπάρξει· ἀλλ᾿ οὐχ ὑπῆρχειν. Δείκνυται δὲ καὶ ἄνευ τῆς ἀπαγωγῆς, ἐὰν ληφθῇ τι τῶν Σ ᾧ τὸ Π μὴ ὑπάρχει. Ὅταν δ᾿ ὁ μείζων ᾖ κατηγορικός, οὐκ ἔσται συλλογισμός, οἷον εἰ τὸ μὲν Π παντὶ τῷ Σ, τὸ δὲ Ρ τινὶ τῷ Σ μὴ ὑπάρχει. Ὅροι τοῦ παντὶ ὑπάρχειν ἔμψυχον—ἄνθρωπος—ζῷον. Τοῦ δὲ μηδενὶ οὐκ ἔστι λαβεῖν ὅρους, εἰ τινὶ μὲν ὑπάρχει τῷ Σ τὸ Ρ, τινὶ δὲ μή· εἰ γὰρ παντὶ τὸ Π τῷ Σ ὑπάρχει, τὸ δὲ Ρ τινὶ τῷ Σ, καὶ τὸ Π τινὶ τῷ Ρ ὑπάρξει· ὑπέκειτο δὲ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν τοῖς πρότερον ληπτέον· ἀδιορίστου γὰρ ὄντος τοῦ τινὶ μὴ ὑπάρχειν καὶ τὸ μηδενὶ ὑπάρχον ἀληθὲς εἰπεῖν τινὶ μὴ ὑπάρχειν· μηδενὶ δὲ ὑπάρχοντος οὐκ ἦν συλλογισμός. Φανερὸν οὖν ὅτι οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἐὰν δ᾿ ὁ στερητικὸς ᾖ καθόλου τῶν ὅρων, ὅταν μὲν ὁ μείζων ᾖ στερητικὸς ὁ δὲ ἐλάττων κατηγορικός, ἔσται συλλογισμός. Εἰ γὰρ τὸ Π μηδενὶ τῷ Σ, τὸ δὲ Ρ τινὶ ὑπάρχει τῷ Σ, τὸ Π τινὶ τῷ Ρ οὐχ ὑπάρξει· πάλιν γὰρ ἔσται τὸ πρῶτον σχῆμα τῆς Ρ Σ προτάσεως ἀντιστραφείσης. Ὅταν δὲ ὁ ἐλάττων ᾖ στερητικός, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον—ἄνθρωπος—ἄγριον, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ζῷον—ἐπιστήμη—ἄγριον· μέσον ἀμφοῖν τὸ ἄγριον. Οὐδ᾿ ὅταν ἀμφότεροι στερητικοὶ τεθῶσιν, ᾖ δ᾿ ὁ μὲν καθόλου ὁ δ᾿ ἐν μέρει. Ὅροι ὅταν ὁ ἐλάττων ᾖ καθόλου πρὸς τὸ μέσον, ζῷον—ἐπιστήμη—ἄγριον, ζῷον—ἄνθρωπος—ἄγριον. ὅταν δ᾿ ὁ μείζων, τοῦ μὲν μὴ ὑπάρχειν κόραξ—χιών—λευκόν. Τοῦ δ᾿ ὑπάρχειν οὐκ ἔστι λαβεῖν, εἰ τὸ Ρ τινὶ μὲν ὑπάρχει τῷ Σ, τινὶ δὲ μὴ ὑπάρχει. Εἰ γὰρ τὸ Π παντὶ τῷ Ρ, τὸ δὲ Ρ τινὶ τῷ Σ, καὶ τὸ Π τινὶ τῷ Σ· ὑπέκειτο δὲ μηδενί. Ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ ἀδιορίστου δεικτέον. Οὐδ᾿ ἂν ἑκάτερος τινὶ τῷ μέσῳ ὑπάρχῃ ἢ μὴ ὑπάρχῃ, ἢ ὁ μὲν ὑπάρχῃ ὁ δὲ μὴ ὑπάρχῃ, ἢ ὁ μὲν τινὶ ὁ δὲ μὴ παντί, ἢ ἀδιορίστως, οὐκ ἔσται συλλογισμὸς οὐδαμῶς. Ὅροι δὲ κοινοὶ πάντων ζῷον—ἄνθρωπος—λευκόν, ζῷον—ἄψυχον—λευκόν.

Φανερὸν οὖν καὶ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι πότ᾿ ἔσται καὶ πότ᾿ οὐκ ἔσται συλλογισμός, καὶ ὅτι ἐχόντων τε τῶν ὅρων ὡς ἐλέχθη γίνεται συλλογισμὸς ἐξ ἀνάγκης, ἄν τ᾿ ᾖ συλλογισμός, ἀνάγκη τοὺς ὅρους οὕτως ἔχειν. Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι πάντες ἀτελεῖς εἰσὶν οἱ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι συλλογισμοί (πάντες γὰρ τελειοῦνται προσλαμβανομένων τινῶν) καὶ ὅτι συλλογίσασθαι τὸ καθόλου διὰ τούτου τοῦ σχήματος οὐκ ἔσται, οὔτε στερητικὸν οὔτε καταφατικόν.

priora.1.77. Bölüm

Şu da açıktır: bütün şekillerde, kıyas meydana gelmediği zaman, terimlerin ikisi de olumlu ya da ikisi de olumsuz ise hiçbir zorunlu sonuç çıkmaz; biri olumlu öteki olumsuz olup olumsuz olan küllî alınmışsa, küçük ucun büyük uca göre bir kıyası her zaman meydana gelir; mesela A her B'ye ya da bazı B'lere ait, B de hiçbir G'ye ait değilse: öncüller döndürülünce G'nin bazı A'lara ait olmaması zorunludur. Öteki şekillerde de durum aynıdır; çünkü dönme yoluyla her zaman kıyas meydana gelir. Şu da açıktır: belirsiz öncül olumlu cüzînin yerine konursa, bütün şekillerde aynı kıyası verecektir.

Şu da açıktır ki bütün eksik kıyaslar birinci şekil yoluyla tamamlanır. Çünkü hepsi ya doğrudan ya da imkânsız yoluyla sonuca varır; birinci şekil ise her iki durumda da meydana gelir. Doğrudan tamamlananlarda, çünkü hepsi dönme yoluyla sonuca varıyordu, dönme de birinci şekli meydana getiriyordu. İmkânsız yoluyla gösterilenlerde ise, çünkü yanlış olan konulduğunda kıyas birinci şekil yoluyla meydana gelir; mesela son şekilde, A da B de her G'ye aitse, A'nın bazı B'lere ait olduğu böyle gösterilir: A hiçbir B'ye ait olmasaydı, B de her G'ye ait olduğundan, A hiçbir G'ye ait olmazdı; oysa her G'ye aitti. Ötekilerde de durum aynıdır.

Bütün kıyasları birinci şekildeki küllî kıyaslara indirgemek de mümkündür. İkinci şekildekilerin bunlar yoluyla tamamlandığı açıktır; ama hepsi aynı şekilde değil: küllî olanlar olumsuz öncülün döndürülmesiyle, cüzîlerin ikisi de imkânsıza indirgemeyle tamamlanır. Birinci şekildeki cüzî kıyaslar kendi kendilerine de tamamlanır, ama ikinci şekil yoluyla imkânsıza indirgeyerek de gösterilebilir; mesela A her B'ye, B de bazı G'lere aitse, A'nın bazı G'lere ait olduğu böyle gösterilir: A hiçbir G'ye ait değilse, her B'ye de aitse, B hiçbir G'ye ait olmayacaktır; bunu ikinci şekil yoluyla biliyoruz. Olumsuzda da ispat aynı olacaktır. A hiçbir B'ye ait değil, B de bazı G'lere aitse, A bazı G'lere ait olmayacaktır; çünkü her G'ye ait olsaydı, hiçbir B'ye de ait olmadığından, B hiçbir G'ye ait olmazdı; bu da orta şekildi. Dolayısıyla orta şekildeki kıyasların hepsi birinci şekildeki küllî kıyaslara, birinci şekildeki cüzî kıyaslar da orta şekildekilere indirgendiğine göre, cüzî kıyasların da birinci şekildeki küllî kıyaslara indirgeneceği açıktır. Üçüncü şekildekiler ise, terimler küllî olduğunda doğrudan o kıyaslar yoluyla tamamlanır; cüzî alındıklarında da birinci şekildeki cüzî kıyaslar yoluyla tamamlanır; bunlar da o küllî kıyaslara indirgenmişti; dolayısıyla üçüncü şekildeki cüzî kıyaslar da indirgenir. Demek ki hepsinin birinci şekildeki küllî kıyaslara indirgeneceği açıktır.

Ait olmayı ya da ait olmamayı gösteren kıyasların, hem aynı şekildekilerin kendi aralarında hem de farklı şekildekilerin birbirine göre nasıl olduğu söylenmiş oldu.

priora.1.7

Δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασιν, ὅταν μὴ γίνηται συλλογισμός, κατηγορικῶν μὲν ἢ στερητικῶν ἀμφοτέρων ὄντων τῶν ὅρων οὐδὲν ὅλως γίνεται ἀναγκαῖον, κατηγορικοῦ δὲ καὶ στερητικοῦ, καθόλου ληφθέντος τοῦ στερητικοῦ ἀεὶ γίνεται συλλογισμὸς τοῦ ἐλάττονος ἄκρου πρὸς τὸ μεῖζον, οἷον εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β ἢ τινί, τὸ δὲ Β μηδενὶ τῷ Γ· ἀντιστρεφομένων γὰρ τῶν προτάσεων ἀνάγκη τὸ Γ τινὶ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἑτέρων σχημάτων· ἀεὶ γὰρ γίνεται διὰ τῆς ἀντιστροφῆς συλλογισμός. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι τὸ ἀδιόριστον ἀντὶ τοῦ κατηγορικοῦ τοῦ ἐν μέρει τιθέμενον τὸν αὐτὸν ποιήσει συλλογισμὸν ἐν ἅπασι τοῖς σχήμασιν.

Φανερὸν δὲ καὶ ὅτι πάντες οἱ ἀτελεῖς συλλογισμοὶ τελειοῦνται διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Ἥ γὰρ δεικτικῶς ἢ διὰ τοῦ ἀδυνάτου περαίνονται πάντες· ἀμφοτέρως δὲ γίνεται τὸ πρῶτον σχῆμα, δεικτικῶς μὲν τελειουμένων, ὅτι διὰ τῆς ἀντιστροφῆς ἐπεραίνοντο πάντες, ἡ δ᾿ ἀντιστροφὴ τὸ πρῶτον ἐποίει σχῆμα, διὰ δὲ τοῦ ἀδυνάτου δεικνυμένων, ὅτι τεθέντος τοῦ ψευδοῦς ὁ συλλογισμὸς γίνεται διὰ τοῦ πρώτου σχήματος, οἷον ἐν τῷ τελευταίῳ σχήματι, εἰ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, ὅτι τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχει· εἰ γὰρ μηδενί, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Α· ἀλλ᾿ ἦν παντί. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.

Ἔστι δὲ καὶ ἀναγαγεῖν πάντας τοὺς συλλογισμοὺς εἰς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καθόλου συλλογισμούς. Οἱ μὲν γὰρ ἐν τῷ δευτέρῳ φανερὸν ὅτι δι᾿ ἐκείνων τελειοῦνται, πλὴν οὐχ ὁμοίως πάντες, ἀλλ᾿ οἱ μὲν καθόλου τοῦ στερητικοῦ ἀντιστραφέντος, τῶν δ᾿ ἐν μέρει ἑκάτερος διὰ τῆς εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπαγωγῆς. Οἱ δ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ, οἱ κατὰ μέρος, ἐπιτελοῦνται μὲν καὶ δι᾿ αὑτῶν, ἔστι δὲ καὶ διὰ τοῦ δευτέρου σχήματος δεικνύναι εἰς ἀδύνατον ἀπάγοντας, οἷον εἰ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, ὅτι τὸ Α τινὶ τῷ Γ. Εἰ γὰρ μηδενί, τῷ δὲ Β παντί, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β ὑπάρξει· τοῦτο γὰρ ἴσμεν διὰ τοῦ δευτέρου σχήματος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ στερητικοῦ ἔσται ἡ ἀπόδειξις. Εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχει, τὸ Α τινὶ τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει· εἰ γὰρ παντί, τῷ δὲ Β μηδενὶ ὑπάρχει, οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β ὑπάρξει· τοῦτο δ᾿ ἦν τὸ μέσον σχῆμα. Ὥστ᾿ ἐπεὶ οἱ μὲν ἐν τῷ μέσῳ σχήματι συλλογισμοὶ πάντες ἀνάγονται εἰς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ καθόλου συλλογισμούς, οἱ δὲ κατὰ μέρος ἐν τῷ πρώτῳ εἰς τοὺς ἐν τῷ μέσῳ, φανερὸν ὅτι καὶ οἱ κατὰ μέρος ἀναχθήσονται εἰς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καθόλου συλλογισμούς. Οἱ δ᾿ ἐν τῷ τρίτῳ καθόλου μὲν ὄντων τῶν ὅρων εὐθὺς ἐπιτελοῦνται δι᾿ ἐκείνων τῶν συλλογισμῶν, ὅταν δ᾿ ἐν μέρει ληφθῶσι, διὰ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν τῶν ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι· οὗτοι δὲ ἀνήχθησαν εἰς ἐκείνους, ὥστε καὶ οἱ ἐν τῷ τρίτῳ σχήματι, οἱ κατὰ μέρος. Φανερὸν οὖν ὅτι πάντες ἀναχθήσονται εἰς τοὺς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι καθόλου συλλογισμούς.

Οἱ μὲν οὖν τῶν συλλογισμῶν ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν δεικνύντες εἴρηται πῶς ἔχουσι, καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς οἱ ἐκ τοῦ αὐτοῦ σχήματος καὶ πρὸς ἀλλήλους οἱ ἐκ τῶν ἑτέρων.

priora.1.88. Bölüm

Ait olmak, zorunlu olarak ait olmak ve ait olmasının mümkün olması birbirinden farklı olduğuna göre (çünkü birçok şey ait olur, ama zorunlu olarak değil; bazı şeyler de ne zorunlu olarak ne de hiç ait olur, ama ait olmaları mümkündür), bunların her birinin kıyasının da farklı olacağı ve terimlerin aynı durumda olmayacağı açıktır: kıyasın biri zorunlu öncüllerden, biri ait olmayı bildiren öncüllerden, biri de mümkün öncüllerden kurulur.

Zorunlu öncüllerde durum, ait olmayı bildiren öncüllerdekiyle hemen hemen aynıdır: terimler aynı şekilde konduğunda, ait olmada da zorunlu olarak ait olmada ya da ait olmamada da kıyas olacak ya da olmayacaktır; yalnız terimlere "zorunlu olarak ait olmak" ya da "ait olmamak" eklenmiş olmasıyla ayrılacaktır. Çünkü olumsuz öncül aynı şekilde döner, "bütünü içinde olmak"ı ve "her biri hakkında"yı da aynı şekilde açıklayacağız. Ötekilerde, ait olmada olduğu gibi, sonucun zorunlu olduğu dönme yoluyla aynı tarzda gösterilecektir. Ama orta şekilde küllî öncül olumlu, cüzî öncül olumsuz olduğunda, ve yine üçüncü şekilde küllî öncül olumlu, cüzî öncül olumsuz olduğunda, ispat aynı şekilde olmayacaktır; terimlerin her birinin ait olmadığı bir şeyi ortaya koyup kıyası bunun hakkında kurmak gerekir; çünkü bunlarda sonuç zorunlu olacaktır. Ortaya konan şey hakkında zorunluysa, o terimin bazısı hakkında da zorunludur; çünkü ortaya konan şey tam olarak o terimin bir parçasıdır. Bu iki kıyastan her biri kendi şeklinde meydana gelir.

priora.1.8

Ἐπεὶ δ᾿ ἕτερόν ἐστιν ὑπάρχειν τε καὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν καὶ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν (πολλὰ γὰρ ὑπάρχει μέν, οὐ μέντοι ἐξ ἀνάγκης· τὰ δ᾿ οὔτ᾿ ἐξ ἀνάγκης οὔθ᾿ ὑπάρχει ὅλως, ἐνδέχεται δ᾿ ὑπάρχειν), δῆλον ὅτι καὶ συλλογισμὸς ἑκάστου τούτων ἕτερος ἔσται, καὶ οὐχ ὁμοίως ἐχόντων τῶν ὅρων, ἀλλ᾿ ὁ μὲν ἐξ ἀναγκαίων, ὁ δ᾿ ἐξ ὑπαρχόντων, ὁ δ᾿ ἐξ ἐνδεχομένων.

Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ἀναγκαίων σχεδὸν ὁμοίως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ὑπαρχόντων· ὡσαύτως γὰρ τιθεμένων τῶν ὅρων ἔν τε τῷ ὑπάρχειν καὶ τῷ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν ἔσται τε καὶ οὐκ ἔσται συλλογισμός, πλὴν διοίσει τῷ προσκεῖσθαι κεῖσθαι τοῖς ὅροις τὸ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν. Τό τε γὰρ στερητικὸν ὡσαύτως ἀντιστρέφει, καὶ τὸ ἐν ὅλῳ εἶναι καὶ τὸ κατὰ παντὸς ὁμοίως ἀποδώσομεν. Ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις τὸν αὐτὸν τρόπον δειχθήσεται διὰ τῆς ἀντιστροφῆς τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ὑπάρχειν· ἐν δὲ τῷ μέσῳ σχήματι, ὅταν ᾖ τὸ καθόλου καταφατικὸν τὸ δ᾿ ἐν μέρει στερητικόν, καὶ πάλιν ἐν τῷ τρίτῳ, ὅταν τὸ μὲν καθόλου κατηγορικὸν τὸ δ᾿ ἐν μέρει στερητικόν, οὐχ ὁμοίως ἔσται ἡ ἀπόδειξις, ἀλλ᾿ ἀνάγκη ἐκθεμένους ᾧ τινὶ ἑκάτερον μὴ ὑπάρχει, κατὰ τούτου ποιεῖν τὸν συλλογισμόν· ἔσται γὰρ ἀναγκαίως ἐπὶ τούτων· εἰ δὲ κατὰ τοῦ ἐκτεθέντος ἐστὶν ἀναγκαῖος, καὶ κατ᾿ ἐκείνου τινός· τὸ γὰρ ἐκτεθὲν ὅπερ ἐκεῖνό τί ἐστιν. Γίνεται δὲ τῶν συλλογισμῶν ἑκάτερος ἐν τῷ οἰκείῳ σχήματι.

priora.1.99. Bölüm

Bazen öncüllerden yalnız biri zorunlu olduğu hâlde kıyasın zorunlu olduğu da olur; ama rastgele herhangi biri değil, büyük uca göre olan öncül zorunlu olmalıdır. Mesela A'nın B'ye zorunlu olarak ait olduğu ya da ait olmadığı, B'nin ise G'ye yalnızca ait olduğu alınmışsa: öncüller böyle alındığında A zorunlu olarak G'ye ait olacak ya da olmayacaktır. Çünkü A her B'ye zorunlu olarak ait olduğuna ya da olmadığına, G de B'lerden biri olduğuna göre, bu ikisinden birinin G için de zorunlu olacağı açıktır. AB öncülü zorunlu değil de BG zorunluysa, sonuç zorunlu olmayacaktır. Çünkü olsaydı, hem birinci hem üçüncü şekil yoluyla A'nın bazı B'lere zorunlu olarak ait olduğu sonucu çıkardı. Bu ise yanlıştır; çünkü B, A'nın hiçbirine ait olmamasının mümkün olduğu türden bir şey olabilir. Ayrıca terimlerden de sonucun zorunlu olmayacağı açıktır; mesela A hareket, B hayvan, G insan olsun: insan zorunlu olarak hayvandır, ama hayvan zorunlu olarak hareket etmez, insan da etmez. AB olumsuz olsa da durum aynıdır; ispat aynıdır. Cüzî kıyaslarda ise küllî öncül zorunluysa sonuç da zorunlu olacaktır; cüzî öncül zorunluysa, küllî öncül olumsuz da olsa olumlu da olsa sonuç zorunlu olmayacaktır. Önce küllî öncül zorunlu olsun: A her B'ye zorunlu olarak, B de bazı G'lere yalnızca ait olsun. Bu durumda A'nın bazı G'lere zorunlu olarak ait olması zorunludur; çünkü G, B'nin altındadır, A da her B'ye zorunlu olarak aitti. Kıyas olumsuz olsa da durum aynıdır; ispat aynı olacaktır. Cüzî öncül zorunluysa sonuç zorunlu olmayacaktır; çünkü küllî kıyaslarda olduğu gibi burada da hiçbir imkânsızlık doğmaz. Olumsuzlarda da durum aynıdır. Terimler: hareket — hayvan — beyaz.

priora.1.9

Συμβαίνει δέ ποτε καὶ τῆς ἑτέρας προτάσεως ἀναγκαίας οὔσης ἀναγκαῖον γίνεσθαι τὸν συλλογισμόν, πλὴν οὐχ ὁποτέρας ἔτυχεν, ἀλλὰ τῆς πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον, οἷον εἰ τὸ μὲν Α τῷ Β ἐξ ἀνάγκης εἴληπται ὑπάρχον ἢ μὴ ὑπάρχον, τὸ δὲ Β τῷ Γ ὑπάρχον μόνον· οὕτως γὰρ εἰλημμένων τῶν προτάσεων ἐξ ἀνάγκης τὸ Α τῷ Γ ὑπάρξει ἢ οὐχ ὑπάρξει. Ἐπεὶ γὰρ παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει ἢ οὐχ ὑπάρχει τὸ Α, τὸ δὲ Γ τι τῶν Β ἐστί, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ Γ ἐξ ἀνάγκης ἔσται θάτερον τούτων. Εἰ δὲ τὸ μὲν Α Β μή ἐστιν ἀναγκαῖον, τὸ δὲ Β Γ ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Εἰ γὰρ ἔσται, συμβήσεται τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης διά τε τοῦ πρώτου καὶ διὰ τοῦ τρίτου σχήματος. Τοῦτο δὲ ψεῦδος· ἐνδέχεται γὰρ τοιοῦτον εἶναι τὸ Β ᾧ ἐγχωρεῖ τὸ Α μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἔτι καὶ ἐκ τῶν ὅρων φανερὸν ὅτι οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, οἷον εἰ τὸ μὲν Α εἴη κίνησις, τὸ δὲ Β ζῷον, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Γ ἄνθρωπος· ζῷον μὲν γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐξ ἀνάγκης ἐστί, κινεῖται δὲ τὸ ζῷον οὐκ ἐξ ἀνάγκης, οὐδ᾿ ὁ ἄνθρωπος. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸν εἴη τὸ Α Β· ἡ γὰρ αὐτὴ ἀπόδειξις. Ἐπὶ δὲ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν, εἰ μὲν τὸ καθόλου ἐστὶν ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον, εἰ δὲ τὸ κατὰ μέρος, οὐκ ἀναγκαῖον, οὔτε στερητικῆς οὔτε κατηγορικῆς οὔσης τῆς καθόλου προτάσεως. Ἔστω δὴ πρῶτον τὸ καθόλου ἀναγκαῖον, καὶ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω μόνον· ἀνάγκη δὴ τὸ Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης· τὸ γὰρ Γ ὑπὸ τὸ Β ἐστί, τῷ δὲ Β παντὶ τὸ Α ὑπῆρχεν ἐξ ἀνάγκης. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ στερητικὸς εἴη ὁ συλλογισμός· ἡ γὰρ αὐτὴ ἔσται ἀπόδειξις. Εἰ δὲ τὸ κατὰ μέρος ἐστὶν ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον· οὐδὲν γὰρ ἀδύνατον συμπίπτει, καθάπερ οὐδ᾿ ἐν τοῖς καθόλου συλλογισμοῖς. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν στερητικῶν. Ὅροι κίνησις—ζῷον—λευκόν.

priora.1.1010. Bölüm

İkinci şekilde olumsuz öncül zorunluysa sonuç da zorunlu olacaktır, olumlu öncül zorunluysa olmayacaktır. Önce olumsuz öncül zorunlu olsun: A'nın hiçbir B'ye ait olması mümkün olmasın, G'ye ise yalnızca ait olsun. Olumsuz öncül döndüğüne göre B'nin de hiçbir A'ya ait olması mümkün değildir; A ise her G'ye aittir; dolayısıyla B'nin hiçbir G'ye ait olması mümkün değildir; çünkü G, A'nın altındadır. Olumsuz öncül G tarafına konsa da durum aynıdır: A'nın hiçbir G'ye ait olması mümkün değilse, G'nin de hiçbir A'ya ait olması mümkün değildir; A ise her B'ye aittir; dolayısıyla G'nin hiçbir B'ye ait olması mümkün değildir; çünkü yine birinci şekil meydana gelir. Demek ki B'nin de G'ye ait olması mümkün değildir; çünkü aynı şekilde döner. Olumlu öncül zorunluysa sonuç zorunlu olmayacaktır. A her B'ye zorunlu olarak ait olsun, hiçbir G'ye ise yalnızca ait olmasın. Olumsuz öncül döndürülünce birinci şekil meydana gelir; birinci şekilde de büyük uca göre olan olumsuz öncül zorunlu olmadığında sonucun da zorunlu olmayacağı gösterilmişti; dolayısıyla burada da sonuç zorunlu olmayacaktır. Ayrıca sonuç zorunlu olsaydı, G'nin bazı A'lara zorunlu olarak ait olmadığı sonucu çıkardı. Çünkü B zorunlu olarak hiçbir G'ye ait değilse, G de zorunlu olarak hiçbir B'ye ait olmaz. A her B'ye zorunlu olarak ait olduğuna göre, B'nin de bazı A'lara ait olması zorunludur. Dolayısıyla G'nin bazı A'lara ait olmaması zorunlu olurdu. Ama A'nın, G'nin hepsine ait olabileceği türden bir şey olarak alınmasına hiçbir engel yoktur. Ayrıca terimleri ortaya koyarak da sonucun düpedüz zorunlu olmadığını, ancak bu öncüller varken zorunlu olduğunu göstermek mümkündür. Mesela A hayvan, B insan, G beyaz olsun ve öncüller aynı şekilde alınsın; hayvanın hiçbir beyaza ait olmaması mümkündür. Bu durumda insan da hiçbir beyaza ait olmayacaktır, ama zorunlu olarak değil; çünkü insanın beyaz olması mümkündür, yalnız hayvan hiçbir beyaza ait olmadığı sürece değil. Dolayısıyla bu öncüller varken sonuç zorunlu olacaktır, ama düpedüz zorunlu olmayacaktır.

Cüzî kıyaslarda da durum aynı olacaktır. Olumsuz öncül hem küllî hem zorunlu olduğunda sonuç da zorunlu olacaktır; olumlu öncül küllî, olumsuz öncül cüzî olduğunda ise sonuç zorunlu olmayacaktır. Önce olumsuz öncül hem küllî hem zorunlu olsun: A'nın hiçbir B'ye ait olması mümkün olmasın, bazı G'lere ise ait olsun. Olumsuz öncül döndüğüne göre B'nin de hiçbir A'ya ait olması mümkün olmaz; A ise bazı G'lere aittir; dolayısıyla B zorunlu olarak bazı G'lere ait değildir. Yine olumlu öncül hem küllî hem zorunlu olsun ve olumlu öncül B tarafına konsun. A her B'ye zorunlu olarak ait olup bazı G'lere ait değilse, B'nin bazı G'lere ait olmayacağı açıktır, ama zorunlu olarak değil; çünkü ispat için küllî kıyaslardaki terimlerin aynısı kullanılacaktır. Olumsuz öncül cüzî alınıp zorunlu olsa da sonuç zorunlu olmayacaktır; ispat aynı terimler yoluyla yapılır.

priora.1.10

Ἐπὶ δὲ τοῦ δευτέρου σχήματος, εἰ μὲν ἡ στερητικὴ πρότασίς ἐστιν ἀναγκαία, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον, εἰ δ᾿ ἡ κατηγορική, οὐκ ἀναγκαῖον. Ἔστω γὰρ πρῶτον ἡ στερητικὴ ἀναγκαία, καὶ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ἐνδεχέσθω, τῷ δὲ Γ ὑπαρχέτω μόνον. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδὲ τὸ Β τῷ Α οὐδενὶ ἐνδέχεται· τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, ὥστ᾿ οὐδενὶ τῷ Γ τὸ Β ἐνδέχεται· τὸ γὰρ Γ ὑπὸ τὸ Α ἐστίν. Ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ πρὸς τῷ Γ τεθῇ τὸ στερητικόν· εἰ γὰρ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ ἐνδέχεται, οὐδὲ τὸ Γ οὐδενὶ τῷ Α ἐγχωρεῖ· τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχει, ὥστ᾿ οὐδενὶ τῶν Β τὸ Γ ἐνδέχεται· γίνεται γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα πάλιν. Οὐκ ἄρα οὐδὲ τὸ Β τῷ Γ. ἀντιστρέφει γὰρ ὁμοίως. Εἰ δὲ ἡ κατηγορικὴ πρότασίς ἐστιν ἀναγκαία, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης, τῷ δὲ Γ μηδενὶ ὑπαρχέτω μόνον. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ στερητικοῦ τὸ πρῶτον γίνεται σχῆμα· δέδεικται δ᾿ ἐν τῷ πρώτῳ ὅτι μὴ ἀναγκαίας οὔσης τῆς πρὸς τὸ μεῖζον στερητικῆς οὐδὲ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἐπὶ τούτων ἔσται ἐξ ἀνάγκης. Ἔτι δ᾿ εἰ τὸ συμπέρασμά ἐστιν ἀναγκαῖον, συμβαίνει τὸ Γ τινὶ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης. Εἰ γὰρ τὸ Β τῷ Γ μηδενὶ ὑπάρχει ἐξ ἀνάγκης, οὐδὲ τὸ Γ τῷ Β οὐδενὶ ὑπάρξει ἐξ ἀνάγκης. Τὸ δέ γε Β τινὶ τῷ Α ἀνάγκη ὑπάρχειν, εἴπερ καὶ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης ὑπῆρχεν. Ὥστε τὸ Γ ἀνάγκη τινὶ τῷ Α μὴ ὑπάρχειν. Ἀλλ᾿ οὐδὲν κωλύει τὸ Α τοιοῦτον ληφθῆναι ᾧ παντὶ τὸ Γ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Ἔτι κἂν ὅρους ἐκθέμενον εἴη δεῖξαι ὅτι τὸ συμπέρασμα οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον ἁπλῶς, ἀλλὰ τούτων ὄντων ἀναγκαῖον. Οἷον ἔστω τὸ Α ζῷον, τὸ δὲ Β ἄνθρωπος, τὸ δὲ Γ λευκόν, καὶ αἱ προτάσεις ὁμοίως εἰλήφθωσαν· ἐνδέχεται γὰρ τὸ ζῷον μηδενὶ λευκῷ ὑπάρχειν. Οὐχ ὑπάρξει δὴ οὐδ᾿ ὁ ἄνθρωπος οὐδενὶ λευκῷ, ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ ἀνάγκης· ἐνδέχεται γὰρ ἄνθρωπον γενέσθαι λευκόν, οὐ μέντοι ἕως ἂν ζῷον μηδενὶ λευκῷ ὑπάρχῃ. Ὥστε τούτων μὲν ὄντων ἀναγκαῖον ἔσται τὸ συμπέρασμα, ἁπλῶς δ᾿ οὐκ ἀναγκαῖον.

Ὁμοίως δ᾿ ἕξει καὶ ἐπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν. Ὅταν μὲν γὰρ ἡ στερητικὴ πρότασις καθόλου τ᾿ ᾖ καὶ ἀναγκαία, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον· ὅταν δὲ ἡ κατηγορικὴ καθόλου, ἡ δὲ στερητικὴ κατὰ μέρος, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Ἔστω δὴ πρῶτον ἡ στερητικὴ καθόλου τε καὶ ἀναγκαία, καὶ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ἐνδεχέσθω ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ τινὶ ὑπαρχέτω. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδὲ τὸ Β τῷ Α οὐδενὶ ἐνδέχοιτ᾿ ἂν ὑπάρχειν· τὸ δέ γε Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχει, ὥστ᾿ ἐξ ἀνάγκης τινὶ τῶν Γ οὐχ ὑπάρχει τὸ Β. Πάλιν ἔστω ἡ κατηγορικὴ καθόλου τε καὶ ἀναγκαία, καὶ κείσθω πρὸς τῷ Β τὸ κατηγορικόν. Εἰ δὴ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, τῷ δὲ Γ τινὶ μὴ ὑπάρχει, ὅτι μὲν οὐχ ὑπάρξει τὸ Β τινὶ τῷ Γ, φανερόν, ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ ἀνάγκης· οἱ γὰρ αὐτοὶ ὅροι ἔσονται πρὸς τὴν ἀπόδειξιν οἵπερ ἐπὶ τῶν καθόλου συλλογισμῶν. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ εἰ τὸ στερητικὸν ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐν μέρει ληφθέν, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον· διὰ γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἡ ἀπόδειξις.

priora.1.1111. Bölüm

Son şekilde, terimler ortaya göre küllî ve iki öncül de olumlu olduğunda, hangisi zorunlu olursa olsun sonuç da zorunlu olacaktır. Biri olumsuz öteki olumlu ise: olumsuz öncül zorunlu olduğunda sonuç da zorunlu olacaktır, olumlu öncül zorunlu olduğunda olmayacaktır. Önce iki öncül de olumlu olsun; A da B de her G'ye ait olsun, AG de zorunlu olsun. B her G'ye ait olduğuna göre, küllî öncül cüzî olarak döndüğü için G de bazı B'lere ait olacaktır; dolayısıyla A her G'ye zorunlu olarak ait, G de bazı B'lere aitse, A'nın bazı B'lere ait olması da zorunludur; çünkü B, G'nin altındadır. Böylece birinci şekil meydana gelir. BG zorunlu olsa da aynı şekilde gösterilecektir; çünkü G bazı A'lara ait olarak döner; dolayısıyla B her G'ye zorunlu olarak aitse, bazı A'lara da zorunlu olarak ait olacaktır. Yine AG olumsuz, BG olumlu olsun ve olumsuz öncül zorunlu olsun. G bazı B'lere ait olarak döndüğüne, A da zorunlu olarak hiçbir G'ye ait olmadığına göre, A da zorunlu olarak bazı B'lere ait olmayacaktır; çünkü B, G'nin altındadır. Olumlu öncül zorunluysa sonuç zorunlu olmayacaktır. BG olumlu ve zorunlu, AG ise olumsuz ve zorunlu olmayan bir öncül olsun. Olumlu öncül döndüğüne göre G de bazı B'lere zorunlu olarak ait olacaktır; dolayısıyla A hiçbir G'ye, G de bazı B'lere aitse, A bazı B'lere ait olmayacaktır, ama zorunlu olarak değil; çünkü birinci şekilde olumsuz öncül zorunlu olmadığında sonucun da zorunlu olmayacağı gösterilmişti. Terimlerden de açık olabilir. A iyi, B hayvan, G at olsun. İyinin hiçbir ata ait olmaması mümkündür, hayvanın ise her ata ait olması zorunludur; ama bazı hayvanların iyi olmaması zorunlu değildir, çünkü her hayvanın iyi olması mümkündür. Bu mümkün değilse, terim olarak uyanık olmayı ya da uyumayı koymak gerekir; çünkü her hayvan bunları kabul edebilir.

Demek ki terimler ortaya göre küllî olduğunda sonucun ne zaman zorunlu olacağı söylendi. Biri küllî öteki cüzî olup ikisi de olumlu olduğunda, küllî öncül zorunluysa sonuç da zorunlu olacaktır. İspat öncekiyle aynıdır; çünkü cüzî olumlu öncül de döner. B'nin her G'ye ait olması zorunluysa ve A, G'nin altındaysa, B'nin bazı A'lara ait olması zorunludur. B bazı A'lara aitse, A'nın da bazı B'lere ait olması zorunludur; çünkü döner. AG küllî olup zorunlu olsa da durum aynıdır; çünkü B, G'nin altındadır. Cüzî öncül zorunluysa sonuç zorunlu olmayacaktır. BG hem cüzî hem zorunlu olsun, A ise her G'ye ait olsun, ama zorunlu olarak değil. BG döndürülünce birinci şekil meydana gelir; küllî öncül zorunlu değildir, cüzî öncül zorunludur. Öncüller böyle olduğunda ise sonuç zorunlu olmuyordu; dolayısıyla burada da olmayacaktır. Terimlerden de açıktır. A uyanıklık, B iki ayaklı, G hayvan olsun. B'nin bazı G'lere ait olması zorunludur, A'nın G'ye ait olması mümkündür, A'nın B'ye ait olması da zorunlu değildir; çünkü iki ayaklı bir şeyin uyuması ya da uyanık olması zorunlu değildir. AG hem cüzî hem zorunlu olsa da aynı terimlerle gösterilecektir. Terimlerden biri olumlu öteki olumsuz ise: küllî öncül hem olumsuz hem zorunlu olduğunda sonuç da zorunlu olacaktır; çünkü A'nın hiçbir G'ye ait olması mümkün değil, B de bazı G'lere aitse, A'nın bazı B'lere ait olmaması zorunludur. Olumlu öncül, küllî olsun cüzî olsun, zorunlu konduğunda ya da olumsuz öncül cüzî olduğunda ise sonuç zorunlu olmayacaktır. Geri kalan her şeyi öncekilerde söylediğimizin aynısıyla söyleyeceğiz; terimler ise şunlardır: küllî olumlu öncül zorunlu olduğunda, uyanıklık — hayvan — insan, orta terim insan; cüzî olumlu öncül zorunlu olduğunda, uyanıklık — hayvan — beyaz; çünkü hayvanın bazı beyazlara ait olması zorunludur, uyanıklığın ise hiçbir beyaza ait olmaması mümkündür ve uyanıklığın bazı hayvanlara ait olmaması zorunlu değildir. Olumsuz öncül cüzî olup zorunlu olduğunda ise: iki ayaklı — hareket eden — hayvan, orta terim hayvan.

priora.1.11

Ἐν δὲ τῷ τελευταίῳ σχήματι καθόλου μὲν ὄντων τῶν ὅρων πρὸς τὸ μέσον καὶ κατηγορικῶν ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων, ἐὰν ὁποτερονοῦν ᾖ ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον. Ἐὰν δὲ τὸ μὲν ᾖ στερητικὸν τὸ δὲ κατηγορικόν, ὅταν μὲν τὸ στερητικὸν ἀναγκαῖον ᾖ, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον, ὅταν δὲ τὸ κατηγορικόν, οὐκ ἔσται ἀναγκαῖον. Ἔστωσαν γὰρ ἀμφότεραι κατηγορικαὶ πρῶτον αἱ προτάσεις, καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω, ἀναγκαῖον δ᾿ ἔστω τὸ Α Γ. Ἐπεὶ οὖν τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β ὑπάρξει διὰ τὸ ἀντιστρέφειν τὸ καθόλου τῷ κατὰ μέρος, ὥστ᾿ εἰ παντὶ τῷ Γ τὸ Α ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει καὶ τὸ Γ τῷ Β τινί, καὶ τῷ Β τινὶ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν τὸ Α· τὸ γὰρ Β ὑπὸ τὸ Γ ἐστίν. Γίνεται οὖν τὸ πρῶτον σχῆμα. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ εἰ τὸ Β Γ ἐστὶν ἀναγκαῖον· ἀντιστρέφει γὰρ τὸ Γ τῷ Α τινί, ὥστ᾿ εἰ παντὶ τῷ Γ τὸ Β ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, καὶ τῷ Α τινὶ ὑπάρξει ἐξ ἀνάγκης. Πάλιν ἔστω τὸ μὲν Α Γ στερητικόν, τὸ δὲ Β Γ καταφατικόν, ἀναγκαῖον δὲ τὸ στερητικόν. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τινὶ τῷ Β τὸ Γ, τὸ δὲ Α οὐδενὶ τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης, οὐδὲ τῷ Β τινὶ ὑπάρξει ἐξ ἀνάγκης τὸ Α· τὸ γὰρ Β ὑπὸ τὸ Γ ἐστίν. Εἰ δὲ τὸ κατηγορικὸν ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Ἔστω γὰρ τὸ Β Γ κατηγορικὸν καὶ ἀναγκαῖον, τὸ δὲ Α Γ στερητικὸν καὶ μὴ ἀναγκαῖον. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ καταφατικόν, ὑπάρξει καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης, ὥστ᾿ εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῶν Γ τὸ δὲ Γ τινὶ τῶν Β, τὸ Α τινὶ τῶν Β οὐχ ὑπάρξει· ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ ἀνάγκης· δέδεικται γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι ὅτι τῆς στερητικῆς προτάσεως μὴ ἀναγκαίας οὔσης οὐδὲ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον. Ἔτι κἂν διὰ τῶν ὅρων εἴη φανερόν. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α ἀγαθόν, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β ζῷον, τὸ δὲ Γ ἵππος. Τὸ μὲν οὖν ἀγαθὸν ἐνδέχεται μηδενὶ ἵππῳ ὑπάρχειν, τὸ δὲ ζῷον ἀνάγκη παντὶ ὑπάρχειν· ἀλλ᾿ οὐκ ἀνάγκη ζῷόν τι μὴ εἶναι ἀγαθόν, εἴπερ ἐνδέχεται πᾶν εἶναι ἀγαθόν. Ἣ εἰ μὴ τοῦτο δυνατόν, ἀλλὰ τὸ ἐγρηγορέναι ἢ καθεύδειν ὅρον θετέον· ἅπαν γὰρ ζῷον δεκτικὸν τούτων.

Εἰ μὲν οὖν οἱ ὅροι καθόλου πρὸς τὸ μέσον εἰσίν, εἴρηται πότε ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον· εἰ δ᾿ ὁ μὲν καθόλου ὁ δ᾿ ἐν μέρει, κατηγορικῶν μὲν ὄντων ἀμφοτέρων, ὅταν τὸ καθόλου γένηται ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ ἣ καὶ πρότερον· ἀντιστρέφει γὰρ καὶ τὸ ἐν μέρει κατηγορικόν. Εἰ οὖν ἀνάγκη τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α ὑπὸ τὸ Γ ἐστίν, ἀνάγκη τὸ Β τινὶ τῷ Α ὑπάρχειν. Εἰ δὲ τὸ Β τῷ Α τινί, καὶ τὸ Α τῷ Β τινὶ ὑπάρχειν ἀναγκαῖον· ἀντιστρέφει γάρ. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ Α Γ εἴη ἀναγκαῖον καθόλου ὄν· τὸ γὰρ Β ὑπὸ τὸ Γ ἐστίν. Εἰ δὲ τὸ ἐν μέρει ἐστὶν ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Ἔστω γὰρ τὸ Β Γ ἐν μέρει τε καὶ ἀναγκαῖον, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω, μὴ μέντοι ἐξ ἀνάγκης. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ Β Γ τὸ πρῶτον γίνεται σχῆμα, καὶ ἡ μὲν καθόλου πρότασις οὐκ ἀναγκαία, ἡ δ᾿ ἐν μέρει ἀναγκαία. Ὅτε δ᾿ οὕτως ἔχοιεν αἱ προτάσεις, οὐκ ἦν τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, ὥστ᾿ οὐδ᾿ ἐπὶ τούτων. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶν ὅρων φανερόν. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α ἐγρήγορσις, τὸ δὲ Β δίπουν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Γ ζῷον. Τὸ μὲν οὖν Β τινὶ τῷ Γ ἀνάγκη ὑπάρχειν, τὸ δὲ Α τῷ Γ ἐνδέχεται, καὶ τὸ Α τῷ Β οὐκ ἀναγκαῖον· οὐ γὰρ ἀνάγκη δίπουν τι καθεύδειν ἢ ἐγρηγορέναι. Ὁμοίως δὲ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων δειχθήσεται καὶ εἰ τὸ Α Γ εἴη ἐν μέρει τε καὶ ἀναγκαῖον. Εἰ δ᾿ ὁ μὲν κατηγορικὸς ὁ δὲ στερητικὸς τῶν ὅρων, ὅταν μὲν ᾖ τὸ καθόλου στερητικόν τε καὶ ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἀναγκαῖον· εἰ γὰρ τὸ Α τῷ Γ μηδενὶ ἐνδέχεται, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχει, τὸ Α τινὶ τῷ Β ἀνάγκη μὴ ὑπάρχειν. Ὅταν δὲ τὸ καταφατικὸν ἀναγκαῖον τεθῇ, ἢ καθόλου ὂν ἢ ἐν μέρει, ἢ τὸ στερητικὸν κατὰ μέρος, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ταὐτὰ ἃ καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον ἐροῦμεν, ὅροι δ᾿ ὅταν μὲν ᾖ τὸ καθόλου κατηγορικὸν ἀναγκαῖον, ἐγρήγορσις—ζῷον—ἄνθρωπος, μέσον ἄνθρωπος, ὅταν δ᾿ ἐν μέρει τὸ κατηγορικὸν ἀναγκαῖον, ἐγρήγορσις—ζῷον—λευκόν· ζῷον μὲν γὰρ ἀνάγκη τινὶ λευκῷ ὑπάρχειν, ἐγρήγορσις δ᾿ ἐνδέχεται μηδενί, καὶ οὐκ ἀνάγκη τινὶ ζῴῳ μὴ ὑπάρχειν ἐγρήγορσιν. Ὅταν δὲ τὸ στερητικὸν ἐν μέρει ὂν ἀναγκαῖον ᾖ, δίπουν—κινούμενον—ζῷον, μέσον ζῷον.

priora.1.1212. Bölüm

Demek ki öncüllerin ikisi de ait olmayı bildirmedikçe ait olmanın kıyası olmaz; zorunlu sonucun kıyası ise öncüllerden yalnız biri zorunlu olduğunda da olur. Kıyaslar olumlu da olsa olumsuz da olsa, her iki durumda da öncüllerden birinin sonuca benzemesi zorunludur. Benzer derken, sonuç ait olmayı bildiriyorsa öncülün de ait olmayı, sonuç zorunluysa öncülün de zorunlu olmasını kastediyorum. Dolayısıyla şu da açıktır: zorunlu ya da ait olmayı bildiren bir öncül alınmadıkça sonuç ne zorunlu ne de ait olmayı bildiren bir sonuç olacaktır.

priora.1.12

Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ μὲν ὑπάρχειν οὐκ ἔστι συλλογισμός, ἐὰν μὴ ἀμφότεραι ὦσιν αἱ προτάσεις ἐν τῷ ὑπάρχειν, τοῦ δ᾿ ἀναγκαίου ἔστι καὶ τῆς ἑτέρας μόνον ἀναγκαίας οὔσης. Ἐν ἀμφοτέροις δέ, καὶ καταφατικῶν καὶ στερητικῶν ὄντων τῶν συλλογισμῶν, ἀνάγκη τὴν ἑτέραν πρότασιν ὁμοίαν εἶναι τῷ συμπεράσματι. Λέγω δὲ τὸ ὁμοίαν, εἰ μὲν ὑπάρχον, ὑπάρχουσαν, εἰ δ᾿ ἀναγκαῖον, ἀναγκαίαν. Ὥστε καὶ τοῦτο δῆλον, ὅτι οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα οὔτ᾿ ἀναγκαῖον οὔθ᾿ ὑπάρχον εἶναι μὴ ληφθείσης ἀναγκαίας ἢ ὑπαρχούσης προτάσεως.

priora.1.1313. Bölüm

Zorunlu olan hakkında, kıyasının nasıl meydana geldiği ve ait olmayı bildiren kıyastan farkının ne olduğu hemen hemen yeterince söylendi. Bundan sonra mümkün olan hakkında, kıyasın ne zaman, nasıl ve neler yoluyla olacağını söyleyelim. "Mümkün olmak" ve "mümkün" derken, zorunlu olmadığı hâlde ait olduğu konulduğunda bundan ötürü hiçbir imkânsızlık doğmayacak olanı kastediyorum; çünkü zorunlu olana "mümkün" demek, kelimeyi eş adlı olarak kullanmaktır. Mümkünün bu olduğu, karşıt olumsuzlamalardan ve olumlamalardan açıktır: "ait olması mümkün değildir", "ait olması imkânsızdır" ve "ait olmaması zorunludur" ya aynı şeydir ya da birbirini izler; dolayısıyla bunların karşıtları olan "ait olması mümkündür", "ait olması imkânsız değildir" ve "ait olmaması zorunlu değildir" de ya aynı şey olacak ya da birbirini izleyecektir; çünkü her şey hakkında ya olumlama ya olumsuzlama doğrudur. Demek ki mümkün olan zorunlu olmayacak, zorunlu olmayan da mümkün olacaktır. Bundan, mümkünlük bildiren bütün öncüllerin birbirine döndüğü sonucu çıkar. Olumluların olumsuzlara döndüğünü söylemiyorum; karşıtlık bakımından olumlu bir yapıya sahip olanları kastediyorum; mesela "ait olması mümkündür" önermesi "ait olmaması mümkündür" önermesine, "hepsine ait olması mümkündür" önermesi "hiçbirine ait olmaması mümkündür" ve "hepsine ait olmaması mümkündür" önermelerine, "bazısına" da "bazısına değil"e döner. Ötekilerde de durum aynıdır. Çünkü mümkün olan zorunlu olmadığına, zorunlu olmayanın da ait olmaması mümkün olduğuna göre, açıktır ki A'nın B'ye ait olması mümkünse, ait olmaması da mümkündür; hepsine ait olması mümkünse, hepsine ait olmaması da mümkündür. Cüzî olumlamalarda da durum aynıdır; ispat aynıdır. Bu tür öncüller olumludur, olumsuz değildir; çünkü daha önce söylendiği gibi "mümkündür", "-dir" ile aynı şekilde dizilir.

Bunlar belirlendiğine göre, yine diyoruz ki "mümkün olmak" iki tarzda söylenir. Biri, çoğunlukla meydana gelen ama zorunluluktan geri kalandır; mesela insanın saçının ağarması, büyümesi ya da çökmesi, ya da genel olarak tabiatı gereği ait olan şey (bunun zorunluluğu kesintisiz değildir, çünkü insan her zaman var değildir; ama insan var olduğu sürece ya zorunlu olarak ya da çoğunlukla vardır). Öteki ise belirsiz olandır; böyle de olabilir, böyle olmayabilir de; mesela bir hayvanın yürümesi ya da o yürürken bir depremin olması, ya da genel olarak talihten meydana gelen şey; çünkü bunun tabiatı bir yönde olmaya karşı yönde olmaktan daha yatkın değildir. Bu iki mümkünün her biri karşıt öncüllere göre döner, ama aynı tarzda değil: tabiatı gereği olan, zorunlu olarak ait olmadığı için döner (insanın saçının ağarmaması bu anlamda mümkündür); belirsiz olan ise, öyle olmaya şöyle olmaktan daha yatkın olmadığı için döner. Belirsiz olanların epistēmē'si ve ispatlayıcı kıyası yoktur, çünkü orta terim düzensizdir; tabiatı gereği olanların ise vardır; sözler ve incelemeler de hemen hemen bu anlamda mümkün olanlar hakkında yapılır. Ötekilerden de kıyas meydana gelebilir, ama onlar genellikle araştırılmaz.

Bunlar ileride daha iyi belirlenecek; şimdi mümkün öncüllerden kıyasın ne zaman ve hangi türden olacağını söyleyelim. "Bunun şuna ait olması mümkündür" önermesi iki şekilde anlaşılabilir: ya bunun ait olduğu şeye ya da bunun ait olmasının mümkün olduğu şeye. Çünkü "B'nin hakkında söylendiği şey hakkında A'nın söylenmesi mümkündür" önermesi bu ikisinden birini anlatır: ya B'nin hakkında söylendiği şeyi ya da B'nin hakkında söylenmesi mümkün olan şeyi. "B'nin hakkında söylendiği şey hakkında A mümkündür" demekle "A her B'ye ait olabilir" demek arasında hiçbir fark yoktur. Öyleyse "A'nın her B'ye ait olması mümkündür" önermesinin iki şekilde söylenebileceği açıktır. Önce şunu söyleyelim: B'nin hakkında söylenmesi G hakkında mümkünse, A'nın hakkında söylenmesi de B hakkında mümkünse, hangi kıyas ve hangi türden bir kıyas olacaktır; çünkü bu durumda iki öncül de mümkünlük bildirir şekilde alınır; A, B'nin ait olduğu şey hakkında mümkün olduğunda ise öncüllerden biri ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirir. Dolayısıyla, ötekilerde olduğu gibi, aynı biçimdeki öncüllerden başlamak gerekir.

priora.1.13

Περὶ μὲν οὖν τοῦ ἀναγκαίου, πῶς γίνεται καὶ τίνα διαφορὰν ἔχει πρὸς τὸ ὑπάρχον, εἴρηται σχεδὸν ἱκανῶς· περὶ δὲ τοῦ ἐνδεχομένου μετὰ ταῦτα λέγομεν πότε καὶ πῶς καὶ διὰ τίνων ἔσται συλλογισμός. Λέγω δ᾿ ἐνδέχεσθαι καὶ τὸ ἐνδεχόμενον, οὗ μὴ ὄντος ἀναγκαίου, τεθέντος δ᾿ ὑπάρχειν, οὐδὲν ἔσται διὰ τοῦτ᾿ ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἀναγκαῖον ὁμωνύμως ἐνδέχεσθαι λέγομεν. Ὅτι δὲ τοῦτ᾿ ἔστι τὸ ἐνδεχόμενον, φανερὸν ἔκ τε τῶν ἀποφάσεων καὶ τῶν καταφάσεων τῶν ἀντικειμένων· τὸ γὰρ οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν καὶ ἀδύνατον ὑπάρχειν καὶ ἀνάγκη μὴ ὑπάρχειν ἤτοι ταὐτά ἐστιν ἢ ἀκολουθεῖ ἀλλήλοις, ὥστε καὶ τὰ ἀντικείμενα τούτοις, τὸ ἐνδέχεται ὑπάρχειν καὶ οὐκ ἀδύνατον ὑπάρχειν καὶ οὐκ ἀνάγκη μὴ ὑπάρχειν, ἤτοι ταὐτὰ ἔσται ἢ ἀκολουθοῦντα ἀλλήλοις· κατὰ παντὸς γὰρ ἡ κατάφασις ἢ ἡ ἀπόφασίς ἐστιν. Ἔσται ἄρα τὸ ἐνδεχόμενον οὐκ ἀναγκαῖον καὶ τὸ μὴ ἀναγκαῖον ἐνδεχόμενον. Συμβαίνει δὲ πάσας τὰς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεις ἀντιστρέφειν ἀλλήλαις. Λέγω δὲ οὐ τὰς καταφατικὰς ταῖς ἀποφατικαῖς, ἀλλ᾿ ὅσαι καταφατικὸν ἔχουσι τὸ σχῆμα κατὰ τὴν ἀντίθεσιν, οἷον τὸ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν τῷ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν, καὶ τὸ παντὶ ἐνδέχεσθαι τῷ ἐνδέχεσθαι μηδενὶ καὶ μὴ παντί, καὶ τὸ τινὶ τῷ μὴ τινί. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐνδεχόμενον οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον, τὸ δὲ μὴ ἀναγκαῖον ἐγχωρεῖ μὴ ὑπάρχειν, φανερὸν ὅτι, εἰ ἐνδέχεται τὸ Α τῷ Β ὑπάρχειν, ἐνδέχεται καὶ μὴ ὑπάρχειν· καὶ εἰ παντὶ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, καὶ παντὶ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ κἀπὶ τῶν ἐν μέρει καταφάσεων· ἡ γὰρ αὐτὴ ἀπόδειξις. Εἰσὶ δ᾿ αἱ τοιαῦται προτάσεις κατηγορικαὶ καὶ οὐ στερητικαί· τὸ γὰρ ἐνδέχεσθαι τῷ εἶναι ὁμοίως τάττεται, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον.

Διωρισμένων δὲ τούτων πάλιν λέγομεν ὅτι τὸ ἐνδέχεσθαι κατὰ δύο λέγεται τρόπους, ἕνα μὲν τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίνεσθαι καὶ διαλείπειν τὸ ἀναγκαῖον, οἷον τὸ πολιοῦσθαι ἄνθρωπον ἢ τὸ αὐξάνεσθαι ἢ φθίνειν, ἢ ὅλως τὸ πεφυκὸς ὑπάρχειν (τοῦτο γὰρ οὐ συνεχὲς μὲν ἔχει τὸ ἀναγκαῖον διὰ τὸ μὴ ἀεὶ εἶναι ἄνθρωπον, ὄντος μέντοι ἀνθρώπου ἢ ἐξ ἀνάγκης ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ ἐστιν), ἄλλον δὲ τὸ ἀόριστον, ὃ καὶ οὕτως καὶ μὴ οὕτως δυνατόν, οἷον τὸ βαδίζειν ζῷον ἢ τὸ βαδίζοντος γενέσθαι σεισμόν, ἢ ὅλως τὸ ἀπὸ τύχης γινόμενον· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον οὕτως πέφυκεν ἢ ἐναντίως. Ἀντιστρέφει μὲν οὖν καὶ κατὰ τὰς ἀντικειμένας προτάσεις ἑκάτερον τῶν ἐνδεχομένων, οὐ μὴν τὸν αὐτόν γε τρόπον, ἀλλὰ τὸ μὲν πεφυκὸς εἶναι τῷ μὴ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν (οὕτω γὰρ ἐνδέχεται μὴ πολιοῦσθαι ἄνθρωπον), τὸ δ᾿ ἀόριστον τῷ μηδὲν μᾶλλον οὕτως ἢ ἐκείνως. Ἐπιστήμη δὲ καὶ συλλογισμὸς ἀποδεικτικὸς τῶν μὲν ἀορίστων οὐκ ἔστι διὰ τὸ ἄτακτον εἶναι τὸ μέσον, τῶν δὲ πεφυκότων ἔστι, καὶ σχεδὸν οἱ λόγοι καὶ αἱ σκέψεις γίνονται περὶ τῶν οὕτως ἐνδεχομένων· ἐκείνων δ᾿ ἐγχωρεῖ μὲν γενέσθαι συλλογισμόν, οὐ μὴν εἴωθέ γε ζητεῖσθαι.

Ταῦτα μὲν οὖν διορισθήσεται μᾶλλον ἐν τοῖς ἑπομένοις· νῦν δὲ λέγομεν πότε καὶ τίς ἔσται συλλογισμὸς ἐκ τῶν ἐνδεχομένων προτάσεων. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἐνδέχεσθαι τόδε τῷδε ὑπάρχειν διχῶς ἔστιν ἐκλαβεῖν (ἢ γὰρ ᾧ ὑπάρχει τόδε ἢ ᾧ ἐνδέχεται αὐτὸ ὑπάρχειν· τὸ γάρ, καθ᾿ οὗ τὸ Β, τὸ Α ἐνδέχεσθαι τούτων σημαίνει θάτερον, ἢ καθ᾿ οὗ λέγεται τὸ Β ἢ καθ᾿ οὗ ἐνδέχεται λέγεσθαι· τὸ δέ, καθ᾿ οὗ τὸ Β, τὸ Α ἐνδέχεσθαι ἢ παντὶ τῷ Β τὸ Α ἐγχωρεῖν οὐδὲν διαφέρει), φανερὸν ὅτι διχῶς ἂν λέγοιτο τὸ Α τῷ Β παντὶ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν. Πρῶτον οὖν εἴπωμεν, εἰ καθ᾿ οὗ τὸ Γ τὸ Β ἐνδέχεται, καὶ καθ᾿ οὗ τὸ Β τὸ Α, τίς ἔσται καὶ ποῖος συλλογισμός· οὕτω γὰρ αἱ προτάσεις ἀμφότεραι λαμβάνονται κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι, ὅταν δὲ καθ᾿ οὗ τὸ Β ὑπάρχει τὸ Α ἐνδέχηται, ἡ μὲν ὑπάρχουσα ἡ δ᾿ ἐνδεχομένη. ὥστ᾿ ἀπὸ τῶν ὁμοιοσχήμων ἀρκτέον, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις.

priora.1.1414. Bölüm

A'nın her B'ye, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olduğunda, A'nın her G'ye ait olmasının mümkün olduğuna dair tam bir kıyas olacaktır. Bu, tariften açıktır; çünkü "hepsine ait olmasının mümkün olması"nı bu anlamda söylüyorduk. Aynı şekilde A'nın hiçbir B'ye ait olmaması, B'nin de her G'ye ait olması mümkünse, A'nın hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğu çıkar; çünkü "B'nin hakkında mümkün olduğu şey hakkında A'nın mümkün olmaması", B'nin altına girebilecek şeylerden hiçbirini dışarıda bırakmamak demekti. A'nın her B'ye ait olması, B'nin de hiçbir G'ye ait olmaması mümkün olduğunda, alınan öncüllerden hiçbir kıyas meydana gelmez; ama BG öncülü mümkünlük bakımından döndürülünce öncekinin aynısı olan kıyas meydana gelir. Çünkü B'nin hiçbir G'ye ait olmaması mümkün olduğuna göre, her G'ye ait olması da mümkündür; bu daha önce söylendi. Dolayısıyla B her G'ye, A da her B'ye ait olabilirse, yine aynı kıyas meydana gelir. Olumsuzlama "mümkün"le birlikte iki öncüle de konsa durum aynıdır. Mesela A'nın hiçbir B'ye, B'nin de hiçbir G'ye ait olmaması mümkünse: alınan öncüllerden hiçbir kıyas meydana gelmez, ama öncüller döndürülünce yine öncekinin aynısı olacaktır. Demek ki olumsuzlama küçük uca ya da iki öncüle birden konduğunda ya kıyas meydana gelmez ya da gelir ama tam olmaz; çünkü zorunlu sonuç dönmeden çıkar.

Öncüllerden biri küllî, öteki cüzî alınırsa, küllî öncül büyük uca göre konduğunda tam kıyas olacaktır. A'nın her B'ye, B'nin de bazı G'lere ait olması mümkünse, A'nın bazı G'lere ait olması mümkündür. Bu, "mümkün olmak"ın tarifinden açıktır. Yine A'nın hiçbir B'ye ait olmaması, B'nin de bazı G'lere ait olması mümkünse, A'nın bazı G'lere ait olmamasının mümkün olması zorunludur. İspat aynıdır. Cüzî öncül olumsuz, küllî öncül olumlu alınır ve konumları aynı kalırsa, mesela A'nın her B'ye ait olması mümkün, B'nin de bazı G'lere ait olmaması mümkünse, alınan öncüllerden açık bir kıyas meydana gelmez; ama cüzî öncül döndürülüp B'nin bazı G'lere ait olmasının mümkün olduğu konulursa, baştakilerde olduğu gibi öncekinin aynısı olan sonuç çıkacaktır. Büyük uca göre olan öncül cüzî, küçük uca göre olan küllî alınırsa, ikisi de olumlu ya da ikisi de olumsuz ya da farklı biçimlerde konsalar, ya da ikisi de belirsiz ya da cüzî olsalar, hiçbir surette kıyas olmayacaktır. Çünkü B'nin A'dan daha geniş olmasına ve onunla eşit kapsamda yüklenmemesine hiçbir engel yoktur; B'nin A'yı aştığı kısım G olarak alınsın: A'nın buna ne hepsine ne hiçbirine ne bazısına ne de bazısına değil şeklinde ait olması mümkündür; çünkü mümkünlük bildiren öncüller döner ve B, A'dan daha fazla şeye ait olabilir. Ayrıca terimlerden de açıktır; çünkü öncüller böyle olduğunda birinci terimin sonuncuya hem hiçbirine ait olmaması mümkün değildir hem de hepsine ait olması zorunludur. Hepsine ortak terimler: zorunlu olarak ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — insan; ait olmasının mümkün olmamasının terimleri hayvan — beyaz — giysi. Demek ki terimler bu şekilde olduğunda hiçbir kıyasın meydana gelmediği açıktır. Çünkü her kıyas ya ait olmanın ya zorunlu olarak ait olmanın ya da mümkün olmanın kıyasıdır. Ait olmanın ve zorunlunun kıyası olmadığı açıktır; çünkü olumlu kıyas olumsuz örnekle, olumsuz kıyas da olumlu örnekle çürütülür. Geriye mümkünün kıyası kalıyor; bu ise imkânsızdır; çünkü terimler böyle olduğunda birinci terimin sonuncunun hepsine ait olmasının zorunlu olduğu da, hiçbirine ait olmamasının mümkün olduğu da gösterildi. Dolayısıyla mümkünün kıyası olamaz; çünkü zorunlu olan mümkün değildi.

Şu da açıktır: terimler küllî olduğunda, mümkün öncüllerde birinci şekilde, olumlu da olsalar olumsuz da olsalar, her zaman kıyas meydana gelir; yalnız olumlularda tam, olumsuzlarda eksik kıyas olur. "Mümkün olmak"ı zorunlu olanlarda değil, söylenen belirlemeye göre almak gerekir. Bazen bu ayrım gözden kaçar.

priora.1.14

Ὅταν οὖν τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐνδέχηται καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ, συλλογισμὸς ἔσται τέλειος ὅτι τὸ Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Τοῦτο δὲ φανερὸν ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ· τὸ γὰρ ἐνδέχεσθαι παντὶ ὑπάρχειν οὕτως ἐλέγομεν. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, ὅτι τὸ Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Γ· τὸ γὰρ καθ᾿ οὗ τὸ Β ἐνδέχεται, τὸ Α μὴ ἐνδέχεσθαι, τοῦτ᾿ ἦν τὸ μηδὲν ἀπολείπειν τῶν ὑπὸ τὸ Β ἐνδεχομένων. Ὅταν δὲ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐνδέχηται, τὸ δὲ Β ἐνδέχηται μηδενὶ τῷ Γ, διὰ μὲν τῶν εἰλημμένων προτάσεων οὐδεὶς γίνεται συλλογισμός, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς Β Γ κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι γίνεται ὁ αὐτὸς ὅσπερ πρότερον. Ἐπεὶ γὰρ ἐνδέχεται τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, ἐνδέχεται καὶ παντὶ ὑπάρχειν· τοῦτο δ᾿ εἴρηται πρότερον. Ὥστ᾿ εἰ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δ᾿ Α παντὶ τῷ Β, πάλιν ὁ αὐτὸς γίνεται συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις ἡ ἀπόφασις τεθείη μετὰ τοῦ ἐνδέχεσθαι. Λέγω δ᾿ οἷον εἰ τὸ Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῶν Β καὶ τὸ Β μηδενὶ τῶν Γ· διὰ μὲν γὰρ τῶν εἰλημμένων προτάσεων οὐδεὶς γίνεται συλλογισμός, ἀντιστρεφομένων δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς ἔσται ὡς καὶ πρότερον. Φανερὸν οὖν ὅτι τῆς ἀποφάσεως τιθεμένης πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον ἢ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς προτάσεις ἢ οὐ γίνεται συλλογισμός, ἢ γίνεται μὲν ἀλλ᾿ οὐ τέλειος· ἐκ γὰρ τῆς ἀντιστροφῆς γίνεται τὸ ἀναγκαῖον.

Ἐὰν δ᾿ ἡ μὲν καθόλου τῶν προτάσεων ἡ δ᾿ ἐν μέρει ληφθῇ, πρὸς μὲν τὸ μεῖζον ἄκρον κειμένης τῆς καθόλου συλλογισμὸς ἔσται τέλειος. Εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐνδέχεται, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ, τὸ Α τινὶ τῷ Γ ἐνδέχεται. Τοῦτο δὲ φανερὸν ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ τοῦ ἐνδέχεσθαι. Πάλιν εἰ τὸ Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β τινὶ τῶν Γ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ἀνάγκη τὸ Α ἐνδέχεσθαί τινι τῶν Γ μὴ ὑπάρχειν. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτή. Ἐὰν δὲ στερητικὴ ληφθῇ ἡ ἐν μέρει πρότασις, ἡ δὲ καθόλου καταφατική, τῇ δὲ θέσει ὁμοίως ἔχωσιν, οἷον τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β ἐνδέχεται, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν, διὰ μὲν τῶν εἰλημμένων προτάσεων οὐ γίνεται φανερὸς συλλογισμός, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς ἐν μέρει καὶ τεθέντος τοῦ Β τινὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν τὸ αὐτὸ ἔσται συμπέρασμα ὃ καὶ πρότερον, καθάπερ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς. Ἐὰν δ᾿ ἡ πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον ἐν μέρει ληφθῇ, ἡ δὲ πρὸς τὸ ἔλαττον καθόλου, ἐάν τ᾿ ἀμφότεραι καταφατικαὶ τεθῶσιν ἐάν τε στερητικαὶ ἐάν τε μὴ ὁμοιοσχήμονες. ἐάν τ᾿ ἀμφότεραι ἀδιόριστοι ἢ κατὰ μέρος, οὐδαμῶς ἔσται συλλογισμός· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ Β ὑπερτείνειν τοῦ Α καὶ μὴ κατηγορεῖσθαι ἐπ᾿ ἴσων· ᾧ δ᾿ ὑπερτείνει τὸ Β τοῦ Α, εἰλήφθω τὸ Γ· τούτῳ γὰρ οὔτε παντὶ οὔτε μηδενὶ οὔτε τινὶ οὔτε μή τινι ἐνδέχεται τὸ Α ὑπάρχειν, εἴπερ ἀντιστρέφουσιν αἱ κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεις καὶ τὸ Β πλείοσιν ἐνδέχεται ἢ τὸ Α ὑπάρχειν. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶν ὅρων φανερόν· οὕτω γὰρ ἐχουσῶν τῶν προτάσεων τὸ πρῶτον τῷ ἐσχάτῳ καὶ οὐδενὶ ἐνδέχεται καὶ παντὶ ὑπάρχειν ἀναγκαῖον. Ὅροι δὲ κοινοὶ πάντων τοῦ μὲν ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης ζῷον—λευκόν—ἄνθρωπος, τοῦ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι ζῷον—λευκόν—ἱμάτιον. Φανερὸν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον ἐχόντων τῶν ὅρων ὅτι οὐδεὶς γίνεται συλλογισμός. Ἢ γὰρ τοῦ ὑπάρχειν ἢ τοῦ ἐξ ἀνάγκης ἢ τοῦ ἐνδέχεσθαι πᾶς ἐστὶ συλλογισμός. Τοῦ μὲν οὖν ὑπάρχειν καὶ τοῦ ἀναγκαίου φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν· ὁ μὲν γὰρ καταφατικὸς ἀναιρεῖται τῷ στερητικῷ, ὁ δὲ στερητικὸς τῷ καταφατικῷ. Λείπεται δὴ τοῦ ἐνδέχεσθαι εἶναι· τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον· δέδεικται γὰρ ὅτι οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων καὶ παντὶ τῷ ἐσχάτῳ τὸ πρῶτον ἀνάγκη καὶ οὐδενὶ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Ὥστ᾿ οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἐνδέχεσθαι συλλογισμός· τὸ γὰρ ἀναγκαῖον οὐκ ἦν ἐνδεχόμενον.

Φανερὸν δὲ ὅτι καθόλου τῶν ὅρων ὄντων ἐν ταῖς ἐνδεχομέναις προτάσεσιν ἀεὶ γίνεται συλλογισμὸς ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι, καὶ κατηγορικῶν καὶ στερητικῶν ὄντων, πλὴν κατηγορικῶν μὲν τέλειος, στερητικῶν δὲ ἀτελής. Δεῖ δὲ τὸ ἐνδέχεσθαι λαμβάνειν μὴ ἐν τοῖς ἀναγκαίοις, ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον διορισμόν. Ἐνίοτε δὲ λανθάνει τὸ τοιοῦτον.

priora.1.1515. Bölüm

Öncüllerden biri ait olmayı, öteki mümkün olmayı bildirecek şekilde alınırsa: büyük uca göre olan öncül mümkünlüğü bildirdiğinde, bütün kıyaslar tam olacak ve söylenen belirlemeye göre mümkün olanın kıyası olacaktır; küçük uca göre olan öncül mümkünlüğü bildirdiğinde ise hepsi eksik olacak ve olumsuz kıyaslar, belirlemeye göre mümkün olanın değil, zorunlu olarak hiçbirine ait olmamanın ya da zorunlu olarak hepsine ait olmamanın kıyası olacaktır; çünkü bir şey zorunlu olarak hiçbirine ait değilse ya da zorunlu olarak hepsine ait değilse, onun hiçbirine ait olmamasının da hepsine ait olmamasının da mümkün olduğunu söyleriz.

priora.1.15

Ἐὰν δ᾿ ἡ μὲν ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι λαμβάνηται τῶν προτάσεων, ὅταν μὲν ἡ πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ, τέλειοί τ᾿ ἔσονται πάντες οἱ συλλογισμοὶ καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι κατὰ τὸν εἰρημένον διορισμόν, ὅταν δ᾿ ἡ πρὸς τὸ ἔλαττον, ἀτελεῖς τε πάντες, καὶ οἱ στερητικοὶ τῶν συλλογισμῶν οὐ τοῦ κατὰ τὸν διορισμὸν ἐνδεχομένου, ἀλλὰ τοῦ

s86A'nın her B'ye ait olması mümkün olsun, B'nin de her G'ye ait olduğu konsun. G, B'nin altında olduğuna ve A'nın her B'ye ait olması mümkün olduğuna göre, A'nın her G'ye ait olmasının da mümkün olduğu açıktır. Böylece tam kıyas meydana gelir. AB öncülü olumsuz, BG olumlu olup birincisi mümkünlüğü, ikincisi ait olmayı bildirdiğinde de, A'nın hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğuna dair tam kıyas olur.

Ait olmayı bildiren öncül küçük uca göre konduğunda kıyasların tam olduğu açıktır; tersi olduğunda da kıyas olacağını ise imkânsız yoluyla göstermek gerekir. Aynı zamanda bunların eksik olduğu da açık olacaktır; çünkü gösterme alınan öncüllerden yapılmaz. Önce şunu söylemek gerekir: A var olduğunda B'nin var olması zorunluysa, A mümkün olduğunda B de zorunlu olarak mümkün olacaktır. Bunlar böyleyken A'yla gösterilen mümkün, B'yle gösterilen imkânsız olsun. Mümkün olan, mümkün olduğu zaman meydana gelebilir; imkânsız olan ise imkânsız olduğu zaman meydana gelemez; aynı anda A mümkün, B imkânsız ise, A'nın B olmadan meydana gelmesi mümkün olur; meydana gelmesi mümkünse var olması da mümkündür; çünkü meydana gelmiş olan, meydana geldiği zaman vardır. İmkânsızı ve mümkünü yalnız oluşta değil, doğru olmada, ait olmada ve "mümkün"ün söylendiği öteki bütün anlamlarda da almak gerekir; çünkü hepsinde durum aynı olacaktır. Ayrıca "A var olduğunda B vardır" sözünü, tek bir şey olarak A var olduğunda B'nin var olacağı şeklinde anlamamak gerekir; çünkü tek bir şey var olduğunda hiçbir şey zorunlu olarak var olmaz; en az iki şey var olduğunda olur; mesela öncüller kıyasa göre söylendiği gibi olduğunda. G, D hakkında, D de Z hakkında yükleniyorsa, G de zorunlu olarak Z hakkında yüklenir. Her biri mümkünse, sonuç da mümkündür.

s86

μηδενὶ ἢ μὴ παντὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν· εἰ γὰρ μηδενὶ ἢ μὴ παντὶ ἐξ ἀνάγκης, ἐνδέχεσθαί φαμεν καὶ μηδενὶ καὶ μὴ παντὶ ὑπάρχειν. Ἐνδεχέσθω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ κείσθω ὑπάρχειν. Ἐπεὶ οὖν ὑπὸ τὸ Β ἐστὶ τὸ Γ, τῷ δὲ Β παντὶ ἐνδέχεται τὸ Α, φανερὸν ὅτι καὶ τῷ Γ παντὶ ἐνδέχεται. Γίνεται δὴ τέλειος συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ καὶ στερητικῆς οὔσης τῆς Α Β προτάσεως, τῆς δὲ Β Γ καταφατικῆς, καὶ τῆς μὲν ἐνδέχεσθαι τῆς δ᾿ ὑπάρχειν λαμβανούσης, τέλειος συλλογισμὸς ὅτι τὸ Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν.

Ὅτι μὲν οὖν τοῦ ὑπάρχειν τιθεμένου πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον τέλειοι γίνονται συλλογισμοί, φανερόν· ὅτι δ᾿ ἐναντίως ἔχοντος ἔσονται συλλογισμοί, διὰ τοῦ ἀδυνάτου δεικτέον. Ἅμα δ᾿ ἔσται δῆλον καὶ ὅτι ἀτελεῖς· ἡ γὰρ δεῖξις οὐκ ἐκ τῶν εἰλημμένων προτάσεων. Πρῶτον δὲ λεκτέον ὅτι εἰ τοῦ Α ὄντος ἀνάγκη τὸ Β εἶναι, καὶ δυνατοῦ ὄντος τοῦ Α δυνατὸν ἔσται τὸ Β ἐξ ἀνάγκης. Ἔστω γὰρ οὕτως ἐχόντων τὸ μὲν ἐφ᾿ ᾧ τὸ Α δυνατόν, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ τὸ Β ἀδύνατον. Εἰ οὖν τὸ μὲν δυνατόν, ὅτε δυνατὸν εἶναι, γένοιτ᾿ ἄν, τὸ δ᾿ ἀδύνατον, ὅτ᾿ ἀδύνατον, οὐκ ἂν γένοιτο, ἅμα δ᾿ εἰ τὸ Α δυνατὸν καὶ τὸ Β ἀδύνατον, ἐνδέχοιτ᾿ ἂν τὸ Α γενέσθαι ἄνευ τοῦ Β, εἰ δὲ γενέσθαι, καὶ εἶναι· τὸ γὰρ γεγονός, ὅτε γέγονεν, ἔστιν. Δεῖ δὲ λαμβάνειν μὴ μόνον ἐν τῇ γενέσει τὸ ἀδύνατον καὶ δυνατόν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ἀληθεύεσθαι καὶ ἐν τῷ ὑπάρχειν, καὶ ὁσαχῶς ἄλλως λέγεται τὸ δυνατόν· ἐν ἅπασι γὰρ ὁμοίως ἕξει. Ἔτι τὸ ὄντος τοῦ Α τὸ Β εἶναι, οὐχ ὡς ἑνός τινος ὄντος τοῦ Α τὸ Β ἔσται δεῖ ὑπολαβεῖν· οὐ γάρ ἐστιν οὐδὲν ἐξ ἀνάγκης ἑνός τινος ὄντος, ἀλλὰ δυοῖν ἐλαχίστοιν, οἷον ὅταν αἱ προτάσεις οὕτως ἔχωσιν ὡς ἐλέχθη κατὰ τὸν συλλογισμόν. Εἰ γὰρ τὸ Γ κατὰ τοῦ Δ, τὸ δὲ Δ κατὰ τοῦ Ζ, καὶ τὸ Γ κατὰ τοῦ Ζ ἐξ ἀνάγκης. Καὶ εἰ δυνατὸν

s87Buna göre, biri A'yı öncüller, B'yi de sonuç olarak koysa, yalnız A zorunlu olduğunda B'nin de zorunlu olması değil, A mümkün olduğunda B'nin de mümkün olması sonucu çıkar.

Bu gösterildiğine göre, yanlış ama imkânsız olmayan bir şey varsayıldığında, bu varsayım yüzünden çıkan şeyin de yanlış olacağı, ama imkânsız olmayacağı açıktır. Mesela A yanlış ama imkânsız değilse ve A var olduğunda B varsa, B de yanlış olacak, ama imkânsız olmayacaktır. Çünkü A var olduğunda B varsa, A mümkün olduğunda B'nin de mümkün olacağı gösterilmişti; A'nın mümkün olduğu varsayıldığına göre B de mümkün olacaktır; çünkü imkânsız olsaydı, aynı şey aynı anda hem mümkün hem imkânsız olurdu.

Bunlar belirlendiğine göre, A her B'ye ait olsun, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. Bu durumda A'nın her G'ye ait olmasının mümkün olması zorunludur. Çünkü mümkün olmasın ve B her G'ye ait olarak konsun; bu yanlıştır, ama imkânsız değildir. A'nın her G'ye ait olması mümkün değilse, B de her G'ye aitse, A'nın her B'ye ait olması mümkün değildir; çünkü üçüncü şekil yoluyla kıyas meydana gelir. Oysa A'nın her B'ye ait olmasının mümkün olduğu varsayılmıştı. Demek ki A'nın her G'ye ait olmasının mümkün olması zorunludur; çünkü yanlış ama imkânsız olmayan bir şey konulunca çıkan sonuç imkânsızdır. İmkânsızlığı, B'nin G'ye ait olduğunu koyarak birinci şekil yoluyla da elde etmek mümkündür. Çünkü B her G'ye ait, A'nın da her B'ye ait olması mümkünse, A'nın her G'ye ait olması da mümkün olurdu. Oysa her G'ye ait olmasının mümkün olmadığı varsayılmıştı.

"Hepsine ait olmak"ı zamana göre, mesela "şimdi" ya da "şu zamanda" diye sınırlayarak değil, düpedüz almak gerekir; çünkü kıyasları da böyle öncüllerle kuruyoruz; öncül "şimdi"ye göre alınırsa kıyas olmayacaktır. Çünkü başka hiçbir şey hareket etmiyorsa, insanın bir ara hareket eden her şeye ait olmasına belki hiçbir engel yoktur; hareket edenin ise her ata ait olması mümkündür; ama insanın hiçbir ata ait olması mümkün değildir.

s87

δ᾿ ἑκάτερον, καὶ τὸ συμπέρασμα δυνατόν. Ὥσπερ οὖν εἴ τις θείη τὸ μὲν Α τὰς προτάσεις, τὸ δὲ Β τὸ συμπέρασμα, συμβαίνοι ἂν οὐ μόνον ἀναγκαίου τοῦ Α ὄντος καὶ τὸ Β εἶναι ἀναγκαῖον, ἀλλὰ καὶ δυνατοῦ δυνατόν.

Τούτου δὲ δειχθέντος, φανερὸν ὅτι ψεύδους ὑποτεθέντος καὶ μὴ ἀδυνάτου καὶ τὸ συμβαῖνον διὰ τὴν ὑπόθεσιν ψεῦδος ἔσται καὶ οὐκ ἀδύνατον. Οἷον εἰ τὸ Α ψεῦδος μέν ἐστι μὴ μέντοι ἀδύνατον, ὄντος δὲ τοῦ Α τὸ Β ἐστί, καὶ τὸ Β ἔσται ψεῦδος μὲν οὐ μέντοι ἀδύνατον. Ἐπεὶ γὰρ δέδεικται ὅτι εἰ τοῦ Α ὄντος τὸ Β ἔστι, καὶ δυνατοῦ ὄντος τοῦ Α ἔσται τὸ Β δυνατόν, ὑπόκειται δὲ τὸ Α δυνατὸν εἶναι, καὶ τὸ Β ἔσται δυνατόν· εἰ γὰρ ἀδύνατον, ἅμα δυνατὸν ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ ἀδύνατον.

Διωρισμένων δὴ τούτων ὑπαρχέτω τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδεχέσθω· ἀνάγκη οὖν τὸ Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν. Μὴ γὰρ ἐνδεχέσθω, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ κείσθω ὡς ὑπάρχον· τοῦτο δὲ ψεῦδος μέν, οὐ μέντοι ἀδύνατον. Εἰ οὗν τὸ μὲν Α μὴ ἐνδέχεται τῷ Γ, τὸ δὲ Β παντὶ ὑπάρχει τῷ Γ, τὸ Α οὐ παντὶ τῷ Β ἐνδέχεται· γίνεται γὰρ συλλογισμὸς διὰ τοῦ τρίτου σχήματος. Ἀλλ᾿ ὑπέκειτο παντὶ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν. Ἀνάγκη ἄρα τὸ Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι· ψεύδους γὰρ τεθέντος καὶ οὐκ ἀδυνάτου τὸ συμβαῖνόν ἐστιν ἀδύνατον. Ἐγχωρεῖ δὲ καὶ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος ποιῆσαι τὸ ἀδύνατον, θέντας τῷ Γ τὸ Β ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Β ἐνδέχεται, κἂν τῷ Γ παντὶ ἐνδέχοιτο τὸ Α. Ἀλλ᾿ ὑπέκειτο μὴ παντὶ ἐγχωρεῖν.

Δεῖ δὲ λαμβάνειν τὸ παντὶ ὑπάρχον μὴ κατὰ χρόνον ὁρίσαντας, οἷον νῦν ἢ ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ, ἀλλ᾿ ἁπλῶς· διὰ τοιούτων γὰρ προτάσεων καὶ τοὺς συλλογισμοὺς ποιοῦμεν, ἐπεὶ κατά γε τὸ νῦν λαμβανομένης τῆς προτάσεως οὐκ ἔσται συλλογισμός· οὐδὲν γὰρ ἴσως κωλύει ποτὲ καὶ παντὶ κινουμένῳ

s88Yine birinci terim hayvan, orta terim hareket eden, sonuncu terim insan olsun. Öncüller aynı durumda olacak, ama sonuç mümkün değil, zorunlu olacaktır; çünkü insan zorunlu olarak hayvandır. Demek ki küllî öncülü zamanla sınırlamadan, düpedüz almak gerektiği açıktır.

Yine AB öncülü küllî olumsuz olsun; A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı alınsın, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. Bunlar konulunca A'nın hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olması zorunludur. Çünkü mümkün olmasın ve önceki gibi B'nin G'ye ait olduğu konsun. Bu durumda A'nın bazı B'lere ait olması zorunludur; çünkü üçüncü şekil yoluyla kıyas meydana gelir; bu ise imkânsızdır. Demek ki A'nın hiçbir G'ye ait olmaması mümkündür; çünkü yanlış bir şey konulunca çıkan sonuç imkânsızdır. Ama bu kıyas belirlemeye göre mümkün olanın değil, zorunlu olarak hiçbirine ait olmamanın kıyasıdır (çünkü yapılan varsayımın çelişiği budur: A'nın bazı G'lere zorunlu olarak ait olduğu konmuştu); imkânsız yoluyla kurulan kıyas ise karşıt çelişiğin kıyasıdır. Ayrıca terimlerden de sonucun mümkün olmayacağı açıktır. A karga, B düşünen, G insan olsun. A hiçbir B'ye ait değildir; çünkü düşünen hiçbir şey karga değildir. B'nin her G'ye ait olması mümkündür; çünkü düşünmek her insana mümkündür. Ama A zorunlu olarak hiçbir G'ye ait değildir; demek ki sonuç mümkün değildir. Ama her zaman zorunlu da değildir. A hareket eden, B epistēmē, G insan olsun. A hiçbir B'ye ait olmayacak, B'nin her G'ye ait olması mümkündür, ama sonuç zorunlu olmayacaktır; çünkü hiçbir insanın hareket etmemesi zorunlu değildir; yalnız herhangi bir insanın hareket etmesi de zorunlu değildir. Demek ki sonucun, zorunlu olarak hiçbirine ait olmamanın sonucu olduğu açıktır. Terimleri daha iyi seçmek gerekir.

s88

ἄνθρωπον ὑπάρχειν, οἷον εἰ μηδὲν ἄλλο κινοῖτο· τὸ δὲ κινούμενον ἐνδέχεται παντὶ ἵππῳ· ἀλλ᾿ ἄνθρωπον οὐδενὶ ἵππῳ ἐνδέχεται. Ἕτι ἔστω τὸ μὲν πρῶτον ζῷον, τὸ δὲ μέσον κινούμενον, τὸ δ᾿ ἔσχατον ἄνθρωπος. Αἱ μὲν οὖν προτάσεις ὁμοίως ἕξουσι, τὸ δὲ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, οὐκ ἐνδεχόμενον· ἐξ ἀνάγκης γὰρ ὁ ἄνθρωπος ζῷον. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ καθόλου ληπτέον ἁπλῶς, καὶ οὐ χρόνῳ διορίζοντας.

Πάλιν ἔστω στερητικὴ πρότασις καθόλου ἡ Α Β, καὶ εἰλήφθω τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β παντὶ ἐνδεχέσθω ὑπάρχειν τῷ Γ. Τούτων οὖν τεθέντων ἀνάγκη τὸ Α ἐνδέχεσθαι μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Μὴ γὰρ ἐνδεχέσθω, τὸ δὲ Β τῷ Γ κείσθω ὑπάρχον, καθάπερ πρότερον. Ἀνάγκη δὴ τὸ Α τινὶ τῷ Β ὑπάρχειν· γίνεται γὰρ συλλογισμὸς διὰ τοῦ τρίτου σχήματος· τοῦτο δὲ ἀδύνατον. Ὥστ᾿ ἐνδέχοιτ᾿ ἂν τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ· ψεύδους γὰρ τεθέντος ἀδύνατον τὸ συμβαῖνον. Οὗτος οὖν ὁ συλλογισμὸς οὐκ ἔστι τοῦ κατὰ τὸν διορισμὸν ἐνδεχομένου, ἀλλὰ τοῦ μηδενὶ ἐξ ἀνάγκης (αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ἀντίφασις τῆς γενομένης ὑποθέσεως· ἐτέθη γὰρ ἐξ ἀνάγκης τὸ Α τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν)· ὁ δὲ διὰ τοῦ ἀδυνάτου συλλογισμὸς τῆς ἀντικειμένης ἐστὶν ἀντιφάσεως. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶν ὅρων φανερὸν ὅτι οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἐνδεχόμενον. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α κόραξ, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Β διανοούμενον, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ ἄνθρωπος. Οὐδενὶ δὴ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχει· οὐδὲν γὰρ διανοούμενον κόραξ. Τὸ δὲ Β παντὶ ἐνδέχεται τῷ Γ· παντὶ γὰρ ἀνθρώπῳ τὸ διανοεῖσθαι. Ἀλλὰ τὸ Α ἐξ ἀνάγκης οὐδενὶ τῷ Γ· οὐκ ἄρα τὸ συμπέρασμα ἐνδεχόμενον. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἀναγκαῖον ἀεί. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α κινούμενον, τὸ δὲ Β ἐπιστήμη, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Γ ἄνθρωπος. Τὸ μὲν οὖν Α οὐδενὶ τῷ Β ὑπάρξει, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται, καὶ οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον· οὐ γὰρ ἀνάγκη μηδένα κινεῖσθαι ἄνθρωπον, ἀλλ᾿ οὐκ ἀνάγκη τινά. Δῆλον οὖν ὅτι τὸ συμπέρασμά ἐστι τοῦ μηδενὶ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν. Ληπτέον δὲ βέλτιον τοὺς ὅρους.

s89Olumsuz öncül mümkünlüğü bildirerek küçük uca göre konursa, alınan öncüllerin kendisinden hiçbir kıyas olmayacaktır; ama mümkünlük bildiren öncül döndürülürse, öncekilerde olduğu gibi kıyas olacaktır. A her B'ye ait olsun, B'nin de hiçbir G'ye ait olmaması mümkün olsun. Terimler böyleyken zorunlu hiçbir şey çıkmaz; ama BG döndürülür ve B'nin her G'ye ait olmasının mümkün olduğu alınırsa, önceki gibi kıyas meydana gelir; çünkü terimler konum bakımından aynı durumdadır. İki öncül de olumsuz olduğunda da durum aynıdır: AB ait olmamayı, BG de hiçbirine ait olmamanın mümkün olduğunu bildirirse, alınan öncüllerin kendisi yoluyla hiçbir surette zorunlu sonuç çıkmaz; ama mümkünlük bildiren öncül döndürülürse kıyas olacaktır. A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, B'nin de hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğu alınsın. Bunlar yoluyla zorunlu hiçbir şey çıkmaz; ama B'nin her G'ye ait olmasının mümkün olduğu alınırsa — ki bu doğrudur — ve AB öncülü aynı kalırsa, yine aynı kıyas olacaktır. B'nin her G'ye ait olmadığı konur da ait olmamasının mümkün olduğu konmazsa, AB öncülü olumsuz da olsa olumlu da olsa hiçbir surette kıyas olmayacaktır. Ortak terimler: zorunlu olarak ait olmanın terimleri beyaz — hayvan — kar; ait olmasının mümkün olmamasının terimleri beyaz — hayvan — zift.

Demek ki terimler küllî olup öncüllerden biri ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirecek şekilde alındığında, küçük uca göre olan öncül mümkünlük bildirecek şekilde alınırsa her zaman kıyas meydana gelir; yalnız bazen öncüllerin kendisinden, bazen de öncül döndürülünce. Bunların her birinin ne zaman ve hangi sebeple olduğunu söyledik. Öncüllerden biri küllî, öteki cüzî alınırsa: büyük uca göre olan küllî ve mümkün olarak — olumsuz da olsa olumlu da olsa — konur, cüzî öncül de olumlu ve ait olmayı bildiren bir öncül olursa, terimler küllî olduğunda olduğu gibi tam kıyas olacaktır.

s89

Ἐὰν δὲ τὸ στερητικὸν τεθῇ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον ἐνδέχεσθαι σημαῖνον, ἐξ αὐτῶν μὲν τῶν εἰλημμένων προτάσεων οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεως ἔσται, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β ἐνδεχέσθω μηδενὶ τῷ Γ. Οὕτω μὲν οὖν ἐχόντων τῶν ὅρων οὐδὲν ἔσται ἀναγκαῖον· ἐὰν δ᾿ ἀντιστραφῇ τὸ Β Γ καὶ ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι, γίνεται συλλογισμὸς ὥσπερ πρότερον· ὁμοίως γὰρ ἔχουσιν οἱ ὅροι τῇ θέσει. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ στερητικῶν ὄντων ἀμφοτέρων τῶν διαστημάτων, ἐὰν τὸ μὲν Α Β μὴ ὑπάρχῃ, τὸ δὲ Β Γ μηδενὶ ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ· δι᾿ αὐτῶν μὲν γὰρ τῶν εἰλημμένων οὐδαμῶς γίνεται τὸ ἀναγκαῖον, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεως ἔσται συλλογισμός. Εἰλήφθω γὰρ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β ἐνδέχεσθαι μηδενὶ τῷ Γ. Διὰ μὲν οὖν τούτων οὐδὲν ἀναγκαῖον· ἐὰν δὲ ληφθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι, ὅπερ ἐστὶν ἀληθές, ἡ δὲ Α Β πρότασις ὁμοίως ἔχῃ, πάλιν ὁ αὐτὸς ἔσται συλλογισμός. Ἐὰν δὲ μὴ ὑπάρχειν τεθῇ τὸ Β παντὶ τῷ Γ καὶ μὴ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν, οὐκ ἔσται συλλογισμὸς οὐδαμῶς, οὔτε στερητικῆς οὔσης οὔτε καταφατικῆς τῆς Α Β προτάσεως. Ὅροι δὲ κοινοὶ τοῦ μὲν ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—χιών, τοῦ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι λευκόν—ζῷον—πίττα.

Φανερὸν οὖν ὅτι καθόλου τῶν ὅρων ὄντων, καὶ τῆς μὲν ὑπάρχειν τῆς δ᾿ ἐνδέχεσθαι λαμβανομένης τῶν προτάσεων, ὅταν ἡ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον ἐνδέχεσθαι λαμβάνηται πρότασις, ἀεὶ γίνεται συλλογισμός, πλὴν ὁτὲ μὲν ἐξ αὐτῶν ὁτὲ δ᾿ ἀντιστραφείσης τῆς προτάσεως. Πότε δὲ τούτων ἑκάτερος καὶ διὰ τίν᾿ αἰτίαν, εἰρήκαμεν. Ἐὰν δὲ τὸ μὲν καθόλου τὸ δ᾿ ἐν μέρει ληφθῇ τῶν διαστημάτων, ὅταν μὲν τὸ πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον καθόλου τεθῇ καὶ ἐνδεχόμενον, εἴτ᾿ ἀποφατικὸν εἴτε καταφατικόν, τὸ δ᾿ ἐν μέρει καταφατικὸν καὶ

s90İspat öncekiyle aynıdır. Büyük uca göre olan öncül küllî olup mümkünlüğü değil ait olmayı bildirir, öteki cüzî olup mümkünlüğü bildirirse, ikisi de olumsuz ya da ikisi de olumlu konsun, ya da biri olumsuz öteki olumlu olsun, her durumda eksik kıyas olacaktır. Yalnız bazıları imkânsız yoluyla, bazıları da öncekilerde olduğu gibi mümkünlüğün dönmesi yoluyla gösterilecektir. Büyük uca göre konan küllî öncül ait olmayı ya da ait olmamayı bildirir, olumsuz olan cüzî öncül de mümkünlüğü alırsa da dönme yoluyla kıyas olacaktır; mesela A her B'ye ait ya da ait değilse, B'nin de bazı G'lere ait olmaması mümkünse: BG mümkünlük bakımından döndürülünce kıyas meydana gelir. Cüzî olarak konan öncül ait olmamayı alırsa ise kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: beyaz — hayvan — kar; ait olmamanın terimleri: beyaz — hayvan — zift; çünkü ispatı belirsizlik yoluyla yapmak gerekir. Küllî öncül küçük uca, cüzî öncül büyük uca göre konursa, hangisi olursa olsun olumsuz da olsa olumlu da olsa, mümkün de olsa ait olmayı bildiren de olsa, hiçbir surette kıyas olmayacaktır. Öncüller cüzî ya da belirsiz konduğunda da, ister mümkünlüğü ister ait olmayı alsınlar, ister sırayla birini ve ötekini, böyle de kıyas olmayacaktır. İspat öncekilerdekiyle aynıdır. Ortak terimler: zorunlu olarak ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — insan; ait olmasının mümkün olmamasının terimleri hayvan — beyaz — giysi. Demek ki büyük uca göre olan öncül küllî konduğunda her zaman kıyas meydana geldiği, küçük uca göre olan küllî konduğunda ise hiçbir zaman hiçbir şeyin kıyası meydana gelmediği açıktır.

s90

ὑπάρχον, ἔσται συλλογισμὸς τέλειος, καθάπερ καὶ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ ἣ καὶ πρότερον. Ὅταν δὲ καθόλου μὲν ᾖ τὸ πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον, ὑπάρχον δὲ καὶ μὴ ἐνδεχόμενον, θάτερον δ᾿ ἐν μέρει καὶ ἐνδεχόμενον, ἐάν τ᾿ ἀποφατικαὶ ἐάν τε καταφατικαὶ τεθῶσιν ἀμφότεραι, ἐάν τε ἡ μὲν ἀποφατικὴ ἡ δὲ καταφατική, πάντως ἔσται συλλογισμὸς ἀτελής. Πλὴν οἱ μὲν διὰ τοῦ ἀδυνάτου δειχθήσονται, οἱ δὲ διὰ τῆς ἀντιστροφῆς τῆς τοῦ ἐνδέχεσθαι, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Ἔσται δὲ συλλογισμὸς διὰ τῆς ἀντιστροφῆς καὶ ὅταν ἡ μὲν καθόλου πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον τεθεῖσα σημαίνῃ τὸ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, ἡ δ᾿ ἐν μέρει στερητικὴ οὖσα τὸ ἐνδέχεσθαι λαμβάνῃ, οἷον εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Β ὑπάρχει ἢ μὴ ὑπάρχει, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν· ἀντιστραφέντος γὰρ τοῦ Β Γ κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι γίνεται συλλογισμός. Ὅταν δὲ τὸ μὴ ὑπάρχειν λαμβάνῃ ἡ κατὰ μέρος τεθεῖσα, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ μὲν ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—χιών, τοῦ δὲ μὴ ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—πίττα· διὰ γὰρ τοῦ ἀδιορίστου ληπτέον τὴν ἀπόδειξιν. Ἐὰν δὲ τὸ καθόλου τεθῇ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον, τὸ δ᾿ ἐν μέρει πρὸς τὸ μεῖζον, ἐάν τε στερητικὸν ἐάν τε καταφατικὸν ἐάν τ᾿ ἐνδεχόμενον ἐάν θ᾿ ὑπάρχον ὁποτερονοῦν, οὐδαμῶς ἔσται συλλογισμός. Οὐδ᾿ ὅταν ἐν μέρει ἢ ἀδιόριστοι τεθῶσιν αἱ προτάσεις, εἴτ᾿ ἐνδέχεσθαι λαμβάνουσαι εἴθ᾿ ὑπάρχειν εἴτ᾿ ἐναλλάξ, οὐδ᾿ οὕτως ἔσται συλλογισμός. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ ἣ κἀπὶ τῶν πρότερον. Ὅροι δὲ κοινοὶ τοῦ μὲν ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης ζῷον—λευκόν—ἄνθρωπος, τοῦ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι ζῷον—λευκόν—ἱμάτιον. Φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ μὲν πρὸς τὸ μεῖζον ἄκρον καθόλου τεθέντος ἀεὶ γίνεται συλλογισμός, τοῦ δὲ πρὸς τὸ ἔλαττον οὐδέ ποτ᾿ οὐδενός.

priora.1.1616. Bölüm

Öncüllerden biri zorunlu olarak ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirdiğinde, terimler aynı şekilde olduğunda kıyas olacaktır; zorunlu öncül küçük uca göre konduğunda da tam kıyas olur. Terimler olumlu olduğunda, küllî de konsalar küllî olmayan da konsalar, sonuç ait olmayı değil mümkünlüğü bildirecektir. Biri olumlu öteki olumsuz ise: olumlu öncül zorunlu olduğunda sonuç ait olmamayı değil mümkünlüğü bildirir; olumsuz öncül zorunlu olduğunda ise, terimler küllî de olsa olmasa da, sonuç hem ait olmamanın mümkün olmasını hem de ait olmamayı bildirir. Sonuçtaki "mümkün olmak"ı öncekilerdeki gibi anlamak gerekir. Zorunlu olarak ait olmamanın kıyası ise olmayacaktır; çünkü "zorunlu olarak ait olmamak" ile "ait olması zorunlu olmamak" farklı şeylerdir.

Terimler olumlu olduğunda sonucun zorunlu olmadığı açıktır. A her B'ye zorunlu olarak ait olsun, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. A'nın her G'ye ait olmasının mümkün olduğuna dair eksik bir kıyas olacaktır. Eksik olduğu ispatından anlaşılır; çünkü öncekilerdeki tarzda gösterilecektir. Yine A'nın her B'ye ait olması mümkün olsun, B de her G'ye zorunlu olarak ait olsun. Bu durumda A'nın her G'ye ait olduğuna değil, ait olmasının mümkün olduğuna dair bir kıyas olacaktır; bu kıyas eksik değil tamdır; çünkü doğrudan baştaki öncüllerle tamamlanır. Öncüller aynı biçimde değilse, önce olumsuz öncül zorunlu olsun: A'nın hiçbir B'ye ait olması zorunlu olarak mümkün olmasın, B'nin ise her G'ye ait olması mümkün olsun. Bu durumda A'nın hiçbir G'ye ait olmaması zorunludur. Çünkü A'nın her G'ye ya da bazı G'lere ait olduğu konsun; oysa hiçbir B'ye ait olmasının mümkün olmadığı varsayılmıştı. Olumsuz öncül döndüğüne göre B'nin de hiçbir A'ya ait olması mümkün değildir; A ise her G'ye ya da bazı G'lere ait olarak konmuştur; dolayısıyla B'nin hiçbir G'ye ya da her G'ye ait olması mümkün olmazdı; oysa baştan her G'ye ait olmasının mümkün olduğu varsayılmıştı. Ait olmamanın kıyası meydana geldiğine göre, ait olmamanın mümkün olmasının kıyasının da meydana geldiği açıktır. Yine olumlu öncül zorunlu olsun: A'nın hiçbir B'ye ait olmaması mümkün olsun, B de her G'ye zorunlu olarak ait olsun. Kıyas tam olacaktır, ama ait olmamanın değil, ait olmamanın mümkün olmasının kıyası olacaktır; çünkü büyük uçtan alınan öncül de bu şekilde alındı, imkânsıza indirgemek de mümkün değildir: A'nın bazı G'lere ait olduğu varsayılsa, hiçbir B'ye ait olmamasının mümkün olduğu da konmuş olduğundan, bunlardan hiçbir imkânsızlık çıkmaz. Olumsuz öncül küçük uca göre konursa: mümkünlüğü bildirdiğinde, öncekilerdeki gibi dönme yoluyla kıyas olacaktır; bildirmediğinde ise olmayacaktır. İkisi de olumsuz konup küçük uca göre olan mümkünlük bildirmediğinde de kıyas olmaz. Terimler aynıdır: ait olmanın terimleri beyaz — hayvan — kar; ait olmamanın terimleri beyaz — hayvan — zift.

Cüzî kıyaslarda da durum aynı olacaktır. Olumsuz öncül zorunlu olduğunda, sonuç da ait olmamayı bildirecektir. Mesela A'nın hiçbir B'ye ait olması mümkün değilse, B'nin de bazı G'lere ait olması mümkünse, A'nın bazı G'lere ait olmaması zorunludur. Çünkü her G'ye ait olsaydı, hiçbir B'ye ait olması da mümkün olmadığından, B'nin de hiçbir A'ya ait olması mümkün olmazdı. Dolayısıyla A her G'ye aitse, B'nin hiçbir G'ye ait olması mümkün değildir. Oysa bazı G'lere ait olmasının mümkün olduğu varsayılmıştı. Cüzî olumlu öncül zorunlu olduğunda — olumsuz kıyasta BG gibi — ya da olumlu kıyasta küllî öncül, mesela AB zorunlu olduğunda, ait olmanın kıyası olmayacaktır. İspat öncekilerdekiyle aynıdır. Küllî öncül, olumlu da olsa olumsuz da olsa, mümkün olarak küçük uca göre, cüzî öncül de zorunlu olarak büyük uca göre konursa, kıyas olmayacaktır. Terimler: zorunlu olarak ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — insan; ait olmasının mümkün olmamasının terimleri hayvan — beyaz — giysi. Küllî öncül zorunlu, cüzî öncül mümkün olduğunda: küllî olumsuzsa, ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — karga, ait olmamanın terimleri hayvan — beyaz — zift; küllî olumluysa, ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — kuğu, ait olmasının mümkün olmamasının terimleri hayvan — beyaz — kar. Öncüller belirsiz ya da ikisi de cüzî alındığında da böyle kıyas olmayacaktır. Ortak terimler: ait olmanın terimleri hayvan — beyaz — insan; ait olmamanın terimleri hayvan — beyaz — cansız. Çünkü hayvanın bazı beyazlara, beyazın da bazı cansızlara ait olması hem zorunludur hem de ait olmaları mümkün değildir. Mümkünlükte de durum aynıdır; dolayısıyla bu terimler her duruma yarar.

Söylenenlerden açıktır ki terimler aynı durumda olduğunda, ait olmayı bildiren öncüllerde de zorunlu öncüllerde de kıyas aynı şekilde meydana gelir ya da gelmez; yalnız olumsuz öncül ait olmayı bildirecek şekilde konduğunda kıyas mümkünlüğün kıyasıydı, zorunlu olarak konduğunda ise hem mümkünlüğün hem de ait olmamanın kıyası. Bütün kıyasların eksik olduğu ve daha önce söylenen şekiller yoluyla tamamlandığı da açıktır.

priora.1.16

Ὅταν δ᾿ ἡ μὲν ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ τῶν προτάσεων, ὁ μὲν συλλογισμὸς ἔσται τὸν αὐτὸν τρόπον ἐχόντων τῶν ὅρων, καὶ τέλειος, ὅταν πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ τεθῇ τὸ ἀναγκαῖον· τὸ δὲ συμπέρασμα κατηγορικῶν μὲν ὄντων τῶν ὅρων τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ οὐ τοῦ ὑπάρχειν ἔσται, καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τιθεμένων, ἐὰν δ᾿ ᾖ τὸ μὲν καταφατικὸν τὸ δὲ στερητικόν, ὅταν μὲν ᾖ τὸ καταφατικὸν ἀναγκαῖον, τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ οὐ τοῦ μὴ ὑπάρχειν, ὅταν δὲ τὸ στερητικόν, καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν, καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Τὸ δ᾿ ἐνδέχεσθαι ἐν τῷ συμπεράσματι τὸν αὐτὸν τρόπον ληπτέον ὅνπερ ἐν τοῖς πρότερον. Τοῦ δ᾿ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν οὐκ ἔσται συλλογισμός· ἕτερον γὰρ τὸ μὴ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν καὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν.

Ὅτι μὲν οὖν καταφατικῶν ὄντων τῶν ὅρων οὐ γίνεται τὸ συμπέρασμα ἀναγκαῖον, φανερόν. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Β ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β ἐνδεχέσθω παντὶ τῷ Γ. Ἔσται συλλογισμὸς ἀτελὴς ὅτι ἐνδέχεται τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Ὅτι δ᾿ ἀτελής, ἐκ τῆς ἀποδείξεως δῆλον· τὸν αὐτὸν γὰρ τρόπον δειχθήσεται ὅνπερ κἀπὶ τῶν πρότερον. Πάλιν τὸ μὲν Α ἐνδεχέσθω παντὶ τῷ Β, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης. Ἔσται δὴ συλλογισμὸς ὅτι τὸ Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ἀλλ᾿ οὐχ ὅτι ὑπάρχει, καὶ τέλειος, ἀλλ᾿ οὐκ ἀτελής· εὐθὺς γὰρ ἐπιτελεῖται διὰ τῶν ἐξ ἀρχῆς προτάσεων. Εἰ δὲ μὴ ὁμοιοσχήμονες αἱ προτάσεις, ἔστω πρῶτον ἡ στερητικὴ ἀναγκαία, καὶ τὸ μὲν Α μηδενὶ ἐνδεχέσθω τῷ Β ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδεχέσθω. Ἀνάγκη δὴ τὸ Α μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Κείσθω γὰρ ὑπάρχειν ἢ παντὶ ἢ τινί· τῷ δὲ Β ὑπέκειτο μηδενὶ ἐνδέχεσθαι. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδὲ τὸ Β τῷ Α οὐδενὶ ἐνδέχεται· τὸ δὲ Α τῷ Γ ἢ παντὶ ἢ τινὶ κεῖται ὑπάρχειν· ὥστ᾿ οὐδενὶ ἢ οὐ παντὶ τῷ Γ τὸ Β ἐνδέχοιτ᾿ ἂν ὑπάρχειν· ὑπέκειτο δὲ παντὶ ἐξ ἀρχῆς. Φανερὸν δ᾿ ὅτι καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν γίνεται συλλογισμός, εἴπερ καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν. Πάλιν ἔστω ἡ καταφατικὴ πρότασις ἀναγκαία, καὶ τὸ μὲν Α ἐνδεχέσθω μηδενὶ τῷ Β ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης. Ὁ μὲν οὖν συλλογισμὸς ἔσται τέλειος, ἀλλ᾿ οὐ τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἀλλὰ τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν· ἥ τε γὰρ πρότασις οὕτως ἐλήφθη ἡ ἀπὸ τοῦ μείζονος ἄκρου, καὶ εἰς τὸ ἀδύνατον οὐκ ἔστιν ἀγαγεῖν· εἰ γὰρ ὑποτεθείη τὸ Α τῷ Γ τινὶ ὑπάρχειν, κεῖται δὲ καὶ τῷ Β ἐνδέχεσθαι μηδενὶ ὑπάρχειν, οὐδὲν συμβαίνει διὰ τούτων ἀδύνατον. Ἐὰν δὲ πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ τεθῇ τὸ στερητικόν, ὅταν μὲν ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ, συλλογισμὸς ἔσται διὰ τῆς ἀντιστροφῆς, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον, ὅταν δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι, οὐκ ἔσται. Οὐδ᾿ ὅταν ἄμφω μὲν τεθῇ στερητικά, μὴ ᾖ δ᾿ ἐνδεχόμενον τὸ πρὸς τὸ ἔλαττον. Ὅροι δ᾿ οἱ αὐτοί, τοῦ μὲν ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—χιών, τοῦ δὲ μὴ ὑπάρχειν λευκόν—ζῷον—πίττα.

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἕξει κἀπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν. Ὅταν γὰρ ᾖ τὸ στερητικὸν ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται τοῦ μὴ ὑπάρχειν. Οἷον εἰ τὸ μὲν Α μηδενὶ τῶν Β ἐνδέχεται ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β τινὶ τῶν Γ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῶν Γ μὴ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ παντὶ ὑπάρχει, τῷ δὲ Β μηδενὶ ἐνδέχεται, οὐδὲ τὸ Β οὐδενὶ τῷ Α ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Ὤστ᾿ εἰ τὸ Α παντὶ τῷ Γ ὑπάρχει, οὐδενὶ τῶν Γ τὸ Β ἐνδέχεται. Ἀλλ᾿ ὑπέκειτό τινι ἐνδέχεσθαι. Ὅταν δὲ τὸ ἐν μέρει καταφατικὸν ἀναγκαῖον ᾖ, τὸ ἐν τῷ στερητικῷ συλλογισμῷ, οἷον τὸ Β Γ, ἢ τὸ καθόλου ἐν τῷ κατηγορικῷ, οἷον τὸ Α Β, οὐκ ἔσται τοῦ ὑπάρχειν συλλογισμός. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ ἣ καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον. Ἐὰν δὲ τὸ μὲν καθόλου τεθῇ πρὸς τῷ ἐλάττονι ἄκρῳ, ἢ καταφατικὸν ἢ στερητικόν, ἐνδεχόμενον, τὸ δ᾿ ἐν μέρει ἀναγκαῖον πρὸς τῷ μείζονι ἄκρῳ, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι δὲ τοῦ μὲν ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης ζῷον—λευκόν—ἄνθρωπος, τοῦ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι ζῷον—λευκόν—ἱμάτιον. Ὅταν δ᾿ ἀναγκαῖον ᾖ τὸ καθόλου, τὸ δ᾿ ἐν μέρει ἐνδεχόμενον, στερητικοῦ μὲν ὄντος τοῦ καθόλου τοῦ μὲν ὑπάρχειν ὅροι ζῷον—λευκόν—κόραξ, τοῦ δὲ μὴ ὑπάρχειν ζῷον—λευκόν—πίττα, καταφατικοῦ δὲ τοῦ μὲν ὑπάρχειν ζῷον—λευκόν—κύκνος, τοῦ δὲ μὴ ἐνδέχεσθαι ζῷον—λευκόν —χιών. Οὐδ᾿ ὅταν ἀδιόριστοι ληφθῶσιν αἱ προτάσεις ἢ ἀμφότεραι κατὰ μέρος, οὐδ᾿ οὕτως ἔσται συλλογισμός. Ὅροι δὲ κοινοὶ τοῦ μὲν ὑπάρχειν ζῷον—λευκόν—ἄνθρωπος, τοῦ δὲ μὴ ὑπάρχειν ζῷον—λευκόν—ἄψυχον. Καὶ γὰρ τὸ ζῷον τινὶ λευκῷ καὶ τὸ λευκὸν ἀψύχῳ τινὶ καὶ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν καὶ οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Κἀπὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι ὁμοίως, ὥστε πρὸς ἅπαντα χρήσιμοι οἱ ὅροι.

Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ὁμοίως ἐχόντων τῶν ὅρων ἔν τε τῷ ὑπάρχειν καὶ ἐν τοῖς ἀναγκαίοις γίνεταί τε καὶ οὐ γίνεται συλλογισμός, πλὴν κατὰ μὲν τὸ ὑπάρχειν τιθεμένης τῆς στερητικῆς προτάσεως τοῦ ἐνδέχεσθαι ἦν ὁ συλλογισμός, κατὰ δὲ τὸ ἀναγκαῖον τῆς στερητικῆς καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πάντες ἀτελεῖς οἱ συλλογισμοὶ καὶ ὅτι τελειοῦνται διὰ τῶν προειρημένων σχημάτων.

priora.1.1717. Bölüm

İkinci şekilde iki öncül de mümkünlüğü aldığında, olumlu da konsalar olumsuz da, küllî de olsalar cüzî de, hiçbir kıyas olmayacaktır. Biri ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirdiğinde ise, olumlu öncül ait olmayı bildiriyorsa hiçbir zaman kıyas olmayacak, küllî olumsuz öncül ait olmayı bildiriyorsa her zaman olacaktır. Öncüllerden biri zorunlu olarak, öteki mümkün olarak alındığında da durum aynıdır. Bunlarda da sonuçtaki mümkünü öncekilerdeki gibi almak gerekir.

Önce, mümkünlükteki olumsuz öncülün dönmediğini göstermek gerekir; mesela A'nın hiçbir B'ye ait olmaması mümkünse, B'nin de hiçbir A'ya ait olmamasının mümkün olması zorunlu değildir. Çünkü bu konsun ve B'nin hiçbir A'ya ait olmaması mümkün olsun. Mümkünlükteki olumlamalar olumsuzlamalara — hem zıt hem karşıt olanlara — döndüğüne ve B'nin hiçbir A'ya ait olmaması mümkün olduğuna göre, B'nin her A'ya ait olmasının da mümkün olduğu açıktır. Bu ise yanlıştır; çünkü bunun şunun hepsine ait olması mümkünse, şunun da bunun hepsine ait olması zorunlu değildir; dolayısıyla olumsuz öncül dönmez. Ayrıca A'nın hiçbir B'ye ait olmamasının mümkün olmasına, B'nin ise bazı A'lara zorunlu olarak ait olmamasına hiçbir engel yoktur; mesela beyazın her insana ait olmaması mümkündür (çünkü ait olması da mümkündür), ama insanın hiçbir beyaza ait olmamasının mümkün olduğunu söylemek doğru değildir; çünkü insan birçok beyaz şeye zorunlu olarak ait değildir, zorunlu olan ise mümkün değildi. Dönme imkânsız yoluyla da gösterilemez; mesela biri şöyle düşünürse: B'nin hiçbir A'ya ait olmamasının mümkün olduğu yanlış olduğuna göre, "hiçbirine ait olmaması mümkün değildir" doğrudur; çünkü bunlar olumlama ve olumsuzlamadır. Bu doğruysa, B'nin bazı A'lara zorunlu olarak ait olması doğrudur; dolayısıyla A da bazı B'lere zorunlu olarak aittir. Bu ise imkânsızdır. Ama bu çıkarım yanlıştır; çünkü B'nin hiçbir A'ya ait olmamasının mümkün olmaması, bazılarına ait olmasının zorunlu olduğunu göstermez. "Hiçbirine ait olmaması mümkün değildir" iki şekilde söylenir: ya bazılarına zorunlu olarak ait olduğu için ya da bazılarına zorunlu olarak ait olmadığı için. Çünkü bazı A'lara zorunlu olarak ait olmayan şey için her A'ya ait olmamasının mümkün olduğunu söylemek doğru değildir; tıpkı bazılarına zorunlu olarak ait olan şey için hepsine ait olmasının mümkün olduğunu söylemenin doğru olmaması gibi. Öyleyse biri, G'nin her D'ye ait olması mümkün olmadığı için bazı D'lere zorunlu olarak ait olmadığını öne sürse, yanlış bir şey almış olur; çünkü G her D'ye aittir, ama bazılarına zorunlu olarak ait olduğu için hepsine ait olmasının mümkün olmadığını söyleriz. Dolayısıyla "hepsine ait olmasının mümkün olması"nın karşıtı hem "bazısına zorunlu olarak ait olmak" hem de "bazısına zorunlu olarak ait olmamak"tır. "Hiçbirine ait olmamasının mümkün olması"nda da durum aynıdır. Demek ki baştan belirlediğimiz anlamda mümkün olana ve mümkün olmayana karşı "bazısına zorunlu olarak ait olmak"ı değil, "bazısına zorunlu olarak ait olmamak"ı almak gerektiği açıktır. Bu alındığında ise hiçbir imkânsızlık çıkmaz; dolayısıyla kıyas meydana gelmez. Söylenenlerden olumsuz öncülün dönmediği açıktır.

Bu gösterildiğine göre, A'nın hiçbir B'ye ait olmamasının, her G'ye de ait olmasının mümkün olduğu konsun. Dönme yoluyla kıyas olmayacaktır; çünkü böyle bir öncülün dönmediği söylendi. İmkânsız yoluyla da olmayacaktır; çünkü B'nin her G'ye ait olmasının mümkün olduğu konulunca hiçbir yanlış çıkmaz; A'nın G'nin hepsine de hiçbirine de ait olması mümkün olabilir. Genel olarak, kıyas varsa bunun mümkünlüğün kıyası olacağı açıktır, çünkü öncüllerden hiçbiri ait olmayı bildirecek şekilde alınmamıştır; bu kıyas da ya olumlu ya olumsuz olur; ama ikisi de mümkün değildir. Olumlu konursa, terimlerle ait olmasının mümkün olmadığı; olumsuz konursa, sonucun mümkün değil zorunlu olduğu gösterilecektir. A beyaz, B insan, G at olsun. A'nın, yani beyazın, birinin hepsine ait olması, ötekinin hiçbirine ait olmaması mümkündür. Ama B'nin G'ye ne ait olması ne de ait olmaması mümkündür. Ait olmasının mümkün olmadığı açıktır; çünkü hiçbir at insan değildir. Ait olmamasının mümkün olması da söz konusu değildir; çünkü hiçbir atın insan olmaması zorunludur, zorunlu olan ise mümkün değildi. Demek ki kıyas meydana gelmez. Olumsuz öncül öteki tarafa konsa, iki öncül de olumlu ya da iki öncül de olumsuz alınsa da aynı şekilde gösterilecektir; ispat aynı terimlerle yapılacaktır. Biri küllî öteki cüzî olduğunda, ikisi de cüzî ya da belirsiz olduğunda, ya da öncüller başka herhangi bir şekilde değiştirildiğinde de durum aynıdır; ispat her zaman aynı terimlerle yapılacaktır. Demek ki iki öncül de mümkünlüğe göre konduğunda hiçbir kıyasın meydana gelmediği açıktır.

priora.1.17

Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ σχήματι ὅταν μὲν ἐνδέχεσθαι λαμβάνωσιν ἀμφότεραι αἱ προτάσεις, οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός, οὔτε κατηγορικῶν οὔτε στερητικῶν τιθεμένων, οὔτε καθόλου οὔτε κατὰ μέρος· ὅταν δὲ ἡ μὲν ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ, τῆς μὲν καταφατικῆς ὑπάρχειν σημαινούσης οὐδέποτ᾿ ἔσται, τῆς δὲ στερητικῆς τῆς καθόλου ἀεί. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὅταν ἡ μὲν ἐξ ἀνάγκης ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι λαμβάνηται τῶν προτάσεων. Δεῖ δὲ καὶ ἐν τούτοις λαμβάνειν τὸ ἐν τοῖς συμπεράσμασιν ἐνδεχόμενον, ὥσπερ ἐν τοῖς πρότερον.

Πρῶτον οὖν δεικτέον ὅτι οὐκ ἀντιστρέφει τὸ ἐν τῷ ἐνδέχεσθαι στερητικόν, οἷον εἰ τὸ Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Β, οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ Β ἐνδέχεσθαι μηδενὶ τῷ Α. Κείσθω γὰρ τοῦτο, καὶ ἐνδεχέσθω τὸ Β μηδενὶ τῷ Α ὑπάρχειν. Οὐκοῦν ἐπεὶ ἀντιστρέφουσιν αἱ ἐν τῷ ἐνδέχεσθαι καταφάσεις ταῖς ἀποφάσεσι, καὶ αἱ ἐναντίαι καὶ αἱ ἀντικείμεναι, τὸ δὲ Β τῷ Α ἐνδέχεται μηδενὶ ὑπάρχειν, φανερὸν ὅτι καὶ παντὶ ἐνδέχοιτο ἂν τὸ Β τῷ Α ὑπάρχειν. Τοῦτο δὲ ψεῦδος· οὐ γὰρ εἰ τόδε τῷδε παντὶ ἐνδέχεται, καὶ τόδε τῷδε ἀναγκαῖον· ὥστ᾿ οὐκ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν. Ἔτι δ᾿ οὐδὲν κωλύει τὸ μὲν Α τῷ Β ἐνδέχεσθαι μηδενί, τὸ δὲ Β τινὶ τῶν Α ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν, οἷον τὸ μὲν λευκὸν παντὶ ἀνθρώπῳ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν (καὶ γὰρ ὑπάρχειν), ἄνθρωπον δ᾿ οὐκ ἀληθὲς εἰπεῖν ὡς ἐνδέχεται μηδενὶ λευκῷ· πολλοῖς γὰρ ἐξ ἀνάγκης οὐχ ὑπάρχει, τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον οὐκ ἦν ἐνδεχόμενον. Ἀλλὰ μὴν οὐδ᾿ ἐκ τοῦ ἀδυνάτου δειχθήσεται ἀντιστρέφον, οἷον εἴ τις ἀξιώσειεν, ἐπεὶ ψεῦδος τὸ ἐνδέχεσθαι τὸ Β τῷ Α μηδενὶ ὑπάρχειν, ἀληθὲς τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι μηδενί· φάσις γὰρ καὶ ἀπόφασις. Εἰ δὲ τοῦτ᾿, ἀληθὲς ἐξ ἀνάγκης τινὶ τῶν Α τὸ Β ὑπάρχειν· ὥστε καὶ τὸ Α τινὶ τῶν Β. Τοῦτο δ᾿ ἀδύνατον· οὐ γὰρ εἰ μὴ ἐνδέχεται μηδενὶ τὸ Β τῷ Α, ἀνάγκη τινὶ ὑπάρχειν. Τὸ γὰρ μὴ ἐνδέχεσθαι μηδενὶ διχῶς λέγεται, τὸ μὲν εἰ ἐξ ἀνάγκης τινὶ ὑπάρχει, τὸ δ᾿ εἰ ἐξ ἀνάγκης τινὶ μὴ ὑπάρχει· τὸ γὰρ ἐξ ἀνάγκης τινὶ τῶν Α μὴ ὑπάρχον οὐκ ἀληθὲς εἰπεῖν ὡς παντὶ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ τινὶ ὑπάρχον ἐξ ἀνάγκης ὅτι παντὶ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. Εἰ οὖν τις ἀξιοίη, ἐπεὶ οὐκ ἐνδέχεται τὸ Γ τῷ Δ παντὶ ὑπάρχειν, ἐξ ἀνάγκης τινὶ μὴ ὑπάρχειν αὐτό, ψεῦδος ἂν λαμβάνοι· παντὶ γὰρ ὑπάρχει, ἀλλ᾿ ὅτι ἐν ἐνίοις ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, διὰ τοῦτό φαμεν οὐ παντὶ ἐνδέχεσθαι. Ὥστε τῷ ἐνδέχεσθαι παντὶ ὑπάρχειν τό τ᾿ ἐξ ἀνάγκης τινὶ ὑπάρχειν ἀντίκειται καὶ τὸ ἐξ ἀνάγκης τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Ὁμοίως δὲ καὶ τῷ ἐνδέχεσθαι μηδενί. Δῆλον οὖν ὅτι πρὸς τὸ οὕτως ἐνδεχόμενον καὶ μὴ ἐνδεχόμενον, ὡς ἐν ἀρχῇ διωρίσαμεν, οὐ τὸ ἐξ ἀνάγκης τινὶ ὑπάρχειν ἀλλὰ τὸ ἐξ ἀνάγκης τινὶ μὴ ὑπάρχειν ληπτέον. Τούτου δὲ ληφθέντος οὐδὲν συμβαίνει ἀδύνατον, ὥστ᾿ οὐ γίνεται συλλογισμός. Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὐκ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν.

Τούτου δὲ δειχθέντος κείσθω τὸ Α τῷ μὲν Β ἐνδέχεσθαι μηδενί, τῷ δὲ Γ παντί. Διὰ μὲν οὖν τῆς ἀντιστροφῆς οὐκ ἔσται συλλογισμός· εἴρηται γὰρ ὅτι οὐκ ἀντιστρέφει ἡ τοιαύτη πρότασις. Ἀλλ᾿ οὐδὲ διὰ τοῦ ἀδυνάτου· τεθέντος γὰρ τοῦ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν οὐδὲν συμβαίνει ψεῦδος· ἐνδέχοιτο γὰρ ἂν τὸ Α τῷ Γ καὶ παντὶ καὶ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὅλως δ᾿ εἰ ἔστι συλλογισμός, δῆλον ὅτι τοῦ ἐνδέχεσθαι ἂν εἴη διὰ τὸ μηδετέραν τῶν προτάσεων εἰλῆφθαι ἐν τῷ ὑπάρχειν, καὶ οὗτος ἢ καταφατικὸς ἢ στερητικός· οὐδετέρως δ᾿ ἐγχωρεῖ. Καταφατικοῦ μὲν γὰρ τεθέντος δειχθήσεται διὰ τῶν ὅρων ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν, στερητικοῦ δέ, ὅτι τὸ συμπέρασμα οὐκ ἐνδεχόμενον ἀλλ᾿ ἀναγκαῖόν ἐστιν. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α λευκόν, τὸ δὲ Β ἄνθρωπος, ἐφ᾿ ᾧ δὲ Γ ἵππος. Τὸ δὴ Α, τὸ λευκόν, ἐνδέχεται τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἀλλὰ τὸ Β τῷ Γ οὔτε ὑπάρχειν ἐνδέχεται οὔτε μὴ ὑπάρχειν. Ὅτι μὲν οὖν ὑπάρχειν οὐκ ἐγχωρεῖ, φανερόν· οὐδεὶς γὰρ ἵππος ἄνθρωπος. Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν· ἀνάγκη γὰρ μηδένα ἵππον ἄνθρωπον εἶναι, τὸ δ᾿ ἀναγκαῖον οὐκ ἦν ἐνδεχόμενον. Οὐκ ἄρα γίνεται συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ ἂν ἀνάπαλιν τεθῇ τὸ στερητικόν, κἂν ἀμφότεραι καταφατικαὶ ληφθῶσιν ἢ στερητικαί· διὰ γὰρ τῶν αὐτῶν ὅρων ἔσται ἡ ἀπόδειξις. Καὶ ὅταν ἡ μὲν καθόλου ἡ δ᾿ ἐν μέρει, ἢ ἀμφότεραι κατὰ μέρος ἢ ἀδιόριστοι, ἢ ὁσαχῶς ἄλλως ἐνδέχεται μεταλαβεῖν τὰς προτάσεις· ἀεὶ γὰρ ἔσται διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων ἡ ἀπόδειξις. Φανερὸν οὖν ὅτι ἀμφοτέρων τῶν προτάσεων κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι τιθεμένων οὐδεὶς γίνεται συλλογισμός.

priora.1.1818. Bölüm

Öncüllerden biri ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirirse: olumlu öncül ait olmayı, olumsuz öncül mümkünlüğü bildirecek şekilde konduğunda, terimler küllî de alınsa cüzî de alınsa hiçbir zaman kıyas olmayacaktır. İspat aynıdır ve aynı terimlerle yapılır. Olumlu öncül mümkünlüğü, olumsuz öncül ait olmayı bildirdiğinde ise kıyas olacaktır. A'nın hiçbir B'ye ait olmadığı, her G'ye ait olmasının ise mümkün olduğu alınsın. Olumsuz öncül döndürülünce B hiçbir A'ya ait olmayacaktır; A'nın ise her G'ye ait olması mümkündü; böylece birinci şekil yoluyla B'nin hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğuna dair kıyas meydana gelir. Olumsuz öncül G tarafına konsa da durum aynıdır. İkisi de olumsuz olup biri ait olmamayı, öteki ait olmamanın mümkün olduğunu bildirirse, alınan öncüllerin kendisinden zorunlu hiçbir şey çıkmaz; ama mümkünlük bildiren öncül döndürülünce, öncekilerde olduğu gibi B'nin hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğuna dair kıyas meydana gelir; çünkü yine birinci şekil olacaktır. İkisi de olumlu konursa kıyas olmayacaktır. Ait olmanın terimleri: sağlık — hayvan — insan; ait olmamanın terimleri: sağlık — at — insan.

Cüzî kıyaslarda da durum aynı olacaktır. Olumlu öncül ait olmayı bildirdiğinde, küllî de alınsa cüzî de alınsa hiçbir kıyas olmayacaktır (bu da öncekilerle aynı şekilde ve aynı terimlerle gösterilir); olumsuz öncül ait olmayı bildirdiğinde ise, öncekilerde olduğu gibi dönme yoluyla kıyas olacaktır. Yine iki öncül de olumsuz alınır ve ait olmamayı bildiren öncül küllî olursa, öncüllerin kendisinden zorunlu sonuç çıkmaz; ama mümkünlük bildiren öncül, öncekilerde olduğu gibi döndürülünce kıyas olacaktır. Olumsuz öncül ait olmamayı bildirip cüzî alınırsa, öteki öncül olumlu da olsa olumsuz da olsa kıyas olmayacaktır. İki öncül de belirsiz alındığında ya da ikisi de olumlu ya da olumsuz ya da cüzî alındığında da kıyas olmaz. İspat aynıdır ve aynı terimlerle yapılır.

priora.1.18

Εἰ δ᾿ ἡ μὲν ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι σημαίνει, τῆς μὲν κατηγορικῆς ὑπάρχειν τεθείσης τῆς δὲ στερητικῆς ἐνδέχεσθαι οὐδέποτ᾿ ἔσται συλλογισμός, οὔτε καθόλου τῶν ὅρων οὔτ᾿ ἐν μέρει λαμβανομένων. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων. Ὅταν δ᾿ ἡ μὲν καταφατικὴ ἐνδέχεσθαι ἡ δὲ στερητικὴ ὑπάρχειν, ἔσται συλλογισμός. Εἰλήφθω γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β μηδενὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ παντὶ ἐνδέχεσθαι. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ στερητικοῦ τὸ Β τῷ Α οὐδενὶ ὑπάρξει· τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ἐνεδέχετο· γίνεται δὴ συλλογισμὸς ὅτι ἐνδέχεται τὸ Β μηδενὶ τῷ Γ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πρὸς τῷ Γ τεθείη τὸ στερητικόν. Ἐὰν δ᾿ ἀμφότεραι μὲν ὦσι στερητικαί, σημαίνῃ δ᾿ ἡ μὲν μὴ ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν, δι᾿ αὐτῶν μὲν τῶν εἰλημμένων οὐδὲν συμβαίνει ἀναγκαῖον, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεως γίνεται συλλογισμὸς ὅτι τὸ Β τῷ Γ ἐνδέχεται μηδενὶ ὑπάρχειν, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον· ἔσται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα. Ἐὰν δ᾿ ἀμφότεραι τεθῶσι κατηγορικαί, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ὅροι τοῦ μὲν ὑπάρχειν ὑγίεια—ζῷον—ἄνθρωπος, τοῦ δὲ μὴ ὑπάρχειν ὑγίεια—ἵππος—ἄνθρωπος.

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἕξει κἀπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν. Ὅταν μὲν γὰρ ᾖ τὸ καταφατικὸν ὑπάρχον, εἴτε καθόλου εἴτ᾿ ἐν μέρει ληφθέν, οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός (τοῦτο δ᾿ ὁμοίως καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων δείκνυται τοῖς πρότερον), ὅταν δὲ τὸ στερητικόν, ἔσται διὰ τῆς ἀντιστροφῆς, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Πάλιν ἐὰν ἄμφω μὲν τὰ διαστήματα στερητικὰ ληφθῇ, καθόλου δὲ τὸ μὴ ὑπάρχειν, ἐξ αὐτῶν μὲν τῶν προτάσεων οὐκ ἔσται τὸ ἀναγκαῖον, ἀντιστραφέντος δὲ τοῦ ἐνδέχεσθαι, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον, ἔσται συλλογισμός. Ἐὰν δὲ ὑπάρχον μὲν ᾖ τὸ στερητικόν, ἐν μέρει δὲ ληφθῇ, οὐκ ἔσται συλλογισμός, οὔτε καταφατικῆς οὔτε στερητικῆς οὔσης τῆς ἑτέρας προτάσεως. Οὐδ᾿ ὅταν ἀμφότεραι ληφθῶσιν ἀδιόριστοι ἢ καταφατικαὶ ἢ ἀποφατικαὶ ἢ κατὰ μέρος. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων.

priora.1.1919. Bölüm

Öncüllerden biri zorunluluğu, öteki mümkünlüğü bildirirse: olumsuz öncül zorunlu olduğunda, yalnız ait olmamanın mümkün olduğuna değil, ait olmadığına dair de kıyas olacaktır; olumlu öncül zorunlu olduğunda ise kıyas olmayacaktır. A'nın zorunlu olarak hiçbir B'ye ait olmadığı, her G'ye ait olmasının ise mümkün olduğu konsun. Olumsuz öncül döndürülünce B de hiçbir A'ya ait olmayacaktır; A'nın ise her G'ye ait olması mümkündü; böylece yine birinci şekil yoluyla B'nin hiçbir G'ye ait olmamasının mümkün olduğuna dair kıyas meydana gelir. Aynı zamanda B'nin hiçbir G'ye ait olmayacağı da açıktır. Çünkü ait olduğu konsun: A'nın hiçbir B'ye ait olması mümkün değilse, B de bazı G'lere aitse, A'nın bazı G'lere ait olması mümkün değildir; oysa her G'ye ait olmasının mümkün olduğu varsayılmıştı. Olumsuz öncül G tarafına konsa da aynı şekilde gösterilecektir. Yine olumlu öncül zorunlu, öteki mümkün olsun: A'nın hiçbir B'ye ait olmaması mümkün olsun, her G'ye ise zorunlu olarak ait olsun. Terimler böyleyken hiçbir kıyas olmayacaktır; çünkü B'nin G'ye zorunlu olarak ait olmadığı sonucu çıkabilir. A beyaz, B insan, G kuğu olsun. Beyaz kuğuya zorunlu olarak aittir, insana ise hiçbirine ait olmaması mümkündür; ve insan zorunlu olarak hiçbir kuğuya ait değildir. Mümkünlüğün kıyası olmadığı açıktır; çünkü zorunlu olan mümkün değildi. Zorunlunun kıyası da yoktur; çünkü zorunlu sonuç ya iki öncül de zorunlu olduğunda ya da olumsuz öncül zorunlu olduğunda çıkıyordu. Ayrıca bunlar konulduğunda B'nin G'ye ait olması da mümkündür; çünkü G'nin B'nin altında olmasına, A'nın her B'ye ait olmasının mümkün olmasına ve G'ye zorunlu olarak ait olmasına hiçbir engel yoktur; mesela G uyanık, B hayvan, A hareket olsun: hareket uyanık olana zorunlu olarak aittir, her hayvana ise ait olması mümkündür; ve her uyanık olan hayvandır. Demek ki ait olmamanın kıyası da yoktur, çünkü terimler böyle olduğunda ait olmak zorunludur. Karşıt olumlamaların da kıyası yoktur; dolayısıyla hiçbir kıyas olmayacaktır. Olumlu öncül öteki tarafa konsa da aynı şekilde gösterilecektir. Öncüller aynı biçimde olursa: olumsuz olduklarında, öncekilerde olduğu gibi, mümkünlük bildiren öncül döndürülünce her zaman kıyas meydana gelir. A'nın B'ye zorunlu olarak ait olmadığı, G'ye ait olmamasının ise mümkün olduğu alınsın; öncüller döndürülünce B hiçbir A'ya ait olmaz, A'nın ise her G'ye ait olması mümkündür; böylece birinci şekil meydana gelir. Olumsuz öncül G tarafına konsa da durum aynıdır. Olumlu konurlarsa kıyas olmayacaktır. Ait olmamanın ya da zorunlu olarak ait olmamanın kıyası olmayacağı açıktır, çünkü ne ait olmayı ne de zorunlu olarak ait olmayı bildiren olumsuz bir öncül alınmıştır. Ait olmamanın mümkün olmasının kıyası da olmaz; çünkü terimler böyle olduğunda B zorunlu olarak G'ye ait olmayacaktır; mesela A beyaz, B kuğu, G insan olarak konursa. Karşıt önermelerin kıyası da olmaz, çünkü B'nin G'ye zorunlu olarak ait olmadığı gösterilmiştir. Demek ki hiç kıyas meydana gelmez.

Cüzî kıyaslarda da durum aynı olacaktır. Olumsuz öncül hem küllî hem zorunlu olduğunda, her zaman hem mümkünlüğün hem de ait olmamanın kıyası olacaktır (ispat dönme yoluyladır); olumlu öncül zorunlu olduğunda ise hiçbir zaman olmayacaktır; çünkü küllî kıyaslardakiyle aynı tarzda ve aynı terimlerle gösterilecektir. İki öncül de olumlu alındığında da kıyas olmaz; bunun ispatı da öncekinin aynısıdır. İkisi de olumsuz olup ait olmamayı bildiren öncül küllî ve zorunlu olduğunda, alınan öncüllerin kendisinden zorunlu sonuç çıkmaz; ama öncekilerde olduğu gibi mümkünlük bildiren öncül döndürülünce kıyas olacaktır. İkisi de belirsiz ya da cüzî konursa kıyas olmayacaktır. İspat aynıdır ve aynı terimlerle yapılır.

Söylenenlerden açıktır ki küllî olumsuz öncül zorunlu konduğunda her zaman kıyas meydana gelir; bu kıyas yalnız ait olmamanın mümkün olmasının değil, ait olmamanın da kıyasıdır; olumlu öncül zorunlu konduğunda ise hiçbir zaman kıyas meydana gelmez. Şu da açıktır: terimler aynı durumda olduğunda, zorunlu öncüllerde de ait olmayı bildiren öncüllerde de kıyas aynı şekilde meydana gelir ya da gelmez. Bütün kıyasların eksik olduğu ve daha önce söylenen şekiller yoluyla tamamlandığı da açıktır.

priora.1.19

Ἐὰν δ᾿ ἡ μὲν ἐξ ἀνάγκης ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ τῶν προτάσεων, τῆς μὲν στερητικῆς ἀναγκαίας οὔσης ἔσται συλλογισμός, οὐ μόνον ὅτι ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐχ ὑπάρχει, τῆς δὲ καταφατικῆς οὐκ ἔσται. Κείσθω γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β ἐξ ἀνάγκης μηδενὶ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ παντὶ ἐνδέχεσθαι. Ἀντιστραφείσης οὖν τῆς στερητικῆς οὐδὲ τὸ Β τῷ Α οὐδενὶ ὑπάρξει· τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ἐνεδέχετο· γίνεται δὴ πάλιν διὰ τοῦ πρώτου σχήματος ὁ συλλογισμὸς ὅτι τὸ Β τῷ Γ ἐνδέχεται μηδενὶ ὑπάρχειν. Ἅμα δὲ δῆλον ὅτι οὐδ᾿ ὑπάρξει τὸ Β οὐδενὶ τῶν Γ. Κείσθω γὰρ ὑπάρχειν· οὐκοῦν εἰ τὸ Α τῷ Β μηδενὶ ἐνδέχεται, τὸ δὲ Β ὑπάρχει τινὶ τῶν Γ, τὸ Α τῶν Γ τινὶ οὐκ ἐνδέχεται· ἀλλὰ παντὶ ὑπέκειτο ἐνδέχεσθαι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον δειχθήσεται καὶ εἰ πρὸς τῷ Γ τεθείη τὸ στερητικόν. Πάλιν ἔστω τὸ κατηγορικὸν ἀναγκαῖον, θάτερον δ᾿ ἐνδεχόμενον, καὶ τὸ Α τῷ μὲν Β ἐνδεχέσθω μηδενί, τῷ δὲ Γ παντὶ ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης. Οὕτως οὖν ἐχόντων τῶν ὅρων οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός· συμβαίνει γὰρ τὸ Β τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν. Ἔστω γὰρ τὸ μὲν Α λευκόν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Β ἄνθρωπος, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Γ κύκνος. Τὸ δὴ λευκὸν κύκνῳ μὲν ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχει, ἀνθρώπῳ δ᾿ ἐνδέχεται μηδενί· καὶ ἄνθρωπος οὐδενὶ κύκνῳ ἐξ ἀνάγκης. Ὅτι μὲν οὖν τοῦ ἐνδέχεσθαι οὔκ ἔστι συλλογισμός, φανερόν· τὸ γὰρ ἐξ ἀνάγκης οὐκ ἦν ἐνδεχόμενον. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ ἀναγκαίου· τὸ γὰρ ἀναγκαῖον ἢ ἐξ ἀμφοτέρων ἀναγκαίων ἢ ἐκ τῆς στερητικῆς συνέβαινεν. Ἔτι δὲ καὶ ἐγχωρεῖ τούτων κειμένων τὸ Β τῷ Γ ὑπάρχειν· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸ μὲν Γ ὑπὸ τὸ Β εἶναι, τὸ δὲ Α τῷ μὲν Β παντὶ ἐνδέχεσθαι, τῷ δὲ Γ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν, οἷον εἰ τὸ μὲν Γ εἴη ἐγρηγορός, τὸ δὲ Β ζῷον, τὸ δ᾿ ἐφ᾿ ᾧ Α κίνησις. Τῷ μὲν γὰρ ἐγρηγορότι ἐξ ἀνάγκης κίνησις, ζῴῳ δὲ παντὶ ἐνδέχεται· καὶ πᾶν τὸ ἐγρηγορὸς ζῷον. Φανερὸν οὖν ὅτι οὐδὲ τοῦ μὴ ὑπάρχειν, εἴπερ οὕτως ἐχόντων ἀνάγκη ὑπάρχειν. Οὐδὲ δὴ τῶν ἀντικειμένων φάσεων, ὥστ᾿ οὐδεὶς ἔσται συλλογισμός. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ ἀνάπαλιν τεθείσης τῆς καταφατικῆς. Ἐὰν δ᾿ ὁμοιοσχήμονες ὦσιν αἱ προτάσεις, στερητικῶν μὲν οὐσῶν ἀεὶ γίνεται συλλογισμὸς ἀντιστραφείσης τῆς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεως, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Εἰλήφθω γὰρ τὸ Α τῷ μὲν Β ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν, τῷ δὲ Γ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν· ἀντιστραφεισῶν οὖν τῶν προτάσεων τὸ μὲν Β τῷ Α οὐδενὶ ὑπάρχει, τὸ δὲ Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται· γίνεται δὴ τὸ πρῶτον σχῆμα. Κἂν εἰ πρὸς τῷ Γ τεθείη τὸ στερητικόν, ὡσαύτως. Ἐὰν δὲ κατηγορικαὶ τεθῶσιν, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Τοῦ μὲν γὰρ μὴ ὑπάρχειν ἢ τοῦ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν φανερὸν ὅτι οὐκ ἔσται διὰ τὸ μὴ εἰλῆφθαι στερητικὴν πρότασιν μήτ᾿ ἐν τῷ ὑπάρχειν μήτ᾿ ἐν τῷ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν· ἐξ ἀνάγκης γὰρ οὕτως ἐχόντων τὸ Β τῷ Γ οὐχ ὑπάρξει, οἷον εἰ τὸ μὲν Α τεθείη λευκόν, ἐφ᾿ ᾧ δὲ τὸ Β κύκνος, τὸ δὲ Γ ἄνθρωπος. Οὐδέ γε τῶν ἀντικειμένων ἀποφάνσεων, ἐπεὶ δέδεικται τὸ Β τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης οὐχ ὑπάρχον. Οὐκ ἄρα γίνεται συλλογισμὸς ὅλως.

Ὁμοίως δ᾿ ἕξει κἀπὶ τῶν ἐν μέρει συλλογισμῶν· ὅταν μὲν γὰρ ᾖ τὸ στερητικὸν καθόλου τε καὶ ἀναγκαῖον, ἀεὶ συλλογισμὸς ἔσται καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν (ἀπόδειξις δὲ διὰ τῆς ἀντιστροφῆς), ὅταν δὲ τὸ καταφατικόν, οὐδέποτε· τὸν αὐτὸν γὰρ τρόπον δειχθήσεται ὃν καὶ ἐν τοῖς καθόλου, καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων. Οὐδ᾿ ὅταν ἀμφότεραι ληφθῶσι καταφατικαί· καὶ γὰρ τούτου ἡ αὐτὴ ἀπόδειξις ἣ καὶ πρότερον. Ὅταν δὲ ἀμφότεραι μὲν στερητικαί, καθόλου δὲ καὶ ἀναγκαία ἡ τὸ μὴ ὑπάρχειν σημαίνουσα, δι᾿ αὐτῶν μὲν τῶν εἰλημμένων οὐκ ἔσται τὸ ἀναγκαῖον, ἀντιστραφείσης δὲ τῆς κατὰ τὸ ἐνδέχεσθαι προτάσεως ἔσται συλλογισμός, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Ἐὰν δ᾿ ἀμφότεραι ἀδιόριστοι ἢ ἐν μέρει τεθῶσιν, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων.

Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τῆς μὲν στερητικῆς τῆς καθόλου τιθεμένης ἀναγκαίας ἀεὶ γίνεται συλλογισμός, οὐ μόνον τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν, τῆς δὲ καταφατικῆς οὐδέποτε. Καὶ ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον ἐχόντων ἔν τε τοῖς ἀναγκαίοις καὶ ἐν τοῖς ὑπάρχουσι γίνεταί τε καὶ οὐ γίνεται συλλογισμός. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πάντες ἀτελεῖς οἱ συλλογισμοί, καὶ ὅτι τελειοῦνται διὰ τῶν προειρημένων σχημάτων.

priora.1.2020. Bölüm

Son şekilde, iki öncül de mümkün olduğunda da, yalnız biri mümkün olduğunda da kıyas olacaktır. Öncüller mümkünlüğü bildirdiğinde sonuç da mümkün olacaktır; biri mümkünlüğü, öteki ait olmayı bildirdiğinde de öyle. Öncüllerden biri zorunlu konduğunda ise: olumluysa sonuç ne zorunlu ne de ait olmayı bildiren bir sonuç olacaktır; olumsuzsa, öncekilerde olduğu gibi ait olmamanın kıyası olacaktır. Bunlarda da sonuçtaki mümkünü aynı şekilde anlamak gerekir.

Önce öncüller mümkün olsun; A'nın da B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. Olumlu öncül cüzî olarak döndüğüne ve B'nin her G'ye ait olması mümkün olduğuna göre, G'nin de bazı B'lere ait olması mümkün olur. Dolayısıyla A'nın her G'ye, G'nin de bazı B'lere ait olması mümkünse, A'nın da bazı B'lere ait olması mümkündür; çünkü birinci şekil meydana gelir. A'nın hiçbir G'ye ait olmaması, B'nin de her G'ye ait olması mümkünse, A'nın bazı B'lere ait olmamasının mümkün olması zorunludur; çünkü dönme yoluyla yine birinci şekil olacaktır. İkisi de olumsuz konursa, alınan öncüllerin kendisinden zorunlu sonuç çıkmaz; ama öncekilerde olduğu gibi öncüller döndürülünce kıyas olacaktır. Çünkü A'nın da B'nin de G'ye ait olmaması mümkünse, "ait olmasının mümkün olması" yerine konursa, dönme yoluyla yine birinci şekil olacaktır. Terimlerden biri küllî, öteki cüzî ise, terimler ait olmada olduğu gibi aynı durumda olduğunda kıyas olacak ya da olmayacaktır. A'nın her G'ye, B'nin de bazı G'lere ait olması mümkün olsun. Cüzî öncül döndürülünce yine birinci şekil olacaktır; çünkü A'nın her G'ye, G'nin de bazı B'lere ait olması mümkünse, A'nın bazı B'lere ait olması mümkündür. Küllî öncül BG tarafına konsa da durum aynıdır. AG olumsuz, BG olumlu olsa da öyledir; çünkü dönme yoluyla yine birinci şekil olacaktır. İkisi de olumsuz konup biri küllî, öteki cüzî olursa, alınan öncüllerin kendisinden kıyas olmayacaktır; ama öncekilerde olduğu gibi döndürülünce olacaktır. İkisi de belirsiz ya da cüzî alındığında ise kıyas olmayacaktır; çünkü A'nın her B'ye ait olması da, hiçbir B'ye ait olmaması da zorunlu olabilir. Ait olmanın terimleri: hayvan — insan — beyaz; ait olmamanın terimleri: at — insan — beyaz; orta terim beyazdır.

priora.1.20

Ἐν δὲ τῷ τελευταίῳ σχήματι καὶ ἀμφοτέρων ἐνδεχομένων καὶ τῆς ἑτέρας ἔσται συλλογισμός. Ὅταν μὲν οὖν ἐνδέχεσθαι σημαίνωσιν αἱ προτάσεις, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἐνδεχόμενον· καὶ ὅταν ἡ μὲν ἐνδέχεσθαι ἡ δ᾿ ὑπάρχειν. Ὅταν δ᾿ ἡ ἑτέρα τεθῇ ἀναγκαία, ἐὰν μὲν ᾖ καταφατική, οὐκ ἔσται τὸ συμπέρασμα οὔτε ἀναγκαῖον οὔθ᾿ ὑπάρχον, ἐὰν δ᾿ ᾖ στερητική, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἔσται συλλογισμός, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς πρότερον. Ληπτέον δὲ καὶ ἐν τούτοις ὁμοίως τὸ ἐν τοῖς συμπεράσμασιν ἐνδεχόμενον.

Ἔστωσαν δὴ πρῶτον ἐνδεχόμεναι, καὶ τὸ Α καὶ τὸ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδεχέσθω ὑπάρχειν. Ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ καταφατικὸν ἐπὶ μέρους, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται, καὶ τὸ Γ τινὶ τῷ Β ἐνδέχοιτ᾿ ἄν. Ὥστ᾿ εἰ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ ἐνδέχεται, τὸ δὲ Γ τινὶ τῶν Β, καὶ τὸ Α τινὶ τῶν Β ἐνδέχεται· γίνεται γὰρ τὸ πρῶτον σχῆμα. Καὶ εἰ τὸ μὲν Α ἐνδέχεται μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ, ἀνάγκη τὸ Α τινὶ τῷ Β ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν· ἔσται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα διὰ τῆς ἀντιστροφῆς. Εἰ δ᾿ ἀμφότεραι στερητικαὶ τεθείησαν, ἐξ αὐτῶν μὲν τῶν εἰλημμένων οὐκ ἔσται τὸ ἀναγκαῖον, ἀντιστραφεισῶν δὲ τῶν προτάσεων ἔσται συλλογισμός, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Εἰ γὰρ τὸ Α καὶ τὸ Β τῷ Γ ἐνδέχεται μὴ ὑπάρχειν, ἐὰν μεταληφθῇ τὸ ἐνδέχεσθαι ὑπάρχειν, πάλιν ἔσται τὸ πρῶτον σχῆμα διὰ τῆς ἀντιστροφῆς. Εἰ δ᾿ ὁ μέν ἐστι καθόλου τῶν ὅρων ὁ δ᾿ ἐν μέρει, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐχόντων τῶν ὅρων ὅνπερ ἐπὶ τοῦ ὑπάρχειν, ἔσται τε καὶ οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἐνδεχέσθω γὰρ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Β τινὶ τῷ Γ ὑπάρχειν. Ἔσται δὴ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα τῆς ἐν μέρει προτάσεως ἀντιστραφείσης· εἰ γὰρ τὸ Α παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Γ τινὶ τῶν Β, τὸ Α τινὶ τῶν Β ἐνδέχεται. Καὶ εἰ πρὸς τὸ Β Γ τεθείη τὸ καθόλου, ὡσαύτως. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν Α Γ στερητικὸν εἴη, τὸ δὲ Β Γ καταφατικόν· ἔσται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα διὰ τῆς ἀντιστροφῆς. Εἰ δ᾿ ἀμφότεραι στερητικαὶ τεθείησαν, ἡ μὲν καθόλου ἡ δ᾿ ἐν μέρει, δι᾿ αὐτῶν μὲν τῶν εἰλημμένων οὐκ ἔσται συλλογισμός, ἀντιστραφεισῶν δ᾿ ἔσται, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον. Ὅταν δὲ ἀμφότεραι ἀδιόριστοι ἢ ἐν μέρει ληφθῶσιν, οὐκ ἔσται συλλογισμός· καὶ γὰρ παντὶ ἀνάγκη τὸ Α τῷ Β καὶ μηδενὶ ὑπάρχειν. Ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον—ἄνθρωπος—λευκόν, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ἵππος—ἄνθρωπος—λευκόν, μέσον λευκόν.

priora.1.2121. Bölüm

Öncüllerden biri ait olmayı, öteki mümkünlüğü bildirirse, sonuç ait olduğunu değil, mümkün olduğunu bildirecektir; kıyas da terimler öncekilerdeki gibi olduğunda olacaktır. Önce terimler olumlu olsun: A her G'ye ait olsun, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. BG döndürülünce birinci şekil olacaktır, sonuç da A'nın bazı B'lere ait olmasının mümkün olduğudur; çünkü birinci şekilde öncüllerden biri mümkünlüğü bildirdiğinde sonuç da mümkün oluyordu. BG ait olmayı, AG mümkünlüğü bildirse de; AG olumsuz, BG olumlu olup hangisi olursa olsun biri ait olmayı bildirse de, her iki durumda sonuç mümkün olacaktır; çünkü yine birinci şekil meydana gelir; bu şekilde de öncüllerden biri mümkünlüğü bildirdiğinde sonucun da mümkün olacağı gösterilmişti. Mümkün olan olumsuz öncül küçük uca göre konursa ya da iki öncül de olumsuz alınırsa, konulan öncüllerin kendisinden kıyas olmayacaktır; ama öncekilerde olduğu gibi döndürülünce olacaktır.

Öncüllerden biri küllî, öteki cüzî ise, ikisi de olumlu olduğunda ya da küllî olan olumsuz, cüzî olan olumlu olduğunda, kıyasların tarzı aynı olacaktır; çünkü hepsi birinci şekil yoluyla sonuca varır. Dolayısıyla kıyasın ait olmanın değil mümkünlüğün kıyası olacağı açıktır. Olumlu öncül küllî, olumsuz öncül cüzî ise ispat imkânsız yoluyla olacaktır. B her G'ye ait olsun, A'nın da bazı G'lere ait olmaması mümkün olsun; bu durumda A'nın bazı B'lere ait olmamasının mümkün olması zorunludur. Çünkü A her B'ye zorunlu olarak aitse, B de her G'ye ait olarak konmuşsa, A her G'ye zorunlu olarak ait olacaktır; bu daha önce gösterildi. Oysa bazı G'lere ait olmamasının mümkün olduğu varsayılmıştı.

İkisi de belirsiz ya da cüzî alındığında kıyas olmayacaktır. İspat küllî öncüllerdekiyle aynıdır ve aynı terimlerle yapılır.

priora.1.21

Ἐὰν δὲ ἡ μὲν ὑπάρχειν ἡ δ᾿ ἐνδέχεσθαι σημαίνῃ τῶν προτάσεων, τὸ μὲν συμπέρασμα ἔσται ὅτι ἐνδέχεται καὶ οὐχ ὅτι ὑπάρχει, συλλογισμὸς δ᾿ ἔσται τὸν αὐτὸν τρόπον ἐχόντων τῶν ὅρων ὃν καὶ ἐν τοῖς πρότερον. Ἔστωσαν γὰρ πρῶτον κατηγορικοί, καὶ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω, τὸ δὲ Β παντὶ ἐνδεχέσθω ὑπάρχειν. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ Β Γ τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα, καὶ τὸ συμπέρασμα ὅτι ἐνδέχεται τὸ Α τινὶ τῶν Β ὑπάρχειν· ὅτε γὰρ ἡ ἑτέρα τῶν προτάσεων ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι σημαίνοι ἐνδέχεσθαι, καὶ τὸ συμπέρασμα ἦν ἐνδεχόμενον. Ὁμοίως δὲ καὶ εἰ τὸ μὲν Β Γ ὑπάρχειν τὸ δὲ Α Γ ἐνδέχεσθαι, καὶ εἰ τὸ μὲν Α Γ στερητικὸν τὸ δὲ Β Γ κατηγορικόν, ὑπάρχοι δ᾿ ὁποτερονοῦν, ἀμφοτέρως ἐνδεχόμενον ἔσται τὸ συμπέρασμα· γίνεται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα, δέδεικται δ᾿ ὅτι τῆς ἑτέρας προτάσεως ἐνδέχεσθαι σημαινούσης ἐν αὐτῷ καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται ἐνδεχόμενον. Εἰ δὲ τὸ ἐνδεχόμενον στερητικὸν τεθείη πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον, ἢ καὶ ἄμφω ληφθείη στερητικά, δι᾿ αὐτῶν μὲν τῶν κειμένων οὐκ ἔσται συλλογισμός, ἀντιστραφέντων δ᾿ ἔσται, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον.

Εἰ δ᾿ ἡ μὲν καθόλου τῶν προτάσεων ἡ δ᾿ ἐν μέρει, κατηγορικῶν μὲν οὐσῶν ἀμφοτέρων, ἢ τῆς μὲν καθόλου στερητικῆς τῆς δ᾿ ἐν μέρει καταφατικῆς, ὁ αὐτὸς τρόπος ἔσται τῶν συλλογισμῶν· πάντες γὰρ περαίνονται διὰ τοῦ πρώτου σχήματος. Ὥστε φανερὸν ὅτι τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ οὐ τοῦ ὑπάρχειν ἔσται συλλογισμός. Εἰ δ᾿ ἡ μὲν καταφατικὴ καθόλου ἡ δὲ στερητικὴ ἐν μέρει, διὰ τοῦ ἀδυνάτου ἔσται ἡ ἀπόδειξις. Ὑπαρχέτω γὰρ τὸ μὲν Β παντὶ τῷ Γ, τὸ δὲ Α ἐνδεχέσθω τινὶ τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν· ἀνάγκη δὴ τὸ Α ἐνδέχεσθαι τινὶ τῷ Β μὴ ὑπάρχειν. Εἰ γὰρ παντὶ τῷ Β τὸ Α ὑπάρχει ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β παντὶ τῷ Γ κεῖται ὑπάρχειν, τὸ Α παντὶ τῷ Γ ἐξ ἀνάγκης ὑπάρξει· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον. Ἀλλ᾿ ὑπέκειτο τινὶ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν.

Ὅταν δ᾿ ἀδιόριστοι ἢ ἐν μέρει ληφθῶσιν ἀμφότεραι, οὐκ ἔσται συλλογισμός. Ἀπόδειξις δ᾿ ἡ αὐτὴ ἣ καὶ ἐν τοῖς καθόλου, καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων.

priora.1.2222. Bölüm

Öncüllerden biri zorunlu, öteki mümkün ise: terimler olumlu olduğunda her zaman mümkünlüğün kıyası olacaktır; biri olumlu öteki olumsuz olduğunda ise, olumlu öncül zorunluysa ait olmamanın mümkün olmasının, olumsuz öncül zorunluysa hem ait olmamanın mümkün olmasının hem de ait olmamanın kıyası olacaktır; öteki şekillerde olduğu gibi, zorunlu olarak ait olmamanın kıyası olmayacaktır. Önce terimler olumlu olsun: A her G'ye zorunlu olarak ait olsun, B'nin de her G'ye ait olması mümkün olsun. A'nın her G'ye ait olması zorunlu, G'nin de bazı B'lere ait olması mümkün olduğuna göre, A'nın bazı B'lere ait olması da ait olmayı değil mümkünlüğü bildirecektir; çünkü birinci şekilde sonuç böyle çıkıyordu. BG zorunlu, AG mümkün konsa da aynı şekilde gösterilecektir. Yine biri olumlu öteki olumsuz olsun, olumlu olan zorunlu olsun: A'nın hiçbir G'ye ait olmaması mümkün olsun, B de her G'ye zorunlu olarak ait olsun. Yine birinci şekil olacaktır; çünkü olumsuz öncül de mümkünlüğü bildirir. Demek ki sonucun mümkün olacağı açıktır; çünkü birinci şekilde öncüller böyle olduğunda sonuç da mümkün oluyordu. Olumsuz öncül zorunluysa, sonuç hem bazılarına ait olmamanın mümkün olduğunu hem de ait olmadığını bildirecektir. A'nın G'ye zorunlu olarak ait olmadığı, B'nin ise her G'ye ait olmasının mümkün olduğu konsun. Olumlu BG döndürülünce birinci şekil olacaktır ve olumsuz öncül zorunludur. Öncüller böyleyken A'nın G'ye hem bazılarına ait olmamasının mümkün olduğu hem de ait olmadığı sonucu çıkıyordu; dolayısıyla A'nın bazı B'lere ait olmaması da zorunludur. Olumsuz öncül küçük uca göre konduğunda ise: mümkünse, öncekilerde olduğu gibi öncül değiştirilince kıyas olacaktır; zorunluysa olmayacaktır; çünkü hem hepsine ait olması zorunlu hem de hiçbirine ait olmaması mümkün olabilir. Hepsine ait olmanın terimleri: uyku — uyuyan at — insan; hiçbirine ait olmamanın terimleri: uyku — uyanık at — insan.

Terimlerden biri ortaya göre küllî, öteki cüzî olduğunda da durum aynı olacaktır. İkisi de olumlu olduğunda, ait olmanın değil mümkünlüğün kıyası olacaktır; biri olumsuz, öteki olumlu alınıp olumlu olan zorunlu olduğunda da öyle. Olumsuz öncül zorunlu olduğunda ise sonuç da ait olmamayı bildirecektir; çünkü terimler küllî de olsa olmasa da gösterme tarzı aynı olacaktır. Kıyasların birinci şekil yoluyla tamamlanması zorunludur; dolayısıyla onlarda nasılsa bunlarda da sonucun öyle çıkması zorunludur. Küllî alınan olumsuz öncül küçük uca göre konduğunda: mümkünse dönme yoluyla kıyas olacaktır; zorunluysa olmayacaktır. Bu da küllî öncüllerdekiyle aynı tarzda ve aynı terimlerle gösterilecektir. Demek ki bu şekilde de kıyasın ne zaman ve nasıl olacağı, ne zaman mümkünlüğün, ne zaman ait olmanın kıyası olacağı açıktır. Bütün kıyasların eksik olduğu ve birinci şekil yoluyla tamamlandığı da açıktır.

priora.1.22

Εἰ δ᾿ ἐστὶν ἡ μὲν ἀναγκαία τῶν προτάσεων ἡ δ᾿ ἐνδεχομένη, κατηγορικῶν μὲν ὄντων τῶν ὅρων ἀεὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι ἔσται συλλογισμός, ὅταν δ᾿ ᾖ τὸ μὲν κατηγορικὸν τὸ δὲ στερητικόν, ἐὰν μὲν ᾖ τὸ καταφατικὸν ἀναγκαῖον, τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν, ἐὰν δὲ τὸ στερητικόν, καὶ τοῦ ἐνδέχεσθαι μὴ ὑπάρχειν καὶ τοῦ μὴ ὑπάρχειν· τοῦ δ᾿ ἐξ ἀνάγκης μὴ ὑπάρχειν οὐκ ἔσται συλλογισμός, ὥσπερ οὐδ᾿ ἐν τοῖς ἑτέροις σχήμασιν. Ἔστωσαν δὴ κατηγορικοὶ πρῶτον οἱ ὅροι, καὶ τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β τῷ Γ παντὶ ἐνδεχέσθω ὑπάρχειν. Ἐπεὶ οὖν τὸ μὲν Α παντὶ τῷ Γ ἀνάγκη, τὸ δὲ Γ τινὶ τῷ Β ἐνδέχεται, καὶ τὸ Α τινὶ τῷ Β ἐνδεχόμενον ἔσται καὶ οὐχ ὑπάρχον· οὕτω γὰρ συνέπιπτεν ἐπὶ τοῦ πρώτου σχήματος. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ εἰ τὸ μὲν Β Γ τεθείη ἀναγκαῖον, τὸ δὲ Α Γ ἐνδεχόμενον. Πάλιν ἔστω τὸ μὲν κατηγορικὸν τὸ δὲ στερητικόν, ἀναγκαῖον δὲ τὸ κατηγορικόν· καὶ τὸ μὲν Α ἐνδεχέσθω μηδενὶ τῷ Γ ὑπάρχειν, τὸ δὲ Β παντὶ ὑπαρχέτω ἐξ ἀνάγκης. Ἔσται δὴ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα· καὶ γὰρ ἡ στερητικὴ πρότασις ἐνδέχεσθαι σημαίνει. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ συμπέρασμα ἔσται ἐνδεχόμενον· ὅτε γὰρ οὕτως ἔχοιεν αἱ προτάσεις ἐν τῷ πρώτῳ σχήματι, καὶ τὸ συμπέρασμα ἦν ἐνδεχόμενον. Εἰ δ᾿ ἡ στερητικὴ πρότασις ἀναγκαία, τὸ συμπέρασμα ἔσται καὶ ὅτι ἐνδέχεται τινὶ μὴ ὑπάρχειν καὶ ὅτι οὐχ ὑπάρχει. Κείσθω γὰρ τὸ Α τῷ Γ μὴ ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης, τὸ δὲ Β παντὶ ἐνδέχεσθαι. Ἀντιστραφέντος οὖν τοῦ Β Γ καταφατικοῦ τὸ πρῶτον ἔσται σχῆμα, καὶ ἀναγκαία ἡ στερητικὴ πρότασις. Ὅτε δ᾿ οὕτως εἶχον αἱ προτάσεις, συνέβαινε τὸ Α τῷ Γ καὶ ἐνδέχεσθαι τινὶ μὴ ὑπάρχειν καὶ μὴ ὑπάρχειν, ὥστε καὶ τὸ Α τῷ Β ἀνάγκη τινὶ μὴ ὑπάρχειν. Ὅταν δὲ τὸ στερητικὸν τεθῇ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον, ἐὰν μὲν ἐνδεχόμενον, ἔσται συλλογισμὸς μεταληφθείσης τῆς προτάσεως, καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον, ἐὰν δ᾿ ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται· καὶ γὰρ παντὶ ἀνάγκη καὶ οὐδενὶ ἐνδέχεται ὑπάρχειν· Ὅροι τοῦ παντὶ ὑπάρχειν ὕπνος—ἵππος καθεύδων—ἄνθρωπος, τοῦ μηδενὶ ὕπνος—ἵππος ἐγρηγορώς—ἄνθρωπος.

Ὁμοίως δ᾿ ἕξει καὶ εἰ ὁ μὲν καθόλου τῶν ὅρων ὁ δ᾿ ἐν μέρει πρὸς τὸ μέσον· κατηγορικῶν μὲν γὰρ ὄντων ἀμφοτέρων τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ οὐ τοῦ ὑπάρχειν ἔσται συλλογισμός, καὶ ὅταν τὸ μὲν στερητικὸν ληφθῇ τὸ δὲ καταφατικόν, ἀναγκαῖον δὲ τὸ καταφατικόν. Ὅταν δὲ τὸ στερητικὸν ἀναγκαῖον, καὶ τὸ συμπέρασμα ἔσται τοῦ μὴ ὑπάρχειν· ὁ γὰρ αὐτὸς τρόπος ἔσται τῆς δείξεως καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων. Ἀνάγκη γὰρ διὰ τοῦ πρώτου σχήματος τελειοῦσθαι τοὺς συλλογισμούς, ὥστε καθάπερ ἐν ἐκείνοις, καὶ ἐπὶ τούτων ἀναγκαῖον συμπίπτειν. Ὅταν δὲ τὸ στερητικὸν καθόλου ληφθὲν τεθῇ πρὸς τὸ ἔλαττον ἄκρον, ἐὰν μὲν ἐνδεχόμενον, ἔσται συλλογισμὸς διὰ τῆς ἀντιστροφῆς, ἐὰν δ᾿ ἀναγκαῖον, οὐκ ἔσται. Δειχθήσεται δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ὃν καὶ ἐν τοῖς καθόλου, καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὅρων. Φανερὸν οὖν καὶ ἐν τούτῳ τῷ σχήματι πότε καὶ πῶς ἔσται συλλογισμός, καὶ πότε τοῦ ἐνδέχεσθαι καὶ πότε τοῦ ὑπάρχειν. Δῆλον δὲ καὶ ὅτι πάντες ἀτελεῖς, καὶ ὅτι τελειοῦνται διὰ τοῦ πρώτου σχήματος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…