İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Doğa Soruları

Αἴτια φυσικά

11. Deniz suyu ağaçları niçin beslemez?

Acaba kara hayvanlarını beslememesiyle aynı sebepten mi? Çünkü Platon, Anaksagoras ve Demokritos'un çevresi bitkiyi toprakta yaşayan bir canlı sayar. Deniz bitkileri için, tıpkı balıklar için olduğu gibi besleyici ve içilebilir olması, karadaki bitkileri ve ağaçları da beslemesini gerektirmez: Bu su yoğunluğundan köklere işleyemez, ağırlığından da yukarı çıkamaz. Ağır ve topraklı olduğunu pek çok şey gösterir; bunlardan biri de gemileri ve yüzenleri daha iyi taşıyıp yukarıda tutmasıdır.

Yoksa ağaçlara en çok kuruluk zarar verdiği, deniz suyu da kurutucu olduğu için mi? Nitekim tuz çürümeye karşı işe yarar, denizde yıkananların teni de hemen kuruyup pürüzlenir.

Yoksa zeytinyağı bitkilerin düşmanı olup süründüğü her şeyi öldürdüğü, denizde de bol miktarda yağlılık bulunduğu için mi? Deniz suyu bu yüzden yangını körükler ve alevlerin üzerine dökülmemesini öğütleriz.

Yoksa Aristoteles'in dediği gibi, bu su yanmış toprağın karışmasıyla içilmez ve acı bir hâle mi gelmiştir? Çünkü kül suyu da tatlı su külün üzerine dökülünce oluşur; bu çözülme, suyun yararlı ve içilebilir yanını bozup yok eder, tıpkı ateşin vücudumuzdaki sıvıyı safraya çevirmesi gibi.

Kızıldeniz'de bittiği anlatılan çalılıklar ve bitkilere gelince, bunlar hiç meyve vermez ve denize bol miktarda balçık taşıyan ırmaklarla beslenir; bu yüzden karadan uzakta değil, kıyıya yakın yerlerde yetişirler.

1

διὰ τί τὸ θαλάττιον ὕδωρ οὐ τρέφει τὰ δένδρα; πότερον διʼ ἢν αἰτίαν οῦδὲ τῶν ζᾠων τὰ χερσαῖα; ζῷον γὰρ ἔγγειον τὸ φυτὸν εἶναι, οἱ περὶ Πλάτωνα καὶ Ἀναξαγόραν καὶ Δημόκριτον οἴονται· οὐ γὰρ διότι τοῖς ἐναλίοις φυτοῖς τρόφιμόν ἐστι καὶ πότιμον ὥσπερ τοῖς ἰχθύσιν, ἤδη καὶ τὰ ἐν τῇ χέρσῳ φυτά τε καὶ δένδρα τρέφει· οὔτε γὰρ ἐνδύεται ταῖς ῥίζαις ὑπὸ πάχους οὔτʼ ἀναφέρεται ὑπὸ βάρους· ὅτι δʼ ἐμβριθές ἐστι καὶ γεῶδες, ἄλλοις τε πολλοῖς ἀποδείκνυται καὶ τῷ μᾶλλον ἀνέχειν καὶ ὑπερείδειν τὰ πλοῖα καὶ τοὺς κολυμβῶντας· ἢ μάλιστα μὲν βλάπτεται ξηρότητι τὰ δένδρα ξηραντικὸν δὲ τὸ θαλάττιον; ὅθεν πρός γε τὰς σήψεις οἱ ἅλες βοηθοῦσι, καὶ τὰ σώματα τῶν λουσαμένων ἐν θαλάττῃ ξηρὰν εὐθὺς ἴσχει καὶ τραχεῖαν τὴν ἐπιφάνειαν. ἢ τὸ μὲν ἔλαιον τοῖς φυτοῖς πολέμιον καὶ φθείρει τὰ προσαλειφόμενα; μετέχει δὲ πολλῆς ἡ θάλαττα λιπαρότητος· διὸ συνεξάπτει, καὶ παραινοῦμεν εἰς τὰς φλόγας μὴ ἐμβάλλειν θαλάττιον ὕδωρ. ἢ γέγονεν ἄποτον καὶ πικρὸν τὸ ὕδωρ, ὡς Ἀριστοτέλης φησίν, ἀναμίξει κατακεκαυμένης γῆς; καὶ γὰρ ἡ κονία γίγνεται, γλυκέος ὕδατος εἰς τέφραν ἐμπεσόντος, ἡ δὲ διάλυσις ἐξίστησι καὶ φθείρει τὸ χρηστὸν καὶ πότιμον, ὡς ἐν ἡμῖν οἱ πυρετοὶ τὸ ὑγρὸν εἰς χολὴν τρέπουσιν. ἃ δʼ ἱστοροῦσιν ἐν τῇ Ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ βλαστάνειν ὑλήματα καὶ φυτά, καρπὸν μὲν οὐδένα φέρει τρέφεται δὲ τοῖς ποταμοῖς πολλὴν ἐμβάλλουσιν ἰλύν· ὅθεν οὐ πρόσω τῆς γῆς ἀλλὰ πλησίον ἔχει τὴν γένεσιν.

22. Ağaçlar ve tohumlar niçin akarsudan çok yağmur suyuyla beslenir?

Acaba Laitos'un dediği gibi, yağmur suyu vuruşuyla toprağı yararak gözenekler açtığı ve böylece köke daha kolay ulaştığı için mi? Yoksa bu doğru değil de, Laitos'un gözünden kaçan bir şey mi var: Su kamışı, saz, hasırotu gibi bataklık bitkileri de zamanında yağmur yağmazsa büyümez, filiz vermez. Doğru olan Aristoteles'in sözü müdür: Yağan su taze ve yenidir, bataklık suyu ise bayat ve eski?

Yoksa bu da doğru olmaktan çok akla yakın bir söz müdür? Çünkü kaynak ve ırmak suları da taze ve yeni doğmuştur; Herakleitos'un dediği gibi aynı ırmağa iki kez giremezsin, zira hep başka sular akıp gelir. Oysa bunlar da yağmur suyundan daha kötü besler.

Peki, Zeus'tan gelen su hafif ve havamsı olduğu, içinde hava bulunduğu için, inceliği sayesinde bitkiye yol bulup hızla yükseldiğinden mi? Köpükçükler oluşturması da havayla karışmış olmasındandır.

Yoksa besin en çok, beslenen tarafından alt edildiğinde mi besler? Hazım da budur zaten; hazımsızlık ise tersidir, besin değişime uğramayacak kadar güçlü olduğunda ortaya çıkar. İnce, yalın ve pek tadı olmayan şeyler ise [kolay alt edilir]; yağmur suyu da böyledir. Çünkü havada ve rüzgârda oluşur, saf ve katışıksız iner. Kaynak suları ise toprağa ve içinden çıktıkları yerlere benzer, pek çok nitelikle dolar; bu yüzden daha zor değişir, hazımla beslenen şeye dönüşmeye daha geç razı olurlar. Yağmur sularının kolay değiştiğini çürümeleri ele verir, çünkü ırmak ve kuyu sularından daha çabuk bozulurlar. Hazım da bir çeşit çürümeye benzer; Empedokles şöyle diyerek buna tanıklık eder: “Şarap, kabuğun altında ağaçta çürümüş sudur.”

Yoksa en hazır ve en kolay sebep, yağmur suyunun tatlılığı ve iyiliği midir, üstelik rüzgârla hemen yukarı gönderilmesi? Hayvanlar da bu sudan daha istekle yararlanır; kurbağalar yağmur beklerken sevinçten seslerini yükseltir, sanki bataklığın çeşnisini ve kendi tatlılıklarının tohumunu bekliyorlardır. Aratos da yağmurun yaklaştığını gösteren işaretlerden biri olarak bunu sayar:

Ey zavallı soylar, su yılanlarına yem, iribaşların babaları bağırır gölün içinden.

2

διὰ τί μᾶλλον ὑπὸ τῶν ὑετίων ἢ τῶν ἐπιρρύτων ὑδάτων τὰ δένδρα καὶ τὰ σπέρματα πέφυκε τρέφεσθαι; πότερον, ὡς Λαῖτος ἔλεγε, τῇ πληγῇ τὰ ὄμβρια διιστάντα τὴν γῆν πόρους ποιεῖ καὶ διαδύεται μᾶλλον εἰς τὴν ῥίζαν ἢ τοῦτο μὲν οὐκ ἀληθές, ἀλλʼ ἔλαθε τὸν Λαῖτον ὅτι καὶ τὰ λιμναῖα φυτά, τύφη καὶ φλέως καὶ θρύον, ἀναυξῆ καὶ ἀβλαστῆ μένει, μὴ γενομένων ὄμβρων καθʼ ὥραν τὸ δὲ τοῦ Ἀριστοτέλους ἀληθές, ὅτι πρόσφατόν ἐστι καὶ νέον ὕδωρ τὸ ὑόμενον ἕωλον δὲ καὶ παλαιὸν τὸ λιμναῖον; ἢ καὶ τοῦτο πιθανὸν μᾶλλον ἢ ἀληθές ἐστι; τὰ γὰρ πηγαῖα καὶ ποτάμια νάματα πρόσφατα μέν ἐστι καὶ νεογενῆ· ποταμοῖς γὰρ δὶς τοῖς αὐτοῖς οὐκ ἂν ἐμβαίης ὥς φησιν Ἡράκλειτος, ἕτερα ἐπιρρεῖ ὕδατα τρέφει καὶ ταῦτα τῶν χεῖρον. ἆρʼ οὖν κοῦφόν ἐστι τὸ ἐκ Διὸς ὕδωρ καὶ ἀερῶδες καὶ πνεύματι μεμιγμένον ὁδηγεῖται τε καὶ ἀναπέμπεται ταχέως εἰς τὸ φυτὸν ὑπὸ λεπτότητος, διὸ καὶ πομφόλυγας ποιεῖ τῇ ἀναμίξει τοῦ ἀέρος· ἢ τρέφει μὲν μάλιστα κρατούμενον ὑπὸ τοῦ τρεφομένου ʽ τοῦτο γάρ ἐστι πέψις· ἀπεψία δὲ τοὐναντίον, ὅταν ἰσχυρότερα τοῦ παθεῖν καὶ μεταβάλλον τὰ λεπτὰ καὶ ἁπλᾶ καὶ ἄχυμα μᾶλλον, οἷόν ἐστι τὸ ὄμβριον ὕδωρ; γεννώμενον γὰρ ἐν ἀέρι καὶ πνεύματι καθαρὸν καὶ ἀμιγὲς κάτεισι· τὰ δὲ πηγαῖα καὶ τῇ γῇ καὶ τοῖς τόποις ὁμοιούμενα, διʼ ὧν ἔξεισι, πολλῶν ἀναπίμπλαται ποιοτήτων, διʼ ἃς ἧττόν ἐστιν εὔτρεπτα καὶ βράδιον αὑτὰ παρέχει τῇ πέψει μεταβάλλειν εἰς τὸ τρεφόμενον· τῶν δʼ ὀμβρίων τὸ εὔτρεπτον αἱ σήψεις κατηγοροῦσιν, εὐσηπτότερα γάρ ἐστι τῶν ποταμίων καὶ φρεατιαίων ἡ δὲ πέψις ἔοικεν εἶναι σῆψις, ὡς Ἐμπεδοκλῆς μαρτυρεῖ λέγων οἶνος ὑπὸ φλοιοῦ πέλεται σαπὲν ἐν ξύλῳ ὕδωρ ἢ πάντων ἑτοιμότατόν ἐστι καὶ ῥᾷστον αἰτιάσασθαι τὸ γλυκὺ τῶν ὀμβρίων καὶ χρηστόν, ἐκπεμπόμενον εὐθὺς ὑπὸ τοῦ πνεύματος; διὸ καὶ τὰ θρέμματα τούτων ἀπολαύει προθυμότερον, καὶ οἱ βάτραχοι προσδοκῶντες ὄμβρον ἐπιλαμπρύνουσι τὴν φωνὴν ὑπὸ χαρᾶς, ὥσπερ ἥδυσμα τοῦ λιμναίου τὸ ὑέτιον προσδεχόμενοι καὶ σπέρμα τῆς ἐκείνων γλυκύτητος ἓν γὰρ καὶ τοῦτο ποιεῖται σημεῖον ὑετοῦ μέλλοντος Ἄρατος εἰπών ἦ μάλα δείλαιαι γενεαί, ὕδροισιν ὄνειαρ, αὐτόθεν ἐκ λίμνης πατέρες βοόωσι γυρίνων.

33. Çobanlar sürülerin önüne niçin tuz koyar?

Acaba çoğunluğun sandığı gibi, daha çok yesinler ve semirsinler diye mi? Çünkü tuzun keskinliği iştahı açar, gözenekleri de genişleterek besinin vücuda dağılmasına yol açar. Bu yüzden Herophilosçu Apollonios, zayıf ve besin almayanların tatlıyla ya da kaba yemekle değil, tuzlanmış ve tuzlu şeylerle beslenmesini buyururdu; bunların inceliği âdeta içe işleyen bir merhem gibi yiyeceği gözeneklerden geçirip bedene katar.

Yoksa hayvanlara tuz yalamayı sağlık için, fazlalıklarını atsınlar diye mi öğretirler? Çünkü aşırı semirince hastalanırlar; tuz ise iç yağını eritip dağıtır. Bu yüzden kesildiklerinde derileri kolayca yüzülür: Deriyi yapıştırıp bağlayan yağ, tuzun keskinliğiyle incelip zayıflamıştır. Tuz yalayanların kanı da incelir, tuz karıştığı için içeride pıhtılaşma olmaz.

Şunu da düşün: Tuz onları daha verimli, çiftleşmeye de daha istekli kılıyor olmasın? Gerçekten de dişi köpekler tuzlu yiyecek yiyince çabuk gebe kalır, tuz taşıyan gemilerde de sık çiftleştikleri için fareler daha çok olur.

3

διὰ τί παραβάλλουσι τοῖς θρέμμασιν ἅλας οἱ νομεῖς; πότερον, ὡς οἱ πολλοὶ νομίζουσι, πλήθους τροφῆς ἕνεκα καὶ τοῦ παχύνειν; τήν τε γὰρ ὄρεξιν ἡ δριμύτης ἐκκαλεῖται καὶ τοὺς πόρους ἀναστομοῦσα μᾶλλον ὁδοποιεῖ τῇ τροφῇ πρὸς τὴν ἀνάδοσιν· διὸ καὶ τοὺς ἰσχνοὺς καὶ τοὺς ἀτρόφους Ἀπολλώνιος ὁ Ἡροφίλειος ἐκέλευε μὴ γλυκεῖ μηδὲ χονδρῷ τρέφειν ἀλλὰ τοῖς ταριχευτοῖς καὶ ὑφαλμυρίζουσιν, ὧν ἡ λεπτότης, ὥσπερ ἐντρίχωμα γενομένη, τὰ σιτία τοῖς σώμασι διὰ τῶν πόρων προστίθησιν. ἢ μᾶλλον ὑγιείας ἕνεκα καὶ συγκοπῆς πλήθους τὸν ἅλα λείχειν ἐθίζουσι τὰ βοσκήματα; νοσεῖ γὰρ ἄγαν πιαινόμενα, τὴν δὲ πιμελὴν τήκουσιν οἱ ἅλες καὶ διαχέουσιν ὅθεν εὐμαρῶς καὶ ῥᾳδίως ἀποδέρουσιν αὐτὰ σφάξαντες· ἡ γὰρ κολλῶσα καὶ συνδέουσα τὸ δέρμα πιμελὴ λεπτὴ καὶ ἀσθενὴς γέγονεν ὑπὸ τῆς δριμύτητος. λεπτύνεται δὲ καὶ τὸ αἷμα τῶν τὸ ἅλας λειχόντων οὐδὲ πήγνυται τὰ ἐντός, ἁλῶν μιγέντων. σκόπει δέ, μὴ καὶ γονιμώτερα καὶ προθυμότερα πρὸς τὰς συνουσίας· καὶ γὰρ αἱ κύνες κύουσι ταχέως τάριχος ἐπεσθίουσαι, καὶ τὰ ἁληγὰ τῶν πλοίων πλείους τρέφει μῦς διὰ τὸ πολλάκις συμπλέκεσθαι.

44. Yağmur suları içinde gök gürültüsü ve şimşekle yağanlar, “şimşek yağmuru” denenler, tohumlara niçin daha çok yarar?

Acaba havanın çalkalanıp karışması yüzünden bu sular rüzgârlı olduğu, rüzgâr da sıvıyı hareket ettirerek yukarı gönderip dağıttığı için mi?

Yoksa gök gürültüsünü ve şimşeği havadaki sıcağın soğukla çarpışması doğurduğu için mi? Bu yüzden kışın pek gök gürlemez, en çok ilkbahar ve sonbaharda gürler, çünkü o zaman havanın karışımı dengesizdir. Sıcaklık ise sıvıyı hazmederek filizlenen şeylere yatkın ve yararlı kılar.

Yoksa yukarıda söylenen sebeple gök en çok ilkbaharda gürleyip şimşek çaktığı, ilkbahar suları da yazdan önce tohumlar için daha gerekli olduğu için mi? Nitekim ilkbaharda en çok yağmur alan ülke, Sicilya gibi, bol ve iyi ürün verir.

4

διὰ τί τῶν ὀμβρίων ὑδάτων εὐαλδέστερα τοῖς σπέρμασι τὰ μετὰ βροντῶν καὶ ἀστραπῶν, ἃ δὴ καὶ ἀστραπαῖα καλοῦσι; πότερον ὅτι πνευματώδη διὰ τὴν τοῦ ἀέρος ταραχὴν καὶ ἀνάμιξιν, τὸ δὲ πνεῦμα τὴν ὑγρότητα κινοῦν μᾶλλον ἀναπέμπει καὶ ἀναδίδωσιν ἢ βροντὰς μὲν καὶ ἀστραπὰς ποιεῖ τὸ θερμὸν ἐν τῷ ἀέρι πρὸς τὸ ψυχρὸν μαχόμενον, διὸ χειμῶνος ἣκιστα βροντᾷ μάλιστα δʼ ἔαρος καὶ φθινοπώρου διὰ τὴν ἀνωμαλίαν τῆς κράσεως, ἡ δὲ θερμότης; πέπτουσα τὸ ὑγρὸν προσφιλὲς ποιεῖ τοῖς βλαστάνουσι καὶ ὠφέλιμον· ἢ μάλιστα μὲν ἔαρος βροντᾷ καὶ ἀστράπτει διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν, τὰ δʼ ἐαρινὰ τῶν ὑδάτων ἀναγκαιότερα τοῖς σπέρμασι πρὸ τοῦ θέρους, ὅθεν ἡ πλεῖστον ὑομένη τοῦ ἔαρος χώρα καθάπερ ἡ ἐν Σικελίᾳ πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς καρποὺς ἀναδίδωσιν;

55. Tatlar sekiz türken, içlerinden yalnız birini, tuzlu tadı, hiçbir meyvenin vermediğini niçin görüyoruz? Oysa zeytin önce acı tadı verir, üzüm de ekşi tadı; sonra değişerek biri yağlı, öteki şarapsı olur. Hurmada buruk, narda sert tat da tatlıya döner; bazı nar ve elmalar düpedüz ekşi tat verir, keskin tat ise kök ve tohumlarda boldur.

Acaba tuzluluk bir tat oluşumu değil de öteki tatların bozulması olduğu için mi? Bu yüzden bitki ve tohumlarla beslenen hiçbir canlıyı beslemez, kimi yiyeceklere ise besinlerin bıktırıcılığını giderdiği için çeşni olur.

Yoksa deniz suyunu kaynatınca tuzlu ve ısırıcı yanını giderdikleri gibi, sıcak şeylerde de tuzluluk sıcaklıkla silinip kaybolur mu?

Yoksa Platon'un dediği gibi tat, bitkinin içinden süzülmüş su olduğu, deniz suyu da süzülünce tuzluluğunu yitirdiği için mi? Çünkü tuzluluk topraklı ve kaba taneciklidir. Bu yüzden kıyıda kazanlar içilebilir su sızıntılarına rastlar, birçokları da balmumu kaplarla denizden tatlı su alır; süzülen suda tuzlu ve topraklı kısım ayrılıp kalır. Deniz suyu kilden geçirilerek süzülürse büsbütün içilebilir hâle gelir, çünkü kil topraklı kısmı kendinde tutar, geçirmez. Durum böyle olunca, bitkilerin ne dışarıdan tuzluluk alması beklenir ne de içlerinde oluşursa bunu meyveye salması; çünkü gözenekleri, inceliklerinden ötürü, topraklı ve kaba olanı geçirmez.

Yoksa tuzluluğu acılığın bir türü mü saymak gerekir? Homeros da şöyle der:

ağzından tükürdü acı tuzlu suyu, başından da oluk oluk akıyordu.

Platon da her iki tadın temizleyip erittiğini, ama tuzlunun bunu daha az yaptığını ve pürüzlü olmadığını söyler. Acının tuzludan farkı ise kuruluk fazlalığı gibi görünür, çünkü tuzlu da kurutucudur.

5

διὰ τί τῶν χυμῶν, ὀκτὼ τῷ γένει ὄντων, ἕνα μόνον, τὸν ἁλμυρόν, ἀπʼ οὐδενὸς καρποῦ γεννώμενον ὁρῶμεν; καίτοι καὶ τὸν πικρὸν ἡ ἐλαία φέρει πρῶτον καὶ τὸν ὀξὺν ὁ βότρυς,· εἶτα μεταβάλλων ὁ μὲν γίνεται λιπαρὸς ὁ δʼ οἰνώδης· μεταβάλλει δὲ καὶ ὁ στρυφνὸς ἐν ταῖς φοινικοβαλάνοις καὶ ὁ αὐστηρὸς ἐν ταῖς ῥόαις εἰς τὸν γλυκύν· ἔνιαι δὲ ῥόαι καὶ μῆλα τὸν ὀξὺν ἁπλῶς φέρουσιν, ὁ δὲ δριμὺς ἐν ταῖς ῥίζαις καὶ σπέρμασι πολύς ἐστι. πότερον οὖν οὐκ ἔστιν ἁλμυροῦ γένεσις ἀλλὰ φθορὰ τῶν ἄλλων τὸ ἁλμυρόν, διὸ καὶ πᾶσιν ἄτροφον τοῖς. ἀπὸ φυτῶν καὶ σπερμάτων τρεφομένοις, ἥδυσμα δʼ ἐνίοις γίνεται τῷ τὸ πλήσμιον ἀφαιρεῖν τῶν τρεφόντων · ἤ, καθάπερ τῆς θαλάττης ἕψοντες ἀφαιροῦσι τὸ ἁλυκὸν καὶ δηκτικόν, ἐν τοῖς θερμοῖς ὑπὸ θερμότητος ἐξαμαυροῦται τὸ ἁλμυρόν· ἢ χυμὸς μέν ἐστιν, ὡς Πλάτων εἶπεν, ὕδωρ ἠθημένον διὰ φυτοῦ, διηθουμένη δὲ καὶ θάλαττα τὸ ἁλμυρὸν ἀποβάλλει; γεῶδες γὰρ καὶ παχυμερές ἐστιν, ὅθεν ὀρύττοντες παρὰ τὸν αἰγιαλὸν ἐντυγχάνουσι ποτίμοις λιβαδίοις, πολλοὶ δὲ καὶ κηρίνοις ἀγγείοις ἀναλαμβάνουσιν ἐκ τῆς θαλάττης ὕδωρ γλυκὺ διηθούμενον, ἀποκρινομένου τοῦ ἁλυκοῦ καὶ γεώδους· ἡ δὲ διʼ ἀργίλου προδιαγωγὴ παντάπασι τὴν θάλατταν διηθουμένην πότιμον ἀποδίδωσι τῷ κατέχειν ἐν ἑαυτῇ καὶ μὴ διιέναι τὸ γεῶδες. οὕτω δὲ τούτων ἐχόντων, εἰκός ἐστι τὰ φυτὰ μήτʼ ἔξωθεν ἀναλαμβάνειν ἁλμυρίδα μήτʼ, ἂν ἐν αὐτοῖς λάβῃ γένεσιν, ἐκκρίνειν εἰς τὸν καρπόν· οἱ γὰρ πόροι διὰ λεπτότητα τὸ γεῶδες καὶ παχυμερὲς οὐ διηθοῦσιν. ἢ τῆς πικρότητος εἶδος τὴν ἁλμυρότητα θετέον, ὡς Ὅμηρος στόματος δʼ ἐξέπτυσεν ἅλμην πικρήν, ἥ οἱ πολλὸν ἀπὸ κρατὸς κελάρυζε ; καὶ ὁ Πλάτων φησὶν ἀμφοτέρους ῥύπτειν καὶ ἀποτήκειν τοὺς χυμούς, ἧττον δὲ ταῦτα ποιεῖν τὸν ἁλυκὸν καὶ οὐ τραχὺν εἶναι· δόξει δὲ τὸ πικρὸν τοῦ ἁλυκοῦ ξηρότητος ὑπερβολῇ διαφέρειν, ἐπεὶ ξηραντικόν ἐστι καὶ τὸ ἁλυκόν.

66. Çiy düşmüş ağaçların arasından sürekli yürüyenlerin, bitkilere değen vücut bölgeleri niçin pul pul olur?

Acaba Laitos'un dediği gibi, çiyli nem inceliğiyle deriyi kazıdığı için mi?

Yoksa ıslanan tohumlarda pas oluştuğu gibi, çiy de bitkilerin üstteki yeşil ve taze kısımlarını kazıyıp erittiği için mi? Bu zararlı maddeden kopan bir çeşit toz, etin en kansız yerlerine, baldırlara ve ayaklara yapışıp oraları doldurur, deriyi tırmalayıp dağlar. Çiyde tabiatça ısırıcı bir şey bulunduğuna, şişmanları zayıflatması tanıktır: Nitekim şişman kadınlar yumuşak giysiler ya da yünlerle çiy toplayarak fazla etlerini erittiklerini sanırlar.

6

διὰ τί τοῖς συνεχῶς διὰ τῶν δεδροσισμένων δένδρων βαδίζουσι λέπραν ἴσχει τὰ ψαύοντα τῆς ὕλης μόρια τοῦ σώματος; πότερον, ὡς Λαῖτος ἔλεγε, τῇ λεπτότητι τὸ δροσῶδες ὑγρὸν ἀποξύει τοῦ χρωτός· ἤ, καθάπερ ἐρυσίβη τοῖς ὑγραινομένοις ἐγγίγνεται σπέρμασιν, οὕτως ὑπὸ τῆς δρόσου τῶν ἐπιπολῆς χλωρῶν καὶ ἁπαλῶν ἀναχαρασσομένων καὶ ἀποτηκομένων ἄχνη τις ἀπιοῦσα τοῦ σίνοντος ἀναπίμπλησι προσχεομένη τοῖς ἀναιμοτάτοις μέρεσι τῆς σαρκός, οἷα κνῆμαι καὶ πόδες, καὶ ἀμύσσει καὶ δάκνει τὴν ἐπιφάνειαν; ὅτι γὰρ φύσει τι δηκτικὸν ἔνεστι τῇ δρόσῳ, μαρτυρεῖ τὸ τοὺς πίονας ἰσχνοτέρους ποιεῖν· αἱ γοῦν πίονες γυναῖκες; ἱματίοις ἢ ἐρίοις ἁπαλοῖς ἀναλαμβάνουσαι τῆς δρόσου δοκοῦσι συντήκειν τὴν πολυσαρκίαν.

77. Gemiler kışın ırmaklarda niçin daha yavaş gider, denizde ise aynı ölçüde yavaşlamaz?

Acaba ırmak havası zaten daima ağır ve durgun olup kışın soğuktan daha da koyulaştığı için gidenlere engel mi olur?

Yoksa bu daha çok havanın değil, ırmakların başına mı gelir? Çünkü soğuk suyu sıkıştırarak ağır ve cisimli kılar; bunu su saatlerinde görmek mümkündür: Kışın yazdakinden daha yavaş işlerler. Theophrastos, Trakya'da Pangaion yakınlarında bir pınar bulunduğunu, oradan doldurulan aynı kabın kışın yazdakinin iki katı ağırlıkta geldiğini anlatır.

Suyun yoğunluğunun gemiyi yavaşlattığı, ırmak gemilerinin kışın daha çok yük taşımasından bellidir: Çünkü daha yoğun ve ağır hâle gelen su daha çok karşı direnç gösterir. Denizi ise sıcaklığı yoğunlaşmaktan alıkoyar; donmamasının sebebi de budur. Zira donma bir çeşit yoğunlaşma gibi görünür.

7

διὰ τί τὰ πλοῖα χειμῶνος ἐν τοῖς ποταμοῖς πλεῖ βράδιον, ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ οὐ παραπλησίως; πότερον ὁ ποτάμιος ἀὴρ ἀεὶ δυσκίνητος ὢν καὶ βαρὺς ἐν δὲ χειμῶνι μᾶλλον παχυνόμενος διὰ τὴν περίψυξιν, ἐμποδών ἐστι τοῖς πλέουσιν · ἢ τοῦτο μᾶλλον τοῦ ἀέρος πάσχουσιν οἱ ποταμοί; ἐλαύνουσα γὰρ ἡ ψυχρότης τὸ ὕδωρ ποιεῖ βαρὺ καὶ σωματῶδες, ὡς ἔστιν ἐν ταῖς κλεψύδραις καταμαθεῖν· βράδιον γὰρ ἕλκουσι χειμῶνος ἢ θέρους· ἐν δὲ Θρᾴκῃ περὶ τὸ Πάγγαιον ἱστορεῖ Θεόφραστος εἶναι κρήνην, ἀφʼ ἧς ταὐτὸ γέμον ἀγγεῖον ὕδατος ἱστάμενον χειμῶνος ἕλκειν διπλάσιον σταθμὸν ἢ θέρους. ὅτι δʼ ἡ πυκνότης τοῦ ὕδατος τὴν βραδυτῆτα ποιεῖ τοῦ πλοῦ, δῆλόν ἐστι τῷ πλείονα γόμον φέρειν τὰ ποτάμια πλοῖα τοῦ χειμῶνος· τὸ γὰρ ὕδωρ μᾶλλον ἀντερείδει πυκνότερον καὶ βαρύτερον γιγνόμενον, τὴν δὲ θάλατταν ἡ θερμότης κωλύει πυκνοῦσθαι, διʼ ἣν οὐδὲ πήγνυται· μάλκη γὰρ ἔοικεν εἶναι πύκνωσις.

88. Öteki sıvılar hareket edip çalkalanınca soğuduğu hâlde, deniz niçin dalgalanınca ısınır?

Acaba öteki sıvılarda sıcaklık sonradan gelme ve yabancı olduğundan hareket onu dışarı atıp dağıttığı, denizin sıcaklığı ise yaratılışından gelme olduğundan rüzgârlar onu yelpazeleyip beslediği için mi? Sıcaklığına tanık olarak parlaklığı ile topraklı ve ağır olduğu hâlde donmaması gösterilebilir.

8

διὰ τί, τῶν ἄλλων ὑγρῶν ἐν τῷ κινεῖσθαι καὶ στρέφεσθαι ψυχομένων, τὴν θάλατταν ὁρῶμεν ἐν τῷ κυματοῦσθαι θερμοτέραν γιγνομένην; ἦ τῶν μὲν ἄλλων ὑγρῶν ἐπεισόδιον οὖσαν καὶ ἀλλοτρίαν ἐξίστησιν ἡ κίνησις τὴν θερμότητα καὶ διαφορεῖ, τὴν δὲ τῆς θαλάττης σύμφυτον οὖσαν ἐκριπίζουσι μᾶλλον οἱ ἄνεμοι καὶ τρέφουσι; μαρτύρια δὲ τῆς θερμότητος ἡ διαύγεια καὶ τὸ μὴ πήγνυσθαι, καίπερ οὖσαν γεώδη καὶ βαρεῖαν.

99. Deniz kışın niçin daha az acı gelir? Bunu su yolları ustası Dionysios'un da anlattığını söylerler.

Çünkü denizin acılığı tatlılıktan büsbütün yoksun ya da nasipsiz değildir, zira deniz o kadar ırmağı içine alır. Güneş, hafifliği yüzünden üste çıkan tatlı ve içilebilir kısmı çeker; bunu yazın daha çok yapar, kışın ise sıcaklığı zayıf olduğundan denize daha yumuşak dokunur. Böylece tatlılığın kalan büyük payı, katıksız ve ilaç gibi acı olanı yumuşatır.

Aynı şey içme sularında da az çok görülür: Yazın sıcak en hafif ve en tatlı kısmı dağıttığı için bozulurlar, kışın ise yeni ve taze su akıp gelir. Çalkalanan ve ırmaklarla büyüyen deniz de bundan nasibini almak zorundadır.

9

διὰ τί τοῦ χειμῶνος ἧττον πικρὰ γίγνεται γευομένοις ἡ θάλαττα; τοῦτο γάρ φασι καὶ Διονύσιον ἱστορεῖν τὸν ὑδραγωγόν. ἦ ὅτι παντελῶς μὲν ἔρημος οὐκ ἔστι γλυκύτητος οὐδʼ ἄμοιρος ἡ πικρότης, ἅτε δὴ ποταμοὺς τοσούτους ὑποδεχομένης τῆς θαλάττης· τοῦ δʼ ἡλίου τὸ γλυκὺ καὶ πότιμον ἐξαιροῦντος ὑπὸ κουφότητος ἐπιπολάζον καὶ μᾶλλον ἐν τῷ θέρει τοῦτο ποιοῦντος, ἐν δὲ τῷ χειμῶνι μαλακώτερον ἁπτομένου διʼ ἀσθένειαν θερμότητος, ὑπολειπομένη μοῖρα πολλῆς γλυκύτητος ἀνίησι τὸ ἀκράτως πικρὸν καὶ φαρμακῶδες; τοῦτο δʼ ἡσυχῆ καὶ τοῖς ποτίμοις συμβέβηκε· θέρους γὰρ πονηρότερα γίγνεται, τὸ κουφότατον καὶ γλυκύτατον τοῦ θερμοῦ διαφοροῦντος, ἐν δὲ χειμῶνι νέον ἐπιρρεῖ καὶ πρόσφατον, οὗ μετέχειν ἀνάγκη καὶ τὴν θάλατταν, σειομένην ἅμα καὶ τῶν ποταμῶν ἐπιδιδόντων.

1010. Şaraba niçin deniz suyu katarlar? Balıkçılar, Dionysos'un denize daldırılmasını buyuran bir kehanet geldiğini söyler; denizden uzakta oturanlar ise pişirdikleri Zakynthos alçısını şaraba atarlar.

Acaba sıcaklıkları soğumaya karşı işe yaradığı için mi? Çünkü şarabı en çok bozan soğumadır, gücünü söndürüp yok eder.

Yoksa şarabın sulu ve havamsı kısmı değişmeye en yatkın olduğu için, tabiatları gereği büzüştürüp kurutan topraklı maddeler onu durdurur mu? Deniz suyuyla gelen tuz da yabancı ve fazla olanı inceltip eriterek kötü koku ve çürüme oluşmasına izin vermez. Bir de şarapta ne kadar kaba ve topraklı madde varsa, daha ağır olanlara takılıp onlarla birlikte dibe iner, tortu ve posa oluşturur, şarabı da arınmış bırakır.

10

διὰ τί τῷ οἴνῳ θάλασσαν παραχέουσι καὶ χρησμόν τινα λέγουσιν ἁλιεῖς κομισθῆναι προστάττοντα βαπτίζειν τὸν Διόνυσον πρὸς τὴν θάλατταν, οἱ δὲ πόρρω θαλάττης ἐμβάλλουσι γύψον Ζακυνθίαν ὀπτήσαντες; πότερον ἡ θερμότης βοηθεῖ πρὸς τὴν περίψυξιν, ἢ αὐτὴ ἐξίστησι μάλιστα τὸν οἶνον ἀποσβεννύουσα καὶ φθείρουσα τὴν δύναμιν· ἢ τὸ ὑδατῶδες καὶ πνευματῶδες τοῦ οἴνου πρὸς μεταβολὴν ἐπισφαλέστατʼ ἔχον ἵστησι τὰ γεώδη πεφυκότα στύφειν καὶ κατισχναίνειν, οἱ δʼ ἅλες μετὰ τῆς θαλάττης λεπτύνοντες καὶ ἀποτήκοντες τάλλότριον καὶ περιττὸν οὐκ ἐῶσι δυσωδίαν οὐδὲ σῆψιν ἐγγίγνεσθαι· πρὸς δὲ τούτοις, ὅσον ἐστὶ παχὺ καὶ γεῶδες, ἐμπλεκόμενον τοῖς βαρυτέροις καὶ συγκατασπώμενον ὑποστάθμην ποιεῖ καὶ τρύγα τὸν δʼ οἶνον ἀπολείπει καθαρόν;

1111. Deniz yolculuğunda, sakin havada bile, insanlar niçin ırmak yolculuğuna göre daha çok bulantı duyar?

Çünkü hisler içinde bulantıyı en çok koku alma, duygular içinde de korku tetikler. Gerçekten insanlar tehlike sezince titrer, ürperir, bağırsakları gevşer. Irmakta yolculuk edenleri ise bunlardan hiçbiri rahatsız etmez: Koku alma duyusu her türlü tatlı ve içilebilir suya alışkındır, yolculuk da tehlikesizdir. Denizde ise alışkın olmadıkları kokudan tiksinirler ve korkarlar, çünkü şimdiki duruma bakıp gelecekten emin olamazlar. Böylece sakin havanın bir yararı kalmaz; psykhē çalkalanıp telaşa kapılınca bedeni de sarsar, onu kendi karışıklığıyla doldurur.

11

διὰ τί μᾶλλον ναυτιῶσι τὴν θάλατταν πλέοντες ἢ τοὺς ποταμούς, κἂν ἐν γαλήνῃ πλέωσι; ἦ ὅτι μάλιστα ναυτίαν κινεῖ τῶν αἰσθήσεων ἡ ὄσφρησις, τῶν δὲ παθῶν ὁ φόβος; καὶ γὰρ τρέμουσι καὶ φρίττουσι καὶ κοιλίας ἐξυγραίνονται φαντασίαν κινδύνου λαβόντες· τούτων δʼ οὐδέτερον ἐνοχλεῖ τοῖς διὰ ποταμοῦ πλέουσιν· ἡ γὰρ ὄσφρησις παντὶ ποτίμῳ καὶ γλυκεῖ συνήθης ἐστὶν ὁ δὲ πλοῦς ἀκίνδυνος, ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ τὴν τʼ ὀσμὴν ἀηθείᾳ δυσχεραίνουσι καὶ φοβοῦνται, μὴ πιστεύοντες τῷ παρόντι περὶ τοῦ μέλλοντος· οὐδὲν οὖν ὄφελος τῆς γαλήνης, ἀλλὰ καὶ ἡ ψυχὴ σάλον ἔχουσα καὶ θορυβουμένη συγκινεῖ καὶ ἀναπίμπλησι τὸ σῶμα τῆς ταραχῆς.

1212. Denize zeytinyağı serpilince niçin saydamlık ve durgunluk olur?

Acaba Aristoteles'in dediği gibi, rüzgâr bu pürüzsüzlükten kayıp gittiği için vuruş yapamaz, çalkantı doğuramaz mı?

Yoksa bu, deniz yüzeyi için inandırıcı bir sözdür, ama dipte durum farklı mıdır? Çünkü dalgıçların ağızlarına aldıkları zeytinyağını üflediklerinde dipte aydınlığa ve görüşe kavuştukları söylenir; orada rüzgârın kaymasını sebep gösteremeyiz. Şunu düşün: Deniz topraklı ve düzensiz olduğundan, zeytinyağı yoğunluğuyla onu itip aralıyor olmasın? Sonra deniz yeniden kendi üstüne akıp toplanınca aralarda gözenekler kalır, görüşe parlaklık ve saydamlık veren de bunlardır.

Yoksa denize karışmış hava sıcaklığı sayesinde tabiatça ışıklıdır da, çalkalanınca düzensiz ve gölgeli mi olur? Zeytinyağı bu düzensizliği yoğunluğuyla düzleyince hava düzgünlüğünü ve parlaklığını geri kazanır.

12

διὰ τί τῆς θαλάττης ἐλαίῳ καταρραινομένης γίγνεται καταφάνεια καὶ γαλήνη; πότερον, ὡς Ἀριστοτέλης φησί, τὸ πνεῦμα τῆς λειότητος ἀπολισθάνον οὐ ποιεῖ πληγὴν οὐδὲ σάλον· ἢ τοῦτο μὲν πιθανῶς εἴρηται πρὸς τὰ ἐκτός, ἐπεὶ δὲ φασι καὶ τοὺς κατακολυμβῶντας, ὅταν ἔλαιον εἰς τὸ στόμα λαβόντες ἐκφυσήσωσιν, ἐν τῷ βυθῷ φέγγος ἴσχειν καὶ δίοψιν, οὐκ ἔστιν ἐκεῖ πνεύματος ὄλισθον αἰτιάσασθαι; σκόπει δὴ μὴ τὴν θάλατταν γεώδη καὶ ἀνώμαλον οὖσαν ἐξωθεῖ καὶ διαστέλλει τῇ πυκνότητι τοὔλαιον, εἶτʼ ἀνατρεχούσης εἰς αὑτὴν καὶ συστελλομένης ἀπολείπονται πόροι μεταξὺ ταῖς ὄψεσι διαύγειαν καὶ καταφάνειαν διδόντες. ἢ φύσει μέν ἐστι φωτεινὸς ὑπὸ θερμότητος ὁ τῇ θαλάττῃ καταμεμιγμένος ἀήρ, γίγνεται δὲ ταραχθεὶς ἀνώμαλος καὶ σκιώδης· ὅταν οὖν τὴν ἀνωμαλίαν ἐπιλεάνῃ πυκνότητι τοὔλαιον, ἀπολαμβάνει τὴν ὁμαλότητα καὶ τὴν διαύγειαν;

1313. Başka şeyler daha çok yazın çürüdüğü hâlde balıkçıların ağları niçin kışın yazdakinden çok çürür?

Acaba Theophrastos'un sandığı gibi, sıcak soğuktan çekilip karşı tarafa geçtiği ve toprağın olduğu gibi denizin de derinliklerini ısıttığı için mi? Bu yüzden kaynak suları kışın daha ılık olur, göller ve ırmaklar daha çok buğu salar; çünkü soğuk üstün gelince sıcaklık derine kapatılır.

Yoksa ağlar çürümez de, soğuktan büzüşüp katılaşarak kurur, dalgalarla ufalanır ve başlarına çürümeye, küflenmeye benzer bir şey mi gelir? Gerçekten de deniz kışın daha sık çalkalandığından ağlar soğukta daha çok yıpranır, tıpkı gerilen kirişlerin kopması gibi. Bu yüzden balıkçılar çözülmekten korkup ağları boyalarla sertleştirir ve sıkılaştırırlar. Yoksa boyanmamış ve sürülmemiş ağlar balıklardan daha iyi gizlenirdi, çünkü ketenin rengi hava gibidir ve denizde göz aldatır.

13

διὰ τί χειμῶνος μᾶλλον ἢ θέρους τὰ τῶν ἁλιέων σήπεται δίκτυα, καίτοι τὰ γʼ ἄλλα μᾶλλον ἐν τῷ θέρει τοῦτο πάσχει; πότερον, ὡς Θεόφραστος οἴεται, τῷ ψυχρῷ τὸ θερμὸν ὑποχωροῦν ἀντιπεριίσταται καὶ θερμότερα ποιεῖ τὰ ἐν βάθει τῆς θαλάττης, ὥσπερ τῆς γῆς· διὸ καὶ τὰ πηγαῖα τῶν ὑδάτων χλιαρώτερα τοῦ χειμῶνός ἐστι καὶ μᾶλλον ἀτμίζουσιν αἱ λίμναι καὶ οἱ ποταμοί· κατακλείεται γὰρ εἰς βάθος ἡ θερμότης ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ κρατήσαντος· ἢ σῆψις μὲν οὐκ ἔστι τῶν δικτύων, ὅταν δὲ φρίξῃ καὶ παγῇ διὰ τὸ ψῦχος ἀναξηραινόμενα καὶ θρυπτόμενα μᾶλλον ὑπὸ τοῦ κλύδωνος σήψει τινὶ καὶ μυδήσει πάσχει παραπλήσιον; καὶ γὰρ πονεῖ μᾶλλον ἐν κρύει, καθάπερ τὰ νεῦρα συντεινόμενα σπαράττεται, πλεονάκις ἐκταραττομένης διὰ τὸν χειμῶνα τῆς θαλάττης· διὸ καὶ στύφουσιν αὐτὰ ταῖς βαφαῖς καὶ πυκνοῦσι, φοβούμενοι τὰς ἀναλύσεις· ἐπεὶ μὴ βαφέντα μηδὲ χρισθέντα, μᾶλλον ἂν ἐλάνθανε τοὺς ἰχθῦς, ἐνάερον γὰρ τὸ τοῦ λίνου χρῶμα καὶ ἀπατηλὸν ἐν θαλάττῃ.

1414. Dorlar niçin ot biçiminin kötü geçmesini dilerler?

Çünkü yağmurda ot kötü toplanır: Kurumadan yeşilken biçildiği için ıslanınca hemen çürür. Yağmur ise yazdan önce buğdaya, sıcak ve güneyli rüzgârlara karşı yardım eder. Bu rüzgârlar başakta oluşan tanenin sıkılaşmasına izin vermez, tanenin pıhtılaşmasını sıcaklıklarıyla bozup dağıtır; ancak toprak ıslanmışsa, geride kalan nem başağı serinletip nemlendirir.

14

διὰ τί Δωριεῖς εὔχονται κακὴν χόρτου συγκομιδήν; ἦ κακῶς μὲν συγκομίζεται χόρτος ὑόμενος; κόπτεται γὰρ οὐ ξηρὸς ἀλλὰ χλωρός, ὥστε σήπεται ταχὺ διάβροχος γενόμενος· ὑόμενος δὲ πρὸ τοῦ θέρους ὁ σῖτος βοηθεῖται πρὸς τὰ θερμὰ καὶ νότια πνεύματα· ταῦτα γὰρ οὐκ ἐᾷ πυκνωθῆναι συνιστάμενον ἐν τῷ στάχυι τὸν καρπόν, ἀλλʼ ἐξίστησι καὶ διαχεῖ τῇ θερμότητι τὴν πῆξιν, ἂν μὴ βεβρεγμένης τῆς γῆς ὑγρότης παραμένῃ ψύχουσα καὶ νοτίζουσα τὸν στάχυν.

1515. Buğday niçin verimli ve derin toprakta, arpa ise daha çok ince topraklı yerde yetişir?

Çünkü tohumlardan güçlü olanlar daha çok besin ister, zayıf olanlar ise ince ve hafif besin; arpa da daha zayıf ve daha gevşektir, bu yüzden çok ve ağır besine dayanamaz. Bu söze, üç aylık buğdayın kuruca yerlerde daha iyi yetişmesi tanıktır: Daha cılızdır, daha az besin ister; bu yüzden olgunlaşması da daha çabuk biter.

15

διὰ τί πυροφόρος ἡ πίων καὶ βαθεῖα χώρα, κριθοφόρος δὲ μᾶλλον ἡ λεπτόγεως; ἦ ὅτι τῶν σπερμάτων τὰ ἰσχυρὰ πλείονος τροφῆς δεῖται τὰ δʼ ἀσθενῆ λεπτῆς καὶ ἐλαφρᾶς,· ἀσθενέστερον δʼ ἡ κριθὴ καὶ μανότερον· ὅθεν οὐ φέρει τὴν πολλὴν τροφὴν καὶ βαρεῖαν; μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ πυροῦ τὸν τρίμηνον ἐν τοῖς ὑποξήροις φύεσθαι βέλτιον, ἀνοτώτερον ὄντα καὶ τροφῆς ἐλάττονος δεόμενον· διὸ καὶ συντελεῖται τάχιον.

1616. “Buğdayı çamura, arpayı toza ek” niçin denir?

Acaba söylediğimiz gibi, buğday daha çok besinin üstesinden gelebildiği, arpa ise bol ve boğucu olana dayanamadığı için mi?

Yoksa buğday yoğun ve odunsu olduğundan ıslak yerde yumuşayıp sulanarak daha iyi büyür, arpaya ise gevşekliğinden ötürü başlangıçta daha kuru yer mi yarar?

Yoksa buğdayın sıcaklığına [ıslaklık] ölçülü ve zararsız bir karışım olur, arpa ise daha soğuk mudur?

Yoksa buğdayı kuru toprağa gömmekten karıncalar yüzünden mi çekinirler? Çünkü karıncalar hemen ona üşüşür; arpaya daha az yönelirler, çünkü büyüklüğü yüzünden kaldırıp taşınması zordur.

16

διὰ τί λέγεται σῖτον ἐν πηλῷ φύτευε, τὴν δὲ κριθὴν ἐν κόνει; πότερον, ὡς εἰρήκαμεν, ὁ μὲν δύναται πλείονος τροφῆς κατακρατεῖν ἡ δʼ οὐ φέρει τὸ πολὺ καὶ κατακλύζον, ἢ πυκνὸς ὢν ὁ πυρὸς καὶ ξυλώδης φύεται βέλτιον ἐν ὑγρῷ μαλαττόμενος καὶ χυλούμενος, τῇ δὲ κριθῇ διὰ μανότητα σύμφορον ἐν ἀρχῇ τὸ ξηρότερον, ἢ διὰ θερμότητα σύμμετρος καὶ ἀβλαβὴς; ἡ κρᾶσις ψυχρότερον δʼ ἡ κριθή· ἢ φοβοῦνται τὸν πυρὸν ἐν ξηρῷ τρίβειν διὰ τοὺς μύρμηκας, εὐθὺς γὰρ ἐπιτίθενται, εἰς δὲ κριθὰς ἧττον φέρονται, δυσβάστακτοι γάρ εἰσι καὶ δυσπαρακόμιστοι διὰ μέγεθος;

1717. Olta ipi için niçin kısrakların değil de erkek atların kılları alınır?

Acaba erkek, öteki organları gibi kılları bakımından da dişiden daha güçlü olduğu için mi? Yoksa dişilerin kıllarının sidikle ıslanarak bozulduğunu sandıkları için mi?

17

διὰ τί τῶν ἀρρένων ἵππων μᾶλλον ἢ τῶν θηλειῶν τὰς τρίχας εἰς τὴν ὁρμιὰν λαμβάνουσι; πότερον, ὡς τοῖς ἄλλοις τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεος μέρεσι, καὶ ταῖς θριξὶν εὐτονώτερόν ἐστιν· ἢ μᾶλλον διὰ τὸ οὖρον οἴονται τὰς τρίχας τῶν θηλειῶν βρεχομένας γίγνεσθαι χείρονας;

1818. Kalamarın görünmesi niçin büyük fırtına işaretidir?

Çünkü bütün yumuşakçalar, etleri çıplak ve korumasız olduğundan, tabiatça soğuğa dayanıksızdır. Etlerini kabuk, deri ya da pul örtmez; sert ve kemiksi kısım içtedir, “yumuşakça” adını da bundan almışlardır. Kolayca etkilendikleri için fırtınayı erkenden sezerler. Bu yüzden ahtapot karaya doğru koşar ve küçük taşlara tutunur; bu, rüzgârın neredeyse geldiğinin işaretidir. Kalamar ise soğuktan ve denizin dipteki çalkantısından kaçarak suyun yüzüne sıçrar; çünkü yumuşakçalar içinde eti en kolay parçalanan ve en yumuşak olan odur.

18

διὰ τί τευθὶς φαινομένη σημεῖόν ἐστι μεγάλου χειμῶνος; ἦ πάντα φύσει τὰ μαλάκια δύσριγα διὰ γυμνότητα τῆς σαρκὸς καὶ ψιλότητα, μήτʼ ὀστράκῳ μήτε δέρματι μήτε λεπίδι σκεπομένης ἀλλʼ ἐντὸς ἐχούσης τὸ σκληρὸν καὶ ὀστεῶδες, διὸ καὶ κέκληται μαλάκια; ταχὺ δὴ προαισθάνεται διʼ εὐπάθειαν τοῦ χειμῶνος· ὅθεν ὁ μὲν πολύπους εἰς γῆν ἀνατρέχει καὶ τῶν πετριδίων ἀντιλαμβανόμενος σημεῖόν ἐστι πνεύματος ὅσον οὔπω παρόντος, ἡ δὲ τευθὶς ἐξάλλεται, φεύγουσα τὸ ψῦχος καὶ τὴν ἐν βάθει ταραχὴν τῆς θαλάττης· καὶ γὰρ ἔχει μάλιστα τῶν μαλακίων εὔθρυπτον καὶ ἁπαλὸν τὸ σαρκῶδες.

1919. Ahtapot niçin renk değiştirir?

Acaba Theophrastos'un sandığı gibi, tabiatça korkak bir hayvan olduğundan, telaşa kapılınca soluğu değişir ve insan gibi rengi de onunla birlikte mi değişir? Nitekim şöyle denmiştir:

Korkağın teni renkten renge girer.

Yoksa bu, renk değişimini açıklamak için inandırıcı, ama çevreye benzemeyi açıklamak için yetersiz midir? Çünkü ahtapot öyle bir değişir ki rengini yanına yaklaştığı kayalara benzetir. Pindaros bunun için şöyle yazmıştır:

Aklını deniz canlısının tenine iyice uydurarak bütün şehirlerle kaynaş.

Theognis de şöyle der:

Çok renkli ahtapotun aklını edin: Hangi kayaya sokulursa, gören onu tıpkı o kaya sanır.

Kurnazlık ve ustalıkta üstün olanların da bu huyu edindiği, gizlenip yakınındakilerden kurtulmak için kendilerini ahtapot gibi hep [çevreye] benzettikleri söylenir.

Yoksa ahtapotun rengini bir giysi gibi kullandığını, istediği gibi kolayca soyunup giyindiğini mi düşünürler? Peki, bu hâlin başlangıcını kendisi korkuyla mı verir, asıl sebep ise başka şeylerde midir?

Şunu düşün: Empedokles'in “doğmuş olan her şeyden akıntılar çıkar” sözünü bil. Çünkü yalnız hayvanlardan, bitkilerden, toprak ve denizden değil, taşlardan, tunçtan, demirden de sürekli pek çok akım çıkar. Her şey, durmadan bir parçası akıp gittiği için yıpranır ve koku verir. Filozoflar çekimleri ve sıçramaları da bu akıntılarla açıklar; kimi bunların birbirine geçmesini, kimi vuruşlarını, kimi itiş ve döndürüşlerini varsayar. Özellikle deniz serpintisiyle ıslanıp aşınan kıyı kayalarından, sürekli çok sayıda ince parça ve kırıntı kopması beklenir. Renkleri birbirinden farklı olan bu kırıntılar öteki cisimlere yapışmaz; gözenekleri daha sık olanların üzerinden kayıp gider, daha gevşek olanların içinden geçer, fark edilmez. Ahtapotun etiyse daha bakışta petek gibi, çok gözenekli ve akıntıları kabul etmeye yatkındır. Korkunca soluğuyla değişir, değiştirdiği bedeni âdeta sıkıp büzer; böylece yakınındakilerin akıntılarını alıp yüzeyinde tutar. Pürüzlülüğü yumuşaklığıyla birleşip gelen parçalara tutunacak kıvrımlar sağlar, onlar dağılmadan toplanıp kalır; böylece yüzeyi en yakınındaki şeylerle aynı renge bürünür.

Bu sebebin büyük bir kanıtı şudur: Ne ahtapot yanındaki her şeye benzer ne de bukalemun beyaz renklere; her biri yalnız akıntılarına uygun gözeneklere sahip olduğu şeylere benzer.

19

διὰ τί τὴν χρόαν ὁ πολύπους ἐξαλλάττει; πότερον, ὡς Θεόφραστος ᾤετο, δειλόν ἐστι φύσει ζῷον ὅταν οὖν ταραχθῇ τρεπόμενον τῷ πνεύματι, συμμεταβάλλει τὸ χρῶμα καθάπερ ἄνθρωπος· διὸ καὶ λέλεκται τοῦ μὲν γάρ τε κακοῦ τρέπεται χρώς· ἢ τοῦτο πρὸς τὴν μεταβολὴν πιθανῶς λέλεκται πρὸς δὲ τὴν ἐξομοίωσιν οὐχ ἱκανῶς; μεταβάλλει γὰρ οὕτως, ὥστε τὴν χρόαν αἷς ἂν πλησιάζῃ πέτραις ὁμοιοῦν· πρὸς ὃ καὶ Πίνδαρος ἐποίησε ποντίου θηρὸς χρωτὶ μάλιστα νόον προσφέρων πάσαις πολίεσσιν ὁμίλει καὶ Θέογνις πουλύποδος νόον ἴσχε πολυχρόου, ὃς ποτὶ πέτρῃ, τῇ προσομιλήσῃ, τοῖος· ἰδεῖν ἐφάνη. τοῦτο δὴ καὶ τοὺς πανουργίᾳ καὶ δεινότητι ὑπερφέροντας ἔχειν τὸ ἐπιτήδευμα λέγουσιν, ὡς ὑπὲρ τοῦ λαθεῖν καὶ διαφυγεῖν τοὺς πλησίον ἑαυτοὺς ἀεὶ ἀπεικάζειν πολύποδι. ἢ καθάπερ ἐσθῆτι τῇ χρόᾳ νομίζουσι χρῆσθαι, ῥᾳδίως οὕτως ᾗ βούλεται μετενδυόμενον; ἆρʼ οὖν τὴν μὲν ἀρχὴν αὐτὸς ἐνδίδωσι τοῦ πάθους δείσας, τὰ δὲ κύρια τῆς αἰτίας ἐν ἄλλοις ἐστί; σκόπει δή, κατʼ Ἐμπεδοκλέα γνοὺς ὅτι πάντων εἰσὶν ἀπορροαὶ ὅσσʼ ἐγένοντο· οὐ γὰρ ζῴων μόνον οὐδὲ φυτῶν οὐδὲ γῆς καὶ θαλάττης, ἀλλὰ καὶ λίθων ἄπεισιν ἐνδελεχῶς πολλὰ ῥεύματα καὶ χαλκοῦ καὶ σιδήρου· καὶ γὰρ φθείρεται πάντα καὶ ὄδωδε τῷ ῥεῖν ἀεί τι καὶ φέρεσθαι συνεχῶς· καὶ γὰρ ἕλξεις ἢ ἐπιπηδήσεις ποιοῦσι ταῖς ἀπορροαῖς, οἱ μὲν ἐμπλοκὰς αὐτῶν οἱ δὲ πληγὰς οἱ δʼ ὤσεις τινὰς καὶ περιελάσεις ὑποτιθέμενοι. μάλιστα δὲ τῶν παράλων πετρῶν ἐπιρραινομένων καὶ ψηχομένων ὑπὸ τῆς θαλάττης, ἀπιέναι μέρη καὶ θραύσματα πολλὰ καὶ λεπτὰ εἰκὸς συνεχῶς, ἃ τοῖς χρώμασιν ἀλλήλων διαφέροντα τοῖς μὲν ἄλλοις οὐ προσίσχεται σώμασιν ἀλλὰ λανθάνει περιολισθάνοντα τῶν πυκνοτέρους ἐχόντων πόρους ἢ διεκθέοντα τῶν μανοτέρους. ὁ δὲ πολύπους τήν τε σάρκα προσιδεῖν αὐτόθεν ἀνθρηνιώδης καὶ πολύπορος καὶ δεκτικὸς ἀπορροῶν ἐστιν· ὅταν δὲ δείσῃ, τῷ πνεύματι τρεπόμενος καὶ τρέπων οἷον ἔσφιγξε τὸ σῶμα καὶ συνήγαγεν, ὥστε προσδέχεσθαι καὶ στέγειν ἐπιπολῆς τὰς τῶν ἐγγὺς ἀπορροάς· καὶ γὰρ ἡ τραχύτης μετὰ τῆς μαλακότητος ἕλικας παρέχουσα τοῖς ἐπιφερομένοις μέρεσι μὴ σκεδαννυμένοις ἀλλʼ ἀθροιζομένοις καὶ προσμένουσι, σύγχρουν ἀπεργάζεται τὴν ἐπιφάνειαν τοῖς ἐγγύτατʼ οὖσιν. τεκμήριον δὲ τῆς αἰτίας μέγα τὸ μήτε τοῦτον πᾶσιν ἐξομοιοῦσθαι τοῖς πλησίον μήτε τὸν χαμαιλέοντα τοῖς λευκοῖς χρώμασιν, ἀλλὰ μόνοις ἑκάτερον, ὧν ταῖς ἀπορροαῖς πόρους συμμέτρους ἔχουσιν.

2020. Yaban domuzunun gözyaşı niçin tatlı, geyiğinki ise tuzlu ve kötüdür?

Sebep, bu hayvanların sıcaklığı ve soğukluğudur: Geyik soğuk, domuz ise çok sıcak ve ateşlidir. Bu yüzden geyik saldırandan kaçar, domuz ise karşı koyar; gözyaşını da en çok bu sırada, öfkesinden döker. Gözlerine bol miktarda sıcaklık yürür; şöyle denmiştir:

yelesini iyice kabartarak, gözlerinden ateş saçarak.

Böylece eriyip süzülen sıvı tatlı olur.

Bazıları ise, Empedokles gibi, gözyaşının kan çalkalanınca sütün kesiği gibi dışarı atıldığını söyler. Yaban domuzunun kanı sıcaklığından ötürü kaba ve kara, geyiğinki ise ince ve suludur; öfke ve korku anında her birinden ayrılan sıvının da buna göre olması doğaldır.

20

διὰ τίνʼ αἰτίαν τὸ τῶν ἀγρίων συῶν δάκρυον ἡδὺ τὸ δὲ τῶν ἐλάφων ἁλμυρόν ἐστι καὶ φαῦλον; αἰτία δὲ θερμότης καὶ ψυχρότης τούτων, καὶ ψυχρὸν μὲν ὁ ἔλαφος περίθερμον δὲ καὶ πυρῶδες ὁ σῦς· ὅθεν τὸ μὲν φεύγει τὸ δʼ ἀμύνεται τοὺς ἐπιόντας, ὅτε καὶ μάλιστα διὰ τὸν θυμὸν ἐκβάλλει τὸ δάκρυον πολλῆς γὰρ ἐπὶ τὰ ὄμματα θερμότητος φερομένης, ὡς εἴρηται φρίξας εὖ λοφιήν, πῦρ ὀφθαλμοῖσι δεδορκώς· γλυκὺ γίγνεται τὸ ἀποτηκόμενον. ἔνιοι δέ φασιν, ὥσπερ γάλακτος ὀρρόν, τοῦ αἵματος ταραχθέντος, ἐκκρούεσθαι τὸ δάκρυον, ὡς Ἐμπεδοκλῆς. ἐπεὶ τοίνυν τραχὺ καὶ μέλαν τὸ τῶν κάπρων αἷμα διὰ θερμότητα λεπτὸν δὲ καὶ ὑδαρὲς τὸ τῶν ἐλάφων, εἰκότως καὶ τὸ ἀποκρινόμενον ἐν τοῖς θυμοῖς καὶ τοῖς φόβοις ἑκατέρου τοιοῦτον.

2121. Evcil domuzlar niçin daha sık ve her biri ayrı zamanda doğurur da yaban domuzları yılda bir kez ve hemen hepsi aynı günlerde doğurur? Bu günler yazın başındadır; bundan ötürü “yaban domuzunun doğurduğu gece artık yağmur yağmaz” denmiştir.

Acaba besin bolluğundan mı? Gerçekten de “Kypris doygunluktadır.” Çünkü bol besin, bitkide de hayvanda da üretken fazlalığı oluşturur. Yaban domuzları besinlerini kendi başlarına ve korku içinde arar; evcillerin ise her zaman kısmen kendiliğinden yetişen, kısmen hazırlanan besinleri vardır.

Yoksa sebep, boşluk ve meşguliyet farkı mıdır? Evcil domuzlar, domuz çobanlarından uzağa gitmek istemedikleri için tembel durur; yabanlar ise dağlarda dolaşıp koşuşarak besini harcar, tümünü bedenlerine tüketir. Böylece ya sürekli birlikte oldukları için ya da fazlalık oluşmadığı için […]

Yoksa dişilerin erkeklerle birlikte beslenip aynı sürüde yaşaması çiftleşmeyi hatırlatıp isteği uyandırır mı? Empedokles de insanlar için şöyle demiştir: “ona da özlem gelir, görüşle hatırlatarak.” Yaban hayvanları ise birbirinden ayrı yetişir; bu sevgisizlik ve bir araya gelmekten kaçınma, dürtülerini köreltip söndürür.

Yoksa Aristoteles'in söylediği de doğru mudur: Homeros tek hayalı domuza “khlounēs” demiştir, çünkü çoğu domuzun gövdelere sürtünürken hayası ezilir.

21

διὰ τί τῶν ὑῶν αἱ μὲν ἥμεροι, πλεονάκις τίκτουσι καὶ κατʼ ἄλλον ἄλλαι χρόνον, αἱ δʼ ἄγριαι καὶ ἅπαξ καὶ περὶ τὰς αὐτὰς ἅπασαι σχεδὸν ἡμέρας; αὗται δʼ εἰσὶν ἀρχομένου θέρους· διὸ καὶ λέλεκται μηκέτι νυκτὸς ὕειν, ᾗ κεν τέκῃ ἀγροτέρη σῦς. ἦ διὰ πλῆθος τροφῆς, ὄντως ἐν πλησμονῇ Κύπρις; ἀφθονία γὰρ τροφῆς τὸ γόνιμον περίττωμα ποιεῖ καὶ φυτοῖς καὶ ζῴοις· αἱ μὲν οὖν ἄγριαι διʼ αὑτῶν καὶ μετὰ φόβου τὴν τροφὴν ζητοῦσι, ταῖς δʼ ἡμέροις ὑπάρχει διὰ παντὸς ἡ μὲν αὐτοφυὴς ἡ δʼ ἐκ παρασκευῆς. ἢ τὸ τῆς σχολῆς καὶ ἀσχολίας ἅμα συμβαῖνον αἴτιον; αἱ μὲν γὰρ ἀργοῦσι, μὴ βουλόμεναι πόρρω πλανᾶσθαι τῶν συφορβῶν, αἱ δʼ ὀρειβατοῦσαι καὶ περιθέουσαι τὴν τροφὴν διαφοροῦσι καὶ καταναλίσκουσιν εἰς τὸ σῶμα πᾶσαν· ὥστε διὰ τὸ ἀεὶ συνεῖναι ἢ μὴ γίνεσθαι περίττωμα […] , ἢ καὶ τὸ συντρέφεσθαι καὶ συναγελάζεσθαι τὰ θήλεα τοῖς ἄρρεσιν, ἀνάμνησιν ποιεῖ τῶν ἀφροδισίων καὶ συνεκκαλεῖται τὴν ὄρεξιν ὡς ἐπʼ ἀνθρώπων Ἐμπεδοκλῆς ἐποίησε τῷ δέ τι καὶ πόθος εἴτε διὰ πέψεως ἀμμίσγων· ἐν δὲ τοῖς ἀγρίοις, ἀποτρόφοις οὖσιν ἀλλήλων, τὸ ἄστοργον καὶ δυσεπίμικτον ἀμβλύνει καὶ ἀνασβέννυσι τὰς ὁρμάς. ἢ καὶ τὸ λεγόμενον ὑπʼ Ἀριστοτέλους ἀληθές ἐστιν, ὅτι χλούνην Ὅμηρος ὠνόμασε σῦν τὸν μόνορχιν; τῶν γὰρ πλείστων φησὶ προσκνωμένων τοῖς στελέχεσι θρύπτεσθαι τοὺς ὄρχεις.

2222. Ayının pençesinin eti niçin en tatlı ve yemesi en lezzetli et sayılır?

Çünkü bedenin besini en iyi hazmeden kısımları en lezzetli eti verir. En iyi hazmeden ise soluk alan, çok hareket eden ve çalışan kısımdır; ayı da en çok bu organını kullanır. Pençelerini yürürken ve koşarken ön ayak gibi, bir şeyi kavrarken de el gibi kullanır.

22

διὰ τί τῆς ἄρκτου φασὶ τὴν χεῖρα γλυκυτάτην ἔχειν σάρκα καὶ φαγεῖν ἡδίστην; ἦ ὅτι τὰ πέττοντα τὴν τροφὴν μάλιστα τοῦ σώματος παρέχει τὸ κρέας ἥδιστον; πέττει δὲ κάλλιστα τὸ διαπνέον, κινούμενον μάλιστα καὶ συγγυμναζόμενον, ὥσπερ ἡ ἄρκτος τῷ μέρει τούτῳ πλεῖστα κινεῖται· καὶ γὰρ ὡς ποσὶ τοῖς ἐμπροσθίοις βαδίζουσα χρῆται καὶ τρέχουσα καὶ ὡς χερσὶν ἀντιλαμβανομένη.

2323. İlkbaharda iz sürmek niçin zordur?

Acaba köpekler, Empedokles'in dediği gibi, “av hayvanlarının uzuvlarından kopan kırıntıları burunlarıyla arayarak” onların ormanda bıraktıkları akıntıları aldıkları için mi? İlkbaharda bitki ve çalıların çok sayıda kokusu bu akıntıları silip karıştırır. Çiçeklenmeyle taşan ve birbirine karışan kokular köpeklerin çevresinde uçuşur, onları şaşırtır ve hayvanın kokusunu yakalamalarına engel olur.

Bu yüzden Sicilya'da Etna çevresinde kimsenin avlanmadığını söylerler: Çünkü oradaki çayırlarda dağ menekşesi bol bol biter, yıl boyu çiçek açar; yeri hep kaplayan güzel koku, av hayvanlarının kokusunu silip götürür. Kore'yi orada çiçek toplarken Pluton'un kaçırdığına dair bir efsane de anlatılır; bu yüzden insanlar yere saygı gösterip onu dokunulmaz sayar, orada otlayan hayvanlara saldırmazlar.

23

διὰ τί δυστίβευτος ἡ τοῦ ἔαρος ὥρα; πότερον αἱ κύνες, ὥς φησιν Ἐμπεδοκλῆς, κέμματα θηρείων μελέων μυκτῆρσιν ἐρευνῶσαι τὰς ἀπορροὰς ἀναλαμβάνουσιν, ἃς ἐναπολείπει τὰ θηρία τῇ ὕλῃ, ταύτας δὲ τοῦ ἔαρος ἐξαμαυροῦσι καὶ συγχέουσιν αἱ πλεῖσται τῶν φυτῶν καὶ τῶν ὑλημάτων ὀσμαί, ὑπὲρ τὴν ἄνθησιν ὑπερχεόμεναι καὶ κεραννύμεναι, περιποτῶσι καὶ διαπλανῶσι τὰς κύνας τῆς τῶν θηρίων ὀσμῆς ἐπιλαβέσθαι; διὸ περὶ τὴν Αἴτνην ἐν Σικελίᾳ φασὶ μηδένα κυνηγεῖν· πολὺ γὰρ ἀναφύεσθαι καὶ τεθηλέναι διʼ ἔτους ἴον ὀρεινὸν ἐν τοῖς λειμῶσι, καὶ τὸν τόπον εὐωδίαν ἀεὶ κατέχουσαν ἁρπάζειν τὰς τῶν θηρίων ἀναπνοάς. λέγεται δὲ μῦθος, ὡς τὴν Κόρην ἐκεῖθεν ἀνθολογοῦσαν ὁ Πλούτων ἀφαρπάσειε, καὶ διὰ τοῦτο τιμῶντες καὶ σεβόμενοι τὸ χωρίον ὡς ἄσυλον οὐκ ἐπιτίθενται τοῖς ἐκεῖ νεμομένοις.

2424. Dolunay zamanlarında iz sürmede niçin en az başarı sağlanır?

Söylenen sebepten mi? Çünkü dolunaylar çiy düşürür; bu yüzden Alkman çiyi Zeus ile Selene'nin kızı diye anmış ve şöyle yazmıştır: “Zeus'un ve tanrısal Selene'nin kızı Çiy besler.” Çünkü çiy zayıf ve güçsüz bir yağmurdur, Ay'ın sıcaklığı da zayıftır. Bu yüzden Ay, Güneş gibi yerden nem çeker, ama onu yükseğe götüremediği ve kaldıramadığı için bırakıverir.

24

διὰ τί περὶ τὰς πανσελήνους ἥκιστα ταῖς ἰχνοσκοπίαις ἐπιτυγχάνουσιν; διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν; δροσοβόλοι γὰρ αἱ πανσέληνοι· διὸ καὶ τὴν δρόσον ὁ Ἀλκμὰν Διὸς θυγατέρα καὶ Σελήνης προσεῖπε ποιήσας Διὸς θυγάτηρ ἔρσα τρέφει καὶ δίας Σελάνας· ἡ γὰρ δρόσος ἀσθενής ἐστι καὶ ἀδρανὴς ὄμβρος, ἀσθενὲς δὲ καὶ τὸ τῆς σελήνης θερμόν· ὅθεν ἕλκει μὲν ἀπὸ γῆς ὥσπερ ὁ ἥλιος, ἄγειν δʼ εἰς ὕψος μὴ δυναμένη μηδʼ ἀναλαμβάνειν μεθίησιν.

2525. Soğuktan oluşan çiyli havada iz sürmek niçin zordur?

Acaba hayvanlar soğuktan ötürü yataklarından uzağa gitmekten çekindikleri için az iz mi bırakırlar? Bu yüzden yakındaki besini esirgedikleri söylenir: Kışın uzaklarda dolaşıp sıkıntı çekmesinler, hep yakında otlayabilsinler diye.

Yoksa izlerin yalnızca yerde bulunması yetmez de kokuyu da harekete geçirmeleri mi gerekir? Oysa izler ancak sıcaklıkla çözülüp gevşeyince koku alma duyusunu harekete geçirir; aşırı soğuk ise kokuları dondurur, akmalarına ve hissi uyarmalarına izin vermez. Bu yüzden güzel kokulu yağların ve şarabın da soğukta ve kışın daha az koktuğu söylenir: Donan hava kokuları kendi içinde durdurur, yayılmalarına izin vermez.

25

διὰ τί τὸ δρόσιμον γενόμενον διὰ τοῦ ψύχους δυστίβευτον; πότερον ὅτι τὰ θηρία πόρρω τῶν κοιτῶν ὀκνοῦντα προϊέναι διὰ τὸ κρύος οὐ πολλὰ ποιεῖ σημεῖα· διὸ καί φασιν αὐτὰ φείδεσθαι τῶν πλησίον, ὅπως μὴ κακοπαθῇ πλανώμενα μακρὰν τοῦ χειμῶνος ἀλλʼ ἀεὶ ἐγγύθεν ἔχῃ νέμεσθαι· ἢ δεῖ μὴ μόνον ἔχειν ἴχνη τὸν στιβευόμενον τόπον ἀλλὰ κινεῖν τὴν ὄσφρησιν, κινεῖ δὲ λυόμενα καὶ χαλώμενα μαλακῶς ὑπὸ θερμότητος, ἡ δʼ ἄγαν περίψυξις πηγνύουσα τὰς ὀσμὰς οὐκ ἐᾷ ῥεῖν οὐδὲ κινεῖν τὴν αἴσθησιν· ὅθεν καὶ τὰ μύρα καὶ τὸν οἶνον ἧττον ὄζειν ψύχους καὶ χειμῶνος λέγουσιν· ὁ γὰρ ἀὴρ πηγνύμενος ἵστησι τὰς ὀσμὰς ἐν αὑτῷ καὶ οὐκ ἐᾷ ἀναδίδοσθαι;

2626. Hayvanlar hastalanınca kendilerine yarayacak maddeleri niçin arar, peşine düşer ve kullanarak çoğu kez yarar görürler?

Nitekim köpekler safrayı kusmak için ot yer; domuzlar ırmak yengeçlerine yönelir, çünkü bunları yiyince başağrıları geçer; kaplumbağa engerek eti yedikten sonra kekik yer; ayının da midesi bulanınca karıncaları diliyle toplayıp yutarak iyileştiği söylenir. Bunları ne deneyerek ne de rastlantıyla öğrenmişlerdir.

Acaba petekler arıyı, leşler akbabayı kokuyla harekete geçirip uzaktan nasıl çekiyorsa, yengeçler de domuzu, kekik kaplumbağayı, karınca yuvaları ayıyı kendilerine uygun ve yakın koku ve akıntılarla öyle mi çeker? Hayvanı götüren his olur, yarar hesabı değil.

Yoksa hastalıkların yol açtığı beden karışımları mı hayvanlarda bu istekleri uyandırır? Çünkü hastalıklar sıvıları değiştirerek çeşitli keskinlikler, tatlılıklar ya da alışılmamış, garip başka nitelikler doğurur. Bu, kadınlarda gebelikte belirgindir: Taş ve toprak bile yerler. Bu yüzden usta hekimler hastaların isteklerinden kimin kurtulamayacağını, kimin iyileşeceğini önceden anlarlar. Nitekim hekim Mnesitheos, zatürrenin başında soğan isteyenin kurtulduğunu, incir isteyenin öldüğünü anlatır; çünkü istekler karışımlara, karışımlar da hastalıklara bağlıdır. Öyleyse büsbütün öldürücü hastalıklara yakalanmamış hayvanların da bu hâle ve karışıma sahip olması, her birinin bu sayede istekleriyle kendini kurtaracak şeye yönelmesi akla yakındır.

26

διὰ τί τὰ ζῷα τὰς βοηθούσας δυνάμεις, ὅταν ἐν πάθει γένηται, ζητεῖ καὶ διώκει καὶ χρώμενα πολλάκις ὠφελεῖται; καθάπερ αἱ κύνες ἐσθίουσι πόαν, ἵνα τὴν χολὴν ἐξεμῶσιν· αἱ δʼ ὕες ἐπὶ τοὺς ποταμίους καρκίνους φέρονται, βοηθοῦνται γὰρ ἐσθίουσαι πρὸς κεφαλαλγίαν· ἡ δὲ χελώνη φαγοῦσα τὴν σάρκα τοῦ ἔχεως ὀρίγανον ἐπεσθίει· τὴν δʼ ἄρκτον λέγουσιν ἀσωμένην τοὺς μύρμηκας ἀναλαμβάνειν τῇ γλώττῃ καὶ καταπίνουσαν ἀπαλλάττεσθαι· τούτων δʼ οὔτε πεῖρα καὶ περίπτωσις γέγονεν αὐτοῖς. πότερον οὖν, ὥσπερ τὰ κηρία τὴν μέλιτταν τῇ ὀσμῇ καὶ τὰ κενέβρεια τὸν γῦπα κινεῖ καὶ προσάγεται πόρρωθεν, οὕτως οὖν καὶ σῦς οἱ καρκίνοι καὶ τὴν χελώνην ἡ ὀρίγανος, αἱ δὲ μυρμηκιαὶ τὴν ἄρκτον ὀσμαῖς καὶ ῥεύμασι προσφερέσι καὶ οἰκείοις ἕλκουσιν, οὐ λογισμῷ τοῦ συμφέροντος ἀγούσης τῆς αἰσθήσεως· ἢ τὰς ὀρέξεις ἐπιφέρουσι τοῖς ζῴοις αἱ τῶν σωμάτων κράσεις, ἃς αἱ νόσοι ποιοῦσι, διαφόρους δριμύτητας ἢ γλυκύτητας ἤ τινας ἄλλας ἐντίκτουσαι ποιότητας ἀήθεις καὶ ἀτόπους, τῶν ὑγρῶν τρεπομένων; ὡς δῆλόν ἐστιν ἐπὶ τῶν γυναικῶν, ὅταν κύωσι, καὶ λίθους καὶ γῆν προσφερομένων διὸ καὶ τῶν νοσούντων ταῖς ὀρέξεσιν οἱ χαρίεντες ἰατροὶ προΐσασι τοὺς ἀσώτως ἢ σωτηρίως ἔχοντας· ἱστορεῖ γοῦν Μνησίθεος ἰατρὸς ἐν ἀρχῇ πνευμονίας τὸν ἐπιθυμήσαντα κρομμύων σῴζεσθαι τὸν δὲ σύκων ἀπόλλυσθαι, διὰ τὸ ταῖς κράσεσι τὰς ὀρέξεις τὰς δὲ κράσεις τοῖς πάθεσιν ἕπεσθαι. πιθανὸν οὖν ἐστι καὶ τῶν θηρίων τὰ μὴ παντελῶς ὀλεθρίοις μηδʼ ἀναιρετικοῖς περιπίπτοντα νοσήμασι ταύτην τὴν διάθεσιν καὶ κρᾶσιν ἴσχειν, ὑφʼ ἧς ἐπὶ τὰ σῴζοντα φέρεται καὶ ἄγεται ταῖς ὀρέξεσιν ἕκαστον αὐτῶν.

2727. Kabı soğuk bir ortama konan şıra niçin uzun süre tatlı kalır?

Acaba şıranın şaraba dönüşmesi bir hazım olduğu, hazım da sıcaktan geldiği için soğuk onu engellediğinden mi?

Yoksa tersine, üzüme özgü tat tatlıdır da, tatlının karışıp oluşmasına olgunlaşma denir, soğuk ise sıcağı dışarı buharlaştırmayıp içeride tuttuğu için şıranın tatlılığını mı korur? Yağmurda toplanan üzümlerin şırasının daha az kaynamasının sebebi de budur: Kaynama sıcaktan gelir, soğuk ise sıcağı tutup büzer.

27

διὰ τί τὸ γλεῦκος, ἂν ὑπὸ ψύχους περιέχηται τὸ ἀγγεῖον, γλυκὺ διαμένει πολὺν χρόνον; πότερον ὅτι πέψις ἐστὶ τοῦ γλεύκους ἡ εἰς τὸ οἰνῶδες μεταβολὴ κωλύει δὲ τὴν πέψιν ἡ ψυχρότης, ὑπὸ θερμοῦ γὰρ ἡ πέψις· ἢ τοὐναντίον, οἰκεῖός ἐστι τῆς σταφυλῆς χυμὸς ὁ γλυκύς, διὸ καὶ πεπαίνεσθαι λέγεται τὸ γλυκὺ κιρνώμενον ἡ δὲ ψυχρότης οὐκ ἐῶσα διαπνεῖν ἀλλὰ συνέχουσα τὸ θερμόν, τὴν γλυκύτητα διατηρεῖ τοῦ γλεύκους; αὕτη δʼ ἐστὶν αἰτία καὶ τῶν τρυγωμένων ὄμβρῳ τὸ γλεῦκος ἧττον ἀναζεῖν· ἡ γὰρ ζέσις ὑπὸ θερμότητος τὴν δὲ θερμότητα κατέχει καὶ συστέλλει τὸ ψυχρόν.

2828. Kurtlar ve tilkiler ağları kemirip delerken av hayvanları içinde en az ayı niçin bunu yapar?

Acaba dişleri ağzının en iç kısmında olduğu için ağlara en az ulaştığından mı? Çünkü dudakları kalın ve iri olduğundan önce onlar değer.

Yoksa elleriyle daha güçlü olduğu için ilmeği yırtıp parçalar mı?

Yoksa ellerini ve ağzını birlikte kullanır, elleriyle ağı yırtarken ağzıyla peşindekileri savuşturur mu? Ona en çok yardım eden de yuvarlanmasıdır; bu yüzden ağı yırtmaya uğraşmaktansa çoğu kez takla atarak kurtulur, dişlerine ihtiyaç duymaz.

28

διὰ τί τῶν θηρίων ἡ ἄρκτος ἥκιστα διεσθίει τὰ δίκτυα, καίτοι καὶ λύκοι καὶ ἀλώπεκες διεσθίουσι; πότερον ἐνδοτάτω τοὺς ὀδόντας ἔχουσα τοῦ χάσματος ἥκιστα πρὸς τὰ λίνα ἐξικνεῖται, προεμπίπτει γὰρ τὰ χείλη διὰ πάχος καὶ μέγεθος· ἢ μᾶλλον ἰσχύουσα ταῖς χερσὶ ῥήγνυσι καὶ διασπᾷ τὸν βρόχον· ἢ καὶ ταῖς χερσὶν ἅμα χρῆται καὶ τῷ στόματι, ταῖς μὲν διασπῶσα τὸ λίνον τῷ δʼ ἀμυνομένη τοὺς διώκοντας; οὐδενὸς δʼ ἧττον αὐτῇ βοηθοῦσιν αἱ περικαλινδήσεις· διὸ μᾶλλον ἢ διασπᾶν τὰ λίνα πραγματευομένη πολλάκις ἐκκυβιστᾷ καὶ σῴζεται, ἀμὴ καὶ δέοι ἡ τῶν ὀδόντων.

2929. Sıcaklığın sıcak suların, soğukluğun da soğuk suların sebebi olduğu açıkken niçin soğuk sulara değil de sıcak sulara hayran kalırız?

Bazılarının sandığı gibi sıcaklığın bir kuvvet, soğukluğun ise sıcaklığın yokluğu olduğu doğru değildir, yoksa olmayan şeyin olandan daha çok şeye sebep olduğu görülürdü. Ama anlaşılan tabiat hayranlığı nadir olana ayırır; sık görülmeyeni araştırma isteği böyle doğar.

Görüyor musun yukarıdaki şu sınırsız aitheri, yeri nemli kollarında çepeçevre sarmış?

Gece nice görkemli manzaralar getirir, gündüz nice güzellikler gösterir! Çoğu insan bunların tabiatına hayran kalmaz da gündüzleri gökkuşaklarına, bulutların alacasına, geceleri köpük gibi patlayan parıltılara […] donanmıştır.

29

τίς ἡ αἰτία, διʼ ἣν τὰ ψυχρὰ τῶν ὑδάτων οὐ θαυμάζομεν ἀλλὰ τὰ θερμά, καίτοι δῆλον ὅτι θερμότης αἰτία τούτων ὡς ψυχρότης ἐκείνων; οὐ γὰρ, ὡς ἔνιοι νομίζουσιν, ἡ μὲν θερμότης δύναμίς ἐστιν ἡ δὲ ψυχρότης στέρησις θερμότητος· ἐπεὶ πλειόνων αἴτιον ἐφαίνετο τὸ μὴ ὂν τοῦ ὄντος. ἀλλʼ ἔοικε τῷ σπανίῳ τὸ θαυμάσιον ἡ φύσις νέμουσα πῶς; γίγνεται ζητεῖν τὸ μὴ πολλάκις γιγνόμενον. ὁρᾷς τὸν ὑψοῦ τόνδʼ ἄπειρον αἰθέρα καὶ γῆν πέριξ ἔχονθʼ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις ὅσα μὲν ἔρχεται φέρων θεάματα νυκτός, ὅσον δὲ μεθʼ ἡμέραν κάλλος ἀναδείκνυσιν; οἱ δὲ πολλοὶ τὴν τούτων φύσιν οὐ θαυμάζουσιν, ἴριδας δὲ καὶ ποικίλματα νεφῶν ἡμέρας καὶ σέλα ῥηγνύμενα πομφόλυγος δίκην νυκτὸς […] κεκόσμηται.

3030. Meyve vermeyen, ama dal ve filizleri gürleşen asmalar için niçin “tekeleşiyor” deriz?

Çünkü çok şişman tekeler daha az verimli olur, yağlarından ötürü çiftleşmekte de güçlük çekerler. Zira tohum, bedene katılan besinin fazlalığıdır. Bir hayvan ya da ağaç gürbüzleşip şişmanlıyorsa bu, besinin kendi içinde tükendiğinin ve geriye hiç ya da pek az, değersiz bir fazlalık kaldığının işaretidir.

30

διὰ τί τῶν ἀμπέλων τὰς ἀκάρπους, τοῖς δʼ ἀκρέμοσι καὶ ἔρνεσιν εὐτροφούσας τραγᾶν λέγομεν; ἦ ὅτι τῶν τράγων οἱ σφόδρα πίονες ἧττόν εἰσι γόνιμοι καὶ μόλις ὑπὸ πιμελῆς ὀχεύουσι; τὸ γὰρ σπέρμα περίττωμα τῆς τροφῆς ἐστι τῆς τῷ σώματι προστιθεμένης· ὅταν οὖν ἢ ζῷον ἢ δένδρον εὐεκτῇ καὶ παχύνηται, τοῦτο σημεῖόν ἐστι τοῦ τὴν τροφὴν ἐν ἑαυτῷ καταναλισκομένην μηθὲν ἢ μικρόν τι καὶ ἀγεννὲς περίττωμα ποιεῖν.

3131. Asma, üzerine şarap serpilince, özellikle kendi şarabı serpilince, niçin kurur?

Acaba çok içenlerde kelliğin görülmesi gibi, şarabın sıcaklığı nemi buharlaştırdığı için mi?

Yoksa […] şarapsı öz, Empedokles'in dediği gibi şöyledir: “Şarap, kabuğun altında ağaçta çürümüş sudur.” Dışarıdan da şarapla ıslanınca asmaya ateş üstüne ateş gelir ve bu karışım besleyenin […] gücünü bozar.

Yoksa katıksız şarap büzücü tabiattadır, köklere işleyip gözenekleri büzerek sıkıştırır ve bitkinin yeşerip filizlenmesini sağlayan suyu içeri geçirmez mi?

Yoksa asma için daha çok tabiata aykırı olan, kendinden çıkanı yeniden geri almak mıdır? Çünkü bitkilerdeki nemin çiçeği […] beslemez, ona katılmaz, bitkinin parçası da olmaz […]

31

διὰ τί ἄμπελος οἴνῳ ῥαινομένη, μάλιστα τῷ ἐξ αὑτῆς, ἀναξηραίνεται; πότερον, ὥσπερ ἐν τοῖς πολυπόταις γίνεται φαλάκρωσις, ὑπὸ θερμότητος τοῦ οἴνου τὸ ὑγρὸν ἐξατμίζοντος· ἢ φὺ […] τὸ οἰνῶδές ἐστιν, ὥς φησιν Ἐμπεδοκλῆς οἶνον ὑπὸ φλοιοῦ πέλεσθαι σαπὲν ἐν ξύλῳ ὕδωρ· ὅταν οὖν ἔξωθεν οἴνῳ βρέχηται, γίγνεται πῦρ ἐπὶ πῦρ τῇ ἀμπέλῳ καὶ τοῦ τρέφοντος […] δύναμιν ἐξίστησιν ἡ κρᾶσις· ἢ στυπτικὴν φύσιν ἔχων ὁ ἄκρατος ἐνδύεται ταῖς ῥίζαις, καὶ τοὺς πόρους συναγαγὼν καὶ πυκνώσας οὐ διίησι τὸ ὕδωρ εἰς τὸ φυτόν, ᾧ εὐθαλεῖν καὶ βλαστάνειν πέφυκεν ἢ καὶ τοῦτο μᾶλλον εἰκὸς εἶναι τῇ ἀμπέλῳ παρὰ φύσιν, τὸ ἐξ αὐτῆς ἀπιὸν εἰς αὐτὴν ἐπανιὸν πάλιν δέχεσθαι; τῆς γὰρ ἐν τοῖς φυτοῖς ὑγρότητος ἤνθει καί τι τρέφειν μηδὲ προστίθεσθαι μηδὲ μέρος εἶναι τοῦ φυ […]

[32–39. sorular: Bu soruların Yunancası kaynakta yoktur, yalnız Latince sürümleri bulunduğu için çevrilmemiştir.]

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…