İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine

Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς σελήνης

11. Bölüm

[…] Sylla böyle konuştu ve şunu ekledi: “Bunlar benim anlatacağım masala aittir, oradan kaynaklanır. Ama herkesin elinin altında bulunan, herkesin ağzında dolaşan bu kanaatleri, Ay'ın yüzü hakkındaki kanaatleri önce bir gözden geçirdiyseniz, bunu öğrenmek isterim.”

“Nasıl geçirmeyelim,” dedim, “bu kanaatlerdeki güçlük bizi o eski görüşlere doğru itmişken? Uzun süren hastalıklara yakalananlar olağan ilaçlardan ve alışılmış perhizlerden umudu kesince arınma törenlerine, muskalara, rüyalara nasıl yönelirse, görülmesi güç ve çözümsüz araştırmalarda da, yaygın, saygın ve alışılmış açıklamalar ikna etmediğinde, daha tuhaf olanları denemek, küçümsememek, eskilerin sözlerini âdeta kendimize büyü okur gibi okumak ve hakikati her yolla sınamak gerekir.

1

[…] Ὁ μὲν οὖν Σύλλοις ταῦτʼ εἶπε τῷ γʼ ἐμῷ μύθῳ προσήκει κἀκεῖθέν ἐστι· ἀλλʼ εἰ δή τι πρὸς τὰς ἀνὰ χεῖρα ταύτας καὶ διὰ στόματος πᾶσι δόξας περὶ τοῦ προσώπου τῆς σελήνης προανεκρούσασθε, πρῶτον ἡδέως ἄν μοι δοκῶ πυθέσθαι. τί δʼ οὐκ· ἐμέλλομεν εἶπον ὑπὸ τῆς ἐν τούτοις ἀπορίας ἐπʼ ἐκείνους ἀπωσθέντες; ὡς γὰρ οἱ ἐν νοσήμασι χρονίοις πρὸς τὰ κοινὰ βοηθήματα καὶ τὰς συνήθεις διαίτας ἀπειπόντες ἐπὶ καθαρμοὺς καὶ περίαπτα καὶ ὀνείρους τρέπονται, οὕτως ἀναγκαῖον ἐν δυσθεωρήτοις καὶ ἀπόροις σκέψεσιν, ὅταν οἱ κοινοὶ καὶ ἔνδοξοι καὶ συνήθεις λόγοι μὴ πείθωσι, πειρᾶσθαι τῶν ἀτοπωτέρων καὶ μὴ καταφρονεῖν ἀλλʼ ἐπᾴδειν ἀτεχνῶς ἑαυτοῖς τὰ τῶν παλαιῶν καὶ διὰ πάντων τἀληθὲς ἐξελέγχειν.

22. Bölüm

Daha baştan görüyorsun: Ay'da görünen şekli, görme duyusunun bir hâli sayan, güçsüzlüğünden parlaklığa yenik düşmesi diyen ve buna […] adını veren kişi ne kadar tuhaf konuşuyor! Bunun, keskin ve çarpıcı bir biçimde karşımıza çıkan Güneş'e bakınca olması gerektiğini görmüyor. Empedokles ikisinin farkını hiç de hoş olmayan bir biçimde dile getirmemiştir: “Sivri oklu Güneş ve neşeli Ay”; Ay'ın çekici, neşeli ve zararsız oluşunu böyle adlandırmıştır. Sonra bu kişi, zayıf ve güçsüz gözlerin Ay'da hiçbir şekil farkı görmediğini, onlara kursun pürüzsüz ve dolu dolu parladığını, keskin ve güçlü görenlerin ise yüz biçimlerini daha iyi seçip ayırdığını, farkı daha açık kavradığını söyleyerek bir açıklama getiriyor. Oysa görüntüyü yenik düşen gözün hâli oluştursaydı, sanırım tersi gerekirdi: Etkilenen ne kadar zayıfsa görünen o kadar açık olmalıydı.

Düzensizlik de bu görüşü büsbütün çürütür. Çünkü görünen şey kesintisiz ve dağınık bir gölge değildir. Agesianaks bunu hiç de kötü betimlememiştir:

Bütün çevresi ateşle parlar, ortasındaysa lacivertten daha mavi görünür bir genç kızın gözü ve nemli alnı; bu kısımlar bir yüze benzer.

Gerçekten de gölgeli kısımlar dolanarak parlak kısımların altına girer, onlar tarafından yeniden sıkıştırılır ve kesilir, bütünüyle birbirine örülmüştür; öyle ki şeklin dökümü bir resme benzer. Ey Aristoteles, sizin Klearkhos'a karşı da bu sözün yabana atılmayacağı düşünülmüştü. Çünkü, Peripatos'tan pek çok konuda ayrılmış olsa da, eski Aristoteles'in dostu olan bu adam sizdendir.”

2

ὁρᾷς γὰρ εὐθὺς, ὡς ἄτοπος ὁ λέγων τὸ φαινόμενον εἶδος ἐν τῇ σελήνῃ πάθος εἶναι τῆς ὄψεως, ὑπεικούσης τῇ λαμπρότητι διʼ ἀσθένειαν, ὃ […] καλοῦμεν· οὐ συνορῶν ὅτι πρὸς τὸν ἣλιον ἔδει τοῦτο γίγνεσθαι μᾶλλον, ὀξὺν ἀπαντῶντα καὶ πλήκτην ὥς που καὶ Ἐμπεδοκλῆς τὴν ἑκατέρων ἀποδίδωσιν οὐκ ἀηδῶς διαφορὰν ἣλιος ὀξυβελὴς ἠδʼ ἱλάειρα σελήνη; τὸ ἐπαγωγὸν αὐτῆς καὶ ἱλαρὸν καὶ ἄλυπον οὕτω προσαγορεύσας· ἔπειτα λόγον ἀποδιδούς, καθʼ ὃν αἱ ἀμυδραὶ καὶ ἀσθενεῖς ὄψεις οὐδεμίαν διαφορὰν ἐν τῇ σελήνῃ μορφῆς ἐνορῶσιν,, ἀλλὰ λεῖος αὐταῖς; ἀντιλάμπει καὶ περίπλεως αὐτῆς ὁ κύκλος, οἱ δʼ ὀξὺ καὶ σφοδρὸν ὁρῶντες ἐξακριβοῦσι μᾶλλον καὶ διαστέλλουσιν ἐκτυπούμενα τὰ εἴδη τοῦ προσώπου, καὶ τῆς διαφορᾶς ἅπτονται σαφέστερον ἔδει γάρ, οἶμαι, τοὐναντίον, εἴπερ ἡττωμένου πάθος ὄμματος ἐποίει τὴν φαντασίαν· ὅπου τὸ πάσχον ἀσθενέστερον, σαφέστερον εἶναι τὸ φαινόμενον. ἡ δʼ ἀνωμαλία καὶ παντάπασιν ἐλέγχει τὸν λόγον· οὐ γὰρ ἔστι συνεχοῦς σκιᾶς καὶ συγκεχυμένης ὄψις, ἀλλʼ οὐ φαύλως ὑπογράφων ὁ Ἀγησιάναξ εἴρηκε πᾶσα μὲν ἣδε πέριξ πυρὶ λάμπεται ἐν δʼ ἄρα μέσσῃ γλαυκότερον κυάνοιο φαείνεται ἠύτε κούρης ὄμμα καὶ ὑγρὰ μέτωπα· τὰ δὲ ῥέθει ἄντα ἔοικεν· ὄντως γὰρ ὑποδύεται περιιόντα τοῖς λαμπροῖς τὰ σκιερὰ, καὶ πιέζει πάλιν ὑπʼ αὐτῶν καὶ ἀποκοπτόμενα, καὶ ὅλως πέπλεκται διʼ ἀλλήλων· ὥστε γραφικὴν τὴν διατύπωσιν εἶναι τοῦ σχήματος· τοῦτο δὲ καὶ πρὸς Κλέαρχον, ὦ Ἀριστότελες, οὐκ ἀπιθάνως ἐδόκει λέγεσθαι τὸν ὑμέτερον ὑμέτερος γὰρ ἁνήρ, Ἀριστοτέλους τοῦ παλαιοῦ γεγονὼς συνήθης, εἰ καὶ πολλὰ τοῦ Περιπάτου παρέτρεψεν.

33. Bölüm

Bunun üzerine Apollonides söze girdi ve Klearkhos'un kanaatinin ne olduğunu sordu. “Bu görüşü herkesten çok sen bilmelisin,” dedim, “çünkü âdeta geometrinin ocağından çıkıyor. Adam, yüz denen şeyin Ay'da görünen ayna görüntüleri, büyük denizin hayalleri olduğunu söylüyor. Çünkü görüş ışını kırılarak düz çizgide görülmeyen şeylere pek çok yerden ulaşabilir; dolunay da düzgünlüğü ve parlaklığı bakımından bütün aynaların en güzeli ve en temizidir. Siz gökkuşağının, görüş ışını Güneş'e doğru kırılınca, nemli bir düzgünlük ve kaynaşma kazanan bulutta göründüğünü sanıyorsunuz. O da aynı şekilde Ay'da Dış Deniz'in göründüğünü sanıyor; ama bulunduğu yerde değil, kırılmanın görüşe temas ve yansıma sağladığı yerde. Agesianaks yine şöyle der:

ya da karşısında dalgalanan denizin büyük dalgası, ateşle yanan bir aynanın yansısı gibi görünür.”

3

ὑπολαβόντος δὲ τοῦ Ἀπολλωνίδου τὸν λόγον καὶ τίς ἦν ἡ δόξα τοῦ Κλεάρχου διαπυθομένου, παντὶ μᾶλλον ἔφην ἀγνοεῖν ἢ σοὶ προσῆκόν ἐστι λόγον, ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας τῆς γεωμετρίας ὁρμώμενον· λέγει γὰρ ἁνὴρ εἰκόνας ἐσοπτρικὰς εἶναι καὶ εἴδωλα τῆς μεγάλης θαλάσσης ἐμφαινόμενα τῇ σελήνῃ τὸ καλούμενον πρόσωπον ἥ τε γὰρ ἴτυς ἀνακλωμένη πολλαχόθεν ἅπτεσθαι τῶν οὐ κατʼ εὐθυωρίαν ὁρωμένων πέφυκεν, ἥ τε πανσέληνος αὐτὴ πάντων ἐσόπτρων ὁμαλότητι καὶ στιλπνότητι κάλλιστόν ἐστι καὶ καθαρώτατον. ὥσπερ οὖν τὴν ἶριν οἴεσθʼ·θʼ ὑμεῖς ἀνακλωμένης ἐπὶ τὸν ἣλιον τῆς ὄψεως ἐνορᾶσθαι τῷ νέφει λαβόντι νοτερὰν ἡσυχῇ λειότητα καὶ σύντηξιν, οὕτως ἐκεῖνος ἐνορᾶσθαι τῇ σελήνῃ τὴν ἔξω θάλασσαν οὐκ ἐφʼ ἧς ἐστι χώρας, ἀλλʼ ὅθεν ἡ κλάσις ἐποίησε τῇ ὄψει τὴν ἐπαφὴν αὐτῆς καὶ τὴν ἀνταύγειαν· ὥς που πάλιν ὁ Ἀγησιάναξ εἴρηκεν ἢ πόντου μέγα κῦμα καταντία κυμαίνοντος δείκελον ἰνδάλλοιτο πυριφλεγέθοντος ἐσόπτρου.

44. Bölüm

Apollonides sevindi: “Kanaatin kurgusu kendine özgü ve bütünüyle yeni,” dedi, “belli ki cesur ve ilhamlı bir adamın işi. Peki, ona nasıl itiraz ediyordun?”

“Önce şöyle,” dedim: “Dış Deniz'in tabiatı tektir, birbirine akan kesintisiz bir denizdir. Ay'daki karartıların görünüşü ise tek değildir; parlak kısım gölgeli kısmı bölüp sınırladığı için âdeta berzahları vardır. Her yer ayrı ve kendi sınırlarına sahip olduğundan, aydınlık kısımların karanlık kısımlara bindirilmesi yükseklik ve derinlik görüntüsü kazanarak gözlerin ve dudakların görüntüsünü tıpatıp oluşturmuştur. Öyleyse ya berzahlar ve karalarla ayrılmış birden çok Dış Deniz olduğunu varsaymak gerekir ki bu tuhaf ve yanlıştır, ya da deniz tekse, görüntünün böyle parçalanmış görünmesi akla yakın değildir.

Şunu da, sen buradayken ileri sürmektense sormak daha güvenli: Dünyanın eni ve boyu eşit olsa bile, Ay'dan kırılan görüş ışınının herkes için aynı şekilde denize ulaşması mümkün müdür? Büyük denizde yolculuk edenler ve Britanyalılar gibi orada oturanlar için de? Üstelik sizin dediğiniz gibi Yer, Ay'ın küresine oranla bir nokta bile değilken. Bunu incelemek senin işin,” dedim. “Ama görüş ışınının Ay'a doğru kırılması artık ne senin işin ne de Hipparkhos'un. Gerçi dostum […] Yine de görüş üzerine tabiat incelemesi yapması pek çok kişinin hoşuna gitmez: Görüşün benzer bir karışım ve kaynaşma olması, Epikuros'un atomlar için uydurduğu türden vuruşlar ve sıçramalardan daha akla yakındır.

Sanırım Klearkhos da size Ay'ı ağır ve katı bir cisim olarak varsaymayacaktır; sizin dediğiniz gibi aitherden, ışık saçan bir yıldız sayacaktır. Böyle bir yıldızın görüş ışınını kırıp başka yöne çevirmesi gerekir, öyle ki yansıma ortadan kalksın.

Biri bizden daha fazlasını beklerse şunu soracağız: Niçin yalnız Ay'da denizin aynası olan bir yüz vardır, o kadar yıldızın hiçbirinde görünmez? Oysa akıl, görüşün bunu ya hepsine karşı yaşamasını ya da hiçbirine karşı yaşamamasını gerektirir.” Sonra Lucius'a bakarak, “Ama […]” dedim, “bizim tarafımızdan ilk söyleneni bana hatırlat.”

4

ἡσθεὶς οὖν ὁ Ἀπολλωνίδης ὡς ἴδιον εἶπε καὶ καινὸν ὅλως τὸ σκευώρημα τῆς δόξης, τόλμαν δέ τινα καὶ μοῦσαν ἔχοντος ἀνδρός· ἀλλὰ πῆ τὸν ἔλεγχον αὐτῷ προσῆγε; πρῶτον μέν εἶπον ᾗ μία φύσις τῆς ἔξω θαλάσσης ἐστί, σύρρουν καὶ συνεχὲς πέλαγος, ἡ δʼ ἔμφασις οὐ μία τῶν ἐν τῇ σελήνῃ μελασμάτων, ἀλλʼ οἷον ἰσθμοὺς ἔχουσα, τοῦ λαμπροῦ διαιροῦντος καὶ διορίζοντος τὸ, σκιερόν· ὅθεν ἑκάστου τόπου χωρισθέντος καὶ πέρας ἴδιον ἔχοντος, αἱ τῶν φωτεινῶν ἐπιβολαὶ τοῖς σκοτεινοῖς ὕψους εἰκόνα καὶ βάθους λαμβάνουσαι τὰς περὶ τὰ ὄμματα καὶ τὰ χείλη εἰκόνας φαινομένας ὁμοιότατα διετύπωσαν ὥστʼ ἢ πλείονας ἔξω θαλάσσας ὑποληπτέον ἰσθμοῖς τισι καὶ ἠπείροις ἀπολαμβανομένας, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον καὶ ψεῦδος, ἢ μιᾶς οὔσης, οὐ πιθανὸν εἰκόνα διεσπασμένην οὕτως ἐμφαίνεσθαι. ἐκεῖνο μὲν γὰρ ἐρωτᾶν ἀσφαλέστερόν ἐστιν ἢ ἀποφαίνεσθαι σοῦ παρόντος, εἰ, τῆς οἰκουμένης εὖρος ἴσης καὶ μῆκος, ἐνδέχεται πᾶσιν ὡσαύτως ἀπὸ τῆς σελήνης ὄψιν ἀνακλωμένην ἐπιθιγγάνειν τῆς θαλάσσης καὶ τοῖς ἐν αὐτῇ τῇ μεγάλῃ θαλάττῃ πλέουσι νὴ Δία καὶ οἰκοῦσιν, ὥσπερ Βρεττανοῖς, καὶ ταῦτα μηδὲ τῆς γῆς, ὥς φατε, πρὸς τὴν σφαῖραν τῆς σελήνης κέντρου λόγον ἐπεχούσης. τουτὶ μὲν οὖν ἔφην σὸν ἔργον ἐπισκοπεῖν· τὴν δὲ πρὸς τὴν σελήνην τῆς ὄψεως κλάσιν οὐκέτι σὸν οὐδʼ Ἱππάρχου· καίτοι γε, φίλε πρίαμ […] ἀλλὰ πολλοῖς οὐκ ἀρέσκει φυσιολογῶν περὶ τῆς ὄψεως, αὐτὴν ὁμοπαθῆ κρᾶσιν ἴσχειν καὶ σύμπηξιν εἰκός ἐστι μᾶλλον ἢ πληγάς τινας καὶ ἀποπηδήσεις, οἵας ἔπλαττε τῶν ἀτόμων Ἐπίκουρος. οὐκ ἐθελήσει δέ, οἶμαι, τὴν σελήνην ἐμβριθὲς ὑποθέσθαι σῶμα καὶ στερεὸν ὑμῖν ὁ Κλέαρχος, ἀλλʼ ἄστρον αἰθέριον καὶ φωσφόρον, ὡς φατε· τοιαύτῃ δὲ τὴν ὄψιν θραύειν προσήκει καὶ ἀποστρέφειν, ὥστʼ οἴχεσθαι τὴν ἀνάκλασιν. εἰ δὲ προσδεῖταί τις ἡμᾶς, ἐρησόμεθα πῶς μόνον πρόσωπόν ἐστιν ἐν τῇ σελήνῃ τὸ τῆς θαλάσσης ἔσοπτρον, ἄλλῳ δʼ οὐδενὶ τῶν τοσούτων ἀστέρων ἐνορᾶται · καίτοι τὸ γʼ εἰκὸς ἀπαιτεῖ πρὸς ἅπαντας ἢ πρὸς μηδένα τοῦτο πάσχειν τὴν ὄψιν. ἀλλʼ […] πρὸς τὸν Λεύκιον ἔφην ἀποβλέψας,· ὃ πρῶτον ἐλέχθη τῶν ἡμετέρων ὑπόμνησον.

55. Bölüm

Lucius, “Hayır,” dedi, “Stoacı kanaati selam vermeden geçerek Pharnakes'e büsbütün hakaret etmiş olmayalım. Ona mutlaka bir şey söyle: Ay'ı hava ile yumuşak ateşin karışımı sayıyor, sonra durgun denizde yüzeyi ürperten bir esinti gibi, havanın kararmasıyla biçimli bir görüntü oluştuğunu söylüyor […]”

“Ne nazik konuştun, Lucius,” dedim, “tuhaflığı güzel sözlerle örtüyorsun. Arkadaşımız ise böyle değil, doğrusunu söyleyerek ‘Bunlar Ay'ın gözünü morartıyor’ derdi. Çünkü onu leke ve karartılarla dolduruyor, bir yandan Artemis ve Athena diye çağırıyor, bir yandan da kara hava ile kömür ateşinden bir karışım, bir hamur yapıyorlar. Böylece Ay'ın ne kendine özgü bir yanışı ne de ışığı kalıyor; şairlerin ‘ışıksız’ ve ‘is kokulu’ dediği yıldırımlar gibi, hep tüten, yanık, ne olduğu belirsiz bir cisim oluyor.

Oysa onların Ay'a yakıştırdığı gibi kömür ateşi, kendini hem tutacak hem besleyecek katı bir maddeye tutunmadıkça hiçbir süreklilik ve tutarlılık kazanamaz. Hephaistos'a, ateş odunsuz yürüyemediği için, topalların bastonsuz yürüyememesi gibi, topal dendiğini şaka yollu söyleyen bazı filozoflar, bunu sanırım onlardan daha iyi görüyor.

Ay ateşse, içinde bu kadar hava nereden çıkmıştır? Çünkü dairesel hareket eden bu üst bölge havanın değil, her şeyi inceltip tutuşturma tabiatına sahip daha üstün bir ousianın yeridir. Eğer hava orada oluşmuşsa, ateşin etkisiyle aithere dönüşerek başka bir eidosa geçip niçin yok olmuyor? Aynı parçalara çakılmış ve perçinlenmiş bir çivi gibi, niçin bunca zaman korunup ateşle bir arada yaşıyor? Seyrek ve dağınık olsa kalmaması, sendelemesi gerekirdi. Ateşle karışmışken, havanın ancak onlarla katılaşabildiği nemden ve topraktan payı olmadan katılaşması da mümkün değildir. Hızlı hareket taşlardaki ve soğuk kurşundaki havayı bile tutuşturur; ateşin içinde bu kadar hızla dönen havayı haydi haydi tutuşturur.

Nitekim Empedokles, Ay'ı ateş küresinin kuşattığı, dolu gibi donmuş hava yaptığı için ona kızıyorlar. Kendileri ise Ay'ı, kendisinde ne yarıklar ne derinlikler ne de oyuklar bulunan bir ateş küresi sayıyor, bu kürenin orada burada dağılmış havayı içine aldığını söylüyorlar; oysa Ay'a topraklı diyenler bu oyuklara yer bırakır. Belli ki hava üstte, dış bükeyin üzerinde duruyor. Bu ise hem kalıcılık bakımından akıl dışıdır hem de dolunaylarda görünene göre imkânsızdır: Çünkü Ay'ı Güneş sarınca karanlık ve gölgeli kısmın ayrı görünmemesi, gizlenip silinmesi ya da birlikte parlaması gerekirdi. Bizde de, ışığın ulaşmadığı derinlik ve oyuklardaki hava gölgeli ve aydınlıksız kalır, Yer'in çevresindekiyse aydınlanır ve ışık rengi alır. Çünkü hava, seyrekliğinden ötürü her niteliğe ve kuvvete kolayca karışır; hele ışığa, sizin dediğiniz gibi, bir değmeye görsün, baştan başa dönüşüp aydınlanır.

Bu sebeple, Ay'ın derin yerlerine ve uçurumlarına havayı sıkıştıranların işine güzel yarıyor gibi görünen şey, Ay küresini nasıl olduysa hava ve ateşten karıştırıp birleştiren sizi çürütür. Çünkü Güneş, Ay'dan bizim gözümüzle kestirdiğimiz bütün parçayı aydınlattığında yüzeyde gölge kalamaz.

5

καὶ ὁ Λεύκιος ἀλλὰ μὴ δόξωμεν ἔφη κομιδῇ προπηλακίζειν τὸν Φαρνάκην, οὕτω τὴν Στωικὴν δόξαν ἀπροσαύδητον ὑπερβαίνοντες, εἰπὲ δή τι πρὸς τὸν ἄνδρα πάντως, ἀέρος μῖγμα καὶ μαλακοῦ πυρὸς ὑποτιθέμενον τὴν σελήνην, εἶθʼ οἷον ἐν γαλήνῃ φρίκης ὑποτρεχούσης φάσκοντα τοῦ ἀέρος διαμελαίνοντος ἔμφασιν γίγνεσθαι μορφοειδῆ […] χρηστῶς γʼ εἶπον ὦ Λεύκιε, τὴν ἀτοπίαν εὐφήμοις περιαμπέχεις ὀνόμασιν· οὐχ οὕτω δʼ ὁ ἑταῖρος ἡμῶν, ἀλλʼ, ὅπερ ἀληθὲς ἦν, ἔλεγεν ὑπωπιάζειν · αὐτοὺς τὴν σελήνην, σπίλων καὶ μελασμῶν ἀναπιμπλάντας, ὁμοῦ μὲν Ἄρτεμιν καὶ Ἀθηνᾶν ἀνακαλοῦντας, ὁμοῦ δὲ σύμμιγμα καὶ φύραμα ποιοῦντας ἀέρος ζοφεροῦ καὶ πυρὸς ἀνθρακώδους, οὐκ ἔχουσαν ἔξαψιν οὐδʼ αὐγὴν οἰκείαν, ἀλλὰ δυσκρινές τι σῶμα, τυφόμενον ἀεὶ καὶ πυρίκαυστον ὥσπερ τῶν κεραυνῶν τοὺς ἀλαμπεῖς καὶ ψολόεντας ὑπὸ τῶν ποιητῶν προσαγορευομένους. ὅτι μέντοι πῦρ ἀνθρακῶδες, οἷον οὗτοι τὸ τῆς σελήνης ποιοῦσιν, οὐκ ἔχει διαμονὴν οὐδὲ σύστασιν ὅλως, ἐὰν μὴ στερεᾶς ὕλης καὶ στεγούσης ἅμα καὶ τρεφούσης ἐπιλάβηται, βέλτιον οἶμαι συνορᾶν ἐνίων φιλοσόφων τοὺς ἐν παιδιᾷ λέγοντας τὸν Ἥφαιστον εἰρῆσθαι χωλόν, ὅτι τὸ πῦρ ξύλων χωρὶς ὥσπερ οἱ χωλοὶ βακτηρίας οὐ πρόεισιν. εἰ οὖν ἡ σελήνη πῦρ, ἐστι, πόθεν αὐτῇ τοσοῦτος ἐγγέγονεν ἀήρ; ὁ γὰρ ἄνω καὶ κύκλῳ φερόμενος οὑτοσὶ τόπος οὐκ ἀέρος, ἀλλὰ κρείττονος οὐσίας καὶ πάντα λεπτύνειν καὶ συνεξάπτειν φύσιν ἐχούσης ἐστίν· εἰ δʼ ἐγγέγονε, πῶς οὐκ οἴχεται μεταβάλλων εἰς ἕτερον εἶδος ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἐξαιθερωθείς, ἀλλὰ σῴζεται καὶ συνοικεῖ πυρὶ τοσοῦτον χρόνον, ὥσπερ ἧλος ἀραρὼς τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ μέρεσι καὶ συγγεγομφωμένος; ἀραιῷ μὲν γὰρ ὄντι καὶ συγκεχυμένῳ μὴ μένειν ἀλλὰ σφάλλεσθαι προσήκει· συμπεπηγέναι δʼ οὐ δυνατὸν ἀναμεμιγμένον πυρὶ καὶ μήτε ὑγροῦ μετέχοντα μήτε γῆς, οἷς μόνοις ἀὴρ συμπήγνυσθαι πέφυκεν ἡ δὲ ῥύμη καὶ τὸν ἐν λίθοις ἀέρα καὶ τὸν ἐν ψυχρῷ μολίβδῳ συνεκκάει, μήτι γε δὴ τὸν ἐν πυρὶ δινούμενον μετὰ τάχους τοσούτου. καὶ γὰρ Ἐμπεδοκλεῖ δυσκολαίνουσι, πάγον ἀέρος χαλαζώδη ποιοῦντι τὴν σελήνην ὑπὸ τῆς τοῦ πυρὸς σφαίρας περιεχόμενον αὐτοὶ δὲ τὴν σελήνην σφαῖραν οὖσαν πυρὸς ἀέρα φασὶν ἄλλον ἄλλῃ διεσπασμένον περιέχειν, καὶ ταῦτα μήτε ῥήξεις ἔχουσαν ἐν ἑαυτῇ μήτε βάθη καὶ κοιλότητας, ἅπερ οἱ γεώδη ποιοῦντες ἀπολείπουσιν; ἀλλʼ ἐπιπολῆς δηλονότι τῇ κυρτότητι ἐπικείμενον. τοῦτο δʼ ἐστὶ καὶ πρὸς διαμονὴν ἄλογον καὶ πρὸς θέαν ἀδύνατον ἐν ταῖς πανσελήνοις · διωρίσθαι γὰρ οὐκ ἔδει μέλαν καὶ σκιερόν, ἀλλʼ ἀμαυροῦσθαι κρυπτόμενον ἢ συνεκλάμπειν, ὑπὸ τοῦ ἡλίου καταλαμβανομένης τῆς σελήνης. καὶ γὰρ παρʼ ἡμῖν ὁ μὲν ἐν βάθεσι καὶ κοιλώμασι τῆς γῆς, οὗ μὴ δίεισιν αὐγή, διαμένει σκιώδης καὶ ἀφώτιστος· ὁ δʼ ἔξωθεν τῇ γῇ περικεχυμένος φέγγος ἴσχει καὶ χρόαν αὐγοειδῆ· πρὸς πᾶσαν μὲν γάρ ἐστι ποιότητα καὶ δύναμιν εὐκέραστος ὑπὸ μανότητος, μάλιστα δὲ φωτὸς ἂν ἐπιψαύσῃ μόνον, ὥς φατε, καὶ θίγῃ, διʼ ὅλου· τρεπόμενος ἐκφωτίζεται. ταὐτὸν οὖν τοῦτο κεἰ τοῖς εἰς βάθη τινὰ καὶ φάραγγας συνωθοῦσιν · ἐν τῇ σελήνῃ τὸν ἀέρα παγκάλως ἔοικε βοηθεῖν, ὑμᾶς γε διεξελέγχει τοὺς ἐξ ἀέρος καὶ πυρὸς οὐκ οἶδʼ ὅπως μιγνύντας αὐτῆς καὶ συναρμόζοντας τὴν σφαῖραν· οὐ γὰρ οἷόν τε λείπεσθαι σκιὰν ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας, ὅταν ὁ ἥλιος ἐπιλάμπῃ τῷ φωτὶ πᾶν, ὁπόσον καὶ ἡμεῖς ἀποτεμνόμεθα τῇ ὄψει τῆς σελήνης.

66. Bölüm

Ben daha konuşurken Pharnakes, “İşte yine o!” dedi. “Akademi'nin döner dekoru bize çevrildi: Başkalarıyla tartışmakla vakit geçirirken kendi söylediklerine çürütme fırsatı tanımaz, muhataplarını hep savunmada tutar, kendileri suçlayan olmazlar. Ama bugün, dünyanın altını üstüne getiren sizden önce hesap sormadan, Stoacılara yönelttiğiniz suçlamalar için beni hesap vermeye yanaştıramazsınız.”

Lucius gülerek, “Azizim,” dedi, “yalnız bize dinsizlik davası açma. Nitekim Kleanthes, Samoslu Aristarkhos'un kosmosun ocağını yerinden oynattığını söyleyerek Yunanlıların onu dinsizlikle suçlaması gerektiğini düşünmüştü; çünkü adam, gökyüzünün durduğunu, Yer'in ise eğik bir daire üzerinde dönerken kendi ekseni etrafında da döndüğünü varsayarak görünümleri kurtarmaya çalışıyordu.

Biz kendimizden hiçbir şey söylemiyoruz. Ama sevgili dostum, Ay'ın toprak olduğunu varsayanlar dünyanın altını üstüne getirmekte niçin sizden ileri olsun? Siz Yer'i burada, havada asılı tutuyorsunuz; üstelik Ay'dan çok daha büyük olduğu hâlde. Nitekim matematikçiler tutulma olaylarında ve gölgeden geçiş sürelerinde bu büyüklüğü ölçerler. Yer'in gölgesi, aydınlatan cisim daha büyük olduğundan, daralarak uzanır; gölgenin üst ucunun ince ve dar olması, söylendiğine göre Homeros'un bile gözünden kaçmamıştır: Geceye, gölgenin bu sivriliğinden ötürü ‘sivri’ demiştir. Yine de tutulmalarda bu gölgeye yakalanan Ay, ondan ancak kendi büyüklüğünün üç katı kadar yol alarak güçlükle kurtulur. Düşün artık, Yer kaç Ay'a eşittir, gölgesi en dar yerinde üç Ay genişliğindeyse!

Yine de Ay'ın düşmesinden korkuyorsunuz. Yer için ise belki Aiskhylos sizi ikna etmiştir: Atlas

ayakta durur, gök ile yerin direğini omuzlarına dayamış, kucaklanması güç bir yük.

Ay'ın altında ise, katı bir kütleyi taşımaya güveni yetmeyen hafif hava akıyormuş; Yer'i ise, Pindaros'un dediği gibi, elmas çarıklı sütunlar kuşatıyormuş. Bu yüzden Pharnakes, kendisi Yer'in düşeceğinden hiç korkmuyor, Ay'ın yer değiştirmesinin altındaki Etiyopyalılara ya da Taprobane halkına acıyor, üzerlerine bu kadar ağır bir yük düşecek diye!

Oysa Ay'ı düşmekten koruyan, hareketinin kendisi ve dönüşünün hızıdır. Sapana konan şeyleri de düşmekten dairesel dönüş alıkor. Çünkü her şeyi, başka bir şey saptırmadıkça, tabiata uygun hareketi götürür. Bu yüzden Ay'ı ağırlığı götürmez, çünkü dönüş onun aşağı eğilimini savurur. Asıl şaşılacak olan, belki de Yer gibi tamamen durup hareketsiz kalması olurdu. Şimdiyse Ay'ın buraya düşmemesi için büyük bir sebebi vardır; başka bir hareketten payı olmayan Yer'i ise yalnız ağırlığın hareket ettirmesi beklenirdi. Yer, Ay'dan büyüklüğünün oranından da daha ağırdır, çünkü Ay sıcaklık ve yanmadan ötürü hafiflemiştir.

Sözlerine bakılırsa, Ay ateşse, üzerinde duracağı, tutunacağı, gücünü tutup canlandıracağı toprağa ve maddeye daha çok ihtiyacı var demektir. Çünkü maddesiz korunan bir ateş düşünülemez. Siz ise Yer'in temelsiz ve köksüz durduğunu söylüyorsunuz.”

“Elbette,” dedi Pharnakes, “çünkü orta yeri tutar, bu yer ona özgü ve tabiatına uygundur. Bütün ağırlıklar eğilerek bu noktanın çevresinde birbirine dayanır, oraya her yandan gelir ve yönelir. Üst bölgenin tamamı ise, zorla yukarı atılmış topraklı bir şey alsa bile, onu hemen buraya iter; daha doğrusu bırakır, o da kendi eğilimiyle aşağı iner.”

6

καὶ ὁ Φαρνάκης, ἔτι μου λέγοντος, τοῦτʼ ἐκεῖνο πάλιν εἶπεν· ἐφʼ ἡμᾶς ἀφῖκται τὸ περίακτον ἐκ τῆς Ἀκαδημείας, ἐν τῷ πρὸς ἑτέρους λέγειν διατρίβοντας ἑκάστοτε μὴ παρέχειν ἔλεγχον ὧν αὐτοὶ λέγουσιν, ἀλλʼ ἀπολογουμένοις ἀεὶ χρῆσθαι μὴ κατηγοροῦσιν, ἂν ἐντυγχάνωσιν ἐμὲ δʼ οὖν οὐκ ἐξάξεσθε τήμερον εἰς τὸ διδόναι λόγον ὧν ἐπικαλεῖτε τοῖς Στωικοῖς, πρὶν εὐθύνας λαβεῖν παρʼ ὑμῶν, ἄνω τὰ κάτω τοῦ κόσμου ποιούντων καὶ ὁ Λεύκιος γελάσας μόνον εἶπεν ὦ τάν, μὴ κρίσιν ἡμῖν ἀσεβείας ἐπαγγείλῃς, ὥσπερ Ἀρίσταρχον ᾤετο δεῖν Κλεάνθης τὸν Σάμιον ἀσεβείας προσκαλεῖσθαι τοὺς Ἕλληνας, ὡς κινοῦντα τοῦ κόσμου τὴν ἑστίαν, ὅτι τὰ φαινόμενα σῴζειν ἁνὴρ ἐπειρᾶτο, μένειν τὸν οὐρανὸν ὑποτιθέμενος, ἐξελίττεσθαι δὲ κατὰ λοξοῦ κύκλου τὴν γῆν, ἅμα καὶ περὶ τὸν αὑτῆς ἄξονα δινουμένην. ἡμεῖς μὲν οὖν οὐδὲν αὐτοὶ παρʼ αὑτῶν λέγομεν, οἱ δὲ γῆν ὑποτιθέμενοι τὴν σελήνην, ὦ βέλτιστε, τί μᾶλλον ὑμῶν ἄνω τὰ κάτω ποιοῦσι, τὴν γῆν ἱδρυόντων ἐνταῦθα μετέωρον ἐν τῷ ἀέρι, πολλῷ τινι μείζονα τῆς σελήνης οὖσαν, ὡς ἐν τοῖς ἐκλειπτικοῖς πάθεσιν οἱ μαθηματικοὶ καὶ ταῖς διὰ τοῦ σκιάσματος παρόδοις τῆς ἐποχῆς τὸ μέγεθος ἀναμετροῦσιν; ἥ τε γὰρ σκιὰ τῆς γῆς ἐλάττων ὑπὸ μείζονος τοῦ φωτίζοντος ἀνατείνει καὶ τῆς σκιᾶς αὐτῆς λεπτὸν ὂν τὸ ἄνω καὶ στενὸν οὐδʼ Ὅμηρον, ὥς φασιν, ἔλαθεν, ἀλλὰ τὴν νύκτα θοήν ὀξύτητι τῆς σκιᾶς προσηγόρευσεν ὑπὸ τούτου δʼ ὅμως ἁλισκομένη ταῖς ἐκλείψεσιν ἡ σελήνη τρισὶ μόλις τοῖς αὑτῆς μεγέθεσιν ἀπαλλάττεται. σκόπει δὴ πόσων, γῆ σεληνῶν ἐστιν, εἰ σκιὰν ἀφίησιν, ᾗ βραχυτάτη, πλάτος τρισέληνον. ἀλλʼ ὅμως ὑπὲρ τῆς σελήνης μὴ πέσῃ δεδοίκατε· περὶ δὲ τῆς γῆς ἴσως Αἰσχύλος ὑμᾶς πέπεικεν, ὡς ὁ Ἄτλας ἕστηκε, κίονʼ οὐρανοῦ τε καὶ χθονὸς ὤμοις ἐρείδων, ἄχθος οὐκ εὐάγκαλον εἰ τῇ μὲν σελήνῃ κοῦφος ἀὴρ ὑποτρέχει καὶ στερεὸν ὄγκον οὐκ ἐχέγγυος ἐνεγκεῖν, τὴν δὲ γῆν κατὰ Πίνδαρον ἀδαμαντοπέδιλοι κίονες περιέχουσι· καὶ διὰ τοῦτο Φαρνάκης αὐτὸς μὲν ἐν ἀδείᾳ τοῦ πεσεῖν τὴν γῆν ἐστιν, οἰκτίρει δὲ τοὺς ὑποκειμένους τῇ μεταφορᾷ τῆς σελήνης Αἰθίοπας ἢ Ταπροβηνούς, μὴ βάρος αὐτοῖς ἐμπέσῃ τοσοῦτον. καίτοι τῇ μὲν σελήνῃ βοήθεια πρὸς τὸ. μὴ πεσεῖν ἡ κίνησις αὐτὴ καὶ τὸ ῥοιζῶδες τῆς περιαγωγῆς, ὥσπερ ὅσα ταῖς σφενδόναις ἐντεθέντα τῆς καταφορᾶς κώλυσιν ἴσχει τὴν κύκλῳ περιδίνησιν ἄγει γὰρ ἕκαστον ἡ κατὰ φύσιν κίνησις, ἂν ὑπʼ ἄλλου μηδενὸς ἀποστρέφηται. διὸ τὴν σελήνην οὐκ ἄγει τὸ βάρος, ὑπὸ τῆς περιφορᾶς τὴν ῥοπὴν ἐκκρουόμενον. ἀλλὰ μᾶλλον ἴσως λόγον εἶχε θαυμάζειν μένουσαν αὐτὴν παντάπασιν ὥσπερ ἡ γῆ καὶ ἀτρεμοῦσαν. νῦν δὲ σελήνη μὲν ἔχει μεγάλην αἰτίαν τοῦ δεῦρο μὴ φέρεσθαι· τὴν δὲ γῆν, ἑτέρας κινήσεως ἄμοιρον οὖσαν, εἰκὸς ἦν. μόνῳ τῷ βαρύνοντι κινεῖν · βαρυτέρα δʼ ἐστὶ τῆς σελήνης οὐχ ὅσῳ μείζων, ἀλλʼ ἔτι μᾶλλον, ἅτε δὴ διὰ θερμότητα καὶ πύρωσιν ἐλαφρᾶς γεγενημένης. ὅλως δʼ ἔοικεν ἐξ ὧν λέγεις ἡ σελήνη, μᾶλλον, εἰ πῦρ ἐστι, γῆς δεῖσθαι καὶ ὕλης, ἐν ᾗ βέβηκε καὶ προσπέφυκε καὶ συνέχει καὶ ζωπυρεῖ τὴν δύναμιν· οὐ γὰρ ἔστι πῦρ χωρὶς ὕλης διανοηθῆναι σῳζόμενον· γῆν δέ φατε ὑμεῖς ἄνευ βάσεως καὶ ῥίζης διαμένειν. πάνυ μὲν οὖν εἶπεν ὁ Φαρνάκης τὸν μέσον τόπον ἔχουσαν, ὥσπερ αὐτῇ οἰκεῖον καὶ κατὰ φυσιν· οὗτος γάρ ἐστι, περὶ· ὃν ἀντερείδει πάντα τὰ βάρη ῥέποντα καὶ φέρεται καὶ συννεύει πανταχόθεν· ἡ δʼ ἄνω χώρα πᾶσα, κἄν τι δέξηται γεῶδες ὑπὸ βίας ἀναρριφέν, εὐθὺς ἐκθλίβει δεῦρο, μᾶλλον δʼ ἀφίησιν, πέφυκεν οἰκείᾳ ῥοπῇ καταφερόμενον.

77. Bölüm

Buna karşılık, Lucius'a hatırlaması için zaman kazandırmak isteyerek Theon'a seslendim: “Theon, tragedya şairlerinden hangisi hekimlerin ‘acı safrayı acı ilaçlarla yıkadığını’ söylemiştir?” Theon, “Sophokles,” diye karşılık verince, “Onlara bu hakkı zorunlu olarak tanımak gerekir,” dedim. “Ama filozofları, tuhaf şeyleri tuhaf şeylerle savuşturmak ister ya da garip öğretilerle çatışırken daha tuhaf ve daha garip öğretiler uydururlarsa, dinlememek gerekir. Bunların merkeze doğru hareket öğretisini ortaya atması da böyledir.

Bu öğretide hangi tuhaflık yok ki? Yer, o kadar derinliği, yüksekliği ve düzensizliği ile bir küre değil midir? Karşı ayakta oturanlar, ağaç kurtları ya da kertenkeleler gibi altı üstüne dönmüş hâlde Yer'e yapışmış değil midir? Biz kendimiz de dik değil, sarhoşlar gibi yan yatmış, eğik durmuyor muyuz? Yer'in derinliğinden geçip giden bin talantlık kütleler, merkeze varınca, hiçbir şey karşılamadığı ve desteklemediği hâlde durmuyor mu? Hızla aşağı inerken merkezi aşarlarsa, kendiliklerinden geri dönüp yönlerini değiştirmiyor mu? Yer'in iki yanından kesilmiş kütükler, sonuna kadar aşağı gitmeden, Yer'e dışarıdan düşüp içeriye itilerek merkezin çevresinde kaybolmuyor mu? Azgın bir su, aşağı akarken, kendilerinin cisimsiz dediği merkez noktasına gelirse, orada asılı kalıp duruyor ya da çevresinde dönüp durmaksızın, durdurulamaz biçimde salınıyor mu?

Bunların bazısını insan kendini ne kadar zorlasa da, yalan yere bile, mümkün olarak aklına yerleştiremez. Çünkü altın üst, her şeyin tersine olması demek budur: Merkeze kadar olanlar aşağıda, merkezin altındakiler yeniden yukarıda olur. Öyle ki biri, Yer'le uyum içinde, bedeninin ortası Yer'in göbeğine gelecek biçimde dursa, başı da ayakları da aynı anda yukarıda olur. Biri öbür tarafı kazarsa, kazdığı yerden dışarı çıkan […] olur, kazılan da yukarıdan aşağıya çekilir. Birinin de buna karşı ters durduğu düşünülürse, ikisinin de ayakları aynı anda yukarıda olur ve yukarıda denir.

7

πρὸς τοῦτʼ ἐγὼ τῷ Λευκίῳ χρόνον ἐγγενέσθαι βουλόμενος ἀναμιμνησκομένῳ, τὸν Θέωνα καλέσας τίς ἔφην ὦ Θέων, εἴρηκε τῶν τραγικῶν ὡς ἰατροὶ πικρὰν πικροῖς κλύζουσι φαρμάκοις χολήν; ἀποκριναμένου δὲ τοῦ Θέωνος ὅτι Σοφοκλῆς, καὶ δοτέον εἶπον ὑπʼ ἀνάγκης ἐκείνοις· φιλοσόφων δʼ οὐκ ἀκουστέον, ἂν τὰ παράδοξα παραδόξοις ἀμύνεσθαι βούλωνται καὶ μαχόμενοι πρὸς τὰ θαυμάσια τῶν δογμάτων ἀτοπώτερα καὶ θαυμασιώτερα πλάττωσιν, ὥσπερ οὗτοι τὴν ἐπὶ τὸ μέσον φορὰν εἰσάγουσιν. ᾗ τί παράδοξον οὐκ ἔνεστιν; οὐχὶ τὴν γῆν σφαῖραν εἶναι, τηλικαῦτα βάθη καὶ ὕψη καὶ ἀνωμαλίας ἔχουσαν; οὐκ ἀντίποδας οἰκεῖν, ὥσπερ θρῖπας ἢ γαλεώτας τραπέντα ἄνω τὰ κάτω τῇ γῇ προσισχομένους; ἡμᾶς δʼ αὐτοὺς μὴ πρὸς ὀρθὰς βεβηκότας ἀλλὰ πλαγίους ἐπιμένειν ἀπονεύοντας ὥσπερ οἱ μεθύοντες; οὐ μύδρους χιλιοταλάντους διὰ βάθους τῆς γῆς φερομένους, ὅταν ἐξίκωνται πρὸς τὸ μέσον, ἵστασθαι, μηδενὸς ἀπαντῶντος μηδʼ ὑπερείδοντος· εἰ δὲ ῥύμῃ κάτω φερόμενοι τὸ μέσον ὑπερβάλλοιεν, αὖθις ὀπίσω στρέφεσθαι καὶ ἀνακάμπτειν ἀπʼ αὐτῶν; οὐ τμήματα δοκῶν ἀποπρισθέντα τῆς, γῆς ἑκατέρωθεν μὴ φέρεσθαι κάτω διὰ παντός, ἀλλὰ προσπίπτοντα πρὸς τὴν γῆν ἔξωθεν εἴσω διωθεῖσθαι καὶ ἀποκρύπτεσθαι περὶ τὸ μέσον; οὐ ῥεῦμα λάβρον ὕδατος κάτω φερόμενον εἰ πρὸς τὸ μέσον ἔλθοι σημεῖον, ὅπερ αὐτοὶ λέγουσιν; ἀσώματον, ἵστασθαι περικρεμαννύμενον ἢ κύκλῳ περιπολεῖν, ἄπαυστον αἰώραν καὶ ἀκατάπαυστον αἰωρούμενον; οὐδὲ γὰρ ψευδῶς ἔνια τούτων βιάσαιτο ἄν τις αὑτὸν εἰς τὸ δυνατὸν τῇ ἐπινοίᾳ καταστῆσαι. τοῦτο γάρ ἐστι τὰ ἄνω κάτω καὶ πάντα τραπέμπαλιν εἶναι, τῶν ἄχρι τοῦ μέσου κάτω τῶν δʼ ὑπὸ τὸ μέσον αὖ πάλιν ἄνω γιγνομένων· ὥστʼ, εἴ τις συμπαθείᾳ τῆς γῆς τὸ μέσον αὐτῆς ἔχων σταίη περὶ τὸν ὀμφαλόν, ἅμα καὶ τὴν κεφαλὴν ἄνω καὶ τοὺς πόδας ἄνω ἔχειν τὸν αὐτόν· κἂν μὲν διασκάπτῃ τις τὸν ἐπέκεινα τόπον, ἀνακύπτον αὐτοῦ τὸ […] εἶναι καὶ κάτω ἄνωθεν ἕλκεσθαι τὸν ἀνασκαπτόμενον εἰ δὲ δὴ τούτῳ τις ἀντιβεβηκὼς νοοῖτο, τοὺς ἀμφοτέρων ἅμα πόδας ἄνω γίγνεσθαι καὶ λέγεσθαι.

88. Bölüm

Böylesine çok ve böylesine tuhaf sözleri, Zeus hakkı için heybe gibi değil, bir hokkabazın bütün eşyası ve pazar yükü gibi sırtlanıp sürükleyen bu kişiler, başkalarının Ay'ı, toprak olduğu hâlde, merkezin bulunmadığı yere, yukarıya yerleştirerek saçmaladığını söylüyorlar.

Oysa her ağır cisim aynı noktaya yöneliyor ve bütün parçalarıyla kendi merkezine dayanıyorsa, Yer ağır şeyleri, evrenin merkezi olduğu için değil, kendi parçaları oldukları için bütün olarak kendine mal edecektir. Düşen cisimlerin tanıklığı da […] Yer'in kosmosa göre merkezde oluşuna değil, Yer'den uzaklaştırılıp yeniden aşağı inen cisimlerin Yer'le bir ortaklığına ve yakınlığına işaret eder. Güneş kendisini oluşturan parçaları nasıl kendine döndürüyorsa, Yer de taşı kendine özgü ve ait bir şey gibi alır, ona doğru götürür; bu yüzden böyle şeylerin her biri zamanla onunla birleşir, kaynaşır.

Yer'e baştan ayrılmamış, ondan koparılmamış, ama bir yerde kendi başına kendi yapısını ve tabiatını kazanmış bir cisim varsa, onların Ay için söyleyeceği gibi, onun ayrı olmasını ve kendi parçalarıyla sıkışıp kenetlenerek kendi başına durmasını ne engeller? Çünkü Yer'in evrenin merkezi olduğu gösterilmiş değildir; buradaki şeylerin Yer'e dayanıp toplanışı da oradaki şeylerin Ay'a düşüp kalmasının nasıl olabileceğini gösterir.

Bütün topraklı ve ağır şeyleri tek bir yere sürüp tek bir cismin parçaları yapan kişi, hafif şeylere niçin aynı zorunluluğu tanımıyor, bu kadar ateş kümesinin ayrı durmasına izin veriyor, bütün yıldızları bir araya getirmiyor, anlamıyorum. Oysa açıkça, yukarı giden bütün alevli şeylerin de ortak bir cismi olması gerekirdi.

8

τοιούτων μέντοι καὶ τοσούτων παραδοξολογιῶν οὐ μὰ Δία πήραν, ἀλλὰ θαυματοποιοῦ τινος ἀποσκευὴν καὶ πυλαίαν κατανωτισάμενοι καὶ παρέλκοντες ἑτέρους φασὶ γελοιάζειν ἄνω τὴν σελήνην, γῆν οὖσαν, ἐνιδρύοντας οὐχ ὅπου τὸ μέσον ἐστί. καίτοι γʼ εἰ πᾶν σῶμα ἐμβριθὲς εἰς τὸ αὐτὸ συννεύει καὶ πρὸς τὸ αὑτοῦ μέσον ἀντερείδει πᾶσι τοῖς μορίοις, οὐχ ὡς μέσον οὖσα τοῦ παντὸς ἡ γῆ μᾶλλον ἢ ὡς ὅλον οἰκειώσεται μέρη, αὐτῆς ὄντα τὰ βάρη· καὶ τεκμήριον […] ἔσται τῶν ῥεπόντων οὐ τῇ γῇ μεσότητος πρὸς τὸν κόσμον, ἀλλὰ πρὸς τὴν γῆν κοινωνίας τινὸς καὶ συμφυΐας τοῖς ἀπωσμένοις αὐτῆς εἶτα πάλιν καταφερομένοις. ὡς γὰρ ὁ ἥλιος εἰς ἑαυτὸν ἐπιστρέφει τὰ μέρη ἐξ ὧν συνέστηκε, καὶ ἡ γῆ τὸν λίθον ὥσπερ ἴδιον καὶ προσήκοντα δέχεται καὶ φέρει πρὸς ἐκεῖνον· ὅθεν ἑνοῦται τῷ χρόνῳ καὶ συμφύεται πρὸς; αὐτὴν τῶν τοιούτων ἕκαστον. εἰ δέ τι τυγχάνει σῶμα τῇ γῇ μὴ προσνενεμημένον ἀπʼ ἀρχῆς μηδʼ ἀπεσπασμένον, ἀλλά που καθʼ αὑτὸ σύστασιν ἔσχεν ἰδίαν καὶ φύσιν, ὡς φαῖεν ἂν ἐκεῖνοι τὴν σελήνην, τί κωλύει χωρὶς εἶναι καὶ μένειν περὶ αὑτό, τοῖς αὑτοῦ πεπιεσμένον μέρεσι καὶ συμπεπεδημένον; οὔτε γὰρ ἡ γῆ μέσον οὖσα δείκνυται τοῦ παντὸς ἥ τε πρὸς τὴν γῆν τῶν ἐνταῦθα συνέρεισις καὶ σύστασις ὑφηγεῖται τὸν τρόπον, ᾧ μένειν τὰ ἐκεῖ συμπεσόντα πρὸς τὴν σελήνην εἰκός ἐστιν. ὁ δὲ πάντα τὰ γεώδη καὶ βαρέα συνελαύνων εἰς μίαν χώραν καὶ μέρη ποιῶν ἑνὸς σώματος, οὐχ ὁρῶ διὰ τί τοῖς κούφοις τὴν αὐτὴν ἀνάγκην οὐκ ἀνταποδίδωσιν, ἀλλʼ ἐᾷ χωρὶς εἶναι συστάσεις πυρὸς τοσαύτας καὶ οὐ πάντας εἰς ταὐτὸ συνάγων τοὺς ἀστέρας σαφῶς οἴεται δεῖν καὶ σῶμα κοινὸν εἶναι τῶν ἀνωφερῶν καὶ φλογοειδῶν ἁπάντων.

99. Bölüm

Sevgili Apollonides,” dedim, “Güneş'in üst dönüş küresinden sayısız myriad uzakta olduğunu, onun üzerinde de Sabah Yıldızı'nın, Stilbon'un ve öteki gezegenlerin sabit yıldızların altında, birbirlerinden de büyük uzaklıklarla döndüklerini söylüyorsunuz. Ama kosmosun ağır ve topraklı şeylere kendi içinde hiç genişlik ve uzaklık tanımadığını sanıyorsunuz. Bakın ne gülünç olur: Ay'a, aşağı bölgeden uzak olduğu için toprak demeyeceğiz, ama üst dönüş küresinden bu kadar myriad stadyum uzakta, âdeta bir derinliğe batmış gördüğümüz hâlde yıldız diyeceğiz! Yıldızların altında öyle bir uzaklıktadır ki kimse ölçüsünü söyleyemez, siz matematikçilerin hesaplarken sayıları tükenir. Yer'e ise bir bakıma değer, onun yakınında Empedokles'in dediği gibi dolanır:

dönüm direğini yalayan araba tekerleğinin izi gibi.

Çünkü çoğu zaman gölgesini bile aşamaz, aydınlatan çok büyük olduğundan azıcık yükselir. Öyle anlaşılıyor ki Yer'in tenine değerek, neredeyse kucağında dönüyor, öyle ki Güneş'e karşı Yer tarafından perdeleniyor; Yer'in payı olan şu gölgeli, toprağa ait ve gecelik bölgeyi aşamıyor. Bu yüzden, sanırım, Ay'ın Yer'in sınırları içinde olduğunu, Yer'in uçlarınca gölgelendiğini cesaretle söylemek gerekir.

9

ἀλλʼ ἥλιον μὲν ἀπλέτους μυριάδας ἀπέχειν τῆς ἄνω περιφορᾶς φατε εἶπον ὦ φίλε Ἀπολλωνίδη, καὶ φωσφόρον ἐπʼ αὐτῷ καὶ στίλβοντα καὶ τοὺς ἄλλους πλάνητας ὑφιεμένους τε τῶν ἀπλανῶν καὶ πρὸς ἀλλήλους ἐν διαστάσεσι μεγάλαις φέρεσθαι· τοῖς δὲ βαρέσι καὶ γεώδεσιν οὐδεμίαν οἴεσθε τὸν κόσμον εὐρυχωρίαν παρέχειν ἐν ἑαυτῷ καὶ διάστασιν ὁρᾶτε ὅτι γελοῖόν ἐστιν, εἰ γῆν οὐ φήσομεν εἶναι τὴν σελήνην, ὅτι τῆς κάτω χώρας ἀφέστηκεν, ἄστρον δὲ φήσομεν, ὁρῶντες ἀπωσμένην τῆς ἄνω περιφορᾶς μυριάσι σταδίων τοσαύταις καὶ ὥσπερ εἰς βυθόν τινα καταδεδυκυῖαν τῶν μὲν γʼ ἄστρων κατωτέρω τοσοῦτὸν ἐστιν, ὅσον οὐκ ἄν τις εἴποι μέτρον, ἀλλʼ ἐπιλείπουσιν ὑμᾶς τοὺς μαθηματικοὺς ἐκλογιζομένους οἱ ἀριθμοί, τῆς δὲ γῆς τρόπον τινὰ ψαύει καὶ περιφερομένη πλησίον ἅρματος ὥσπερ ἂν ἴχνος ἑλίσσεται φησὶν Ἐμπεδοκλῆς ἥ τε περὶ ἄκραν οὐδὲ γὰρ τὴν σκιὰν αὐτῆς; ὑπερβάλλει πολλάκις ἐπὶ μικρὸν αἰρομένην τῷ παμμέγεθες εἶναι τὸ φωτίζον· ἀλλʼ οὕτως ἔοικεν ἐν χρῷ καὶ σχεδὸν ἐν ἀγκάλαις τῆς γῆς περιπολεῖν, ὥστʼ ἀντιφράττεσθαι πρὸς τὸν ἥλιον ὑπʼ αὐτῆς, μὴ ὑπεραίρουσα τὸν σκιερὸν καὶ χθόνιον καὶ νυκτέριον τοῦτον τόπον, ὃς γῆς κλῆρός ἐστι. διὸ λεκτέον οἶμαι θαρροῦντας ἐν τοῖς τῆς γῆς ὅροις εἶναι τὴν σελήνην ὑπὸ τῶν ἄκρων αὐτῆς ἐπιπροσθουμένην.

1010. Bölüm

Öteki sabit yıldızları ve gezegenleri bırakıp Aristarkhos'un Büyüklükler ve Uzaklıklar Üzerine'de gösterdiğine bak: Güneş'in uzaklığı, Ay'ın bizden uzaklığının on sekiz katından fazla, yirmi katından azdır. Ay'ı en çok yükseltenler, onun bizden Yer'in yarıçapının elli altı katı uzakta olduğunu söyler. Bu yarıçap ise ortalama ölçenlere göre bile dört myriad stadyumdur. Buna göre hesaplayanlara göre Güneş Ay'dan dört bin otuz myriad stadyumdan daha uzaktır. Ay ağırlığı yüzünden Güneş'ten bu kadar uzağa göçmüş, Yer'e bu kadar yaklaşmıştır; öyle ki ousialar yerlere göre bölünecekse, Yer'in payı ve hakkı Ay'ı davet eder; Ay, yakınlık ve komşuluk hakkıyla Yer çevresindeki şeylere ve cisimlere aittir.

‘Yukarı’ diye adlandırılan şeylere bu kadar derinlik ve uzaklık tanırken ‘aşağı’ya da Yer'den Ay'a kadarki kadar bir dolanma alanı ve genişlik bırakmakla, sanırım, hiçbir hata etmiyoruz. Çünkü yalnız göğün en dış yüzeyine ‘yukarı’, geri kalan her şeye ‘aşağı’ diyen ölçülü değildir; ‘aşağı’yı Yer'le, daha doğrusu merkezle sınırlayan da çekilir gibi değildir. Hareket eden [cisimlerin de] […] kosmos büyüklüğü sayesinde buraya gereken uzaklığı bırakır. Yer'den başlayarak her şeyin hemen yukarıda ve göksel olduğunu ileri süren kişiye, başka biri de hemen, sabit yıldızların dönüşünden başlayarak her şeyin aşağıda olduğu cevabını verir.

10

σκόπει δὲ τοὺς ἄλλους ἀφεὶς ἀπλανεῖς καὶ πλάνητας, ἃ δείκνυσιν Ἀρίσταρχος; ἐν τῷ Περὶ μεγεθῶν καὶ ἀποστημάτων ὅτι τὸ τοῦ ἡλίου ἀπόστημα τοῦ ἀποστήματος τῆς σελήνης ὃ ἀφέστηκεν ἡμῶν πλέον μὲν ἢ ὀκτωκαιδεκαπλάσιον ἔλαττον δʼ ἢ εἰκοσαπλάσιόν ἐστι καίτοι ὁ τὴν σελήνην ἐπὶ μήκιστον αἴρων ἀπέχειν φησὶν ἡμῶν ἓξ καὶ πεντηκονταπλάσιον τῆς,· ἐκ τοῦ κέντρου τῆς γῆς· αὕτη δʼ ἐστὶ τεσσάρων μυριάδων καὶ κατὰ τοὺς μέσως ἀναμετροῦντας· καὶ ἀπὸ ταύτης συλλογιζομένοις ἀπέχει ὁ ἥλιος τῆς σελήνης πλέον ἢτετρακισχιλίας τριάκοντα μυριάδας οὕτως ἀπῴκισται τοῦ ἡλίου διὰ βάρος καὶ τοσοῦτο τῇ γῇ προσκεχώρηκεν, ὥστε, εἰ τοῖς τόποις τὰς οὐσίας διαιρετέον, ἡ γῆς μοῖρα καὶ ὥρα προσκαλεῖται σελήνην καὶ τοῖς περὶ γῆν πράγμασι καὶ σώμασιν ἐπίδικὸς ἐστι κατʼ ἀγχιστείαν καὶ γειτνίασιν. καὶ οὐδὲν, οἶμαι, πλημμελοῦμεν, ὅτι τοῖς ἄνω προσαγορευομένοις βάθος τοσοῦτο καὶ διάστημα διδόντες ἀπολείπομὲν τινα καὶ τῷ κάτω περιδρομὴν καὶ πλάτος, ὅσον ἐστὶν ἀπὸ γῆς ἐπὶ σελήνην οὔτε γὰρ ὁ τὴν ἄκραν ἐπιφάνειαν τοῦ οὐρανοῦ μόνην ἄνω τἄλλα δὲ κάτω προσαγορεύων ἅπαντα μέτριός ἐστιν, οὔθʼ ὁ τῇ γῇ μᾶλλον δʼ ὁ τῷ κέντρῳ τὸ κάτω περιγράφων ἀνεκτός· ἀλλὰ καὶ κινητικο […] ταύτῃ διάστημα τὸ δέον ἐπιχωροῦντος τοῦ κόσμου· διὰ μέγεθος. πρὸς δὲ τὸν ἀξιοῦντα πᾶν εὐθὺς ἄνω καὶ μετέωρον εἶναι τὸ ἀπὸ τῆς γῆς ἕτερος ἀντηχεῖ πάλιν εὐθὺς εἶναι κάτω τὸ ἀπὸ τῆς ἀπλανοῦς περιφορᾶς.

1111. Bölüm

Hem Yer'in merkezde bulunduğu nasıl söylenebilir, neyin merkezinde? Çünkü evren sonsuzdur; başlangıcı da sınırı da olmayan sonsuzun merkezi olması uygun değildir, çünkü merkez de bir çeşit sınırdır, sonsuzluk ise sınır yoksunluğudur. Yer'in evrenin değil de kosmosun merkezi olduğunu ileri süren kişi, kosmosun kendisinin de aynı güçlüklere yakalandığını düşünmüyorsa saf bir adamdır. Çünkü evren ona da bir merkez bırakmamıştır; kosmos, sonsuz boşlukta kendine ait hiçbir şeye yönelmeden, ocaksız ve yurtsuz gidiyordur, ya da yerin tabiatına göre değil, durmak için başka bir sebep bulmuş olarak durur. Aynı şeyi Yer için de Ay için de düşünmek mümkündür: Biri burada dururken öteki hareket ediyorsa, bu başka bir psykhē ve tabiatın, daha çok da […] farkın sonucudur.

Bunların dışında, büyük bir şeyin gözlerinden kaçmadığını düşün. Yer'in merkezinin dışına herhangi bir şekilde çıkan her şey yukarıdaysa, kosmosun hiçbir parçası aşağıda değildir. Yer de, Yer'in üzerindekiler de, kısaca merkezin çevresinde duran ya da onu saran her cisim yukarıda olur. Aşağıda yalnız tek bir şey kalır, o cisimsiz nokta; o da, aşağı tabiatça yukarının karşıtı olduğuna göre, kosmosun bütün tabiatının karşısında durmak zorundadır.

Tuhaflık yalnız bu değildir. Ağırlıklar, buraya eğilip gelmelerinin sebebini de yitirir. Çünkü doğru hareket ettikleri aşağıda hiçbir cisim yoktur; cisimsiz olanın ise her şeyi kendine çekip çevresinde tutacak kadar büyük bir güce sahip olması ne akla yakındır ne de bunu kabul ederler. Kısacası bütün kosmosun yukarı, aşağının ise cisimsiz ve boyutsuz bir sınırdan başka bir şey olmaması akla aykırı ve gerçeklerle çelişik görünür. Bizim dediğimiz gibi, yukarının da aşağının da geniş bir alana sahip olarak ayrılması ise makuldür.

11

ὅλως δὲ πῶς λέγεται καὶ τίνος ἡ γῆ μέση κεῖται; τὸ γὰρ πᾶν ἄπειρόν ἐστι; τῷ δʼ ἀπείρῳ μήτε ἀρχὴν ἔχοντι μήτε πέρας οὐ προσήκει μέσον ἔχειν· πέρας γάρ τι καὶ τὸ μέσον, ἡ δʼ ἀπειρία περάτων στέρησις. ὁ δὲ μὴ τοῦ παντὸς ἀλλὰ τοῦ κόσμου μέσην εἶναι τὴν γῆν ἀποφαινόμενος ἡδύς ἐστιν, εἰ μὴ καὶ τὸν κόσμον αὐτὸν ἐνέχεσθαι ταῖς αὐταῖς ἀπορίαις νομίζει· τὸ γὰρ πᾶν οὐδὲ τούτῳ μέσην ἀπέλιπεν, ἀλλʼ ἀνέστιος καὶ ἀνίδρυτός ἐστιν ἐν ἀπείρῳ κενῷ φερόμενος πρὸς οὐδὲν οἰκεῖον, ἢ ἄλλην τινὰ τοῦ μένειν εὑράμενος αἰτίαν ἕστηκεν, οὐ κατὰ τὴν τοῦ τόπου φύσιν. ὅμοια καὶ περὶ γῆς καὶ περὶ σελήνης εἰκάζειν τινὶ πάρεστιν, ὡς ἑτέρᾳ τινὶ ψυχῇ καὶ φύσει μᾶλλον […] διαφορᾷ, τῆς μὲν ἀτρεμούσης ἐνταῦθα τῆς δὲ καὶ φερομένης. ἄνευ δὲ τούτων, ὅρα μὴ μέγα τι λέληθεν αὐτούς· εἰ γὰρ ὅ τι ἂν καὶ ὁπωσοῦν ἐκτὸς γένηται τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἄνω ἐστίν, οὐδέν ἐστι τοῦ κόσμου κάτω μέρος, ἀλλʼ ἄνω καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ ἐπὶ γῆς καὶ πᾶν ἁπλῶς σῶμα τὸ κέντρῳ περιεστηκὸς ἢ περικείμενον ἄνω γίγνεται· κάτω δὲ μόνον ἕν, τὸ ἀσώματον σημεῖον ἐκεῖνο, ὃ πρὸς πᾶσαν ἀντικεῖσθαι τὴν τοῦ κόσμου φύσιν ἀναγκαῖον εἴ γε δὴ τὸ κάτω πρὸς τὸ ἄνω κατὰ φύσιν ἀντίκειται. καὶ οὐ τοῦτο μόνον · τὸ ἄτοπον, ἀλλὰ καὶ τὴν αἰτίαν ἀπόλλυσι τὰ βάρη, διʼ ἣν δεῦρο καταρρέπει καὶ φέρεται· σῶμα μὲν γὰρ οὐθέν ἐστι κάτω πρὸς ὃ κινεῖται, τὸ δʼ ἀσώματον οὔτʼ εἰκὸς οὔτε βούλονται τοσαύτην ἔχειν δύναμιν, ὥστε πάντα κατατείνειν ἐφʼ ἑαυτὸ καὶ περὶ αὑτὸ συνέχειν. ἀλλʼ ὅλως ἄλογον εὑρίσκεται καὶ μαχόμενον τοῖς πράγμασι τὸ ἄνω τὸν κόσμον ὅλον εἶναι, τὸ δὲ κάτω μηδὲν ἀλλʼ ἢ πέρας ἀσώματον καὶ ἀδιάστατον· ἐκεῖνο δʼ εὔλογον, ὡς λέγομεν ἡμεῖς, τῷ τʼ ἄνω χώραν καὶ· τῷ κάτω πολλὴν καὶ πλάτος ἔχουσαν διῃρῆσθαι.

1212. Bölüm

Bununla birlikte, istersen göksel hareketlerin topraklı şeylere tabiat dışı geldiğini kabul edelim ve tragedya tavrıyla değil, sakin sakin inceleyelim: Bu, Ay'ın toprak olmadığını değil, tabiatça bulunmaması gereken yerde bulunan bir toprak olduğunu gösterir. Çünkü Etna'nın ateşi de yer altında tabiat dışı bulunur, ama ateştir. Tulumlara kapatılmış hava da tabiatça yukarı giden hafif bir şeydir, ama bulunmaması gereken yere zorla gelmiştir.

Zeus hakkı için,” dedim, “psykhēnin kendisi de tabiata aykırı olarak bedene kapatılmış değil midir? Hızlıyken yavaşa, sizin dediğiniz gibi ateşliyken soğuğa, görünmezken duyulura? Bu yüzden bedende psykhē bulunmadığını söyleyelim mi? Tanrısal bir varlık olan nousun, ağırlık ve kalınlığa rağmen bütün gökte, yerde ve denizde dolaşıp uçarken ete, sinire, iliğe, sayısız hâllerle dolu sıvılara girmediğini de söyleyelim mi? Sizin şu Zeus'unuz, kendi tabiatıyla bir ve kesintisiz büyük bir ateş değil midir? Şimdi ise inmiş, eğilmiş, biçim değiştirmiş, değişimleri içinde her renge girmiş ve girmektedir.

Öyleyse bak ve düşün, azizim: Her şeyi tabiatça bulunduğu yerden alıp götürerek kosmosun bir çeşit çözülmesini felsefe etmiş, Empedokles'in Kavgası'nı dünyaya getirmiş olmayasın! Daha doğrusu eski Titanları ve Devleri tabiatın üzerine salıp o efsanevi korkunç düzensizliği ve uyumsuzluğu görmek istemeyesin; bütün ağırı bir yana, bütün hafifi bir yana koyarak. Nitekim Empedokles şöyle der:

orada ne Güneş'in parlak eidosu seçilir, ne toprağın tüylü soyu, ne deniz.

Toprak sıcaklıktan, su havadan pay almazdı; ne ağır şeylerden bir şey yukarıda ne hafiflerden bir şey aşağıda bulunurdu. Bütünün ilkeleri katıksız, sevgisiz ve yalnızdı; birbirleriyle birleşmeyi ve ortaklığı kabul etmez, kaçıp yüz çevirir, kendi başına buyruk hareketlerini sürdürürlerdi. Platon'un dediği gibi, tanrının bulunmadığı her şey öyledir, yani nous ve psykhē ayrıldığında cisimlerin durumu ne ise odur. Sonunda, inayet sayesinde, Empedokles'in, Parmenides'in ve Hesiodos'un dediği gibi, tabiata arzu edilecek olan geldi; Dostluk, Afrodit ve Eros içeri girdi. Böylece şeyler yer değiştirip birbirinden kuvvet alacak, bir kısmı harekete, bir kısmı durmaya zorunlulukla bağlanıp tabiatlarından daha iyiye zorlanacak, boyun eğip değişecek […] evrenin uyumunu ve ortaklığını gerçekleştirecekti.

12

οὐ μὴν ἀλλὰ θέντες, εἰ βούλει, παρὰ φύσιν ἐν οὐρανῷ τοῖς γεώδεσι τὰς κινήσεις ὑπάρχειν, ἀτρέμα, μὴ τραγικῶς, ἀλλὰ πράως σκοπῶμεν; ὅτι τοῦτο τὴν σελήνην οὐ δείκνυσι γῆν μὴ οὖσαν ἀλλὰ γῆν ὅπου μὴ πέφυκεν οὖσαν· ἐπεὶ καὶ τὸ πῦρ τὸ Αἰτναῖον ὑπὸ γῆν παρὰ φύσιν ἐστὶν, ἀλλὰ πῦρ ἐστι· καὶ τὸ πνεῦμα τοῖς ἀσκοῖς περιληφθὲν ἔστι μὲν ἀνωφερὲς φύσει καὶ κοῦφον, ἣκει δʼ ὅπου μὴ πέφυκεν ὑπʼ ἀνάγκης. αὐτὴ δʼ ἡ ψυχή, πρὸς Διός εἶπον οὐ παρὰ φύσιν τῷ σώματι συνεῖρκται βραδεῖ ταχεῖα καὶ ψυχρῷ πυρώδης, ὥσπερ ὑμεῖς φατε, καὶ ἀόρατος αἰσθητῷ; διὰ τοῦτʼ οὖν σώματι ψυχὴν μὴ λέγωμεν εἶναι μηδὲ νοῦ χρῆμα θεῖον ὑπὸ βρίθους ἢ πάχους, οὐρανόν τε πάντα καὶ γῆν καὶ θάλασσαν ἐν ταὐτῷ περιπολοῦντα καὶ διιπτάμενον, εἰς σάρκας ἥκειν καὶ νεῦρα καὶ μυελοὺς καὶ παθέων μυρίων μεστὰς ὑγρότητας. ὁ δὲ Ζεὺς ὑμῖν οὗτος οὐ τῇ μὲν αὑτοῦ φύσει χρώμενος ἕν ἐστι μέγα πῦρ καὶ συνεχές, νυνὶ δʼ ὑφεῖται καὶ κέκαμπται καὶ διεσχημάτισται, πᾶν χρῶμα γεγονὼς καὶ γιγνόμενος ἐν ταῖς μεταβολαῖς; ὥσθʼ ὅρα καὶ σκόπει, δαιμόνιε, μὴ μεθιστὰς καὶ ἀπάγων ἕκαστον, ὅπου πέφυκεν εἶναι, διάλυσίν τινα. κόσμου φιλοσοφῇς καὶ τὸ νεῖκος ἐπάγῃς τὸ Ἐμπεδοκλέους τοῖς πράγμασι· μᾶλλον δὲ τοὺς παλαιοὺς κινῇς Τιτᾶνας ἐπὶ τὴν φύσιν καὶ Γίγαντας καὶ τὴν μυθικὴν ἐκείνην καὶ φοβερὰν ἀκοσμίαν καὶ πλημμέλειαν ἐπιδεῖν ποθῇς, χωρὶς τὸ βαρὺ πᾶν καὶ χωρὶς τιθεὶς τὸ κοῦφον ἔνθʼ οὔτʼ ἠελίοιο δεδίσκεται ἀγλαὸν εἶδος, οὐδὲ μὲν οὐδʼ αἴης λάσιον γένος, οὐδὲ θάλασσα ὥς φησιν Ἐμπεδοκλῆς· οὐ γῆ θερμότητος μετεῖχεν, οὐχ ὕδωρ πνεύματος, οὐκ ἄνω τι τῶν βαρέων οὐ κάτω τι τῶν κούφων, ἀλλʼ ἄκρατοι καὶ ἄστοργοι καὶ μονάδες αἱ τῶν ὅλων ἀρχαί, μὴ προσιέμεναι σύγκρισιν ἑτέρου πρὸς ἕτερον μηδὲ κοινωνίαν, ἀλλὰ φεύγουσαι καὶ ἀποστρεφόμεναι καὶ φερόμεναι φορὰς ἰδίας καὶ αὐθάδεις οὕτως εἶχον, ὡς ἔχει πᾶν οὗ θεὸς ἄπεστι, κατὰ Πλάτωνα, τουτέστιν, ὡς ἔχει τὰ σώματα, νοῦ καὶ ψυχῆς ἀπολιπούσης· ἄχρι οὗ τὸ ἱμερτὸν ἧκεν ἐπὶ τὴν φύσιν ἐκ προνοίας, φιλότητος ἐγγενομένης καὶ Ἀφροδίτης καὶ Ἔρωτος, ὡς Ἐμπεδοκλῆς λέγει καὶ Παρμενίδης καὶ Ἡσίδος, ἵνα καὶ τόπους ἀμείψαντα καὶ δυνάμεις ἀπʼ ἀλλήλων μεταλαβόντα καὶ τὰ μὲν κινήσεως τὰ δὲ μονῆς ἀνάγκαις ἐνδεθέντα καὶ καταβιασθέντα πρὸς τὸ βέλτιον, ἐξ οὗ πέφυκεν, ἐνδοῦναι καὶ μεταστῆναι […] ἁρμονίαν καὶ κοινωνίαν ἀπεργάσηται τοῦ παντός.

1313. Bölüm

Çünkü kosmosun parçalarından hiçbiri tabiata aykırı bir durumda değilse, her biri tabiatına uygun bir yerde duruyorsa, ne başlangıçta ne de şimdi bir yer değişikliğine ve yeniden düzenlenmeye ihtiyaç duyuyorsa, inayetin işinin ne olduğunu, en iyi sanatkâr Zeus'un neyin yapıcısı, babası ve yaratıcısı olduğunu bilemiyorum. Askerlerin her biri, gereken yerde, tam zamanında kendi sırasını ve yerini alıp korumasını kendiliğinden biliyorsa, orduda komutana ihtiyaç kalmaz. Su kendiliğinden, ihtiyacı olana akıp onu sulayacaksa, tuğlalar, keresteler, taşlar da tabiatlarına uygun eğilimleri ve yönelişleriyle kendiliklerinden uygun uyumu ve yeri alacaksa, bahçıvana ve mimara da ihtiyaç kalmaz.

Bu görüş inayeti açıkça ortadan kaldırıyorsa, varlıkların düzeni ve ayrımı da tanrıya aitse, tabiatın, burada ateş, orada yıldızlar, burada toprak, yukarıda Ay bulunacak biçimde düzenlenmiş olmasında, Ay'ın tabiata uygun bağdan daha sağlam olan akla uygun bağla kuşatılmasında şaşılacak ne var? Her şey tabiatına uygun eğilimlerle hareket edecek ve tabiatının gösterdiği yere gidecekse, ne Güneş dönsün ne Sabah Yıldızı ne de öteki yıldızlardan biri! Çünkü hafif ve ateşli şeyler tabiatça yukarı hareket eder, daire çizerek değil. Tabiat yere göre o kadar farklılaşıyorsa ki ateş burada yukarı gider görünür, göğe varınca da döngüyle birlikte dönerse, ağır ve topraklı şeylerin de oraya gidince çevreleyen şeyin etkisiyle aynı şekilde başka bir hareket eidosuna zorlanmasında şaşılacak ne var? Çünkü gök hafif şeylerin yukarı gidişini tabiatı gereği ortadan kaldırabiliyor da ağır ve aşağı eğilen şeylere üstün gelemiyor değildir; o şeyleri hangi kuvvetle düzenlediyse bunları da onunla düzenlemiş, tabiatlarını daha iyisine göre kullanmıştır.

13

εἰ μὲν γὰρ οὐδʼ ἄλλο τι τῶν τοῦ κόσμου μερῶν παρὰ φύσιν ἔσχεν, ἀλλʼ ἕκαστον πέφυκε κεῖται, μηδεμιᾶς μεθιδρύσεως μηδὲ μετακοσμήσεως δεόμενον μηδʼ ἐν ἀρχῇ δεηθέν, ἀπορῶ τί τῆς προνοίας ἔργον ἐστὶν ἢ τίνος γέγονε ποιητὴς καὶ πατὴρ δημιουργὸς ὁ Ζεὺς ὁ ἀριστοτέχνας. οὐ γὰρ ἐν στρατοπέδῳ τακτικῶν ὄφελος, εἴπερ εἰδείη τῶν στρατιωτῶν ἕκαστος ἀφʼ ἑαυτοῦ τάξιν τε καὶ χώραν κατὰ καιρόν, οὗ δεῖ, λαβεῖν καὶ διαφυλάσσειν οὐδὲ κηπουρῶν οὐδʼ οἰκοδόμων, εἰ πῆ μὲν αὐτὸ τὸ ὕδωρ ἀφʼ αὑτοῦ πέφυκεν ἐπιέναι τοῖς δεομένοις καὶ κατάρδειν ἐπιρρέον, πῆ δὲ πλίνθοι καὶ ξύλα καὶ λίθοι ταῖς κατὰ φύσιν χρώμενα ῥοπαῖς καὶ νεύσεσιν ἐξ ἑαυτῶν καταλαμβάνειν τὴν προσήκουσαν ἁρμονίαν καὶ χώραν. εἰ δʼ · οὗτος μὲν ἄντικρυς ἀναιρεῖ τὴν πρόνοιαν ὁ λόγος, τῷ θεῷ δʼ ἡ τάξις τῶν ὄντων προσήκει καὶ τὸ διαιρεῖν, τί θαυμαστὸν οὕτω τετάχθαι, καὶ διηρμόσθαι τὴν φύσιν, ὡς ἐνταῦθα μὲν πῦρ ἐκεῖ δʼ, ἄστρα, καὶ πάλιν ἐνταῦθα μὲν γῆν ἄνω δὲ σελήνην ἱδρῦσθαι, βεβαιοτέρῳ τοῦ κατὰ, φύσιν τῷ κατὰ λόγον δεσμῷ περιληφθεῖσαν; ὡς, εἴ γε πάντα δεῖ ταῖς κατὰ φύσιν ῥοπαῖς χρῆσθαι καὶ φέρεσθαι καθʼ ὃ πέφυκε, μήθʼ ἥλιος κυκλοφορείσθω μήτε φωσφόρος; μηδὲ τῶν ἄλλων ἀστέρων ἄνω γὰρ οὐ κύκλῳ τὰ κοῦφα καὶ πυροειδῆ κινεῖσθαι πέφυκεν. εἰ δὲ τοιαύτην ἐξαλλαγὴν ἡ φύσις ἔχει παρὰ τὸν τόπον, ὥστʼ ἐνταῦθα μὲν ἄνω φαίνεσθαι φερόμενον τὸ πῦρ, ὅταν δʼ εἰς τὸν οὐρανὸν παραγένηται, τῇ δίνῃ συμπεριστρέφεσθαι, τί θαυμαστὸν εἰ καὶ τοῖς βαρέσι καὶ γεώδεσιν ἐκεῖ · γενομένοις συμβέβηκεν ὡσαύτως εἰς ἄλλο κινήσεως εἶδος ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ἐκνενικῆσθαι; οὐ γὰρ δὴ τῶν μὲν ἐλαφρῶν τὴν ἄνω φορὰν ἀφαιρεῖσθαι· τῷ οὐρανῷ κατὰ φύσιν ἐστί, τῶν δὲ βαρέων καὶ κάτω ῥεπόντων · οὐ δύναται κρατεῖν, ἀλλʼ ᾗ ποτʼ ἐκεῖνα δυνάμει καὶ ταῦτα μετακοσμήσας ἐχρήσατο τῇ φύσει αὐτῶν ἐπὶ τὸ βέλτιον.

1414. Bölüm

Bununla birlikte, alışkanlığın köleleştirdiği kanaatleri bırakıp görüneni korkusuzca söylemek gerekirse, hiçbir bütünün parçası, kendi başına, kesin olarak tabiata uygun denebilecek bir sıra, yer ya da hareket sahibi değildir. Ancak her parça, uğruna var olduğu, tabiatça kendisine yöneldiği ya da yapıldığı şeye yararlı ve uygun biçimde hareket ediyor, onun korunmasına, güzelliğine ya da gücüne yarayacak şekilde etkileniyor, etkiliyor ya da duruyorsa, o zaman tabiata uygun yere, harekete ve duruma sahip görünür.

Mesela insan, tabiata uygun oluşmuş her varlık gibi, ağır ve topraklı kısımları özellikle başında, yukarıda taşır; sıcak ve ateşli kısımları ise ortadadır. Dişlerin bir kısmı üstten, bir kısmı alttan çıkar, ikisi de tabiata aykırı değildir. Gözlerde yukarıda parlayan ateş tabiata uygun, karında ve kalpteki tabiata aykırı da değildir; her biri uygun ve yararlı biçimde yerleştirilmiştir. Empedokles'in dediği gibi

kayadan sırtlı deniz salyangozlarının, kaplumbağaların,

bütün kabuklu canlıların tabiatını incelersen

orada toprağın tenin üstünde oturduğunu görürsün.

Taşımsı kısım üstte olduğu hâlde meleke sıkıştırıp ezmez; sıcak da hafifliğinden yukarı bölgeye uçup gitmez. Bunlar her birinin tabiatına göre birbirine karışmış, birlikte düzenlenmiştir.

14

οὐ μὴν ἀλλʼ εἴ γε δεῖ τὰς καταδεδουλωμένας ἕξει δόξας ἀφέντας ἤδη τὸ φαινόμενον ἀδεῶς λέγειν, οὐδὲν ἔοικεν ὅλου μέρος αὐτὸ καθʼ ἑαυτὸ τάξιν ἢ θέσιν ἢ κίνησιν ἰδίαν ἔχειν, ἣν ἄν τις ἁπλῶς κατὰ φύσιν προσαγορεύσειεν. ἀλλʼ ὅταν ἕκαστον, οὗ χάριν γέγονε καὶ πρὸς ὃ πέφυκεν ἢ πεποίηται, τούτῳ παρέχῃ χρησίμως καὶ οἰκείως κινούμενον, ἑαυτὸ καὶ πάσχον ἢ ποιοῦν ἢ διακείμενον, ὡς ἐκείνῳ πρὸς σωτηρίαν ἢ κάλλος ἢ δύναμιν ἐπιτήδειόν ἐστι, τότε δοκεῖ τὴν κατὰ φύσιν χώραν ἔχειν καὶ κίνησιν καὶ διάθεσιν. ὁ γοῦν ἄνθρωπος, ὡς εἴ τι τῶν ὄντων ἕτερον κατὰ φύσιν γεγονώς, ἄνω μὲν ἔχει τὰ ἐμβριθῆ καὶ γεώδη μάλιστα περὶ τὴν κεφαλήν, ἐν δὲ τοῖς μέσοις τὰ θερμὰ καὶ πυρώδη· τῶν δʼ ὀδόντων οἱ μὲν ἄνωθεν οἱ δὲ κάτωθεν ἐκφύονται, καὶ οὐδέτεροι παρὰ φύσιν ἔχουσιν· οὐδὲ τοῦ πυρὸς τὸ μὲν ἄνω περὶ τὰ ὄμματα ἀποστίλβον κατὰ φύσιν· ἐστὶ τὸ δʼ ἐν κοιλίᾳ καὶ καρδίᾳ παρὰ φύσιν, ἀλλʼ ἕκαστον οἰκείως καὶ χρησίμως τέτακται ναὶ μὴν κηρύκων τε λιθορρίνων χελύων τε καὶ παντὸς ὀστρέου φύσιν, ὥς φησιν ὁ Ἐμπεδοκλῆς, καταμανθάνων ἔνθʼ ὄψει χθόνα χρωτὸς ὑπέρτατα ναιετάουσαν καὶ οὐ πιέζει τὸ λιθῶδες οὐδὲ καταθλίβει τὴν ἕξιν ἐπικείμενον, οὐδέ γε πάλιν τὸ θερμὸν ὑπὸ κουφότητος εἰς τὴν ἄνω χώραν ἀποπτάμενον οἴχεται· μέμικται δέ πως πρὸς ἄλληλα καὶ συντέτακται κατὰ τὴν ἑκάστου φύσιν·

1515. Bölüm

Kosmosun, eğer bir canlı ise, durumu da böyle olmalıdır: Pek çok yerinde toprak, pek çok yerinde ateş, su ve hava vardır; bunlar zorunlulukla sıkıştırılmamış, akılla düzenlenmiştir. Çünkü göz bedende hafifliğinden yukarı sıkışıp çıkmış değildir, kalp de ağırlığından kayıp göğsün içine düşmüş değildir; ikisi de böyle yerleştirilmesi daha iyi olduğu için oradadır. Öyleyse kosmosun parçaları hakkında da şöyle düşünmeyelim: Yer ağırlığı yüzünden düşüp burada kalmış, Güneş de, Khioslu Metrodoros'un sandığı gibi, tulum gibi hafifliğinden yukarı sıkıştırılmış, öteki yıldızlar da bir terazinin kefeleri gibi eğilerek bulundukları yere gelmiştir. Aksine, akla uygun olan hâkimdir: Yıldızlar evrenin yüzüne takılmış ışıklı gözler gibi döner; kalbin gücüne sahip Güneş, kan ve soluk gibi sıcaklığı ve ışığı kendinden dağıtır; kosmos tabiata uygun olarak toprak ve denizi, canlının karnı ve mesanesi gibi kullanır. Ay, Güneş ile Yer arasında, kalp ile mide arasında bulunan karaciğer ya da başka bir yumuşak iç organ gibi durur; yukarıdan gelen sıcaklığı buraya iletir, buradan gelen buharları bir tür hazım ve arıtmayla inceltip kendi çevresine yayar. Topraklı ve katı yapısının başka amaçlarla da bir yararı olup olmadığı bize belli değildir. Ama her alanda daha iyi olan, zorunlu olana üstün gelir.

Onların söylediklerinden akla yakın olanı başka nasıl çıkarabiliriz? Aitherin ışıklı ve seyrekliğinden ince olan kısmının gök, yoğunlaşıp dolanmış kısmının da yıldızlar olduğunu söylüyorlar; bunların içinde de en ağır hareket edeni ve en bulanığı Ay'dır. Yine de Ay'ın aitherden ayrılmadığını, çevresinde hâlâ bol miktarda ona karışmış olarak hareket ettiğini, altında da pek çok […] rüzgârın […] döndüğünü, kuyruklu yıldızların döndüğünü görmek mümkündür. Böylece cisimlerin her biri ağırlığına ve hafifliğine göre eğilimlerle yerine konmamış, başka bir akılla düzenlenmiştir.

15

ὥσπερ εἰκὸς ἔχειν καὶ τὸν κόσμον, εἴ γε δὴ ζῷὸν ἐστι, πολλαχοῦ γῆν ἔχοντα, πολλαχοῦ δὲ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ πνεῦμα, οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀποτεθλιμμένον ἀλλὰ λόγῳ διακεκοσμημένον. οὐδὲ γὰρ ὀφθαλμὸς ἐνταῦθα τοῦ σώματός; ἐστιν ὑπὸ κουφότητος ἐκπιεσθείς, οὐδʼ ἡ καρδία τῷ βάρει ὀλισθοῦσα πέπτωκεν εἰς τὸ στῆθος, ἀλλʼ ὅτι βέλτιον ἦν οὕτως ἑκάτερον τετάχθαι. μὴ τοίνυν μηδὲ τῶν τοῦ κόσμου μερῶν νομίζωμεν μήτε γῆν ἐνταῦθα κεῖσθαι συμπεσοῦσαν διὰ βάρος μήτε τὸν ἣλιον, ὡς ᾤετο Μητρόδωρος ὁ Χῖος, εἰς τὴν ἄνω χώραν ἀσκοῦ δίκην ὑπὸ κουφότητος ἐκτεθλῖφθαι, μήτε τοὺς ἄλλους ἀστέρας ὥσπερ ἐν ζυγοστάθμου διαφορᾷ ῥέψαντας, ἐν οἷς εἰσι, γεγονέναι τόποις· ἀλλὰ τοῦ κατὰ λόγον κρατοῦντος, οἱ μὲν ὥσπερ ὄμματα φωσφόρα τῷ προσώπῳ τοῦ παντὸς ἐνδεδεμένοι περιπολοῦσιν, ἥλιος δὲ καρδίας ἔχων δύναμιν ὥσπερ αἷμα καὶ πνεῦμα διαπέμπει καὶ διασκεδάννυσιν ἐξ ἑαυτοῦ θερμότητα καὶ φῶς· γῇ δὲ καὶ θαλάσσῃ χρῆται κατὰ φύσιν ὁ κόσμος ὅσα κοιλίᾳ καὶ κύστει ζῷον. σελήνη δʼ ἡλίου μεταξὺ καὶ γῆς, ὥσπερ καρδίας καὶ κοιλίας ἧπαρ ἤ τι μαλθακὸν ἄλλο σπλάγχνον ἐγκειμένη τὴν τʼ ἄνωθεν ἀλέαν ἐνταῦθα διαπέμπει καὶ τὰς ἐντεῦθεν ἀναθυμιάσεις πέψει τινὶ καὶ καθάρσει λεπτύνουσα περὶ ἑαυτὴν ἀναδίδωσιν εἰ δὲ καὶ πρὸς ἄλλα τὸ γεῶδες αὐτῆς καὶ στερέμνιον ἔχει τινὰ πρόσφορον χρείαν, ἄδηλον ἡμῖν. ἐν παντὶ δὲ κρατεῖ τὸ βέλτιον τοῦ κατηναγκασμένου. τί γὰρ οὕτω λάβωμεν, ἐξ ὧν ἐκεῖνοι λέγουσι, τὸ εἰκός; λέγουσι δὲ τοῦ αἰθέρος τὸ μὲν αὐγοειδὲς καὶ λεπτὸν ὑπὸ μανότητος οὐρανὸν γεγονέναι, τὸ δὲ πυκνωθὲν καὶ συνειληθὲν ἄστρα· τούτων δὲ τὸ νωθρότατον εἶναι τὴν σελήνην καὶ θολερώτατον. ἀλλʼ ὅμως ὁρᾶν πάρεστιν οὐκ ἀποκεκριμένην τοῦ αἰθέρος τὴν σελήνην, ἀλλʼ ἔτι πολλῷ μὲν τῷ περὶ, αὐτὴν ἐμφερομένην, πολλὴν δʼ ὑφʼ ἑαυτὴν ἔχουσαν ἀνέμων […] δινεῖσθαι καὶ κομήτας. οὕτως οὐ ταῖς ῥοπαῖς σεσήκωται κατὰ βάρος καὶ κουφότητα τῶν σωμάτων ἕκαστον, ἀλλʼ ἑτέρῳ λόγῳ κεκόσμηται.

1616. Bölüm

Bunları söyledikten sonra, öğreti ispatlara yaklaştığından sözü Lucius'a bıraktım. Aristoteles gülümseyerek, “Tanığım,” dedi, “bütün karşı çıkışını, Ay'ın kendisini yarı toprak yarı ateş varsayanlara ve genel olarak cisimlerin bir kısmının yukarı, bir kısmının aşağı kendiliğinden eğildiğini söyleyenlere yöneltmişsin. Ama yıldızların tabiatça daire çizerek hareket ettiğini ve dört öğeden çok farklı bir ousiaya sahip olduğunu söyleyen biri varsa, rastlantıyla bile aklımıza gelmedi; böylece ben de, Lucius, sen de sıkıntıdan kurtulmuşuz.”

“Hiç de öyle değil, dostum,” dedi Lucius. “Öteki yıldızları ve bütün göğü, belki, saf ve katışıksız, hâlden doğan değişimden uzak bir tabiata koyup ezelî, sonsuz bir dönüşün dairesine bağlamanıza […] şimdilik kimse karşı çıkmazdı, sayısız güçlük olsa da. Ama bu söz inip Ay'a dokununca, Ay'da artık etkilenmezliği ve o beden güzelliğini koruyamaz. Öteki düzensizlikleri ve farkları bırakalım; bu görünen yüzün kendisi, ousianın bir hâlinden ya da bir şekilde başka bir ousiayla karışmasından doğmuştur. Karışan şey de etkilenir; çünkü daha kötünün zorla içine dolmasıyla saflığını yitirir. Ay'ın ağırlığını, hızının kütlüğünü, İon'un dediği gibi ‘kara üzümü olgunlaştırmayan’ güçsüz ve sönük sıcaklığını, ezelî ve göksel bir cisim etkilenebiliyorsa, zayıflığından ve etkilenmesinden başka neye bağlayabiliriz?

Kısacası, sevgili Aristoteles, Ay toprak olarak çok güzel, saygıdeğer ve düzenli bir şey görünüyor. Yıldız, ışık ya da tanrısal ve göksel bir cisim olarak ise, korkarım, biçimsiz, uygunsuz ve güzel adını lekeleyen bir şey olur. Çünkü göktekilerin o kadar çokluğu içinde yabancı ışığa muhtaç tek şey odur; Parmenides'in dediği gibi, ‘hep Güneş'in ışıklarına bakarak’ dolaşır.

Arkadaşımız okulda, Güneş'in Ay'a parlaklığını koyduğunu söyleyen Anaksagoras öğretisini ispat ederek ün kazanmıştı. Ben sizden ve sizinle öğrendiklerimi söylemeyeceğim, seve seve kalanlara geçeceğim. Ay'ın, cam ya da billur gibi Güneş'in içinden geçip parlamasıyla aydınlanması akla yakın değildir. Meşalelerin ışığın artmasıyla birlikte parlaması gibi, bir birlikte parlama ve aydınlanmayla olması da akla yakın değildir. Öyle olsaydı yeniaylarda da dolunaydaki kadar dolunay olurdu, tabii Ay Güneş'i tutmuyor ve perdelemiyor da seyrekliğiyle geçiriyorsa ya da karışarak ışığı içine alıp kendi çevresinde tutuşturuyorsa. Çünkü yarım ayda, şişkin ayda ya da hilaldeyken olduğu gibi, kavuşumda Ay'ın sapmalarını ya da yan dönmelerini sebep gösteremeyiz; Demokritos'un dediği gibi, aydınlatanla aynı doğrultuda durarak Güneş'i içine alır. Öyleyse kendisinin görünmesi ve Güneş'i de göstermesi beklenirdi. Oysa bunu yapmaktan çok uzaktır: O zaman kendisi görünmez olur, çoğu kez Güneş'i de gizleyip görünmez kılar. Empedokles'in dediği gibi

ışınlarını yukarıdan yere doğru dağıttı, Yer'den de mavi gözlü Ay'ın genişliği kadarını kararttı;

sanki ışık geceye ve karanlığa düşmüş, başka bir yıldıza değil. Poseidonios'un, Ay'ın derinliği yüzünden Güneş'in ışığının içinden geçip bize gelmediğine dair sözü ise açıkça çürütülür. Çünkü hava sınırsızdır, derinliği Ay'ınkinin kat kat üstündedir, yine de bütünüyle güneşlenir ve ışıklarla aydınlanır.

Geriye Empedokles'in görüşü kalıyor: Ay'dan buraya gelen aydınlanma, Güneş'in Ay'a çarpıp yansımasıyla oluşur. Bu yüzden, ışıklar tutuşup karışmış olsaydı beklenen şekilde, bize sıcak ve parlak bir ışık gelmez. Yansımalarda sesler nasıl daha zayıf çıkarsa, seken okların vuruşu nasıl daha yumuşak düşerse, tıpkı öyle,

ışık, Ay'ın geniş kursuna çarparak,

bize zayıf ve sönük bir akış gönderir, çünkü kırılmayla gücü gevşemiştir.”

16

λεχθέντων δὲ τούτων κἀμοῦ τῷ Λευκίῳ τὸν λόγον παραδιδόντος, ἐπὶ τὰς ἀποδείξεις βαδίζοντος τοῦ δόγματος, Ἀριστοτέλης μειδιάσας μαρτύρομαι εἶπεν ὅτι τὴν πᾶσαν ἀντιλογίαν πεποίησαι πρὸς τοὺς αὐτὴν ὴν μὲν, ἡμίπυρον εἶναι τὴν σελήνην ὑποτιθεμένους, κοινῇ δὲ τῶν σωμάτων τὰ μὲν ἄνω τὰ δὲ κάτω ῥέπειν ἐξ ἑαυτῶν φάσκοντας· εἰ δʼ ἔστι τις ὁ λέγων, κύκλῳ τε κινεῖσθαι κατὰ φύσιν τὰ ἄστρα καὶ πολὺ παρηλλαγμένης οὐσίας εἶναι τῶν τεττάρων, οὐδʼ ἀπὸ τύχης ἦλθεν ἐπὶ μνήμην ἡμῖν, ὥστʼ ἐμέ τε πραγμάτων ἀπηλλάχθαι καὶ σέ, ὦ Λεύκιε καὶ ὁ Λεύκιος ἣκιστα, ὠγαθέ εἶπεν ἀλλὰ τἄλλα, μὲν ἴσως ἄστρα καὶ τὸν ὅλον οὐρανὸν εἴς τινα φύσιν καθαρὰν καὶ εἰλικρινῆ καὶ τῆς κατὰ πάθος ἀπηλλαγμένην μεταβολῆς τιθεμένοις ὑμῖν καὶ κύκλον ἄγουσιν ἀιδίου καὶ ἀτελευτήτου περιφορᾶς […] οὐκ ἄν τις ἔν γε τῷ νῦν διαμάχοιτο, καίτοι μυρίων οὐσῶν ἀποριῶν. ὅταν δὲ καταβαίνων ὁ λόγος οὕτω θίγῃ τῆς σελήνης, οὐκέτι φυλάττει τὴν ἀπάθειαν ἐν αὐτῇ καὶ τὸ κάλλος ἐκεῖνο τοῦ σώματος ἀλλʼ ἵνα τὰς ἄλλας ἀνωμαλίας καὶ διαφορὰς ἀφῶμεν, αὐτὸ τοῦτο τὸ διαφαινόμενον πρόσωπον πάθει τινὶ τῆς οὐσίας ἢ ἀναμίξει πως ἑτέρας ἐπιγέγονε· πάσχει δέ τι καὶ τὸ μιγνύμενον· ἀποβάλλει γὰρ τὸ εἰλικρινές, βίᾳ τοῦ χείρονος ἀναπιμπλάμενον. αὐτῆς δὲ νώθειαν καὶ τάχους ἀμβλύτητα καὶ τὸ θερμὸν ἀδρανὲς καὶ ἀμαυρόν, ᾧ κατὰ τὸν Ἴωνα μέλας οὐ πεπαίνεται βότρυς, εἰς τί θησόμεθα πλὴν ἀσθένειαν αὐτῆς καὶ πάθος, εἰ πάθους ἀιδίῳ σώματι καὶ ὀλυμπίῳ μέτεστιν; ὅλως γάρ, ὦ φίλε Ἀριστότελες, γῆ μὲν οὖσα πάγκαλόν τι χρῆμα καὶ σεμνὸν ἀναφαίνεται καὶ κεκοσμημένον· ὡς δʼ ἄστρον ἢ φῶς ἤ τι σῶμα θεῖον καὶ οὐράνιον, δέδια μὴ ἄμορφος καὶ ἀπρεπὴς καὶ καταισχύνουσα τὴν καλὴν ἐπωνυμίαν εἴ γε τῶν ἐν οὐρανῷ τοσούτων τὸ πλῆθος ὄντων μόνη φωτὸς ἀλλοτρίου δεομένη περίεισι κατὰ Παρμενίδην αἰεὶ παπταίνουσα πρὸς αὐγὰς ἠελίοιο ὁ μὲν οὖν ἑταῖρος ἐν, τῇ διατριβῇ τοῦτο δὴ τὸ Ἀναξαγόρειον ἀποδεικνὺς ὡς ἥλιος ἐντίθησι τῇ σελήνῃ τὸ λαμπρόν εὐδοκίμησεν· ἐγὼ δὲ ταῦτα μὲν οὐκ ἐρῶ, ἃ παρʼ ὑμῶν· ἢ μεθʼ ὑμῶν ἔμαθον, ἑκὼν δὲ πρὸς τὰ λοιπὰ βαδιοῦμαι. φωτίζεσθαι τοίνυν τὴν σελήνην οὐχ ὡς ὕελον ἢ κρύσταλλον ἐλλάμψει καὶ διαφαύσει τοῦ ἡλίου πιθανόν ἐστιν· οὐδʼ αὖ κατὰ σύλλαμψίν τινα καὶ συναυγασμόν, ὥσπερ αἱ δᾷδες αὐξομένου τοῦ φωτός· οὕτω γὰρ οὐδὲν ἧττον ἐν νουμηνίαις ἢ διχομηνίαις ἔσται πανσέληνος· ἡμῖν, εἰ μὴ στέγει μηδʼ ἀντιφράττει τὸν ἥλιον ἀλλὰ διίησιν ὑπὸ μανότητος ἢ κατὰ σύγκρασιν εἰσλάμπει; καὶ συνεξάπτει περὶ αὐτὴν τὸ φῶς. οὐ γὰρ ἔστιν ἐκκλίσεις οὐδʼ ἀποστροφὰς αὐτῆς, ὥσπερ ὅταν ᾖ διχότομος καὶ ἀμφίκυρτος ἢ μηνοειδής, αἰτιᾶσθαι περὶ τὴν σύνοδον ἀλλὰ κατὰ στάθμην, φησὶ Δημόκριτος, ἱσταμένη τοῦ φωτίζοντος ὑπολαμβάνει καὶ δέχεται τὸν ἥλιον· ὥστʼ αὐτήν τε φαίνεσθαι καὶ διαφαίνειν ἐκεῖνον εἰκὸς ἦν. ἡ δὲ πολλοῦ δεῖ τοῦτο ποιεῖν· αὐτή τε γὰρ ἄδηλός ἐστι τηνικαῦτα κἀκεῖνον ἀπέκρυψε καὶ ἠφάνισε πολλάκις ἀπεσκέδασεν δὲ οἱ αὐγάς ὥσπερ φησιν Ἐμπεδοκλῆς ἐς γαῖαν καθύπερθεν, ἀπεσκνίφωσε δὲ γαίης τόσσον, ὅσον τʼ εὖρος γλαυκώπιδος ἔπλετο μήνης, καθάπερ εἰς νύκτα καὶ σκότος οὐκ εἰς ἄστρον ἑτερο τοῦ φωτὸς ἐμπεσόντος. ὃ δὲ λέγει Ποσειδώνιος, ὡς ὑπὸ βάθους τῆς σελήνης οὐ περαιοῦται διʼ αὐτῆς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς πρὸς ἡμᾶς, ἐλέγχεται καταφανῶς. ὁ γὰρ ἀὴρ ἄπλετος ὢν καὶ βάθος ἔχων πολλαπλάσιον τῆς σελήνης ὅλος ἐξηλιοῦται καὶ καταλάμπεται ταῖς αὐγαῖς. ἀπολείπεται τοίνυν τὸ τοῦ Ἐμπεδοκλέους, ἀνακλάσει τινὶ τοῦ ἡλίου πρὸς τὴν σελήνην γίγνεσθαι τὸν ἐνταῦθα φωτισμὸν ἀπʼ αὐτῆς;. ὅθεν οὐδὲ θερμὸν οὐδὲ λαμπρὸν ἀφικνεῖται πρὸς ἡμᾶς, ὥσπερ ἦν εἰκός, ἐξάψεως καὶ μίξεως […] φώτων γεγενημένης. ἀλλʼ οἷον αἵ τε φωναὶ κατὰ τὰς ἀνακλάσεις ἀμαυροτέραν ἀναφαίνουσι τὴν τοῦ φθέγματος αἵ τε πληγαὶ τῶν ἀφαλλομένων βελῶν μαλακώτεραι προσπίπτουσιν· ὣς αὐγὴ τύψασα σεληναίης κύκλον εὐρύν ἀσθενῆ καὶ ἀμυδρὰν ἀνάρροιαν ἴσχει πρὸς ἡμᾶς, διὰ τὴν κλάσιν ἐκλυομένης τῆς δυνάμεως.

1717. Bölüm

Sylla söze girdi: “Bunlarda şüphesiz bir inandırıcılık var. Ama karşı çıkışların en güçlüsü bir teselli buldu mu, yoksa arkadaşımızın gözünden mi kaçtı?” “Neyi kastediyorsun?” dedi Lucius. “Yarım Ay'la ilgili güçlüğü mü?” “Elbette,” dedi Sylla. “Çünkü her yansıma eşit açılarda oluyorsa, Ay yarımken göğün ortasına geldiğinde ışığın ondan Yer'e gelmemesi, Yer'in ötesine kayıp gitmesi gerektiğinin bir aklî dayanağı var. Çünkü Güneş ufuktayken ışınıyla Ay'a dokunur; bu yüzden ışın eşit açıyla kırılarak öbür uca düşer, ışığı buraya ulaştırmaz. Yoksa açıda büyük bir sapma ve değişiklik olması gerekir ki bu imkânsızdır.”

Lucius, “Zeus hakkı için,” dedi, “bu da söylendi.” Sonra konuşurken matematikçi Menelaos'a bakarak, “Sevgili Menelaos, senin yanında aynalar biliminin temeli gibi duran bir matematik önermesini reddetmekten utanıyorum,” dedi. “Ama her yansımanın eşit açılarda olduğunun ne apaçık görülür ne de kabul edilmiş bir şey olduğunu söylemek zorundayım. Dışbükey aynalarla çürütülür, çünkü bunlar görüşün tek noktasına kendilerinden daha büyük görüntüler verir. Çift aynalarla da çürütülür: Birbirine eğildiklerinde ve aralarında bir açı oluştuğunda her iki düzlem çift görüntü verir, tek yüzden dört görüntü oluşturur; ikisi dış kısımlarda ters, ikisi aynaların derininde sönük ve sağ yöne bakar. Bunların oluşma sebebini Platon açıklar: Ayna iki yandan yükseldiğinde, der, görüş ışınları yansımasını değiştirerek bir taraftan öbür tarafa geçirir.

Görüş ışınlarının bir kısmı doğrudan bize dönüyor, bir kısmı aynaların öbür tarafına kayıp oradan yeniden bize geliyorsa, bütün yansımaların eşit açılarda olması mümkün değildir. […] Ay'dan Yer'e gelen akımlarla açıların eşitliğini reddetmeyi çok daha akla yakın bulurlar.

Yine de bunu pek sevgili geometriye bağışlamak ve kabul etmek gerekirse, bu durum öncelikle düzgünlüğü kusursuz aynalarda gerçekleşir. Ay'ın ise birçok düzensizliği ve pürüzü vardır; öyle ki büyük bir cisimden gelen ışınlar, kayda değer yüksekliklerde birbirlerinden yansıma ve aktarma alıp türlü biçimlerde kırılır, birbirine dolanır, parıltı kendi kendisiyle birleşir, âdeta pek çok aynadan bize gelir. Sonra, yansımaların Ay'ın yakınında eşit açılarda olduğunu kabul etsek bile, ışınların o kadar uzak bir yol boyunca kırılmalara ve kaymalara uğrayarak karışması ve ışığın parlaması imkânsız değildir. Bazıları, birçok ışığın eğik çizginin altına gerilen bir çizgi boyunca parlaklık gönderdiğini çizerek de gösteriyorlar; ama konuşurken, hele bunca kişiye karşı, şekil çizmek mümkün değildi.

17

ὑπολαβὼν δʼ ὁ Σύλλας ἀμέλει ταῦτʼ εἶπεν ἔχει τινὰς πιθανότητας· ὃ, δʼ ἰσχυρότατόν ἐστι τῶν ἀντιπιπτόντων, πότερον ἔτυχέ τινος παραμυθίας ἢ παρῆλθεν ἡμῶν τὸν ἑταῖρον; τί τοῦτο λέγεις ἔφη ὁ Λεύκιος ἢ τὸ πρὸς τὴν διχότομον ἀπορούμενον; πάνυ μὲν οὖν ὁ Σύλλας εἶπεν· ἔχει γάρ τινα λόγον τό, πάσης ἐν ἴσαις γωνίαις γιγνομένης ἀνακλάσεως, ὅταν ἡ σελήνη διχότομος οὖσα μεσουρανῇ, μὴ φέρεσθαι τὸ φῶς ἐπὶ γῆς ἀπʼ αὐτῆς ἀλλʼ ὀλισθάνειν ἐπέκεινα τῆς γῆς· ὁ γὰρ ἥλιος ἐπὶ τοῦ ὁρίζοντος ὢν ἅπτεται τῇ ἀκτῖνι τῆς σελήνης· διὸ καὶ κλασθεῖσα πρὸς ἴσας ἐπὶ θάτερον ἐκπεσεῖται πέρας καὶ οὐκ ἀφήσει δεῦρο τὴν αὐγήν· ἢ διαστροφὴ μεγάλη καὶ παράλλαξις ἔσται τῆς γωνίας, ὅπερ ἀδύνατόν ἐστιν. ἀλλὰ νὴ Δίʼ εἶπεν ὁ Λεύκιος καὶ τοῦτʼ ἐρρήθη καὶ πρός γε Μενέλαον ἀποβλέψας ἐν τῷ διαλέγεσθαι τὸν μαθηματικὸν αἰσχύνομαι μέν ἔφη σοῦ παρόντος, ὦ φίλε Μενέλαε, θέσιν ἀναιρεῖν μαθηματικήν, ὥσπερ θεμέλιον τοῖς κατοπτρικοῖς ὑποκειμένην πράγμασιν· ἀνάγκη δʼ εἰπεῖν ὅτι τὸ πρὸς τὰς ἴσας γίγνεσθαι γωνίας ἀνάκλασιν πᾶσαν, οὔτε φαινόμενον αὐτόθεν οὔθʼ ὁμολογούμενόν ἐστιν· ἀλλὰ διαβάλλεται μὲν· ἐπὶ τῶν κυρτῶν κατόπτρων, ὅταν ἐμφάσεις ποιῇ μείζονας ἑαυτῶν πρὸς ἓν τὸ τῆς ὄψεως σημεῖον, διαβάλλεται δὲ τοῖς διπτύχοις κατόπτροις, ὧν ἐπικλιθέντων πρὸς ἄλληλα καὶ γωνίας ἐντὸς γενομένης, ἑκάτερον τῶν ἐπιπέδων. διττὴν ἔμφασιν ἀποδίδωσι καὶ ποιεῖ τέτταρας εἰκόνας ἀφʼ ἑνὸς προσώπου, δύο μὲν ἀντιστρόφους ἐν τοῖς ἔξωθεν, μέρεσι, δύο δὲ δεξιοφανεῖς ἀμαυρὰς ἐν βάθει τῶν κατόπτρων. ὧν τῆς γενέσεως τὴν αἰτίαν Πλάτων ἀποδίδωσιν. εἴρηκε γὰρ ὅτι, τοῦ κατόπτρου ἔνθεν καὶ ἔνθεν ὕψος λαβόντος, ὑπαλλάττουσιν αἱ ὄψεις τὴν ἀνάκλασιν ἀπὸ τῶν ἑτέρων ἐπὶ θάτερα μεταπίπτουσαν. εἴπερ οὖν τῶν ὄψεων αἱ μὲν εὐθὺς πρὸς ἡμᾶς […] ἀνατρέχουσιν, αἱ δʼ ἐπὶ θάτερα μέρη τῶν κατόπτρων ὀλισθάνουσαι πάλιν ἐκεῖθεν ἀναφέρονται πρὸς ἡμᾶς, οὐ δυνατὸν ἐστιν ἐν ἴσαις γωνίαις γίγνεσθαι πάσας ἀνακλάσεις, ὅσας ὁμόσε χωρ […] οῦντες ἀξιοῦσιν αὑτοῖς τοῖς ἀπὸ τῆς σελήνης. ἐπὶ γῆν φερομένοις ῥεύμασι τὴν ἰσότητα τῶν γωνιῶν ἀναιρεῖν, πολλῷ τοῦτʼ ἐκείνου πιθανώτερον εἶναι νομίζοντες. οὐ μὴν ἀλλʼ εἰ δεῖ τοῦτο χαρίζεσθαι τῇ πολλὰ δὴ. φίλῃ γεωμετρίᾳ καὶ δοῦναι, πρῶτον μὲν ἀπὸ τῶν ἠκριβωμένων ταῖς λειότησι συμπίπτειν ἐσόπτρων εἰκός ἐστιν· ἡ δὲ σελήνη πολλὰς ἀνωμαλίας ἔχει καὶ τραχύτητας, ὥστε τὰς αὐγὰς ἀπὸ σώματος μεγάλου προσφερομένας ὕψεσιν ἀξιολόγοις, ἀντιλάμψεις καὶ διαδόσεις ἀπʼ ἀλλήλων λαμβάνουσιν, ἀνακλᾶσθαί τε παντοδαπῶς καὶ περιπλέκεσθαι καὶ συνάπτειν αὐτὴν ἑαυτῇ τὴν, ἀνταύγειαν, οἷον ἀπὸ πολλῶν φερομένην πρὸς ἡμᾶς κατόπτρων. ἔπειτα κἂν πρὸς αὐτῇ τῇ σελήνῃ τὰς ἀντανακλάσεις ἐν ἴσαις γωνίαις ποιῶμεν, οὐκ ἀδύνατον φερομένας ἐν διαστήματι τοσούτῳ τὰς αὐγὰς κλάσεις ἴσχειν καὶ περιολισθήσεις, ὡς συγχεῖσθαι καὶ λάμπειν τὸ φῶς. ἔνιοι δὲ καὶ δεικνύουσι γράφοντες, ὅτι πολλὰ τῶν φώτων αὐγὴν ἀφίησι κατὰ γραμμὴν ὑπὸ τὴν κεκλιμένην ὑποταθεῖσαν· σκευωρεῖσθαι δʼ ἅμα λέγοντι, διάγραμμα, καὶ ταῦτα πρὸς πολλούς, οὐκ ἐνῆν.

1818. Bölüm

Genel olarak,” dedi, “şişkin ay ve hilalle birlikte ortaya çıkan yarım Ay'ı bize karşı nasıl öne sürdüklerine şaşıyorum. Güneş, Ay'ın aitherden ya da ateşten oluşan kütlesini aydınlatsaydı, Ay'ın gölgeli ve ışıksız bir yarım küresini hisse hiç bırakmazdı. Dolanarak ona azıcık bile dokunsa, Ay'ın bütününün dolması, her yana kolayca yayılan ışıkla baştan başa değişmesi gerekirdi. Şarap suya kenarından değince, bir damla kan sıvıya düşünce, bütün su birden renk değiştirip […] kızarıyor. Havanın kendisinin de karışan akıntı ve ışınlarla değil, ışığın batması ya da dokunmasıyla olan bir değişim ve dönüşümle aydınlandığını söylüyorlar. O hâlde yıldızın yıldıza, ışığın ışığa dokunup da karışmadığını, baştan başa bir birleşme ve değişim yapmadığını, yalnız yüzeyde dokunduğu şeyleri aydınlattığını nasıl sanırlar?

Güneş'in dolanarak Ay'ın çevresinde döndürdüğü daire, bazen Ay'ın görünen kısmını görünmeyen kısmından ayıran sınırla çakışır, bazen ona dik gelerek onu keser ve onun tarafından kesilir, parlak kısmın gölgeli kısma göre başka eğim ve durumlarıyla Ay'da şişkin ve hilal biçimlerini oluşturur. Bu, aydınlanmanın karışma değil dokunma, birlikte parlama değil çevreyi aydınlatma olduğunu her şeyden açık gösterir.

Ay yalnız aydınlanmakla kalmayıp ışığın görüntüsünü de buraya gönderdiğinden, ousiası hakkındaki görüşümüzü daha da güçlendirme imkânı veriyor. Çünkü yansımalar seyrek ve ince taneli hiçbir şeye karşı olmaz; ışıktan ışığın ya da ateşten ateşin sıçradığını düşünmek kolay değildir. Karşı direnç ve kırılma yaratacak şeyin ağır ve yoğun olması gerekir ki ona çarpma ve ondan sekme olabilsin. Nitekim aynı Güneş ışığını hava, hiçbir engel ve direnç göstermeden geçirir; ama odunlardan, taşlardan, ışığa konan giysilerden çok sayıda yansıma ve parıltı çıkar. Yer'in de Güneş'le böyle aydınlandığını görüyoruz. Çünkü ışığı su gibi derine ya da hava gibi baştan başa geçirmez. Güneş'in Ay'ı dolaşan dairesi ve Ay'dan kestiği kısım nasılsa, Yer'i dolaşan öteki daire de öyledir; hep o kadarını aydınlatır, başka bir o kadarını aydınlıksız bırakır. Çünkü her ikisinin de aydınlanan kısmı yarım küreden biraz daha büyük görünür.

Geometrici gibi bir orantı söylememe izin verin: Güneş ışığının yaklaştığı üç şey varsa, Yer, Ay ve hava, Ay'ın hava gibi değil de Yer gibi aydınlandığını görüyorsak, aynı şeyden aynı biçimde etkilenen şeylerin benzer tabiatta olması zorunludur.”

18

τὸ δʼ ὅλον ἔφη θαυμάζω πῶς τὴν διχότομον ἐφʼ ἡμᾶς κινοῦσιν, ἐμπίπτουσαν μετὰ τῆς ἀμφικύρτου καὶ τῆς μηνοειδοῦς. εἰ γὰρ αἰθέριον ὄγκον ἢ πύρινον ὄντα τὸν τῆς σελήνης ἐφώτιζεν ὁ ἥλιος, οὐκ ἂν ἀπέλειπεν αὐτῆς σκιερὸν ἀεὶ καὶ ἀλαμπὲς ἡμισφαίριον πρὸς αἴσθησιν, ἀλλʼ εἰ καὶ κατὰ μικρὸν ἔψαυε περιιών, ὅλην ἀναπίμπλασθαι καὶ διʼ ὅλης τρέπεσθαι τῷ φωτὶ πανταχόσε χωροῦντι διʼ εὐπετείας ἦν προσῆκον. ὅπου γὰρ οἶνος ὕδατος θιγὼν κατὰ πέρας, καὶ σταγὼν αἵματος εἰς ὑγρὸν ἐμπεσόντος, ἀνέχρωσε πᾶν ἅμα […] φοινιχθέν· αὐτὸν δὲ τὸν ἀέρα λέγουσιν οὐκ ἀπορροαῖς τισὶν οὐδʼ ἀκτῖσι μεμιγμέναις ἀλλὰ τροπῇ καὶ μεταβολῇ κατὰ νύξιν ἢ ψαῦσιν ἀπὸ τοῦ φωτὸς ἐξηλιοῦσθαι· πῶς ἄστρον ἄστρον καὶ φῶς φωτὸς ἁψάμενον οἴονται μὴ κεράννυσθαι, μηδὲ σύγχυσιν ποιεῖν διʼ ὅλου καὶ μεταβολὴν ἀλλʼ ἐκεῖνα φωτίζειν μόνον, ὧν ἅπτεται κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν; ὃν γὰρ ὁ ἥλιος περιιὼν κύκλον ἄγει καὶ περιστρέφει περὶ τὴν σελήνην, νῦν μὲν ἐπιπίπτοντα τῷ διορίζοντι τὸ ὁρατὸν αὐτῆς καὶ τὸ ἀόρατον, νῦν δʼ ἀνιστάμενον πρὸς ὀρθὰς, ὥστε τέμνειν ἐκείνου ὑπʼ ἐκείνου τε τέμνεσθαι, καὶ ἄλλαις κλίσεσι καὶ σχέσεσι τοῦ λαμπροῦ πρὸς τὸ σκιερὸν ἀμφικύρτους καὶ μηνοειδεῖς ἀποδιδόντα μορφὰς ἐν αὐτῇ, παντὸς μᾶλλον ἐπιδείκνυσιν · οὐ σύγκρασιν ἀλλʼ ἐπαφήν, οὐδὲ σύλλαμψιν ἀλλὰ περίλαμψιν αὐτῆς ὄντα; τὸν φωτισμόν. ἐπεὶ δʼ οὐκ αὐτὴ φωτίζεται μόνον ἀλλὰ καὶ δεῦρο τῆς αὐγῆς ἀναπέμπει τὸ εἴδωλον, ἔτι καὶ μᾶλλον ἰσχυρίσασθαι τῷ λόγῳ περὶ τῆς οὐσίας δίδωσιν. αἱ γὰρ ἀνακλάσεις γίγνονται πρὸς οὐδὲν ἀραιὸν οὐδὲ λεπτομερές, οὐδʼ ἔστι φῶς ἀπὸ φωτὸς ἢ πῦρ ἀπὸ πυρὸς ἀφαλλόμενον νοῆσαι ῥᾴδιον· ἀλλὰ δεῖ τὸ ποιῆσον ἀντιτυπίαν τινὰ καὶ κλάσιν ἐμβριθὲς εἶναι καὶ πυκνόν, ἵνα πρὸς αὐτὸ πληγὴ καὶ ἀπʼ αὐτοῦ φορὰ γένηται. τὸν γοῦν αὐτὸν ἥλιον ὁ μὲν ἀὴρ διίησιν οὐ παρέχων ἀνακοπὰς οὐδʼ ἀντερείδων, ἀπὸ δὲ ξύλων καὶ λίθων καὶ ἱματίων εἰς φῶς τιθεμένων πολλὰς ἀντιλάμψεις καὶ περιλάμψεις ἀποδίδωσιν. οὕτω δὲ καὶ τὴν γῆν· ὁρῶμεν ὑπʼ αὐτοῦ φωτιζομένην· οὐ γὰρ εἰς βάθος ὥσπερ ὕδωρ οὐδὲ διʼ ὅλης ὥσπερ ἀὴρ διίησι τὴν αὐγήν· ἀλλʼ οἷος τὴν σελήνην περιστείχει κύκλος αὐτοῦ καὶ ὅσον ὑποτέμνεται μέρος ἐκείνης, τοιοῦτος ἕτερος; περίεισι τὴν γῆν καὶ τοσοῦτον φωτίζων ἀεὶ καὶ ἀπολείπων ἕτερον ἀφώτιστον· ἡμισφαιρίου γὰρ ὀλίγῳ δοκεῖ μεῖζον εἶναι τὸ περιλαμπόμενον ἑκατέρας. δότε δή μοι γεωμετρικῶς εἰπεῖν πρὸς ἀναλογίαν, ὡς εἰ, τριῶν ὄντων οἷς τὸ ἀφʼ ἡλίου φῶς πλησιάζει, γῆς σελήνης; ἀέρος, ὁρῶμεν οὐχ ὡς ὁ ἀὴρ μᾶλλον ἢ ὡς ἡ γῆ φωτιζομένην τὴν σελήνην, ἀνάγκη φύσιν ἔχειν ὁμοίαν ἃ ταὐτὰ πάσχειν ὑπὸ ταὐτοῦ πέφυκεν.

1919. Bölüm

Herkes Lucius'u övünce, “Harika,” dedim, “güzel sözüne güzel bir orantı eklemişsin; kendi malını senden esirgememek gerekir.” O da gülümseyerek, “Öyleyse ikinci bir orantıya daha başvuralım,” dedi, “böylece Ay'ın Yer'e yalnız aynı şeyden aynı biçimde etkilenmesiyle değil, aynı şeyi yapmasıyla da benzediğini gösterelim.

Güneş'in başına gelen olaylar içinde hiçbir şeyin Güneş tutulması kadar batışa benzemediğini kabul edin. Yakınlarda olan şu kavuşumu hatırlayın: Tam öğlen başlamış, göğün birçok yerinde birçok yıldızı göstermiş, havaya alacakaranlık gibi bir karışım vermişti. Kabul etmezseniz, Theon bize Mimnermos'u, Kydias'ı, Arkhilokhos'u, bunların yanında Stesikhoros'u ve Pindaros'u getirir; hepsi tutulmalarda en parlak yıldızın çalınmasına, gün ortasında gece olmasına ağıt yakar, Güneş ışınının karanlığın yolunu […] söylerler. Hepsinin üstünde de Homeros, insanların yüzlerini gece ve karanlığın kapladığını, Güneş'in gökten yok olduğunu söyler ve bunun Ay'ın yanında […] olduğunu belirtir: ‘ayın biri biterken, öteki başlarken.’

Geri kalanın da matematiğin kesinliğiyle […] ve sağlam bir sonuca varıldığını sanıyorum: Gece Yer'in gölgesidir, Güneş tutulması da, görüş onun içine girdiğinde, Ay'ın gölgesidir. Çünkü batan Güneş Yer tarafından, tutulan Güneş Ay tarafından görüşten perdelenir. İkisi de karartmadır; batış karartması Yer'in, tutulma karartması ise gölgesiyle görüşü kaplayan Ay'ın karartmasıdır. Bundan olanı kolayca görebiliriz: Hâl benzerse, onu yapan şeyler de benzerdir, çünkü aynı şeyin başına aynı şeylerden aynı olaylar gelmesi zorunludur. Tutulmalardaki karanlık o kadar derin değilse, havayı gece gibi basmıyorsa şaşırmayalım. Çünkü geceyi yapan cisimle tutulmayı yapan cismin ousiası aynıdır, ama büyüklüğü eşit değildir.

Mısırlılar, sanırım, Ay'ın Yer'in yetmiş ikide biri olduğunu söyler, Anaksagoras Peloponnesos kadar olduğunu. Aristarkhos ise Yer'in çapının Ay'ın çapına oranının altmış bölü on dokuzdan küçük, yüz sekiz bölü kırk üçten büyük olduğunu ispat eder. Bu yüzden Yer, büyüklüğü sayesinde Güneş'i görüşten tamamen alır; çünkü perdeleme büyüktür ve gecenin süresi kadar sürer. Ay ise Güneş'i bazen bütünüyle gizlese de tutulmanın ne süresi ne de genişliği vardır; kenar çemberinin çevresinde bir ışık görünür, gölgenin derin ve katıksız olmasına izin vermez.

Eski Aristoteles, Ay'ın Güneş'ten daha sık tutulmuş görülmesinin sebebi olarak başka şeyler yanında bunu da verir: Güneş, Ay'ın perdelemesiyle tutulur, Ay ise […]. Poseidonios bu hâli şöyle tarif eder: Güneş tutulması, Ay'ın gölgesinin onunla çakışmasıdır; yalnız Ay'ın gölgesi görüşlerini kaplayıp Güneş'i perdelediği kimseler için tutulma vardır. Ay'ın gölgesinin bize geldiğini kabul ettiğine göre kendine söyleyecek ne bıraktığını bilmiyorum. Bir yıldızın gölgesi olması ise imkânsızdır; çünkü aydınlanmamış olana gölge denir, ışık gölge yapmaz, tersine onu yok eder.

19

ἐπεὶ δὲ πάντες ἐπῄνεσαν τὸν Λεύκιον, εὖ γʼ ἔφην ὅτι καλῷ λόγῳ καλὴν ἀναλογίαν προσέθηκας· οὐ γὰρ ἀποστερητέον σε τῶν ἰδίων κἀκεῖνος ἐπιμειδιάσας οὐκοῦν ἔφη καὶ δεύτερον ἀναλογίᾳ προσχρηστέον, ὅπως μὴ τῷ ταὐτὰ πάσχειν ὑπὸ ταὑτοῦ μόνον ἀλλὰ καὶ τῷ ταὐτὰ ποιεῖν ταὐτὸν ἀποδείξωμεν τῇ γῇ τὴν σελήνην προσεοικυῖαν. ὅτι μὲν γὰρ οὐδὲν οὕτως τῶν περὶ τὸν ἥλιον γιγνομένων ὅμοιόν ἐστιν, ὡς ἔκλειψις ἡλίου δύσει, δότε μοι, ταύτης ἔναγχος τῆς συνόδου μνησθέντες, ἣ πολλὰ μὲν ἄστρα πολλαχόθεν τοῦ οὐρανοῦ διέφηνεν εὐθὺς ἐκ μεσημβρίας ἀρξαμένη, κρᾶσιν δʼ οἵαν τὸ λυκαυγὲς τῷ ἀέρι παρέσχεν· εἰ δὲ μή, Θέων ἡμῖν οὗτος τὸν Μίμνερμον ἐπάξει καὶ τὸν Κυδίαν καὶ τὸν Ἀρχίλοχον, πρὸς δὲ τούτοις τὸν Στησίχορον καὶ τὸν Πίνδαρον, ἐν ταῖς ἐκλείψεσιν ὀλοφυρομένους ἄστρον φανερώτατον κλεπτόμενον καί μέσῳ ἄματι νύκτα γινομένην καὶ τὴν ἀκτῖνα τοῦ ἡλίου σκότου ἀτραπὸν […] φάσκοντας· ἐπὶ πᾶσι δὲ τὸν Ὅμηρον νυκτὶ καὶ ζόφῳ τὰ πρόσωπα κατέχεσθαι τῶν ἀνθρώπων λέγοντα καὶ τὸν ἣλιον ἐξαπολωλέναι τοῦ οὐρανοῦ περὶ τὴν σελήνην καὶ […] τοῦτο γίγνεσθαι πέφυκε τοῦ μὲν φθίνοντος μηνὸς τοῦ δʼ ἱσταμένοιο. τὰ λοιπὰ δʼ οἶμαι ταῖς μαθηματικαῖς ἀκριβείαις εἰς τὸν […] ἐξῆχθαι καὶ βέβαιον, ὡς ἥ γε νύξ ἐστι σκιὰ γῆς, ἡ δʼ ἔκλειψις τοῦ ἡλίου σκιὰ σελήνης, ὅταν ἡ ὄψις ἐν αὐτῇ γένηται. δυόμενος γὰρ ὑπὸ τῆς γῆς ἀντιφράττεται πρὸς τὴν ὄψιν, ἐκλιπὼν δʼ ὑπὸ τῆς σελήνης· ἀμφότεραι δʼ εἰσὶν ἐπισκοτήσεις, ἀλλʼ ἡ μὲν δυτικὴ τῆς γῆς ἡ δʼ ἐκλειπτικὴ τῆς σελήνης, τῇ σκιᾷ καταλαμβανούσης τὴν ὄψιν. ἐκ δὲ τούτων εὐθεώρητον τὸ γιγνόμενον. εἰ γὰρ ὅμοιον τὸ πάθος, ὅμοια τὰ ποιοῦντα· τῷ γὰρ αὐτῷ ταὐτὰ συμβαίνειν ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἀναγκαῖόν ἐστιν. εἰ δʼ οὐχ οὕτω τὸ περὶ τὰς ἐκλείψεις σκότος βύθιόν ἐστιν οὐδʼ ὁμοίως τῇ νυκτὶ πιέζει τὸν ἀέρα, μὴ θαυμάζωμεν· οὐσία μὲν γὰρ ἡ αὐτὴ τοῦ τὴν νύκτα ποιοῦντος καὶ τοῦ τὴν ἔκλειψιν σώματος, μέγεθος δʼ οὐκ ἴσον· ἀλλʼ Αἰγυπτίους μὲν ἑβδομηκοστόδυον οἶμαι φάναι μόριον εἶναι τὴν σελήνην, Ἀναξαγόραν δʼ ὅση Πελοπόννησος. Ἀρίσταρχος δὲ τὴν διάμετρον τῆς γῆς πρὸς τὴν διάμετρον τῆς σελήνης λόγον ἔχουσαν ἀποδείκνυσιν, ὃς ἐλάττων μὲν ἢ ἑξήκοντα πρὸς δεκαεννέα, μείζων δʼ ἢ ὡς ἑκατὸν ὀκτὼ πρὸς τεσσαράκοντα τρίʼ ἐστίν. ὅθεν ἡ μὲν γῆ παντάπασι τῆς ὄψεως τὸν ἣλιον ἀφαιρεῖται διὰ μέγεθος· μεγάλη γὰρ ἡ ἐπιπρόσθησις καὶ χρόνον ἔχουσα τὸν τῆς νυκτός· ἡ δὲ σελήνη κἂν ὅλον ποτὲ κρύψῃ τὸν ἣλιον, οὐκ ἔχει χρόνον οὐδὲ πλάτος ἡ ἔκλειψις, ἀλλὰ περιφαίνεταί τις αὐγὴ περὶ τὴν ἴτυν, οὐκ ἐῶσα βαθεῖαν γενέσθαι τὴν σκιὰν καὶ ἄκρατον. Ἀριστοτέλης δʼ ὁ παλαιὸς αἰτίαν τοῦ πλεονάκις τὴν σελήνην ἐκλείπουσαν ἢ τὸν ἣλιον καθορᾶσθαι πρὸς ἄλλαις τισὶ καὶ ταύτην ἀποδίδωσιν· ἥλιον γὰρ ἐκλείπειν σελήνης ἀντιφράξει, σελήνην δὲ […] . ὁ δὲ Ποσειδώνιος ὁρισάμενος οὕτω τόδε τὸ πάθος ἔκλειψίς ἐστιν ἡλίου σύνοδος σκιᾶς σελήνης, ἧς τὴν ἔκλειψιν ἐκείνοις γὰρ μόνοις ἔκλειψίς ἐστιν, ὧν ἂν ἡ σκιὰ τῆς σελήνης καταλαβοῦσα τὴν ὄψιν ἀντιφράξαι πρὸς τὸν ἥλιον· ὁμολογῶν δὲ σκιὰν τῆς σελήνης φέρεσθαι πρὸς ἡμᾶς, οὐκ οἶδʼ ὅ τι λέγειν ἑαυτῷ καταλέλοιπεν ἄστρου δὲ σκιὰν ἀδύνατον γενέσθαι· τὸ γὰρ ἀφώτιστον σκιὰ λέγεται, τὸ δὲ φῶς οὐ ποιεῖ σκιὰν ἀλλʼ ἀναιρεῖν πέφυκεν.

2020. Bölüm

Peki,” dedi, “bundan sonra hangi kanıtlar söylendi?” “Ay'ın aynı tutulmaya uğradığı,” dedim. “Doğru hatırlattın,” dedi. “Ama Ay'ın gölgeye yakalandığı için tutulduğuna ikna olmuş ve kabul etmiş gibi mi sizi hemen konuya döneyim, yoksa isterseniz akıl yürütmelerin her birini sayarak sizin için bir çalışma ve ispat yapayım mı?”

“Zeus hakkı için,” dedi Theon, “buna da çalış. Çünkü ben biraz ikna edilmeye muhtacım; yalnız şunu duydum: Yer, Güneş ve Ay üç cisim tek doğru üzerine gelince tutulmalar olur. Yer Ay'dan ya da Ay Yer'den Güneş'i alır; üçünün ortasında durduğunda Ay Güneş'i, Yer de Ay'ı tutar. Bunlardan biri kavuşumda, öteki dolunayda olur.”

“Söylenenlerin en önemlisi hemen hemen budur,” dedi Lucius. “Şimdi önce, istersen, gölgenin şeklinden çıkan delili al. Gölge bir konidir, çünkü büyük bir ateş ya da küre biçiminde bir ışık daha küçük küresel bir kütleyi kuşatır. Bu yüzden Ay tutulmalarında kararan kısımlarla parlak kısımların sınırları yuvarlak kesitlidir; çünkü yuvarlak bir şey başka bir yuvarlağa karışarak aldığı ya da verdiği kesimler, benzerlik sebebiyle her yana giderek daire biçimli olur.

İkincisi, sanırım, şunu biliyorsundur: Ay'ın önce doğu kısımları, Güneş'in ise batı kısımları tutulur. Yer'in gölgesi doğudan batıya, Güneş ve Ay ise tersine doğuya hareket eder. Görünenler bunu hisse gösterir, bunu çok uzun olmayan akıl yürütmelerle öğrenmek de mümkündür. Tutulmanın sebebi bunlarla doğrulanır. Çünkü Güneş yetişilerek, Ay ise tutulmayı yapanla karşılaşarak tutulur; bu yüzden Güneş'in önce arka tarafının, Ay'ın ise ön tarafının yakalanması doğal, daha doğrusu zorunludur. Çünkü perdeleme, perdeleyenin ilk dokunduğu yerden başlar. Güneş'e, onunla yarışan Ay batıdan dokunur; Ay'a ise, ters yönde ilerlerken, [gölge] doğudan dokunur.

Üçüncü olarak, tutulmalarının süresi ve büyüklüğü ile ilgili delili al. Ay yüksekteyken ve Yer'den uzakken tutulursa az süre gizlenir; Yer'e yakın ve alçaktayken aynı şeye uğrarsa iyice bastırılır ve gölgeden yavaş çıkar. Oysa alçaktayken en hızlı, yüksekteyken en yavaş hareket eder. Ama farkın sebebi gölgededir: Çünkü gölge koniler gibi tabanda en geniştir, yavaş yavaş daralarak tepede sivri ve ince bir uçla biter. Bu yüzden Ay, alçakta gölgeye düşerse onun en büyük daireleriyle kuşatılır, en derin ve en karanlık kısmından geçer; yukarıda ise, gölgenin inceliği yüzünden sığ suda gibi hafifçe boyanıp çabuk kurtulur. Tabanlar ve farklarla ilgili ayrıca söylenenleri geçiyorum; çünkü onlar da bu sebebi elden geldiğince kabul eder.

Şimdi his ile başlayan konumuza dönüyorum. Ateşin gölgeli yerden daha çok göründüğünü ve parladığını görüyoruz. Ya karanlık hava kalın olduğundan akıntıları ve dağılmaları kabul etmez, ousiayı aynı yerde tutup sıkıştırır; ya da bu, hissin bir hâlidir: Sıcak şeyler soğuk şeylerin yanında daha sıcak, hazlar acıların yanında daha güçlü görünür; parlak şeyler de karanlık şeylerin yanında öyle görünür, çünkü farklı hâller görüntüyü karşılıklı şiddetlendirir. İlki daha akla yakın görünüyor: Çünkü güneş altında bütün ateş tabiatı yalnız parlaklığını yitirmekle kalmaz, geri çekilerek daha etkisiz ve kör olur; çünkü sıcaklık gücünü dağıtıp saçar.

Öyleyse Ay, kendilerinin dediği gibi daha bulanık bir yıldız olarak, zayıf ve güçsüz bir ateşe sahipse, şimdi başına gelen şeylerin hiçbiri değil, tam tersi başına gelmelidir: Gizlendiği zaman görünmeli, göründüğü zaman gizlenmelidir. Yani geri kalan zamanda çevreleyen aitherin altında sönükleşip gizlenmeli, altı ayda bir, sonra yine beş ayda bir Yer'in gölgesine girince parlayıp görünür olmalıdır. Çünkü tutulma dolunaylarının dört yüz altmış beş dönemi içinde dört yüz dördü altı aylık, kalanı beş aylıktır. Öyleyse Ay'ın bu aralıklarla gölgede parlayarak görünmesi gerekirdi. Oysa o gölgede tutulur, ışığını yitirir, gölgeden kurtulunca yeniden kazanır, çoğu kez gündüz de görünür; yani ateşli ve yıldız gibi bir cisim olmaktan başka her şeydir.

20

ἀλλὰ τί δή ἔφη μετὰ τοῦτο τῶν τεκμηρίων ἐλέχθη; κἀγώ τὴν αὐτήν ἔφην ἐλάμβανεν ἡ σελήνη ἔκλειψιν. ὀρθῶς εἶπεν ὑπέμνησας ἀλλὰ δὴ πότερον ὡς πεπεισμένων ὑμῶν καὶ τιθέντων ἐκλείπειν τὴν σελήνην ὑπὸ τοῦ σκιάσματος ἁλισκομένην ἤδη τρέπωμαι πρὸς τὸν λόγον, ἢ βούλεσθε μελέτην ποιήσωμαι καὶ ἀπόδειξιν ὑμῖν τῶν ἐπιχειρημάτων ἕκαστον ἀπαριθμήσας; νὴ Δίʼ εἶπεν ὁ Θέων τούτοις καὶ ἐμμελέτησον· ἐγὼ δὲ καὶ, πειθοῦς τινος δέομαι, ταύτῃ μόνον ἀκηκοὼς, ὡς ἐπὶ μίαν εὐθεῖαν τῶν τριῶν σωμάτων γιγνομένων, γῆς καὶ ἡλίου καὶ σελήνης, αἱ ἐκλείψεις συντυγχάνουσιν ἡ γὰρ γῆ τῆς σελήνης ἢ πάλιν ἡ σελήνη τῆς γῆς ἀφαιρεῖται τὸν ἣλιον· ἐκλείπει γὰρ οὗτος μὲν σελήνης σελήνη δὲ γῆς ἐν μέσῳ τῶν τριῶν ἱσταμένης· ὧν γίγνεται τὸ μὲν ἐν συνόδῳ τὸ δʼ ἐν διχομηνίᾳ καὶ ὁ Λεύκιος ἔφη σχεδὸν μέντοι τῶν λεγομένων κυριώτατα ταῦτʼ ἐστί· πρόσλαβε δὲ πρῶτον, εἰ βούλει, τὸν ἀπὸ τοῦ σχήματος τῆς σκιᾶς λόγον· ἔστι γὰρ κῶνος, ἅτε καὶ μεγάλου πυρὸς; ἢ φωτὸς σφαιροειδοῦς ἐλάττονα σφαιροειδῆ δὲ περιβάλλοντος ὄγκον· ὅθεν ἐν ταῖς ἐκλείψεσι τῆς σελήνης αἱ περιγραφαὶ τῶν μελαινομένων πρὸς τὰ λαμπρὰ τὰς ἀποτομὰς περιφερεῖς ἴσχουσιν· ἃς γὰρ ἂν στρογγύλῳ στρογγύλῳ προσμῖξαν ἢ δέξηται τομὰς ἢ παράσχῃ, πανταχόσε χωροῦσαι διʼ ὁμοιότητα γίγνονται κυκλοτερεῖς; δεύτερον οἶμαί σε γιγνώσκειν, ὅτι σελήνης; μὲν ἐκλείπει πρῶτα μέρη τὰ πρὸς ἀπηλιώτην, ἡλίου δὲ τὰ πρὸς δύσιν, κινεῖται δʼ ἡ μὲν σκιὰ τῆς γῆς ἐπὶ τὴν ἑσπέραν ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν, ἥλιος δὲ καὶ σελήνη τοὐναντίον ἐπὶ τὰς ἀνατολάς. ταῦτα γὰρ ἰδεῖν τε παρέχει τῇ αἰσθήσει τὰ φαινόμενα κἀκ λόγων οὐ πάνυ τι μακρῶν μαθεῖν ἔστιν· ἐκ δὲ τούτων ἡ αἰτία βεβαιοῦται τῆς ἐκλείψεως. ἐπεὶ γὰρ ἥλιος μὲν ἐκλείπει καταλαμβανόμενος, σελήνη δʼ ἀπαντῶσα τῷ ποιοῦντι τὴν ἔκλειψιν, εἰκότως μᾶλλον δʼ ἀναγκαίως ὁ μὲν ὄπισθεν ἁλίσκεται πρῶτον ἡ δʼ ἔμπροσθεν ἄρχεται γὰρ ἐκεῖθεν ἡ ἐπιπρόσθησις, ὅθεν πρῶτον ἐπιβάλλει τὸ ἐπιπροσθοῦν ἐπιβάλλει δʼ ἐκείνῳ μὲν ἀφʼ ἑσπέρας ἡ σελήνη πρὸς αὐτὸν ἁμιλλωμένη, ταύτῃ δʼ ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν, ὡς πρὸς τοὐναντίον ὑποφερομένη. τρίτον τοίνυν ἔτι τὸ τοῦ χρόνου λάβε καὶ τὸ τοῦ μεγέθους τῶν ἐκλείψεων αὐτῆς. ὑψηλὴ μὲν ἐκλείπουσα καὶ ἀπόγειος ὀλίγον ἀποκρύπτεται χρόνον, πρόσγειος δὲ καὶ ταπεινὴ αὐτὸ τοῦτο παθοῦσα σφόδρα πιέζεται καὶ βραδέως ἐκ τῆς σκιᾶς ἄπεισι· καίτοι ταπεινὴ μὲν οὖσα τοῖς μεγίστοις χρῆται κινήμασιν, ὑψηλὴ δὲ τοῖς ἐλαχίστοις. ἀλλὰ τὸ αἴτιον ἐν τῇ σκιᾷ τῆς διαφορᾶς ἔστιν· εὐρυτάτη γὰρ οὖσα περὶ τὴν βάσιν, ὥσπερ οἱ κῶνοι, συστελλομένη τε κατὰ μικρὸν εἰς ὀξὺ τῇ κορυφῇ καὶ λεπτὸν ἀπολήγει πέρας. ὅθεν ἡ σελήνη ταπεινὴ μὲν ἐμπεσοῦσα τοῖς μεγίστοις λαμβάνεται κύκλοις ὑπʼ αὐτῆς καὶ διαπερᾷ τὸ βύθιον καὶ σκοτωδέστατον ἄνω δʼ οἷον ἐν τενάγει διὰ λεπτότητα τοῦ σκιεροῦ χρανθεῖσα ταχέως ἀπαλλάττεται. παρίημι δʼ ὅσα χωρὶς ἰδίᾳ πρὸς τὰς βάσεις καὶ τὰς διαφορήσεις ἐλέχθη· καὶ γὰρ ἐκεῖναι μέχρι γε τοῦ ἐνδεχομένου προσίενται τὴν αἰτίαν· ἀλλʼ ἐπανάγω πρὸς τὸν ὑποκείμενον λόγον ἀρχὴν ἔχοντα τὴν αἴσθησιν. ὁρῶμεν γὰρ ὅτι πῦρ ἐκ τόπου σκιεροῦ διαφαίνεται καὶ διαλάμπει μᾶλλον εἴτε παχύτητι τοῦ σκοτώδους ἀέρος, οὐ δεχομένου τὰς ἀπορρεύσεις καὶ διαχύσεις ἀλλὰ συνέχοντος ἐν ταὐτῷ τὴν οὐσίαν καὶ σφίγγοντος· εἴτε τῆς αἰσθήσεως; τοῦτο πάθος ἐστίν, ὡς τὰ θερμὰ παρὰ τὰ ψυχρὰ θερμότερα καὶ τὰς ἡδονὰς παρὰ τοὺς πόνους σφοδροτέρας, οὕτω τὰ λαμπρὰ φαίνεσθαι παρὰ τὰ σκοτεινὰ φανερά, τοῖς διαφόροις πάθεσιν ἀντεπιτείνοντα τὴν φαντασίαν. ἔοικε δὲ πιθανώτερον εἶναι τὸ πρότερον· ἐν γὰρ ἡλίῳ πᾶσα πυρὸς φύσις οὐ μόνον τὸ λαμπρὸν ἀπόλλυσιν, ἀλλὰ τῷ εἴκειν γίγνεται δύσεργος καὶ ἀμβλυτέρα· σκίδνησι γὰρ ἡ θερμότης; καὶ διαχεῖ τὴν δύναμιν. εἴπερ οὖν ἡ σελήνη πυρὸς εἴληχε βληχροῦ καὶ ἀδρανοῦς, ἄστρον οὖσα θολερώτερον, ὥσπερ αὐτοὶ λέγουσιν, οὐδὲν ὧν πάσχουσα φαίνεται νῦν, ἀλλὰ τἀναντία πάντα πάσχειν αὐτὴν προσῆκόν ἐστι, φαίνεσθαι μὲν ὅτε κρύπτεται, κρύπτεσθαι δʼ ὁπηνίκα φαίνεται· τουτέστι κρύπτεσθαι μὲν τὸν ἄλλον χρόνον ὑπὸ τοῦ περιέχοντος αἰθέρος ἀμαυρουμένην, ἐκλάμπειν δὲ καὶ γίγνεσθαι καταφανῆ δἰ ἓξ μηνῶν καὶ πάλιν διὰ πέντε τῇ σκιᾷ τῆς γῆς ὑποδυομένην. αἱ γὰρ πέντε καὶ ἑξήκοντα καὶ τετρακόσιαι περίοδοι τῶν ἐκλειπτικῶν πανσελήνων τὰς τέσσαρας καὶ τετρακοσίας ἑξαμήνους ἔχουσι τὰς δʼ ἄλλας πενταμήνους. ἔδει τοίνυν διὰ τοσούτων χρόνων φαίνεσθαι τὴν σελήνην ἐν τῇ σκιᾷ λαμπρυνομένην· ἡ δʼ ἐν τῇ σκιᾷ μὲν ἐκλείπει καὶ ἀπόλλυσι τὸ φῶς, ἀναλαμβάνει δʼ αὖθις, ὅταν ἐκφύγῃ τὴν σκιάν, καὶ φαίνεταί γε πολλάκις ἡμέρας, ὡς πάντα μᾶλλον ἢ πύρινον οὖσα σῶμα καὶ ἀστεροειδές.

2121. Bölüm

Lucius bunu söyleyince, Pharnakes ile Apollonides hemen ikisi birden söze atıldı. Apollonides yol verince Pharnakes, Ay'ın yıldız ya da ateş olduğunu en iyi bunun gösterdiğini söyledi. Çünkü Ay tutulmalarda büsbütün görünmez olmaz, kendine özgü, kömür gibi kapkara bir renk gösterir. Apollonides ise gölge sözüne itiraz etti: Matematikçiler ışıksız yere hep böyle der, oysa gök gölge kabul etmez, dedi.

“Bu itiraz,” dedim, “işin kendisine tabiat bilgisi ve matematikle değil, adına tartışmacı bir tavırla yöneliktir. Yer'in perdelediği yere biri gölge değil de ışıksız bölge demek istese bile, Ay'ın oraya girince […] zorunludur. Genel olarak, Ay'ın gölgesi görüşe düşüp Yer'e ulaşarak Güneş tutulması yaparken, Yer'in gölgesinin oraya varmadığını söylemek saflıktır.

Şimdi sana döneyim, Pharnakes. Ay'ın kendine özgü dediğin o kömür gibi kızgın rengi, yoğun ve derinliği olan bir cisme aittir. Seyrek şeylerde alevden kalıntı ya da iz kalmaz; yanmayı derinliğine alıp koruyacak katı bir cisim bulunmadıkça kor oluşmaz. Homeros da şöyle demiştir:

ateşin çiçeği uçup gidince, alev dinince, kor yayarak;

çünkü kor, ateş değil, kızmış, ateşten etkilenmiş bir cisimdir; ateş katı ve kökü olan bir kütlede kalıp oyalanır. Alevler ise seyrek bir besinin ve maddenin tutuşması ve akışıdır, zayıflığından çabuk çözülür. Öyleyse kömür rengi Ay'a gerçekten özgü olsaydı, Ay'ın topraklı ve yoğun olduğuna bundan açık bir kanıt olmazdı.

Ama değildir, sevgili Pharnakes. Ay tutulurken çok çeşitli renkler alır, matematikçiler bunları zamana ve saate göre şöyle ayırır: Akşamleyin tutulursa üç buçuk saate kadar korkunç kara görünür; gece yarısına doğruysa işte o kızılımsı ve ateşe benzer rengi verir; yedinci buçuk saatten sonra kızıllık kalkar; sonunda, sabaha doğru, koyu mavi ve parlak bir renk alır. Şairlerin ve Empedokles'in ona ‘mavi gözlü’ demesi de en çok bundandır. Gölgede Ay'ın bu kadar renk aldığını gördükleri hâlde yalnız kömür rengine sarılmaları doğru değildir. Çünkü Ay'a en yabancı olan odur, daha çok karışım ve gölge boyunca etrafta parlayan ışığın artığıdır; Ay'a özgü olansa kara ve topraklı renktir.

Burada gölgeli yerler, güneş alan mor ve kızıl örtülerin, göllerin ve ırmakların yakınında onların rengini alır, parlar, yansımalarla çok çeşitli parıltılar verir. Göğün denizine, kararlı ve durgun olmayan, sayısız yıldızın sürüklediği, türlü karışımlara ve değişimlere uğrayan ışığın içine büyük bir gölge akıntısı dökülüp ayna görevi gören Ay'dan zaman zaman başka bir renk alarak bunu buraya verirse şaşılacak ne var?

Yıldız ya da ateş olsaydı gölgede kara, mavi ya da koyu mavi görünmezdi. Dağlara, ovalara ve denizlere ise, gölge ve sislerle birlikte, Güneş'ten pek çok renk şekli gelir; parlaklık, resim boyalarına karışınca onlara türlü boyalar verir. Homeros denizin renklerini bir şekilde adlandırmaya çalışmıştır: Denize ‘menekşe renkli’, ‘şarap renkli’ der, ‘mor dalga’, ‘mavi deniz’ ve ‘beyaz durgunluk’ der. Karalarda zaman zaman farklı görünen renklerin çeşitliliğini ise sayısız olduğu için geçmiştir.

Ay'ın da deniz gibi tek bir yüzeyi olması akla yakın değildir, tabiatça en çok Yer'e benzemesi akla yakındır; eski Sokrates'in anlattığı o Yer'e. Bununla ister Yer'imizi ima etmiş olsun ister başka bir yeri anlatmış olsun. Çünkü Ay'ın kendisinde bozulmuş ya da balçıklı bir şey bulunmaması, gökten saf ışık alması, yakıcı ya da çılgın ateşin değil, nemli, zararsız, tabiata uygun bir sıcaklığın dolu olması, şaşırtıcı güzellikte yerlere, alev renkli dağlara, mor kuşaklara sahip olması, altının ve gümüşün derinlere dağılmış değil, ovalarda bol bol çiçeklenmiş ya da düz yükseltilerde serpilmiş olması, inanılmaz ve şaşılacak bir şey değildir. Bunların görüntüsü, çevreleyen şeyin değişimi ve farkıyla zaman zaman farklı olarak gölgeden bize ulaşıyorsa, Ay kanaatin değerini ve tanrısallığını yitirmez. […] insanlar onu Stoacıların dediği gibi bulanık ve tortulu ateş sanmaktansa kutsal saysınlar.

Ateş, Medler ve Asurlular arasında barbarlara özgü saygı görür; onlar saygıdeğer şeylerden önce korkudan zarar verenlere hizmet eder. Yer'in adı ise her Yunanlı için sevgili ve değerlidir, onu başka bir tanrı gibi tapınmak bize atalarımızdan kalmadır. Biz insanlar, göksel bir toprak olan Ay'ı psykhēsiz, nousuz ve tanrılara sunulması gereken şeylerden yoksun bir cisim saymaktan çok uzağız. Âdetimiz gereği iyiliklerin karşılığını öder, tabiat gereği de aretē ve kuvvetçe üstün ve daha değerli olana saygı gösteririz. Öyleyse Ay'ı toprak saymakla hiç hata etmediğimizi düşünelim. Görünen şu yüzüne gelince, nasıl bizim Yer'imizin de büyük körfezleri varsa, Ay da büyük derinlikler ve yarıklarla açılmıştır; bunlar su ya da karanlık hava içerir. Güneş ışığı bunların içine inmez, onlara dokunmaz, sönüp kalır, yansımayı da burada parçalanmış olarak verir.

21

εἰπόντος δὲ τοῦτο τοῦ Λευκίου, συνεξέδραμον ἅμα πως τῷ λόγῳ ὅ τε Φαρνάκης καὶ ὁ Ἀπολλωνίδης εἶτα, τοῦ Ἀπολλωνίδου παρέντος, ὁ Φαρνάκης εἶπεν, ὅτι τοῦτο καὶ μάλιστα τὴν σελήνην δείκνυσιν ἄστρον ἢ πῦρ οὖσαν· οὐ γάρ ἐστι παντελῶς ἄδηλος ἐν ταῖς ἐκλείψεσιν, ἀλλὰ διαφαίνει τινὰ χρόαν ἀνθρακώδη καὶ βλοσυράν, ἣτις ἴδιός ἐστιν αὐτῆς. ὁ δʼ Ἀπολλωνίδης ἐνέστη περὶ τῆς σκιᾶς ἀεὶ γὰρ οὕτως ὀνομάζειν τοὺς μαθηματικοὺς; τὸν ἀλαμπῆ τόπον σκιάν τε μὴ δέχεσθαι τὸν οὐρανόν. ἐγὼ δὲ τοῦτο μὲν ἔφην πρὸς τοὔνομα μᾶλλον ἐριστικῶς ἢ πρὸς τὸ πρᾶγμα φυσικῶς καὶ μαθηματικῶς ἐνισταμένου· τὸν γὰρ ἀντιφραττόμενον ὑπὸ τῆς γῆς τόπον εἰ μὴ σκιάν τις ἐθέλοι καλεῖν ἀλλʼ ἀφεγγὲς χωρίον, ὅμως ἀναγκαῖον ἐν αὐτῷ τὴν σελήνην γενομένην […] . καὶ ὅλως ἔφην εὔηθές ἐστιν ἐκεῖ μὴ φάναι τῆς γῆς ἐξικνεῖσθαι τὴν σκιάν, ὅπου ἡ σκιὰ τῆς σελήνης ἐπιπίπτουσα τῇ ὄψει καὶ διήκουσα πρὸς τὴν γῆν ἔκλειψιν ἡλίου ποιεῖ. πρὸς; σὲ δέ, ὦ Φαρνάκη, τρέψομαι· τὸ γὰρ ἀνθρακῶδες ἐκεῖνο καὶ διακαὲς χρῶμα τῆς σελήνης, ὃ φῂς ἴδιον αὐτῆς εἶναι, σώματός ἐστι πυκνότητα καὶ βάθος ἔχοντος· οὐδὲν γὰρ ἐθέλει τοῖς ἀραιοῖς ὑπόλειμμα φλογὸς οὐδʼ ἴχνος ἐμμένειν οὐδʼ ἔστιν ἄνθρακος γένεσις, οὗ μὴ στερέμνιον σῶμα, δεξάμενον διὰ βάθους τὴν πύρωσιν καὶ σῷζον· ὥς που καὶ Ὅμηρος εἴρηκεν αὐτὰρ ἐπεὶ πυρὸς ἄνθος ἀπέπτατο, παύσατο δὲ φλὸξ ἀνθρακιὴν στορέσασα ὁ γὰρ ἄνθραξ ἔοικεν οὐ πῦρ ἀλλὰ σῶμα πεπυρωμένον εἶναι καὶ πεπονθὸς ὑπὸ πυρός, στερεῷ καὶ ῥίζαν ἔχοντι προσμένοντος ὄγκῳ καὶ προσδιατρίβοντος· αἱ δὲ φλόγες ἀραιᾶς εἰσιν ἔξαψις καὶ ῥεύματα τροφῆς; καὶ ὕλης, ταχὺ διʼ ἀσθένειαν ἀναλυομένης· ὥστʼ οὐδὲν ἂν ὑπῆρχε τοῦ γεώδη καὶ πυκνὴν εἶναι τὴν σελήνην ἕτερον οὕτως ἐναργὲς τεκμήριον, εἴπερ αὐτῆς ἴδιον ἦν ὡς χρῶμα τὸ ἀνθρακῶδες. ἀλλʼ οὐκ ἔστιν, ὦ φίλε Φαρνάκη· πολλὰς γὰρ ἐκλείπουσα χρόας ἀμείβει καὶ διαιροῦσιν αὐτὰς οὕτως οἱ μαθηματικοὶ κατὰ χρόνον· καὶ ὥραν ἀφορίζοντες ἂν ἀφʼ ἑσπέρας ἐκλείπῃ, φαίνεται μέλαινα δεινῶς ἄχρι τρίτης ὥρας καὶ ἡμισείας· ἂν δὲ μέσῃ, τοῦτο δὴ τὸ ἐπιφοινίσσον ἵησι καὶ πυρωπόν· ἀπὸ δʼ ἑβδόμης ὥρας καὶ ἡμισείας ἀνίσταται τὸ ἐρύθημα· καὶ τέλος ἤδη πρὸς ἕω λαμβάνει χρόαν κυανοειδῆ καὶ χαροπήν, ἀφʼ ἧς δὴ καὶ μάλιστα γλαυκῶπιν αὐτὴν οἱ ποιηταὶ καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἀνακαλοῦνται. τοσαύτας οὖν χρόας ἐν τῇ σκιᾷ τὴν σελήνην λαμβάνουσαν ὁρῶντες οὐκ ὀρθῶς ἐπὶ μόνον καταφέρονται τὸ ἀνθρακῶδες, ὃ μάλιστα φήσαι τις ἂν ἀλλότριον αὐτῆς εἶναι καὶ μᾶλλον ὑπόμιγμα καὶ λεῖμμα τοῦ φωτὸς διὰ τῆς σκιᾶς περιλάμποντος· ἴδιον δὲ τὸ μέλαν καὶ γεῶδες. ὅπου δὲ πορφυρίσιν ἐνταῦθα καὶ φοινικίσι λίμναις τε καὶ ποταμοῖς δεχομένοις ἣλιον ἐπίσκια χωρία γειτνιῶντα συγχρῴζεται καὶ περιλάμπεται, διὰ τὰς ἀνακλάσεις ἀποδιδόντα πολλοὺς καὶ διαφόρους ἀπαυγασμούς, τί θαυμαστὸν εἰ ῥεῦμα πολὺ σκιᾶς· ἐμβάλλον ὥσπερ εἰς πέλαγος οὐράνιον οὐ σταθεροῦ φωτὸς οὐδʼ ἠρεμοῦντος ἀλλὰ μυρίοις ἄστροις ἐλαυνομένου μίξεις τε παντοδαπὰς καὶ μεταβολὰς λαμβάνοντος, ἄλλην ἄλλοτε χρόαν ἐκματτόμενον ἀπὸ τῆς σελήνης ἐνταῦθʼ ἀποδίδωσιν; ἄστρον. μὲν γὰρ ἢ πῦρ οὐκ ἂν ἐν σκιᾷ διαφανείη μέλαν ἢ γλαυκὸν ἢ κυανοειδές· ὄρεσι δὲ καὶ πεδίοις καὶ θαλάσσαις πολλαὶ μὲν ἀφʼ ἡλίου μορφαὶ χρωμάτων ἐπιτρέχουσι καὶ σκιαῖς καὶ ὁμίχλαις, οἵας φαρμάκοις γραφικοῖς μιγνύμενον ἐπάγει βαφὰς τὸ λαμπρόν· ὧν τὰ μὲν τῆς θαλάττης ἐπικεχείρηκεν ἁμωσγέπως ἐξονομάζειν Ὅμηρος ἰοειδέα καλῶν καὶ οἴνοπα πόντον, αὖθις δέ πορφύρεον κῦμα γλαυκήν τʼ ἄλλως θάλασσαν καὶ λευκὴν γαλήνην τὰς δὲ περὶ τὴν γῆν διαφορὰς τῶν ἄλλοτʼ ἄλλως ἐπιφαινομένων χρωμάτων παρῆκεν, ὡς ἀπείρους τὸ πλῆθος οὔσας. τὴν δὲ σελήνην οὐκ εἰκὸς ὥσπερ τὴν θάλασσαν μίαν ἔχειν ἐπιφάνειαν, ἀλλʼ ἐοικέναι μάλιστα τῇ γῇ τὴν φύσιν, ἣν ἐμυθολόγει Σωκράτης ὁ παλαιός, εἴτε δὴ ταύτην αἰνιττόμενος εἴτε δὴ ἄλλην τινὰ διηγούμενος οὐ γὰρ ἄπιστον οὐδὲ θαυμαστόν, εἰ μηδὲν ἔχουσα διεφθορὸς ἐν ἑαυτῇ μηδʼ ἰλυῶδες, ἀλλὰ φῶς τε καρπουμένη καθαρὸν ἐξ οὐρανοῦ καὶ θερμότητος οὐ διακαοῦς οὐδὲ μανικοῦ πυρὸς ἀλλὰ νοτεροῦ καὶ ἀβλαβοῦς καὶ κατὰ φύσιν ἔχοντος οὖσα πλήρης, κάλλη τε θαυμαστὰ κέκτηται τόπων ὄρη τε φλογοειδῆ καὶ ζώνας ἁλουργοὺς ἔχει χρυσόν τε καὶ ἄργυρον οὐκ ἐν βάθει διεσπαρμένον, ἀλλὰ πρὸς τοῖς πεδίοις ἐξανθοῦντα πολὺν ἢ πρὸς ὕψεσι λείοις περιφερόμενον· εἰ δὲ τούτων ὄψις ἀφικνεῖται διὰ τῆς σκιᾶς ἄλλοτʼ ἄλλη πρὸς ἡμᾶς ἐξαλλαγῇ καὶ διαφορᾷ τινι τοῦ περιέχοντος, τό γε μὴν τίμιον οὐκ ἀπόλλυσι τῆς δόξης οὐδὲ τὸ θεῖον ἡ σελήνη, ἥτις […] ἱερὰ πρὸς ἀνθρώπων νομιζομένη μᾶλλον ἢ πῦρ θολερόν, ὥσπερ οἱ Στωικοὶ λέγουσι, καὶ τρυγῶδες. πῦρ μέν γε παρὰ Μήδοις καὶ Ἀσσυρίοις βαρβαρικὰς ἔχει τιμάς, οἳ φόβῳ τὰ βλάπτοντα θεραπεύουσι πρὸ τῶν σεμνῶν ἀφοσιούμενοι· τὸ δὲ γῆς ὄνομα παντί που φίλον Ἕλληνι καὶ τίμιον, καὶ πατρῷον ἡμῖν ὥσπερ ἄλλον τινὰ θεὸν σέβεσθαι. πολλοῦ δὲ δέομεν ἄνθρωποι τὴν σελήνην, γῆν οὖσαν ὀλυμπίαν, ἄψυχον ἡγεῖσθαι σῶμα καὶ ἄνουν καὶ ἄμοιρον ὧν θεοῖς ἀπάρχεσθαι προσήκει, νόμῳ τε τῶν ἀγαθῶν ἀμοιβὰς τίνοντας καὶ κατὰ φύσιν σεβομένους τὸ κρεῖττον ἀρετῇ καὶ δυνάμει καὶ τιμιώτερον. ὥστε μηδὲν οἰώμεθα πλημμελεῖν γῆν αὐτὴν θέμενοι, τὸ δὲ φαινόμενον τουτὶ πρόσωπον αὐτῆς, ὥσπερ ἡ παρʼ ἡμῖν ἔχει γῆ κόλπους τινὰς μεγάλους, οὕτως ἐκείνην ἀνεπτύχθαι βάθεσι μεγάλοις καὶ ῥήξεσιν ὕδωρ ἢ ζοφερὸν ἀέρα περιέχουσιν, ὧν ἐντὸς οὐ καθίησιν οὐδʼ ἐπιψαύει τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἀλλʼ ἐκλείπει καὶ διεσπασμένην ἐνταῦθα τὴν ἀνάκλασιν ἀποδίδωσιν.

2222. Bölüm

Apollonides söze girdi: “Ay'ın kendisi adına, bunun yarıkların ve uçurumların gölgesi olmasının, oradan gelip görüşümüze ulaşmasının mümkün olduğunu mu sanıyorsunuz? Yoksa ne olacağını hesaba katmıyor musunuz? Bilmediğiniz şey değil, ama söyleyeyim, dinleyin. Ay'ın çapı, ortalama uzaklıklarda on iki parmak görünür büyüklüğe sahiptir. Kara ve gölgeli kısımların her biri yarım parmaktan büyük görünür, yani çapın yirmi dörtte birinden büyüktür. Ay'ın çevresini yalnız otuz bin stadyum, çapını on bin stadyum varsaysak, buna göre gölgeli kısımlarının her biri beş yüz stadyumdan az olmaz. Önce şuna bakın: Ay'da bu kadar gölge yapacak kadar derinlikler ve pürüzler olabilir mi? Sonra, bunlar bu büyüklükteyse biz niçin görmüyoruz?”

Ben de ona gülümseyerek, “Harika, Apollonides,” dedim. “Öyle bir ispat bulmuşsun ki onunla beni de kendini de o Aloadlardan büyük olduğumuzu göstereceksin; günün her saatinde değil, ama sabah ve akşamüstü. Güneş gölgelerimizi dağ gibi yaptığında, sana göre his bize şu güzel kıyası veriyor: Gölgelenen şey büyükse gölgeleyen çok daha büyüktür. Lemnos'a ikimizin de gitmediğini iyi biliyorum, ama şu dillere düşmüş mısrayı ikimiz de sık sık duyduk:

Athos, Lemnos ineğinin böğrünü örter.

Çünkü dağın gölgesi, öyle görünüyor ki, deniz boyunca yedi yüz stadyumdan az olmayan bir uzunluğa ulaşarak bronz bir inekçiğin üzerine düşer. […] gölgeleyen yüksekliğin […] olması, ışığın uzaklığı cisimlerin gölgelerini kat kat büyük yaptığı içindir.

Şimdi Ay'a da bak: Dolunaydayken, yani gölgesinin derinliği sayesinde yüzünün şekli en belirgin hâldeyken, Güneş en büyük uzaklıktadır. Gölgeyi büyük yapan işte bu ışık uzaklığıdır, Ay üzerindeki düzensizliklerin büyüklüğü değil. Gündüzleri Güneş'in parlaklığı dağların tepelerini seçmeye de izin vermez, derin ve oyuk yerler ise uzaktan gölgeli görünür. Öyleyse Ay'daki aydınlık yükseltileri tam olarak seçemememizde, gölgeli kısımların parlak kısımlarla yan yana gelmesinin farktan ötürü gözden kaçmamasında tuhaf bir şey yoktur.

22

ὑπολαβὼν δʼ ὁ Ἀπολλωνίδης εἶτʼ, ὦ πρὸς αὐτῆς ἔφη τῆς Σελήνης, δυνατὸν εἶναι δοκεῖ ὑμῖν ῥηγμάτων τινῶν ἢ φαράγγων εἶναι σκιὰς κἀκεῖθεν ἀφικνεῖσθαι δεῦρο πρὸς τὴν ὄψιν, ἢ τὸ συμβαῖνον οὐ λογίζεσθε κἀγὼ τουτὶ εἴπω; ἀκούοιτε δὲ καίπερ οὐκ ἀγνοοῦντες. ἡ μὲν διάμετρος τῆς σελήνης δυοκαίδεκα δακτύλους ἔχει τὸ φαινόμενον ἐν τοῖς μέσοις ἀποστήμασι μέγεθος. τῶν δὲ μελάνων καὶ σκιερῶν ἕκαστον ἡμιδακτυλίου φαίνεται μεῖζον, ὥστε τῆς διαμέτρου μεῖζον ἢ εἰκοστοτέταρτον εἶναι. καὶ μήν, εἰ μόνων ὑποθοίμεθα τὴν περίμετρον τῆς σελήνης τρισμυρίων σταδίων μυρίων δὲ τὴν διάμετρον, κατὰ τὸ ὑποκείμενον οὐκ ἔλαττον ἂν εἴη πεντακοσίων σταδίων ἐν αὐτῇ τῶν σκιερῶν ἕκαστον. ὅρα δὴ πρῶτον, ἂν δυνατὸν τῇ σελήνῃ τηλικαῦτα βάθη καὶ τηλικαύτας εἶναι τραχύτητας, ὥστε σκιὰν ποιεῖν τοσαύτην ἔπειτα πῶς οὖσαι τηλικαῦται τὸ μέγεθος ὑφʼ ἡμῶν οὐχ ὁρῶνται κἀγὼ μειδιάσας πρὸς αὐτὸν εὖγʼ ἔφην ὅτι τοιαύτην ἐξεύρηκας ἀπόδειξιν, ὦ Ἀπολλωνίδη, διʼ ἧς κἀμὲ καὶ σαυτὸν ἀποδείξεις τῶν Ἀλωαδῶν ἐκείνων εἶναι μείζονας οὐκ ἐν ἅπαντι μέντοι χρόνῳ τῆς ἡμέρας ἀλλὰ πρωῒ μάλιστα καὶ δείλης, εἰ οἴει, τὰς σκιὰς ἡμῶν τοῦ ἡλίου ποιοῦντος ἠλιβάτους, τὸν καλὸν τοῦτʼ αἰσθήσει παρέχειν συλλογισμόν, ὡς, εἰ μέγα τὸ σκιαζόμενον, ὑπερμέγεθες τὸ σκιάζον. ἐν Λήμνῳ μὲν οὐδέτερος ἡμῶν εὖ οἶδʼ ὅτι γέγονε, τουτὶ μέντοι τὸ τεθρυλημένον ἰαμβεῖον ἀμφότεροι πολλάκις ἀκηκόαμεν Ἄθως καλύψει πλευρὰ Λημνίας βοός· ἐπιβάλλει γὰρ ἡ σκιὰ τοῦ ὄρους, ὡς ἔοικε, χαλκῷ τινι βοιδίῳ, μῆκος ἀποτείνουσα διὰ τῆς θαλάττης οὐκ ἔλαττον ἑπτακοσίων σταδίων, […] τὸ κατασκιάζον ὕψος εἶναι διὰ τὴν αἰτίαν ὅτι πολλαπλασίους αἱ τοῦ φωτὸς ἀποστάσεις τῶν σωμάτων τὰς σκιὰς ποιοῦσι. δεῦρο δὴ θεῶ καὶ τῆς σελήνης, ὅτε πάμμηνός ἐστι καὶ μάλιστα τὴν ἰδέαν ἔναρθρον τοῦ προσώπου βαθύτητι τῆς σκιᾶς ἀποδίδωσι, τὸ μέγιστον ἀπέχοντα διάστημα τὸν ἥλιον ἡ γὰρ ἀπόστασις τοῦ φωτὸς αὕτη τὴν σκιὰν μεγάλην, οὐ τὰ μεγέθη τῶν ὑπὲρ τὴν σελήνην ἀνωμαλιῶν, πεποίηκε. καὶ μὴν οὐδὲ τῶν ὀρῶν τὰς ὑπεροχὰς ἐῶσι μεθʼ ἡμέραν αἱ περιαυγαὶ τοῦ ἡλίου καθορᾶσθαι, τὰ μέντοι βαθέα καὶ κοῖλα φαίνεται καὶ σκιώδη πόρρωθεν. οὐδὲν οὖν ἄτοπον, εἰ· καὶ τῆς σελήνης τὴν ἀντίληψιν καὶ τὸν ἐπιφωτισμὸν οὐκ ἔστι καθορᾶν ἀκριβῶς, αἱ δὲ τῶν σκιερῶν παραθέσεις παρὰ τὰ λαμπρὰ τῇ διαφορᾷ τὴν ὄψιν οὐ λανθάνουσιν.

2323. Bölüm

Ama Ay'dan yansıma denen şeyi daha çok şu çürütür gibi görünüyor,” dedim. “Yansıyan ışıklarda duranlar yalnız aydınlanan şeyi değil, aydınlatanı da görür. Işık sudan duvara sıçrayınca, görüş yansımayla aydınlanan yerin kendisine girerse üç şeyi birden görür: Yansıyan ışığı, yansımayı yapan suyu ve suya düşerek yansıyan ışığın kaynağı olan Güneş'i. Bunlar kabul edilmiş ve görülmüş şeyler olduğundan, Yer'in Ay'dan yansımayla aydınlandığını söyleyenlerden, gündüz yansımada suda Güneş'in görünmesi gibi, geceleyin Ay'da Güneş'in göründüğünü göstermelerini istiyorlar. Bu görünmediğine göre aydınlanmanın yansımayla değil, başka bir yolla olduğunu, değilse Ay'ın toprak olmadığını sanıyorlar.”

“Onlara ne söylemeli?” dedi Apollonides. “Çünkü yansıma konusu bizim için de ortak görünüyor.”

“Şüphesiz bir bakıma ortak, bir bakıma değil,” dedim. “Önce benzetmeyi nasıl tersine, ırmakları yukarı akıtır gibi aldıklarına bak. Su yerde ve aşağıdadır, Ay ise Yer'in üstünde ve yüksektedir. Bu yüzden kırılan ışınlar açının şeklini ters yapar: Birinin tepesi yukarıda Ay'dadır, ötekinin aşağıda Yer'dedir. Öyleyse her ayna çeşidinin ve her uzaklığın benzer yansıma yapmasını istemesinler, çünkü apaçık olanla çatışıyorlar.

Ay'ın su gibi ince ve düzgün bir cisim değil, ağır ve topraklı olduğunu savunanlardan Ay'da Güneş'in görüntüsünü görmelerinin nasıl istendiğini anlamıyorum. Süt bile, parçacıklarının düzensizliği ve pürüzlülüğü yüzünden böyle ayna görüntüleri vermez, görüşü yansıtmaz. Ay görüşü kendinden, daha düzgün aynaların yansıttığı gibi nereden yansıtabilir? Üstelik bunlar da, görüşün yansıması gereken noktaya bir çizik, leke ya da pürüz gelirse körleşir, kendileri görülür ama yansıma vermezler.

Ay'ın ya görüşümüzü Güneş'e yansıtmasını ya da Güneş'i bize yansıtmamasını isteyen kişi saf bir adamdır; gözün Güneş, görüşün ışık, insanın gök olmasını istiyor. Çünkü Güneş'in yansımasının gücü ve parlaklığı sayesinde Ay'da vuruşla bize gelmesi akla yakındır. Görüş ise zayıf, ince ve azıcıktır; geri tepen bir vuruş yapmaması, sıçrayınca sürekliliğini korumaması, düzensizlikler ve pürüzler çevresinde parçalanmayacak kadar ışığı olmadığından ufalanıp kaybolması niçin şaşırtıcı olsun? Sudan ve öteki aynalardan yansımanın, kaynağa hâlâ yakın ve güçlü olduğundan, Güneş'e sıçraması imkânsız değildir. Ay'dan ise, görüşte bazı kaymalar olsa bile, uzaklığın büyüklüğünden zayıf ve sönük olurlar, yolda tükenirler.

Hem içbükey aynalar yansıyan ışığı gelen ışıktan daha güçlü kılar, öyle ki çoğu kez alev bile verirler; dışbükey ve küresel aynalar ise her yönden direnmedikleri için zayıf ve sönük bir yansıma verir. […] Elbette görüyorsunuz: İki gökkuşağı göründüğünde, bir bulut diğerini kuşatınca, kuşatan gökkuşağı renkleri sönük ve belirsiz gösterir; çünkü dıştaki bulut görüşten daha uzak olduğundan güçlü yansıma veremez.

Daha fazla söze ne gerek? Güneş ışığı Ay'dan yansıyınca bütün sıcaklığını yitirir, parlaklığından da bize ancak ince ve güçsüz bir kalıntı gelir. Görüş aynı gidiş dönüş yolunu giderken ondan bir parçacık bile kalıp Ay'dan Güneş'e ulaşabilir mi? Ben sanmıyorum. Siz de düşünün,” dedim. “Görüş su ile Ay karşısında aynı şekilde etkilenseydi, dolunay da öteki aynalar gibi Yer'in, bitkilerin, insanların ve yıldızların görüntülerini vermeliydi. Görüş, zayıflığından ya da Ay'ın pürüzlülüğünden ötürü bunlara yansımıyorsa, Güneş'e yansımasını da istemeyelim.

23

ἀλλʼ ἐκεῖνο μᾶλλον ἔφην ἐλέγχειν δοκεῖ τὴν λεγομένην ἀνάκλασιν ἀπὸ τῆς σελήνης, ὅτι τοὺς ἐν ταῖς ἀνακλωμέναις αὐγαῖς ἑστῶτας οὐ μόνον συμβαίνει τὸ φωτιζόμενον ὁρᾶν, ἀλλὰ καὶ τὸ φωτίζον. ὅταν γάρ, αὐγῆς ἀφʼ ὕδατος πρὸς τοῖχον ἁλλομένης, ὄψις ἐν αὐτῷ τῷ πεφωτισμένῳ κατὰ τὴν ἀνάκλασιν τόπῳ γένηται, τὰ τρία καθορᾷ, τὴν τʼ ἀνακλωμένην αὐγὴν καὶ τὸ ποιοῦν ὕδωρ τὴν ἀνάκλασιν καὶ τὸν ἣλιον αὐτόν, ἀφʼ οὗ τὸ φῶς τῷ ὕδατι προσπίπτον ἀνακέκλασται. τούτων δʼ ὁμολογουμένων καὶ φαινομένων, κελεύουσι τοὺς ἀνακλάσει φωτίζεσθαι τὴν γῆν ὑπὸ τῆς σελήνης ἀξιοῦντας ἐπιδεικνύναι νύκτωρ ἐμφαινόμενον τῇ σελήνῃ τὸν ἥλιον, ὥσπερ ἐμφαίνεται τῷ ὕδατι μεθʼ ἡμέραν, ὅταν ἀνάκλασις ἀπʼ αὐτοῦ γένηται· μὴ φαινομένου δὲ τούτου, κατʼ ἄλλον οἴονται τρόπον, οὐκ ἀνακλάσει, γίγνεσθαι τὸν φωτισμόν· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, μηδὲ γῆν εἶναι τὴν σελήνην. τί οὖν ἔφη πρὸς αὐτοὺς λεκτέον ὁ Ἀπολλωνίδης; κοινὰ γὰρ ἔοικε καὶ πρὸς ἡμᾶς εἶναι τὰ τῆς ἀνακλάσεως. ἀμέλει τρόπον τινά ἔφην ἐγώ κοινά, τρόπον δʼ ἄλλον οὐδὲ κοινά· πρῶτον δʼ ὅρα τὰ τῆς εἰκόνος ὡς ἄνω ποταμῶν καὶ τραπέμπαλιν λαμβάνουσιν. ἐπὶ γῆς γάρ ἐστι καὶ κάτω τὸ ὕδωρ, ὑπὲρ γῆς δὲ σελήνη καὶ μετέωρος ὅθεν ἀντίστροφον αἱ κεκλασμέναι τὸ σχῆμα τῆς γωνίας ποιοῦσι, τῆς μὲν ἄνω πρὸς τῇ σελήνῃ τῆς δὲ κάτω πρὸς τῇ γῇ τὴν κορυφὴν ἐχούσης· μὴ ἅπασαν οὖν ἰδέαν κατόπτρων μηδʼ ἐκ πάσης ἀποστάσεως ὁμοίαν ἀνάκλασιν ποιεῖν ἀξιούτωσαν, ἐπεὶ μάχονται πρὸς τὴν ἐνάργειαν. οἱ δὲ σῶμα μὴ λεπτὸν μηδὲ λεῖον, ὥσπερ ἐστὶ τὸ ὕδωρ, ἀποφαίνοντες τὴν σελήνην, ἀλλʼ ἐμβριθὲς καὶ γεῶδες, οὐκ οἶδʼ ὅπως ἀπαιτοῦνται τοῦ ἡλίου τὴν ἔμφασιν ἐν αὐτῇ πρὸς τὴν ὄψιν οὐδὲ γὰρ τὸ γάλα τοὺς τοιούτους ἐσοπτρισμοὺς ἀποδίδωσιν οὐδὲ ποιεῖ τῆς ὄψεως ἀνακλάσεις διὰ τὴν ἀνωμαλίαν καὶ τραχύτητα τῶν μορίων· πόθεν γε τὴν σελήνην δυνατόν ἐστιν ἀναπέμπειν ἀφʼ ἑαυτῆς τὴν ὄψιν, ὥσπερ ἀναπέμπει τὰ λειότερα τῶν ἐσόπτρων; καίτοι καὶ ταῦτα δήπουθεν, ἐὰν ἀμυχή τις ἢ ῥύπος ἢ τραχύτης καταλάβῃ τὸ σημεῖον, ἀφʼ οὗ πέφυκεν ἡ ὄψις ἀνακλᾶσθαι, τυφλοῦται καὶ βλέπεται μὲν αὐτά, τὴν δʼ ἀνταύγειαν οὐκ ἀποδίδωσιν. ὁ δʼ ἀξιῶν ἢ καὶ τὴν ὄψιν ἡμῶν ἐπὶ τὸν ἥλιον ἢ μηδὲ τὸν ἥλιον ἐφʼ ἡμᾶς ἀνακλᾶν ἀφʼ ἑαυτῆς τὴν σελήνην ἡδύς ἐστι. τὸν ὀφθαλμὸν ἥλιον ἀξιῶν εἶναι φῶς δὲ τὴν ὄψιν οὐρανὸν δὲ τὸν ἄνθρωπον. τοῦ μὲν γὰρ ἡλίου διʼ εὐτονίαν καὶ λαμπρότητα πρὸς τῇ σελήνῃ γιγνομένην μετὰ πληγῆς τὴν ἀνάκλασιν φέρεσθαι πρὸς ἡμᾶς εἰκός ἐστιν· ἡ δʼ ὄψις ἀσθενὴς οὖσα καὶ λεπτὴ καὶ ὀλιγοστή, τί θαυμαστὸν εἰ μήτε πληγὴν ἀνακρουστικὴν ποιεῖ μήτʼ ἀφαλλομένη τηρεῖ τὴν συνέχειαν ἀλλὰ θρύπτεται καὶ ἀπολείπει, πλῆθος οὐκ ἔχουσα φωτὸς ὥστε μὴ διασπᾶσθαι περὶ τὰς ἀνωμαλίας καὶ τραχύτητας; ἀπὸ μὲν γὰρ ὕδατος καὶ τῶν ἄλλων ἐσόπτρων ἰσχύουσαν ἔτι τῆς ἀρχῆς ἐγγὺς οὖσαν ἐπὶ τὸν ἥλιον ἅλλεσθαι τὴν ἀνάκλασιν οὐκ ἀδύνατόν ἐστιν· ἀπὸ δὲ τῆς σελήνης, κἂν γίγνωνταί τινες ὀλισθήσεις αὐτῆς, ἀσθενεῖς ἔσονται καὶ ἀμυδραὶ καὶ προαπολείπουσαι διὰ τὸ μῆκος τῆς ἀποστάσεως, καὶ γὰρ ἄλλως τὰ μὲν κοῖλα τῶν ἐσόπτρων εὐτονωτέραν ποιεῖ τῆς προηγουμένης αὐγῆς τὴν ἀνακλωμένην, ὥστε καὶ φλόγας ἀναπέμπειν πολλάκις· τὰ δὲ κυρτὰ καὶ τὰ σφαιροειδῆ τῷ μὴ πανταχόθεν ἀντερείδειν ἀσθενῆ καὶ ἀμαυράν. […] ὁρᾶτε δήπουθεν, ὅταν ἴριδες δύο φανῶσι, νέφους νέφος ἐμπεριέχοντος, ἀμαυράν ποιοῦσαν καὶ ἀσαφῆ τὰ χρώματα τὴν περιέχουσαν τὸ γὰρ ἐκτὸς νέφος ἀπωτέρω τῆς ὄψεως κείμενον οὐκ εὔτονον οὐδʼ ἰσχυρὰν τὴν ἀνάκλασιν ἀποδίδωσι. καὶ τί δεῖ πλείονα λέγειν; ὅπου γὰρ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς ἀνακλώμενον ἀπὸ τῆς σελήνης τὴν μὲν θερμότητα πᾶσαν ἀποβάλλει, τῆς δὲ λαμπρότητος αὐτοῦ λεπτὸν ἀφικνεῖται μόλις πρὸς ἡμᾶς καὶ ἀδρανὲς λείψανον· ἦπου τῆς ὄψεως τὸν ἴσον φερομένης δίαυλον ἐνδέχεται μόριον ὁτιοῦν λείψανον ἐξικέσθαι πρὸς τὸν ἣλιον ἀπὸ τῆς σελήνης; ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι. σκοπεῖτε δʼ εἶπον καὶ ὑμεῖς· εἰ ταὐτὰ πρὸς τὸ ὕδωρ καὶ τὴν σελήνην ἔπασχεν ἡ ὄψις, ἔδει καὶ γῆς καὶ φυτῶν καὶ ἀνθρώπων καὶ ἄστρων ἐμφάσεις ποιεῖν τὴν πανσέληνον, οἵας τὰ λοιπὰ ποιεῖται τῶν ἐσόπτρων· εἰ δʼ οὐ γίγνονται πρὸς ταῦτα τῆς ὄψεως ἀνακλάσεις διʼ ἀσθένειαν αὐτῆς ἢ τραχύτητα τῆς σελήνης, μηδὲ πρὸς τὸν ἣλιον ἀπαιτῶμεν.

2424. Bölüm

Orada söylenenlerden aklımda kalanları anlattım,” dedim. “Şimdi Sylla'yı da çağırmanın, daha doğrusu şartlı dinleyici olduğu için ondan anlatısını istemenin zamanı geldi. İsterseniz gezintiyi bırakıp sıralara oturalım, ona rahat bir dinleyici topluluğu sağlayalım.” Herkes uygun gördü. Biz oturunca Theon, “Lamprias,” dedi, “ben de söylenecekleri hiçbirinizden az dinlemek istemiyorum, ama önce Ay'da yaşadığı söylenenlerden söz etmek isterim; orada birilerinin oturup oturmadığını değil, oturmanın mümkün olup olmadığını soruyorum. Mümkün değilse Ay'ın toprak olması da akla aykırı olur; çünkü boşuna, hiçbir şey için var olmuş görünür: Ne meyve verir ne de birtakım insanlara yurt, oluşum ve geçim sağlar. Oysa Yer'in de Platon'un dediği gibi bunlar için var olduğunu söylüyoruz: ‘bizim besleyicimiz, gündüzün ve gecenin şaşmaz bekçisi ve yaratıcısı.’

Görüyorsun, bu konuda gülerek de ciddiyetle de çok şey söyleniyor. Ay'ın altında oturanların tepesinde Tantalos'lar gibi Ay'ın sallandığını, üstünde oturanların da Ixion'lar gibi bağlanıp bu kadar hızla savrulduğunu söylüyorlar. Üstelik Ay tek bir hareket yapmaz; denildiği gibi Üç Yollar Tanrıçası'dır, Burçlar kuşağı boyunca aynı anda boyuna, enine ve derinliğine hareket eder. Matematikçiler bunların birine dönüş, birine sarmal, ötekine, nasıl olduysa, düzensizlik derler; oysa dönüşlerinde düzensiz ya da karışık bir şey görmezler. Öyleyse bir aslanın bu hızla Peloponnesos'a düşmesine şaşmak gerekmez. Şaşılacak olan, oradan takla atıp devrilen insanların ‘sayısız düşüşünü, hayatı tekmeleyişini’ her zaman görmüyor olmamızdır.

Orada oluşup var olamıyorlarsa, oradakilerin yerinde durup durmadığını tartışmak da gülünçtür. Çünkü Güneş'in dönencede bir günün bir anlığına tepesinde durup sonra uzaklaştığı Mısırlılar ve Troglodytler, çevrelerindeki havanın kuruluğundan neredeyse yanıp kavruluyor. Ay'dakilerin ise, her ay dolunayda Güneş tam tepelerine gelip durduğuna göre, yılda on iki yaza dayanması akla yakın mıdır? Bitkilerin onlarsız ne oluşabildiği ne de oluştuktan sonra korunabildiği rüzgârların, bulutların ve yağmurların ise, çevreleyen havanın sıcaklığı ve inceliği yüzünden orada oluştuğunu düşünmek mümkün değildir. Burada bile yüksek dağlar sert ve zıt fırtınaları kabul etmez; […] hava çalkantılı ve hafif olduğundan bu oluşumdan ve yoğunlaşmadan kaçar.

Meğer Zeus hakkı için, Athena'nın besin almak istemeyen Akhilleus'a nektar ve ambrosia damlatması gibi, Athena denen ve Athena olan Ay'ın da erkekleri beslediğini söyleyelim; eski Pherekydes'in tanrıların yediğini sandığı gibi her gün onlara ambrosia göndererek. Megasthenes'in, ne yiyen ne içen, ağız kokusu güzel olan insanların yaktığı, tütsüleyip kokusuyla beslendiği Hint kökünü ise, Ay ıslanmıyorsa orada biten nereden bulunur?”

24

ἡμεῖς μὲν οὖν ἔφην ὅσα μὴ διαπέφευγε τὴν μνήμην τῶν ἐκεῖ λεχθέντων, ἀπηγγέλκαμεν ὥρα δὲ καὶ Σύλλαν παρακαλεῖν, μᾶλλον δʼ ἀπαιτεῖν τὴν διήγησιν, οἷον ἐπὶ ῥητοῖς ἀκροατὴν γεγενημένον· νʼ ὥστε, εἰ δοκεῖ, καταπαύσαντες τὸν περίπατον, καὶ καθίσαντες ἐπὶ τῶν βάθρων ἑδραῖον αὐτῷ παράσχωμεν ἀκροατήριον. ἔδοξε δὴ ταῦτα, καὶ καθισάντων ἡμῶν, ὁ Θέων ἐγώ τοι, ὦ Λαμπρία εἶπεν ἐπιθυμῶ μὲν οὐδενὸς ἧττον ὑμῶν ἀκοῦσαι τὰ λεχθησόμενα, πρότερον δʼ ἂν ἡδέως ἀκούσαιμι περὶ τῶν οἰκεῖν λεγομένων ἐπὶ τῆς σελήνης, οὐκ εἰ κατοικοῦσί τινες ἀλλʼ εἰ δυνατὸν ἐκεῖ κατοικεῖν· εἰ γὰρ οὐ δυνατόν, ἄλογον καὶ τὸ γῆν εἶναι τὴν σελήνην δόξει γὰρ πρὸς οὐδὲν ἀλλὰ μάτην γεγονέναι μήτε καρποὺς ἐκφέρουσα μήτε ἀνθρώποις τισὶν ἕδραν παρέχουσα καὶ γένεσιν καὶ δίαιταν ὧν ἕνεκα καὶ ταύτην γεγονέναι φαμὲν κατὰ Πλάτωνα τροφὸν ἡμετέραν ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ἀτρεκῆ φύλακα καὶ δημιουργόν. ὁρᾷς δʼ ὅτι πολλὰ λέγεται καὶ σὺν γέλωτι καὶ μετὰ σπουδῆς περὶ τούτων. τοῖς μὲν γὰρ ὑπὸ τὴν σελήνην οἰκοῦσιν ὥσπερ Ταντάλοις ὑπὲρ κεφαλῆς ἐκκρέμασθαί φασι, τοὺς δʼ οἰκοῦντας αὖ πάλιν ἐπʼ αὐτῆς ὥσπερ Ἰξίονας ἐνδεδεμένους, ῥύμῃ τόση καίτοι μίαν οὐ κινεῖται κίνησιν, ἀλλʼ, ὥς που καὶ λέγεται, Τριοδῖτίς ἐστιν, ἅμα μῆκος ἐπὶ τοῦ ζῳδιακοῦ καὶ πλάτος ἐπιφερομένη καὶ βάθος· ὧν τὴν μὲν περιδρομὴν τὴν δʼ ἕλικα τὴν δʼ οὐκ οἶδα πῶς ἀνωμαλίαν ὀνομάζουσιν οἱ μαθηματικοί, καίπερ οὐδὲν ἀνώμαλον οὐδὲ τεταραγμένον ταῖς ἀποκαταστάσεσιν ὁρῶντες ἔχουσαν. οὔκουν εἰ λέων τις ἔπεσεν ὑπὸ ῥύμης εἰς Πελοπόννησον, ἄξιόν ἐστι θαυμάζειν· ἀλλʼ ὅπως οὐ μυρίʼ ὁρῶμεν ἀεὶ πεσήματʼ ἀνδρῶν κἀπολακτισμοὺς βίων ἐκεῖθεν οἷον ἐκκυβιστώντων Καὶ περιτρεπόντων. καὶ μὴν γελοῖον περὶ μονῆς τῶν ἐκεῖ διαπορεῖν, εἰ μὴ γένεσιν μηδὲ σύστασιν ἔχειν δύνανται. ὅπου γὰρ Αἰγύπτιοι καὶ Τρωγλοδῦται, οἷς ἡμέρας μιᾶς ἀκαρὲς ἵσταται κατὰ κορυφὴν ὁ ἥλιος ἐν τροπαῖς εἶτʼ ἄπεισιν, ὀλίγον ἀπέχουσι τοῦ κατακεκαῦσθαι ξηρότητι τοῦ περιέχοντος· ἦπου τοὺς ἐπὶ τῆς σελήνης εἰκός ἐστι δώδεκα θερείας ὑπομένειν ἔτους ἑκάστου, κατὰ μῆνα τοῦ ἡλίου πρὸς κάθετον αὐτοῖς ἐφισταμένου καὶ στηρίζοντος, ὅταν πανσέληνος; πνεύματά γε μὴν καὶ νέφη καὶ ὄμβρους, ὧν χωρὶς οὔτε γένεσις φυτῶν ἔστιν οὔτε σωτηρία γενομένοις, ἀμήχανον ἐκεῖ διανοηθῆναι συνιστάμενα διὰ θερμότητα καὶ λεπτότητα τοῦ περιέχοντος· οὐδὲ· γὰρ ἐνταῦθα τῶν ὀρῶν τὰ ὑψηλὰ δέχεται τοὺς ἀγρίους καὶ ἐναντίους χειμῶνας· ἀλλʼ […] ἤδη καὶ σάλον ἔχων ὑπὸ κουφότητος ὁ ἀὴρ ἐκφεύγει τὴν σύστασιν ταύτην καὶ πύκνωσιν εἰ μὴ νὴ Δία φήσομεν, ὥσπερ ἡ Ἀθηνᾶ τῷ Ἀχιλλεῖ νέκταρός τι καὶ ἀμβροσίας ἐνέσταξε μὴ προσιεμένῳ τροφήν, οὕτω τὴν σελήνην, Ἀθηνᾶν λεγομένην καὶ οὖσαν, τρέφειν τοὺς ἄνδρας, ἀμβροσίαν ἀνιεῖσαν αὐτοῖς ἐφημέριον, ὡς Φερεκύδης ὁ παλαιὸς οἴεται σιτεῖσθαι τοὺς θεούς. τὴν μὲν γὰρ Ἰνδικὴν ῥίζαν, ἥν φησι Μεγασθένης τοὺς μήτʼ ἐσθίοντας μήτε πίνοντας ἀλλʼ εὐστόμους ὄντας ὑποτύφειν καὶ θυμιᾶν καὶ τρέφεσθαι τῇ ὀσμῇ, πόθεν ἄν τις ἐκεῖ φυομένην λάβοι, μὴ βρεχομένης τῆς σελήνης;

25-125. Bölüm

Theon bunları söyleyince, “Pek güzel,” dedim, “sözünün şakasıyla kaşlarımızı çözdün. Bu da bize cevap verme cesareti veriyor, çünkü pek acı ve sert bir hesap sorulmasını beklemiyoruz. Gerçekten de, böyle şeylere çok inananlardan, onlara çok kızıp güvenmeyen, mümkün ve olabilir olanı sakin sakin incelemek istemeyenlerin hiç farkı yoktur.

İlk olarak, Ay'da insanlar yaşamıyorsa boşuna ve hiçbir şey için var olmuş olması gerekmez. Çünkü şu Yer'in de baştan başa işlenmediğini ve yaşanmadığını görüyoruz; yalnız küçük bir kısmı, dipten çıkan burunlar ya da yarımadalar gibi, hayvan ve bitki üretir. Kalanın bir kısmı fırtına ve kuraklıkla ıssız ve verimsizdir, en büyük kısmı ise büyük denize batmıştır. Ama sen, Aristarkhos'u hep seven ve hayran olan, Krates'in şöyle okuyuşunu duymaz mısın:

Okeanos, bütün insanların ve tanrıların doğumu, yerin en büyük kısmını kaplar.

Yine de bunlar boşuna olmaktan çok uzaktır. Çünkü deniz yumuşak buharlar salar; yazın en sıcak zamanında, en hoş rüzgârları, ıssız ve donmuş bölgedeki karların yavaşça erimesi gevşetip yayar. Platon'un dediği gibi, ‘gündüzün ve gecenin şaşmaz bekçisi ve yaratıcısı’ ortada durur. Öyleyse Ay'ın da hayvanlardan yoksun olmasını, ama çevresinde dağılan ışığa yansımalar, yıldız ışınlarına da kendinde bir buluşma ve karışma sağlamasını hiçbir şey engellemez. Bu karışımla Yer'den gelen buharları hazmeder, Güneş'in aşırı ateşli ve sert yanını da yumuşatır. Eski söylentiye de bir şey borçlu olarak, Ay'ın bakire ve kısır olduğu için, ama yardımsever ve yararlı olduğu için Artemis sayıldığını söyleyeceğiz.

Sonra, sevgili Theon, söylenenlerin hiçbiri orada yaşandığı söylenen yurdun imkânsız olduğunu göstermez. Çünkü dönüş çok yumuşak ve sakindir, havayı düzleyip birlikte düzenleyerek dağıtır; orada yaşayanların düşüp sapması gibi bir korku yoktur. Hareketin değişimi, bu çeşitliliği ve gezginliği de düzensizlikten ya da karışıklıktan değildir. Astronomlar bunlarda şaşırtıcı bir düzen ve yol gösterirler; Ay'ı başka daireler çevresinde dönen dairelerle açıklarlar, kimi durağan sayar, kimi düzgün ve eşit hızla ters yönde hareket ettirir. Çünkü dairelerin bu binmeleri, dönüşleri, birbirlerine ve bize göre konumları, hareketin görünen yüksekliklerini ve alçaklıklarını, enlemsel sapmalarını, boylamsal dönemleriyle birlikte tam bir uyumla tamamlar.

Güneş'ten gelen büyük sıcaklıktan ve sürekli yanmadan korkmayı da bırakırsın; önce on bir yaz kavuşumuna karşı dolunayları koyarsan. Değişimin sürekliliği, uçların uzun sürmemesini sağlar, uygun bir karışım oluşturur, her ikisinin aşırılığını giderir. Doğal olarak, bunların arasında ise ilkbahara en yakın mevsimi yaşarlar. Sonra, bize sıcaklık, bulanık ve direnen havadan buharlarla beslenerek iner; orada ise hava ince ve saydamdır, tutuşturacak ve cisim olacak bir şeyi olmayan ışığı dağıtıp saçar.

Burada ormanları ve ekinleri yağmur besler. Başka yerde ise, sizin yukarı Thebai ve Syene çevresinde olduğu gibi, toprak yağmur suyunu değil yerden çıkan suyu içer, rüzgârlardan ve çiylerden yararlanır; sanırım iyi tabiatı ve karışımı sayesinde en çok yağmur alan toprakla verimlilikte yarışmak istemez. Aynı türden bitkiler bizde kış sıkıştırırsa bol ve güzel meyve verir; Libya'da ve sizin Mısır'da ise soğuğa pek dayanıksız ve kıştan ürkektir. Gedrosia ve Okyanus'a inen Troglodyt ülkesi kuraklıktan verimsiz ve bütünüyle ağaçsız olduğu hâlde, bitişiğindeki ve çevresindeki denizde şaşırtıcı büyüklükte bitkiler beslenir, dipte çiçeklenir; bunların kimine zeytin, kimine defne, kimine İsis saçı denir. Anakampserōs denen bitkiler topraktan sökülünce istediğin kadar asılı yaşamakla kalmaz, filizlenir de. Kimi kışın, kimi yazın en sıcak zamanında ekilir, susam ve darı gibi. Kekik ya da kantaron iyi ve verimli toprağa ekilir, ıslanıp sulanırsa tabiatça niteliğini kaybeder, gücünü yitirir; kuraklığı sever ve kendine özgü hâlinde gelişir. Söylendiği gibi Arabistan bitkilerinin çoğu gibi çiye bile dayanamaz, ıslanınca solup ölürse, Ay'ın çevresinde yağmura ve kara ihtiyaç duymayan, yaz gibi ince havaya yatkın kökler, tohumlar ve ormanlar oluşmasında şaşılacak ne var?

Ay'da ısınınca rüzgârlar çıkması, dönüşün çalkantısıyla hafif melteme eşlik etmesi, çiylerin ve hafif nemin çevreye yayılıp filizlere yetmesi, Ay'ın karışımca ateşli ve kuru değil, yumuşak ve su üretici olması nasıl akla yakın olmasın? Çünkü ondan bize hiç kuruluk etkisi gelmez, ama nem ve dişilik etkileri çoktur: Bitkilerin büyümesi, etlerin çürümesi, şarapların değişip bozulması, odunun yumuşaması, kadınların kolay doğurması. Sessiz duran Pharnakes'i yeniden kışkırtıp kımıldatmaktan korkuyorum; Okyanus'un taşkınlarını ve boğazların kabarmasını, kendilerinin dediği gibi Ay'ın nemlendirmesiyle yayılıp büyüyen suları ortaya koyarak.

Bu yüzden sevgili Theon, sana döneceğim. Çünkü bize Alkman'ın ‘Zeus'un ve tanrısal Selene'nin kızı Çiy besler’ sözünü açıklarken, burada havaya Zeus dendiğini, onun Ay tarafından nemlendirilip çiye dönüştüğünü söylüyorsun. Dostum, Ay'ın tabiatının Güneş'e zıt olması ihtimali var. Çünkü onun sıklaştırıp kuruttuğu şeyleri o yumuşatıp dağıtmakla kalmaz, ondan gelip kendine düşen ve karışan sıcaklığı da nemlendirip soğutur. Ay'ı ateşli ve yakıcı bir cisim sananlar da yanılıyor, oradaki canlılar için buradakilerin oluşum, beslenme ve yaşam şartlarını isteyenler de. Bunlar tabiattaki farklılıkları görmemiş gibidir; oysa bu farklılıklarda canlıların birbirleriyle arasında, canlılarla cansızlar arasında olduğundan daha büyük ve daha çok ayrılık ve benzemezlik bulunur.

Ağızsız, kokuyla beslenen insanlar olmasın, zaten bana göre yokturlar. Ammonios'un bize açıkladığı kuvveti ise Hesiodos, ‘ebegümecinde ve çirişotunda ne büyük yarar var’ diyerek ima etmiş, Epimenides de işiyle göstermiştir: Tabiat canlıyı son derece küçük bir yakıtla canlandırıp ayakta tutar, zeytin büyüklüğünde bir şey alsa başka besine ihtiyacı kalmaz. Ay'dakiler, varsa, bedence narin, rastgele şeylerle beslenmeye yeterlidir herhalde. Çünkü Ay'ın kendisinin de, Güneş gibi ateşli bir canlı olup Yer'in kat kat büyüğü olduğunu, Yer'den gelen nemlerle beslendiğini söylerler; sayısız öteki yıldızları da. Yukarı bölgenin bu kadar hafif ve az ihtiyaçlı canlılar taşıdığını varsayıyorlar.

Bunları görmüyoruz; onlara uygun yerin, tabiatın ve karışımın başka olduğunu da. Diyelim ki denize yaklaşamıyor, dokunamıyor, yalnız uzaktan seyrediyor ve acı, içilmez, tuzlu bir su olduğunu öğreniyoruz; biri de dipte çok sayıda, büyük, türlü biçimli canlıların beslendiğini, hayvanlarla dolu olduğunu, bunların suyu sizin havayı kullandığınız gibi kullandığını söylese, masal ve acayip şeyler anlatıyor sanılır. Ay'a karşı da, orada insanların yaşadığına inanmamakla aynı durumdayız. Sanırım onlar da Yer'e çok daha fazla hayret ederler: Evrenin tortusu ve balçığı gibi, nemler, sisler ve bulutlar arasında görünen bu ışıksız, alçak ve hareketsiz yerin, hareket, soluk ve sıcaklık sahibi canlılar doğurup beslemesine. Eğer bir yerden Homeros'un şu sözlerini duysalar:

korkunç, küflü, tanrıların bile nefret ettiği yerler,

ve

Hades'in altında, göğün yerden uzaklığı kadar,

bunların tam bu bölge için söylendiğini, Hades'in ve Tartaros'un buraya sürüldüğünü, yukarıdakilerle aşağıdakilerden eşit uzaklıkta tek yerin ise Ay olduğunu söylerlerdi.

25-1

ταῦτα τοῦ Θέωνος εἰπόντος, κάλλιστὰ γʼ ἔφην καὶ ἄριστα τῇ παιδιᾷ τοῦ λόγου τὰς ὀφρῦς ἡμῶν ἔλυσας, διʼ ἃ καὶ θάρσος ἡμῖν ἐγγίγνεται πρὸς τὴν ἀπόκρισιν, μὴ πάνυ πικρὰν μηδʼ αὐστηρὰν εὐθύνην προσδοκῶσι· καὶ γὰρ ὡς ἀληθῶς τῶν σφόδρα πεπεισμένων τὰ τοιαῦτα διαφέρουσιν οὐδὲν οἱ σφόδρα δυσκολαίνοντες αὐτοῖς καὶ διαπιστοῦντες ἀλλὰ μὴ πράως τὸ δυνατὸν καὶ τὸ ἐνδεχόμενον ἐθέλοντες ἐπισκοπεῖν, εὐθὺς οὖν τὸ πρῶτον οὐκ ἀναγκαῖόν ἐστιν, εἰ μὴ κατοικοῦσιν ἄνθρωποι τὴν σελήνην, μάτην γεγονέναι καὶ πρὸς μηδέν. οὐδὲ γὰρ τήνδε τὴν γῆν διʼ ὅλης ἐνεργὸν οὐδὲ προσοικουμένην ὁρῶμεν, ἀλλὰ μικρὸν αὐτῆς μέρος, ὥσπερ ἄκροις τισὶν ἢ χερρονήσοις ἀνέχουσιν ἐκ βυθοῦ γόνιμόν ἐστι ζῴων καὶ φυτῶν, τῶν δʼ ἄλλων τὰ μὲν ἔρημα καὶ ἄκαρπα χειμῶσι καὶ αὐχμοῖς, τὰ δὲ πλεῖστα κατὰ τῆς μεγάλης δέδυκε θαλάσσης. ἀλλὰ σύ, τὸν Ἀρίσταρχον ἀγαπῶν ἀεὶ καὶ θαυμάζων, οὐκ ἀκούεις Κράτητος ἀναγιγνώσκοντος Ὠκεανός, ὅσπερ γένεσις πάντεσσι τέτυκται ἀνδράσιν ἠδὲ θεοῖς, πλείστην ἐπὶ γαῖαν ἵησιν. ἀλλὰ πολλοῦ δεῖ μάτην ταῦτα γεγονέναι· καὶ γὰρ ἀναθυμιάσεις ἡ θάλασσα μαλακὰς ἀνίησι καὶ τῶν πνευμάτων τὰ ἥδιστα, θέρους ἀκμάζοντος, ἐκ τῆς ἀοικήτου καὶ κατεψυγμένης αἱ χιόνες ἀτρέμα διατηκόμεναι χαλῶσι καὶ διασπείρουσιν ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ἕστηκεν ἀτρεκὴς ἐν μέσῳ φύλαξ κατὰ Πλάτωνα καὶ δημιουργός. οὐδὲν οὖν κωλύει καὶ τὴν σελήνην ζῴων μὲν ἔρημον εἶναι, παρέχειν δʼ ἀνακλάσεις τε τῷ φωτὶ περὶ αὐτὴν διαχεομένῳ καὶ συρροὴν ταῖς τῶν ἀστέρων αὐγαῖς ἐν αὐτῇ καὶ σύγκρασιν, ᾗ συνεκπέττει τε τὰς ἀπὸ τῆς γῆς ἀναθυμιάσεις, ἅμα τε καὶ τοῦ ἡλίου τὸ ἔμπυρον ἄγαν καὶ σκληρὸν ἀνίησι. καὶ πού τι καὶ παλαιᾷ φήμῃ διδόντες Ἄρτεμιν αὐτὴν νομισθῆναι φήσομεν ὡς παρθένον καὶ ἄγονον, ἄλλως δὲ βοηθητικὴν καὶ ὠφέλιμον. ἔπειτα τῶν γʼ εἰρημένων οὐδέν, ὦ φίλε Θέων, ἀδύνατον δείκνυσι τὴν λεγομένην ἐπʼ αὐτῆς οἴκησιν· ἥ τε γὰρ δίνη πολλὴν ἔχουσα πραότητα καὶ γαλήνην ἐπιλεαίνει τὸν ἀέρα καὶ διανέμει συγκατακοσμούμενον, ὥστε μηδὲν εἶναι δέος ἐκπεσεῖν καὶ ἀποσφαλῆναι τοὺς ἐκεῖ βεβιωκότας· ἥ τε μεταλλαγὴ καὶ τὸ ποικίλον τοῦτο τῆς φορᾶς καὶ πεπλανημένον οὐκ ἀνωμαλίας οὐδὲ ταραχῆς ἐστιν, ἀλλὰ θαυμαστὴν ἐπιδείκνυνται τάξιν ἐν τούτοις καὶ πορείαν οἱ ἀστρολόγοι, κύκλοις τισὶ περὶ κύκλους ἑτέρους ἐξελιττομένοις συνάγοντες αὐτὴν οἱ μὲν ἀτρεμοῦσαν, οἱ δὲ λείως καὶ ὁμαλῶς ἀεὶ τάχεσι τοῖς αὐτοῖς ἀνθυποφερομένην· αὗται γὰρ αἱ τῶν κύκλων ἐπιβάσεις καὶ περιαγωγαὶ καὶ σχέσεις πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς ἡμᾶς τὰ φαινόμενα τῆς κινήσεως ὕψη καὶ βάθη καὶ τὰς κατὰ πλάτος παραλλάξεις ἅμα ταῖς κατὰ μῆκος αὐτῆς περιόδοις ἐμμελέστατα συμπεραίνουσι. τὴν δὲ πολλὴν θερμότητα καὶ συνεχῆ πύρωσιν ὑφʼ ἡλίου παύσῃ φοβούμενος, ἂν πρῶτον μὲν ἀντιθῇς ταῖς ἕνδεκα θεριναῖς συνόδοις τὰς πανσελήνους· εἴσῃ δὲ τὸ συνεχὲς τῆς μεταβολῆς ταῖς ὑπερβολαῖς χρόνον οὐκ ἐχούσαις πολὺν ἐμποιεῖν κρᾶσιν οἰκείαν καὶ τὸ ἄγαν ἑκατέρας ἀφαιρεῖν, ἀμέσου δὲ τούτων, ὡς εἰκός, ὥραν ἔαρι προσφορωτάτην ἔχουσιν. ἔπειτα πρὸς μὲν ἡμᾶς καθίησι δἰ ἀέρος θολεροῦ καὶ συνεπερείδοντος; θερμότητα ταῖς ἀναθυμιάσεσι τρεφομένην· ἐκεῖ δὲ λεπτὸς ὢν καὶ διαυγὴς ὁ ἀὴρ σκίδνησι καὶ διαχεῖ τὴν αὐγήν, ὑπέκκαυμα καὶ σῶμα μηδὲν ἔχουσαν. ὕλην δὲ καὶ καρποὺς αὐτοῦ μὲν ὄμβροι τρέφουσιν, ἑτέρωθι δέ, ὥσπερ ἄνω περὶ Θήβας παρʼ ὑμῖν καὶ Συήνην, οὐκ ὄμβριον ὕδωρ ἀλλὰ γηγενὲς ἡ γῆ πίνουσα καὶ χρωμένη πνεύμασι καὶ δρόσοις οὐκ ἂν ἐθελήσειεν, οἶμαι, τῇ πλεῖστον ὑομένῃ πολυκαρπία συμφέρεσθαι διʼ ἀρετήν τινα καὶ κρᾶσιν. τὰ δʼ αὐτὰ φυτὰ τῷ γένει παρʼ ἡμῖν μέν, ἐὰν σφόδρα πιεσθῇ χειμῶσιν, ἐκφέρει πολὺν καὶ καλὸν καρπόν ἐν δὲ Λιβύῃ καὶ παρʼ ὑμῖν· ἐν Αἰγύπτῳ δύσριγα κομιδῇ καὶ δειλὰ πρὸς χειμῶνάς; ἐστι. τῆς δὲ Γεδρωσίας καὶ Τρωγλοδύτιδος, ἣ καθήκει πρὸς τὸν ὠκεανόν ἀφόρου διὰ ξηρότητα καὶ ἀδένδρου παντάπασιν οὔσης, ἐν τῇ παρακειμένῃ καὶ περικεχυμένῃ θαλάττῃ θαυμαστὰ μεγέθη φυτῶν τρέφεται καὶ κατὰ βυθοῦ τέθηλεν· ὧν τὰ μὲν ἐλαίας τὰ δὲ δάφνας τὰ δʼ Ἴσιδος τρίχας καλοῦσιν. οἱ δʼ ἀνακαμψέρωτες οὗτοι προσαγορευόμενοι, τῆς γῆς ἐξαιρεθέντες, οὐ μόνον ζῶσι κρεμάμενοι χρόνον ὅσον βούλεταί τις ἀλλὰ βλαστάνουσιν. σπείρεται δὲ τὰ μὲν πρὸς χειμῶνος τὰ δὲ θέρους ἀκμάζοντος, ὥσπερ σήσαμον καὶ μελίνη· τὸ δὲ θύμον ἢ τὸ κενταύριον ἂν εἰς ἀγαθὴν καὶ πίονα σπαρῇ χώραν καὶ βρέχηται καὶ ἄρδηται, τῆς κατὰ φύσιν ἐξίσταται ποιότητος καὶ ἀποβάλλει τὴν δύναμιν, αὐχμῷ δὲ χαίρει καὶ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἐπιδίδωσιν· εἰ δʼ ὥς φασιν οὐδὲ τὰς δρόσους ἀνέχεται, καθάπερ τὰ πλεῖστα τῶν Ἀραβικῶν, ἀλλʼ ἐξαμαυροῦται διαινόμενα καὶ φθείρεται, τί δὴ θαυμαστόν ἐστιν εἰ γίγνονται περὶ τὴν σελήνην ῥίζαι καὶ σπέρματα καὶ ὗλαι μηδὲν ὑετῶν δεόμεναι μηδὲ χιόνων ἀλλὰ πρὸς θερινὸν ἀέρα καὶ λεπτὸν εὐφυῶς ἔχουσαι; πῶς δʼ οὐκ εἰκὸς; ἀνιέναι τε πνεύματα θαλπόμενα τῇ σελήνῃ καὶ τῷ σάλῳ τῆς περιφορᾶς αὔρας τε παρομαρτεῖν ἀτρέμα, καὶ δρόσους καὶ ὑγρότητας ἐλαφρὰς περιχεούσας, καὶ διασπειρομένας ἐπαρκεῖν τοῖς βλαστάνουσιν, αὐτὴν δὲ τῇ κράσει μὴ πυρώδη μηδʼ αὐχμηρὰν ἀλλὰ μαλακὴν καὶ ὑδροποιὸν εἶναι; ξηρότητος μὲν γὰρ οὐδὲν ἀφικνεῖται πάθος ἀπʼ αὐτῆς πρὸς ἡμᾶς, ὑγρότητος δὲ πολλὰ καὶ θηλύτητος, αὐξήσεις φυτῶν, σήψεις κρεῶν, τροπαὶ καὶ ἀνέσεις οἴνων, μαλακότητες ξύλων, εὐτοκίαι γυναικῶν. δέδοικα δʼ ἡσυχάζοντα Φαρνάκην αὖθις ἐρεθίζειν καὶ κινεῖν, ὠκεανοῦ τε πλημμύρας ὡς λέγουσιν αὐτοὶ καὶ πορθμῶν ἐπιδόσεις, διαχεομένων καὶ αὐξανομένων ὑπὸ τῆς σελήνης τῷ ἀνυγραίνεσθαι, παρατιθέμενος. διὸ πρὸς σὲ τρέψομαι μᾶλλον, ὦ φίλε Θέων λέγεις γὰρ ὑμῖν, ἐξηγούμενος ταυτὶ τὰ Ἀλκμᾶνος Διὸς θυγάτηρ Ἔρσα τρέφει καὶ δίας Σελάνας, ὅτι νῦν τὸν ἀέρα καλεῖ Δία καί φησιν αὐτὸν ὑπὸ τῆς σελήνης καθυγραινόμενον εἰς δρόσους τρέπεσθαι. κινδυνεύει γάρ, ὦ ἑταῖρε, πρὸς τὸν ἣλιον ἀντιπαθῆ φύσιν ἔχειν· εἴγε μὴ μόνον, ὅσα πυκνοῦν καὶ ξηραίνειν ἐκεῖνος, αὕτη μαλάσσειν καὶ διαχεῖν πέφυκεν ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπʼ ἐκείνου θερμότητα καθυγραίνειν καὶ καταψύχειν προσπίπτουσαν αὐτῇ καὶ συμμιγνυμένην. οἵ τε δὴ τὴν σελήνην ἔμπυρον σῶμα καὶ διακαὲς εἶναι νομίζοντες ἁμαρτάνουσιν οἵ τε τοῖς ἐκεῖ ζῴοις ὅσα τοῖς ἐνταῦθα πρὸς γένεσιν καὶ τροφὴν καὶ δίαιταν ἀξιοῦντες ὑπάρχειν, ἐοίκασιν ἀθέατοι τῶν περὶ τὴν φύσιν ἀνωμαλιῶν, ἐν αἷς μείζονας ἔστι καὶ πλείονας πρὸς ἄλληλα τῶν ζῴων ἢ πρὸς τὰ μὴ ζῷα διαφορὰς καὶ ἀνομοιότητας εὑρεῖν. καὶ εὔστομοι μὲν ἄνθρωποι καὶ ὀσμαῖς τρεφόμενοι μὴ ἔστωσαν, οἳ μηδʼ εἶναί μοι δοκοῦσιν· ἣν δʼ Ἀμμώνιος ἡμῖν αὐτὸς ἐξηγεῖτο δύναμιν, ᾐνίξατο μὲν Ἡσίοδος εἰπών οὐδʼ ὅσον ἐν μαλάχῃ τε καὶ ἀσφοδέλῳ μέγʼ ὄνειαρ ἔργῳ δʼ ἐμφανῆ παρέσχεν Ἐπιμενίδης, διδάξας ὅτι μικρῷ παντάπασιν ἡ φύσις ὑπεκκαύματι ζωπυρεῖ καὶ συνέχει τὸ ζῷον, ἂν ὅσον ἐλαίας μέγεθος λάβῃ, μηδεμιᾶς ἔτι τροφῆς δεόμενον. τοὺς δʼ ἐπὶ τῆς σελήνης, εἴπερ εἰσίν, εὐσταλεῖς εἶναι τοῖς σώμασι καὶ διαρκεῖς ὑπὸ τῶν τυχόντων τρέφεσθαι πιθανόν ἐστι· καὶ γὰρ αὐτὴν τὴν σελήνην, ὥσπερ τὸν ἣλιον, ζῷον ὄντα πύρινον καὶ τῆς γῆς ὄντα πολλαπλάσιον, ἀπὸ τῶν ὑγρῶν φασι τῶν ἀπὸ τῆς γῆς τρέφεσθαι, καὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἀπείρους ὄντας· οὕτως ἐλαφρὰ καὶ λιτὰ τῶν ἀναγκαίων φέρειν ζῷα τὸν ἄνω τόπον ὑπολαμβάνουσιν. ἀλλʼ οὔτε ταῦτα συνορῶμεν οὔτε ὅτι καὶ χώρα καὶ φύσις καὶ κρᾶσις ἄλλη πρόσφορός ἐστιν αὐτοῖς· ὥσπερ οὖν εἰ, τῇ θαλάττῃ μὴ δυναμένων ἡμῶν προσελθεῖν μηδʼ ἅψασθαι μόνον δὲ τὴν θέαν αὐτῆς πόρρωθεν ἀφορώντων καὶ πυνθανομένων ὅτι πικρὸν καὶ ἄποτον καὶ ἁλμυρὸν ὕδωρ ἐστίν, ἔλεγέ τις ὡς ζῷα πολλὰ καὶ μεγάλα καὶ παντοδαπὰ ταῖς μορφαῖς τρέφει κατὰ βάθους καὶ θηρίων ἐστὶ πλήρης ὕδατι χρωμένων ὅσαπερ ὑμεῖς ἀέρι, μύθοις ἂν ὅμοια καὶ τέρασιν ἐδόκει περαίνειν οὕτως ἐοίκαμεν ἔχειν καὶ ταὐτὸ πάσχειν πρὸς τὴν σελήνην, ἀπιστοῦντες ἐκεῖ τινας ἀνθρώπους κατοικεῖν. ἐκείνους δʼ ἂν οἴομαι πολὺ μᾶλλον ἀποθαυμάσαι τὴν γῆν, ἀφορῶντας οἷον ὑποστάθμην καὶ ἰλὺν τοῦ παντὸς ἐν ὑγροῖς καὶ ὁμίχλαις καὶ νέφεσι διαφαινομένην ἀλαμπὲς καὶ ταπεινὸν καὶ ἀκίνητον χωρίον, εἰ ζῷα φύει καὶ τρέφει μετέχοντα κινήσεως ἀναπνοῆς θερμότητος· κἂν εἴ ποθεν αὐτοῖς ἐγγένοιτο τῶν Ὁμηρικῶν τούτων ἀκοῦσαι σμερδαλέʼ, εὐρώεντα, τά τε στυγέουσι θεοί περ καὶ τόσσον ἔνερθʼ Ἀίδεω, ὅσον οὐρανὸς ἔστʼ ἀπὸ γαίης, ταῦτα φήσουσιν ἀτεχνῶς περὶ τοῦ χωρίου τούτου λέγεσθαι καὶ τὸν Ἅιδην ἐνταῦθα καὶ τὸν Τάρταρον ἀπῳκίσθαι, γῆν δὲ μίαν εἶναι τὴν σελήνην, ἴσον ἐκείνων τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω τούτων ἀπέχουσαν.

2626. Bölüm

Ben daha konuşurken Sylla söze girdi: “Dur, Lamprias, sözün kapağını ört. Yoksa farkında olmadan masalı karaya oturtup farklı sahnesi ve kurgusu olan oyunumu karıştıracaksın. Ben yalnız oyuncuyum; ama önce size, bir engel yoksa, Homeros'la başlayarak yazarımızı anlatayım:

Ögygia diye bir ada uzaklarda, denizdedir,

Britanya'dan batıya doğru beş günlük deniz yolu mesafede. Ötekiler ondan ve birbirlerinden eşit uzaklıkta üç adadır, yazın Güneş'in battığı yöne doğru uzanır. Barbarlar, bunlardan birinde Kronos'un Zeus tarafından hapsedildiğini, Zeus'un ise oğlu olduğundan onu kendine bu adaların ve Kronos Denizi dedikleri denizin bekçisi yaparak ötesine yerleştirdiğini anlatır. Büyük denizi çepeçevre saran büyük kara, öteki adalara daha yakın, Ögygia'ya ise kürekli gemilerle yaklaşık beş bin stadyum uzaktadır. Akıntı bolluğundan bu deniz ağır ve çamurludur, güçlükle geçilir; akıntılar büyük karadan çıkar, onların taşıdığı alüvyonla deniz ağır ve topraklı olur; bu yüzden donmuş olduğu da sanılmıştır.

Karanın deniz kıyısında, Maiotis'ten küçük olmayan bir körfezin çevresinde Yunanlılar oturur; bu körfezin ağzı, Hazar Denizi'nin ağzıyla hemen hemen aynı doğrultudadır. Onlar kendilerine anakaralı, bizim ülkede oturanlara adalı derler, çünkü bizim ülke de çepeçevre denizle kuşatılmıştır. Herakles'le gelip orada kalanların Kronos'un halkına karıştığını, orada sönmekte olan, barbar dili, kanunları ve yaşayışları karşısında yenik düşen Yunan unsurunu yeniden canlandırıp güçlendirip çoğalttığını düşünürler. Bu yüzden en büyük saygıyı Herakles görür, ikinciyi Kronos.

Kronos'un yıldızı, bizim Phainon, onların ise Nyktouros dediği yıldız, otuz yılda bir Boğa burcuna gelince, uzun zaman önceden kurban ve yolculuk hazırlıklarını tamamlayarak kurayla seçilenleri gerekli sayıda gemiyle gönderirler. Onca denizi kürekle aşacak, uzun süre yabancı yerde yaşayacak olanlar için bol hizmetçi ve gerekli erzak koyarlar. Denize açılanların başına türlü talihler gelir. Denizden kurtulanlar önce Yunanlıların oturduğu önündeki adalara yanaşır, orada otuz gün boyunca Güneş'in bir saatten az gizlendiğini görürler; gece budur, batıdan parıldayan hafif bir karanlık ve alacakaranlık taşır. Orada doksan gün kalıp saygı ve dostlukla karşılanır, kutsal sayılıp öyle anılır, sonra rüzgârlarla geçerler. Orada kendilerinden ve kendilerinden önce gönderilenlerden başkası yaşamaz. Tanrıya otuz yıl birlikte hizmet edenlerin evlerine dönmesine izin vardır, ama çoğu orada kalmayı seçer; kimi alışkanlıktan, kimi de zahmetsiz ve sıkıntısız her şeyin bol olduğu için, çünkü kurban ve şenlikle ya da hep bir söz ve felsefeyle vakit geçirirler.

Adanın tabiatı ve havasının yumuşaklığı şaşırtıcıdır. Yola çıkmayı düşünenlerin bir kısmına tanrısal olan, tanıdıklara ve dostlara görünür gibi engel olur. Çünkü pek çokları yalnız rüyada ya da işaretlerle değil, açıkça da daimōnların görüntüleri ve sesleriyle karşılaşır. Kronos'un kendisi, altın renkli bir kayanın derin mağarasında uyur halde kuşatılmıştır; Zeus uykuyu ona bağ olarak düzenlemiştir. Kuşlar kayanın tepesinden uçarak ona ambrosia getirir, bütün ada, kayadan kaynaktan yayılır gibi güzel kokuyla dolar. O daimōnlar Kronos'a bakıp hizmet eder, çünkü tanrılara ve insanlara kral olduğunda onun arkadaşlarıydı. Kâhin olduklarından pek çok şeyi kendiliklerinden önceden söylerler; en önemli şeyleri ise Kronos'un rüyaları olarak indirip bildirirler. Çünkü Zeus'un önceden düşündüğünü Kronos rüyada görür. Uyku onda Titanlara özgü hâlleri ve psykhē hareketlerini büsbütün dindirir, krallığa ait ve tanrısal olan kendi başına, saf ve katışıksız kalır.

Yabancı, anlattığına göre, buraya gitmiş, tanrıya boş vakitlerinde hizmet ederek astronomide geometrinin gidebileceği en uzak noktaya kadar deneyim kazanmış, felsefenin geri kalanından tabiat bilgisine yönelmiş. Ama büyük adayı görmek için bir arzu ve özlem duyuyormuş; anlaşılan bizim dünyamıza böyle diyorlar. Otuz yıl dolup yerine gelenler evden ulaşınca dostlarıyla vedalaşmış, başka bakımdan hafif hazırlanmış, ama altın kupalar içinde bol bir yol azığı alıp denize açılmış. Başına gelenleri, kaç insandan geçtiğini, kutsal yazılarla karşılaştığını, bütün tören ve sırlara girdiğini anlatmak bir günün işi değil; bize her şeyi tek tek çok iyi hatırlayarak anlatmıştı. Şimdiki sohbetimizle ilgili olanı dinleyin. Kartaca'da uzun süre kaldı, çünkü bizde büyük saygısı vardı. Eski şehir yıkılırken gizlice çıkarılıp uzun süre yerde saklı kalan kutsal parşömenler bulmuş. Görünen tanrılar içinde özellikle Ay'a saygı gösterilmesi gerektiğini söylüyor, bunu bana da öğütlüyordu, çünkü hayata en hâkim olan odur […] tutunan.

26

ἔτι δʼ ἐμοῦ σχεδὸν λέγοντος, ὁ Σύλλας ὑπολαβών ἐπίσχες εἶπεν ὦ Λαμπρία, καὶ παραβαλοῦ τὸ θυρίον τοῦ λόγου, μὴ λάθῃς τὸν μῦθον ὥσπερ εἰς γῆν ἐξοκείλας καὶ συγχέῃς τὸ δρᾶμα τοὐμὸν ἑτέραν ἔχον σκηνὴν καὶ διάθεσιν, ἐγὼ μὲν οὖν ὑποκριτής εἰμι, πρότερον δʼ αὐτοῦ φράσω τὸν ποιητὴν ὑμῖν εἰ μή τι κωλύει καθʼ Ὅμηρον ἀρξάμενος Ὠγυγίη τις νῆσος ἀπόπροθεν εἰν ἁλὶ κεῖται δρόμον ἡμερῶν πέντε Βρεττανίας ἀπέχουσα πλέοντι πρὸς; ἑσπέραν· ἕτεραι δὲ τρεῖς ἴσον ἐκείνης ἀφεστῶσαι καὶ ἀλλήλων πρόκεινται μάλιστα κατὰ δυσμὰς; ἡλίου θερινάς· ὧν ἐν μιᾷ τὸν Κρόνον οἱ βάρβαροι καθεῖρχθαι μυθολογοῦσιν ὑπὸ τοῦ Διός, τὸν δʼ ὡς υἱὸν ἔχοντα φρουρὸν τῶν τε νήσων ἐκείνων καὶ τῆς θαλάττης, ἣν Κρόνιον πέλαγος ὀνομάζουσι, πέραν κατῳκίσθαι τὴν δὲ μεγάλην ἤπειρον, ὑφʼ ἧς ἡ μεγάλη περιέχεται κύκλῳ θάλαττα, τῶν μὲν ἄλλων ἔλαττον ἀπέχειν, τῆς δʼ Ὠγυγίας περὶ πεντακισχιλίους σταδίους κωπήρεσι πλοίοις κομιζομένῳ· βραδύπορον γὰρ εἶναι καὶ πηλῶδες ὑπὸ πλήθους ῥευμάτων τὸ πέλαγος· τὰ δὲ· ῥεύματα τὴν μεγάλην ἐξιέναι γῆν καὶ γίγνεσθαι προσχώσεις ἀπʼ αὐτῶν καὶ βαρεῖαν εἶναι καὶ γεώδη τὴν θάλατταν, ᾗ καὶ πεπηγέναι δόξαν ἔσχε. τῆς δʼ ἠπείρου τὰ πρὸς τῇ θαλάττῃ κατοικεῖν Ἕλληνας περὶ κόλπον οὐκ ἐλάττονα τῆς Μαιώτιδος, οὗ τὸ στόμα τῷ στόματι τοῦ Κασπίου πελάγους μάλιστα κατʼ εὐθεῖαν κεῖσθαι· λαλεῖν δὲ καὶ νομίζειν ἐκείνους ἠπειρώτας μὲν αὑτοὺς νησιώτας δὲ τοὺς ταύτην τὴν γῆν κατοικοῦντας, ὡς καὶ κύκλῳ περίρρυτον οὖσαν ὑπὸ τῆς θαλάσσης· οἴεσθαι δὲ τοῖς Κρόνου λαοῖς ἀναμιχθέντας ὕστερον τοὺς μεθʼ Ἡρακλέους παραγενομένους καὶ ὑπολειφθέντας ἤδη σβεννύμενον τὸ Ἑλληνικὸν ἐκεῖ καὶ κρατούμενον γλώττῃ τε βαρβαρικῇ καὶ νόμοις καὶ διαίταις οἷον ἀναζωπυρῆσαι πάλιν ἰσχυρὸν καὶ πολὺ γενόμενον διὸ τιμὰς ἔχειν πρώτας τὸν Ἡρακλέα, δευτέρας δὲ τὸν Κρόνον. ὅταν οὖν ὁ τοῦ Κρόνου ἀστήρ, ὃν Φαίνοντα μὲν ἡμεῖς, ἐκείνους δὲ Νυκτοῦρον ἔφη καλεῖν, εἰς Ταῦρον παραγένηται διʼ ἐτῶν τριάκοντα, παρασκευασαμένους ἐν χρόνῳ πολλῷ τὰ περὶ τὴν θυσίαν καὶ τὸν ἀπόπλουν ἐκπέμπειν κλήρῳ λαχόντας ἐν πλοίοις τοσούτοις θεραπείαν τε πολλὴν καὶ παρασκευὴν ἀναγκαίαν μέλλουσι πλεῖν πέλαγος τοσοῦτον εἰρεσίᾳ καὶ χρόνον ἐπὶ ξένης βιοτεύειν πολὺν ἐμβαλλομένους· ἀναχθέντας οὖν χρῆσθαι τύχαις, ὡς εἰκός, ἄλλους ἄλλαις· τοὺς δὲ διασωθέντας ἐκ τῆς θαλάττης πρῶτον μὲν ἐπὶ τὰς προκειμένας νήσους οἰκουμένας δʼ ὑφʼ Ἑλλήνων κατίσχειν καὶ τὸν ἥλιον ὁρᾶν κρυπτόμενον ὥρας μιᾶς ἔλαττον ἐφʼ ἡμέρας τριάκοντα καὶ νύκτα τοῦτʼ εἶναι, σκότος ἔχουσαν ἐλαφρὸν καὶ λυκαυγὲς ἀπὸ δυσμῶν περιλαμπόμενον ἐκεῖ διατρίψαντας ἡμέρας ἐνενήκοντα, μετὰ τιμῆς καὶ φιλοφροσύνης ἱεροὺς νομιζομένους καὶ προσαγορευομένους, ὑπὸ πνευμάτων ἢδη περαιοῦσθαι· μηδʼ ἄλλους τινὰς ἐνοικεῖν ἢ σφᾶς τʼ, αὐτοὺς καὶ τοὺς πρὸ αὐτῶν ἀποπεμφθέντας· ἐξεῖναι μὲν γὰρ ἀποπλεῖν οἴκαδε τοὺς τῷ θεῷ τὰ τρὶς δέκʼ ἔτη συλλατρεύσαντας, αἱρεῖσθαι δὲ τοὺς πλείστους ἐπιεικῶς αὐτόθι κατοικεῖν, τοὺς μὲν ὑπὸ συνηθείας, τοὺς δʼ ὅτι πόνου δίχα καὶ πραγμάτων ἄφθονα πάρεστι πάντα, πρὸς θυσίαις καὶ χορηγίαις ἢ περὶ λόγους τινὰς ἀεὶ καὶ φιλοσοφίαν διατρίβουσι. θαυμαστὴν γὰρ εἶναι τῆς τε νήσου τὴν φύσιν καὶ τὴν πραότητα τοῦ περιέχοντος ἀέρος, ἐνίοις δὲ καὶ τὸ θεῖον ἐμποδὼν γίγνεσθαι διανοηθεῖσιν ἀποπλεῖν ὥσπερ συνήθεσι καὶ φίλοις ἐπιδεικνύμενον οὐκ ὄναρ γὰρ μόνον οὐδὲ διὰ συμβόλων, ἀλλὰ καὶ φανερῶς ἐντυγχάνειν πολλοὺς ὄψεσι δαιμόνων καὶ φωναῖς. αὐτὸν μὲν γὰρ τὸν Κρόνον ἐν ἄντρῳ βαθεῖ περιέχεσθαι πέτρας χρυσοειδοῦς καθεύδοντα, τὸν γὰρ ὕπνον αὐτῷ μεμηχανῆσθαι δεσμὸν ὑπὸ τοῦ Διός, ὄρνιθας; δὲ τῆς πέτρας κατὰ κορυφὴν εἰσπετομένους ἀμβροσίαν ἐπιφέρειν αὐτῷ, καὶ τὴν νῆσον εὐωδίᾳ κατέχεσθαι πᾶσαν, ὥσπερ ἐκ πηγῆς σκιδναμένῃ τῆς πέτρας· τοὺς δὲ δαίμονας ἐκείνους περιέπειν καὶ θεραπεύειν τὸν Κρόνον, ἑταίρους αὐτῷ γενομένους, ὅτε δὴ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἐβασίλευε καὶ πολλὰ μὲν ἀφʼ ἑαυτῶν μαντικοὺς ὄντας προλέγειν, τὰ δὲ μέγιστα καὶ περὶ τῶν μεγίστων ὡς ὀνείρατα τοῦ Κρόνου κατιόντας ἐξαγγέλλειν ὅσα γὰρ ὁ Ζεύς προδιανοεῖται, ταῦτʼ ὀνειροπολεῖν τὸν Κρόνον· εἶναι δʼ ἀνάστασιν τὰ τιτανικὰ πάθη καὶ κινήματα τῆς ψυχῆς ἐν αὐτῷ παντάπασιν ὁ ὕπνος καὶ γένηται τὸ βασιλικὸν καὶ θεῖον αὐτὸ καθʼ ἑαυτὸ καθαρὸν καὶ ἀκήρατον. ἐνταῦθα δὴ κομισθείς, ὡς ἔλεγεν, ὁ ξένος καὶ θεραπεύων τὸν θεὸν ἐπὶ σχολῆς, ἀστρολογίας μὲν ἐφʼ ὅσον γεωμετρήσαντι πορρωτάτω προελθεῖν δυνατόν ἐστιν ἐμπειρίαν ἔσχε, φιλοσοφίας δὲ τῆς ἄλλης τῷ φυσικῷ χρώμενος. ἐπιθυμίαν δέ τινα καὶ πόθον ἔχων γενέσθαι τῆς μεγάλης νήσου θεατής· οὕτω γὰρ ὡς ἔοικε τὴν παρʼ ἡμῖν οἰκουμένην ὀνομάζουσιν ἐπειδὴ τὰ τριάκοντʼ ἔτη διῆλθεν, ἀφικομένων τῶν διαδόχων οἴκοθεν, ἀσπασάμενος τοὺς φίλους ἐξέπλευσε, τὰ μὲν ἄλλα κατεσκευασμένος εὐσταλῶς ἐφόδιον δὲ συχνὸν ἐν χρυσοῖς ἐκπώμασι κομίζων. ἃ μὲν οὖν ἔπαθε καὶ ὅσους ἀνθρώπους διῆλθεν, ἱεροῖς τε γράμμασιν ἐντυγχάνων ἔν τε τελεταῖς πάσαις τελούμενος, οὐ μιᾶς ἡμέρας ἔργον ἐστὶ διελθεῖν, ὡς ἐκεῖνος ἡμῖν ἀπήγγελλεν, εὖ μάλα καὶ καθʼ ἕκαστον ἀπομνημονεύων ὅσα δʼ οἰκεῖα τῆς ἐνεστώσης διατριβῆς ἐστιν, ἀκούσατε. πλεῖστον γὰρ ἐν Καρχηδόνι χρόνον διέτριψεν, ἅτε δὴ παρʼ ἡμῖν μεγάλας ἔχοντος καί τινας, ὅθʼ ἡ προτέρα πόλις ἀπώλλυτο, διφθέρας ἱερὰς ὑπεκκομισθείσας κρύφα καὶ διαλαθούσας πολὺν χρόνον ἐν γῇ κειμένας ἐξευρὼν τῶν τε φαινομένων θεῶν ἔφη χρῆναι καί μοι παρεκελεύετο τιμᾶν διαφερόντως τὴν Σελήνην, ὡς τοῦ βίου κυριωτάτην οὖσαν […] ἐχομένην.

2727. Bölüm

Buna şaştım ve daha açık dinlemek istedim. “Sylla,” dedi, “Yunanlılar arasında tanrılar hakkında pek çok şey söylenir, ama hepsi doğru söylenmez. Mesela Demeter ve Kore'yi doğru adlandırırlar, ama ikisinin de aynı yerde olduğunu sanmaları doğru değildir. Biri Yer'de, Yer'dekilere hâkimdir; öteki Ay'da, Ay'dakilere hâkimdir. Kore ve Phersephone diye adlandırılmıştır; ikincisi ışık getirdiği için, Kore ise gözde bakanın görüntüsünün yansıdığı yere, Güneş ışığının Ay'da göründüğü gibi, ‘kore’ yani göz bebeği dediğimiz için.

Onların yolculuğu ve aranışı hakkında anlatılanlarda da […] doğru var: Ayrıyken birbirlerini özler, gölgede çoğu kez birbirine sarılırlar. Kore'nin bazen gökte ve ışıkta, bazen karanlıkta ve gecede bulunması da yanlış değildir, ama zamanın hesabında bir yanılma olmuştur. Çünkü onu altı ay değil, altı ayda bir, annesi gibi Yer'in gölgesine girerken görürüz, seyrek olarak da beş ayda bir. Hades'ten ayrılması ise imkânsızdır, çünkü Hades'in sınırıdır. Homeros da bunu hiç de kötü olmayan bir biçimde gizleyerek söyler:

ama Elysion ovasına, yerin sınırlarına;

çünkü Yer'in gölgesinin vardığı ve durduğu yeri Yer'in sonu ve sınırı saymıştır. Buraya kötü ya da arınmamış hiç kimse çıkamaz; iyiler ölümden sonra buraya götürülür ve en kolay, ama mesut ve tanrısal olmayan bir hayat sürerek ikinci ölüme kadar yaşarlar.

27

θαυμάζοντος δʼ ἐμοῦ ταῦτα καὶ δεομένου σαφέστερον ἀκοῦσαι, πολλά εἶπεν ὦ Σύλλα, περὶ θεῶν οὐ πάντα δὲ καλῶς λέγεται παρʼ Ἕλλησιν. οἷον εὐθὺς ὀρθῶς Δήμητρα καὶ Κόρην ὀνομάζοντες οὐκ ὀρθῶς ὁμοῦ καὶ περὶ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρας εἶναι τόπον νομίζουσιν ἡ μὲν γὰρ ἐν γῇ καὶ κυρία τῶν περὶ γῆν ἐστιν ἡ δʼ ἐν σελήνῃ καὶ τῶν περὶ σελήνην. κόρη δὲ καὶ Φερσεφόνη κέκληται τὸ μὲν ὡς φωσφόρος οὖσα,. κόρη δʼ ὅτι καὶ τοῦ ὄμματος, ἐν ᾧ τὸ εἴδωλον ἀντιλάμπει τοῦ βλέποντος,, ὥσπερ τὸ ἡλίου φέγγος ἐνορᾶται τῇ σελήνῃ, κόρην προσαγορεύομεν. τοῖς τε περὶ τὴν πλάνην καὶ τὴν ζήτησιν αὐτῶν λεγομένοις ἔνεστι […] ἀληθές· ἀλλήλων γὰρ ἐφίενται χωρὶς οὖσαι καὶ συμπλέκονται περὶ τὴν σκιὰν πολλάκις· τὸ δὲ νῦν μὲν ἐν οὐρανῷ καὶ φωτί, νῦν δʼ ἐν σκότῳ καὶ νυκτὶ γενέσθαι περὶ τὴν Κόρην, ψεῦδος μὲν οὐκ ἔστιν, ὁ δὲ χρόνος τῷ ἀριθμῷ πλάνην παρέσχηκεν. οὐ γὰρ ἓξ μῆνας ἀλλὰ παρʼ ἓξ μῆνας ὁρῶμεν αὐτὴν ὑπὸ τῆς γῆς, ὥσπερ ὑπὸ τῆς μητρός, τῇ σκιᾷ λαμβανομένην, ὀλιγάκις δὲ τοῦτο διὰ πέντε μηνῶν πάσχουσαν· ἐπεὶ τὸν γʼ Ἅιδην ἀπολιπεῖν ἀδύνατόν ἐστιν αὐτήν, τοῦ Ἅιδου πέρας οὖσαν, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος ἐπικρυψάμενος οὐ φαύλως τοῦτʼ εἶπεν ἀλλʼ εἰς Ἠλύσιον πεδίον καὶ πείρατα γαίης· ὅπου γὰρ ἡ σκιὰ τῆς γῆς ἐπινεμομένη παύεται, τοῦτο τέρμα τῆς γῆς ἔθετο καὶ πέρας· εἰς δὲ τοῦτο φαῦλος μὲν οὐδεὶς οὐδʼ ἀκάθαρτος ἄνεισιν, οἱ δὲ χρηστοὶ μετὰ τὴν τελευτὴν κομισθέντες αὐτόθι, ῥᾷστον μὲν οὕτω βίον, οὐ μὴν μακάριον οὐδὲ θεῖον ἔχοντες, ἄχρι τοῦ δευτέρου θανάτου διατελοῦσι.

2828. Bölüm

“Bu nedir, Sylla?” “Sorma, zaten anlatacağım. Çoğunluk insanı bileşik saymakta haklıdır, ama yalnız iki parçadan bileşik saymakta haksızdır. Çünkü nousu bir bakıma psykhēnin parçası sanırlar; bu, psykhēyi bedenin parçası sananlardan daha az yanlış değildir. Çünkü nous, psykhēden, psykhēnin bedenden üstün olduğu kadar daha iyi ve daha tanrısaldır. Psykhē ile bedenin karışımı akıl dışı ve hâllere açık olanı, nous ile psykhēnin birleşmesi ise logosu oluşturur; birincisi haz ve acının, ikincisi aretē ve kötülüğün ilkesidir. Bu üçü birleşirken bedeni Yer, psykhēyi Ay, nousu Güneş verir […] tıpkı Ay'a ışığını verdiği gibi.

Öldüğümüz ölümün biri insanı üçten iki yapar, öteki ikiden bir. Biri Demeter'in ülkesinde olur […] orada kutsama yapılır; Atinalılar da ölülere eskiden ‘Demeter'in halkı’ derdi. Öteki ölüm Ay'da, Phersephone'nin ülkesindedir. Birinin eşi yer altı Hermes'i, ötekinin göksel Hermes'tir. Demeter psykhēyi bedenden çabuk ve zorla ayırır, Phersephone ise nousu psykhēden yavaşça ve uzun zamanda ayırır; bu yüzden ‘tek doğmuş’ denmiştir, çünkü insanın en iyi kısmı onun sayesinde ayrılarak tek başına kalır. İkisi de tabiatına uygun olarak şöyle gerçekleşir: Nouslu ya da nousuz bütün psykhēlerin bedenden çıktıktan sonra Yer ile Ay arasındaki bölgede bir süre dolaşması kaderdir, ama eşit süre değil. Adaletsiz ve ölçüsüz olanlar suçlarının cezasını öder. Ölçülü olanlar ise, bedenden gelen kirleri kötü bir buhar gibi arındırıp üflemek için, havanın en yumuşak kısmında, Hades'in çayırları denen yerde belirli bir süre kalmak zorundadır. Sonra, sürgünden yurda döner gibi, sırlara girenlerin duyduğuna en çok benzeyen, telaş ve heyecanla, tatlı umutla karışık bir sevinç tadarlar. Çünkü Ay, ona tutunmaya çalışan pek çoğunu iter ve dalgayla geri atar, Ay'dakilerden bazılarını da yeniden derinliğe batar gibi aşağı döndüklerini görürler.

Yukarı çıkıp sağlamca yerleşenler ise önce, galipler gibi, istikrar denen kanat çelenkleriyle taçlanarak dolaşırlar, çünkü hayatlarında psykhēnin akıl dışı ve hâllere açık kısmını logosa uygun, düzenli ve ölçülü tutmuşlardır. İkinci olarak, görünüşleri ışına, psykhēleri de burada yukarı hafifleyen ateşe benzer; Ay'ın çevresindeki aither onlara, su verilen demirler gibi gerginlik ve güç kazandırır. Çünkü seyrek ve dağınık olan güçlenir, sabit ve saydam olur, öyle ki rastgele bir buharla beslenebilir. Herakleitos güzel söylemiştir: Hades'te psykhēler koklar.

28

τίς δʼ οὗτός ἐστιν, ὦ Σύλλα; μὴ περὶ τούτων ἔρῃ, μέλλω γὰρ αὐτὸς διηγεῖσθαι. τὸν ἄνθρωπον οἱ πολλοὶ σύνθετον μὲν ὀρθῶς, ἐκ δυεῖν δὲ μόνων σύνθετον οὐκ ὀρθῶς ἡγοῦνται· μόριον γὰρ εἶναί πως ψυχῆς οἴονται τὸν νοῦν, οὐδὲν ἧττον ἐκείνων· ἁμαρτάνοντες, οἷς ἡ ψυχὴ δοκεῖ μόριον εἶναι τοῦ σώματος· νοῦς γὰρ ψυχῆς ὅσῳ ψυχὴ σώματος, ἄμεινόν ἐστι καὶ θειότερον. ποιεῖ δʼ ἡ μὲν ψυχῆς καὶ σώματος μῖξις τὸ ἄλογον καὶ τὸ παθητικόν, ἡ δὲ νοῦ καὶ ψυχῆς σύνοδος λόγον, ὧν τὸ μὲν ἡδονῆς ἀρχὴ καὶ πόνου τὸ δʼ ἀρετῆς καὶ κακίας. τριῶν δὲ τούτων συμπαγέντων, τὸ μὲν σῶμ̓ ἡ γῆ τὴν δὲ ψυχὴν ἡ σελήνη, τὸν δὲ νοῦν ὁ ἥλιος παρέσχεν εἰς τὴν γένεσιν […] ὥσπερ αὖ τῇ σελήνῃ τὸ φέγγος. ὃν δʼ ἀποθνήσκομεν θάνατον, ὁ μὲν ἐκ τριῶν δύο ποιεῖ τὸν ἄνθρωπον ὁ δʼ ἓν ἐκ δυεῖν, καὶ ὁ μέν ἐστιν ἐν τῇ τῆς Δήμητρος […] ἐν αὐτῇ τελεῖν, καὶ τοὺς νεκροὺς Ἀθηναῖοι Δημητρείους ὠνόμαζον τὸ παλαιόν· ὁ δʼ ἐν τῇ σελήνῃ τῆς Φερσεφόνης, καὶ σύνοικός ἐστι τῆς μὲν χθόνιος ὁ Ἑρμῆς τῆς δʼ οὐράνιος· λύει δʼ αὕτη μὲν ταχὺ καὶ μετὰ βίας τὴν ψυχὴν ἀπὸ τοῦ σώματος, ἡ δὲ Φερσεφόνη πράως καὶ χρόνῳ πολλῷ τὸν νοῦν ἀπὸ τῆς ψυχῆς καὶ διὰ τοῦτο μονογενὴς κέκληται· μόνον γὰρ γίγνεται τὸ βέλτιστον τἀνθρώπου διακρινόμενον αὐτῆς. συντυγχάνει δʼ οὕτως κατὰ φύσιν ἑκάτερον· πᾶσαν ψυχήν, ἄνουν τε καὶ σὺν νῷ, σώματος ἐκπεσοῦσαν εἱμαρμένον ἐστὶν ἐν τῷ· μεταξὺ γῆς καὶ σελήνης χωρίῳ πλανηθῆναι χρόνον οὐκ ἴσον ἀλλʼ αἱ μὲν ἄδικοι καὶ ἀκόλαστοι δίκας τῶν ἀδικημάτων τίνουσι· τὰς δʼ ἐπιεικεῖς, ὅσον ἀφαγνεῦσαι καὶ ἀποπνεῦσαι τοὺς ἀπὸ τοῦ σώματος ὥσπερ ἀτμοῦ πονηροῦ μιασμούς, ἐν τῷ πραοτάτῳ τοῦ ἀέρος, ὃν λειμῶνας Ἅιδου καλοῦσι, δεῖ γίγνεσθαι χρόνον τινὰ τεταγμένον· εἶθʼ οἷον ἐξ ἀποδημίας ἀνακομιζόμεναι φυγαδικῆς εἰς πατρίδα, γεύονται χαρᾶς, οἵαν οἱ τελούμενοι μάλιστα θορύβῳ καὶ πτοήσει συγκεκραμένην μετʼ ἐλπίδος ἡδείας ἔχουσι· πολλὰς γὰρ ἐξωθεῖ καὶ ἀποκυματίζει γλιχομένας ἤδη τῆς σελήνης, ἐνίας δὲ καὶ τῶν ἐκεῖ περικάτω τρεπομένας οἷον εἰς βυθὸν αὖθις ὁρῶσι καταδυομένας, αἱ δʼ ἄνω γενόμεναι καὶ βεβαίως ἱδρυθεῖσαι πρῶτον μέν, ὥσπερ οἱ νικηφόροι, περιίασιν ἀναδούμεναι στεφάνοις πτερῶν εὐσταθείας λεγομένοις, ὅτι τῆς ψυχῆς τὸ ἄλογον καὶ τὸ παθητικὸν εὐήνιον ἐπιεικῶς τῷ λόγῳ καὶ κεκοσμημένον ἐν τῷ βίῳ παρέσχοντο. δεύτερον, ἀκτῖνι τὴν ὄψιν ἐοικυῖαι, πυρὶ δὲ τὴν ψυχὴν ἄνω κουφιζομένην, ὥσπερ ἐνταῦθα, τῷ περὶ τὴν σελήνην αἰθέρι, καὶ τόνον ἀπʼ αὐτοῦ καὶ δύναμιν, οἷον τὰ στομούμενα βαφὴν, ἴσχουσι· τὸ γὰρ ἀραιὸν ἔτι καὶ διακεχυμένον ῥώννυται καὶ γίγνεται σταθερὸν καὶ διαυγές, ὥσθʼ ὑπὸ τῆς τυχούσης ἀναθυμιάσεως τρέφεσθαι· καὶ καλῶς Ἡράκλειτος εἶπεν ὅτι αἱ ψυχαὶ ὀσμῶνται καθʼ Ἅιδην.

2929. Bölüm

Önce Ay'ın büyüklüğünü ve güzelliğini görürler, tabiatının yalın ve katışıksız değil, yıldız ile toprağın karışımı gibi olduğunu. Toprak hava ve nemle karışınca nasıl yumuşarsa, kan da ete karışıp nasıl his verirse, Ay da aitherle derinden karışarak aynı zamanda psykhēli ve üretken olur, hafifliğinin ağırlığa oranı da dengededir derler. Nitekim kosmosun kendisi de tabiatça yukarı ve aşağı giden şeylerden birleşmiş olarak yer değiştirme hareketinden büsbütün kurtulmuştur. Ksenokrates de bunu, ilkesini Platon'dan alarak, tanrısal bir hesapla kavramış görünüyor. Çünkü Platon, her yıldızın da toprak ve ateşten, aradaki […] tabiatlar aracılığıyla, orantıyla birleştirildiğini söyler; çünkü içine biraz toprak ve ışık karışmamış hiçbir şey hisse ulaşmaz. Ksenokrates ise yıldızların ve Güneş'in ateş ile birinci yoğundan, Ay'ın ikinci yoğun ile kendine özgü havadan, Yer'in ise su, hava ve üçüncü yoğundan oluştuğunu söyler. Ona göre genel olarak ne yoğun tek başına ne de seyrek psykhē kabul eder. Ay'ın ousiası hakkında bu kadar.

Genişliği ve büyüklüğü geometricilerin dediği kadar değil, çok daha büyüktür. Yer'in gölgesini az sayıda kendi büyüklüğüyle ölçer; küçüklüğünden değil, sıcaklığından, çünkü bununla hareketini hızlandırır ki karanlık yeri çabuk aşsın ve acele edip feryat eden iyi psykhēleri taşısın. Çünkü gölgeye girince gökteki ahengi artık duyamazlar. Aynı anda aşağıdan da cezalandırılan psykhēler ağlayıp haykırarak gölge boyunca ona doğru gelir. Bu yüzden insanların çoğu tutulmalarda tunçları çalıp psykhēlere karşı gürültü ve patırtı yapar. Yaklaştıklarında yüz denen şey de korkunç ve ürpertici göründüğü için onları korkutur. Ama öyle değildir: Yer'imizde nasıl derin ve büyük körfezler varsa, biri Herakles Sütunları'ndan içeri bize doğru açılır, dışarıda Hazar ve Kızıldeniz çevresindekiler vardır, Ay'daki bu derinlikler ve oyuklar da öyledir. En büyüğüne Hekate'nin Kuytusu derler; psykhēler orada, daimōn olduktan sonra uğradıkları ya da yaptıkları şeylerin cezasını verir ve alırlar. İki uzun olanı ise psykhēlerin Ay'ın göğe bakan kısmına, sonra yeniden Yer'e bakan kısmına geçtiği yerlerdir. Ay'ın göğe bakan kısmına Elysion Ovası, buradaki kısmına karşı Yer'in Phersephone'si denir.

29

ἐφορῶσι δὲ πρῶτον μὲν αὐτῆς σελήνης τὸ μέγεθος καὶ τὸ κάλλος; καὶ τὴν φύσιν οὐχ ἁπλῆν οὐδʼ ἄμικτον, ἀλλʼ οἷον ἄστρου σύγκραμα καὶ γῆς οὖσαν· ὡς γὰρ ἡ γῆ πνεύματι μεμιγμένη καὶ ὑγρῷ μαλακὴ γέγονε καὶ τὸ αἷμα τῇ σαρκὶ παρέχει τὴν αἴσθησιν ἐγκεκραμένον, οὕτω τῷ αἰθέρι λέγουσι τὴν σελήνην ἀνακεκραμένην διὰ βάθους ἅμα μὲν ἔμψυχον εἶναι καὶ γόνιμον, ἅμα δʼ ἰσόρροπον ἔχειν τὴν πρὸς τὸ βαρὺ συμμετρίαν τῆς κουφότητος. καὶ γὰρ αὐτὸν οὕτω τὸν κόσμον ἐκ τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω φύσει φερομένων συνηρμοσμένον ἀπηλλάχθαι παντάπασι τῆς· κατὰ τόπον κινήσεως. ταῦτα δὲ καὶ Ξενοκράτης ἔοικεν ἐννοῆσαι θείῳ τινὶ λογισμῷ, τὴν ἀρχὴν λαβὼν παρὰ Πλάτωνος. Πλάτων γάρ ἐστιν ὁ καὶ τῶν ἀστέρων ἕκαστον ἐκ γῆς καὶ πυρὸς συνηρμόσθαι διὰ τῶν […] μεταξὺ φύσεων ἀναλογίᾳ δοθεισῶν ἀποφηνάμενος· οὐδὲν γὰρ εἰς αἴσθησιν ἐξικνεῖσθαι, ᾧ μή τι γῆς ἐμμέμικται καὶ φωτός. ὁ δὲ Ξενοκράτης τὰ μὲν ἄστρα καὶ τὸν ἥλιον ἐκ πυρός φησι καὶ τοῦ πρώτου πυκνοῦ συγκεῖσθαι, τὴν δὲ σελήνην ἐκ τοῦ δευτέρου, πυκνοῦ καὶ τοῦ ἰδίου ἀέρος, τὴν δὲ γῆν ἐξ ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ τοῦ τρίτου τῶν πυκνῶν ὅλως δὲ μήτε τὸ πυκνὸν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ μήτε τὸ μανὸν εἶναι ψυχῆς δεκτικόν. καὶ ταῦτα μὲν περὶ οὐσίας σελήνης. εὖρος δὲ καὶ μέγεθος οὐχ ὅσον οἱ γεωμέτραι λέγουσιν, ἀλλὰ μεῖζον πολλάκις ἐστί καταμετρεῖ δὲ τὴν σκιὰν τῆς γῆς ὀλιγάκις τοῖς ἑαυτῆς μεγέθεσιν οὐχ ὑπὸ. σμικρότητος, ἀλλὰ θερμότητος, ᾗ ἐπείγει τὴν κίνησιν ὅπως ταχὺ διεκπερᾷ τὸν σκοτώδη τόπον ὑπεκφέρουσα τὰς τῶν ἀγαθῶν ψυχὰς σπευδούσας καὶ βοώσας οὐκέτι γὰρ ἐξακούουσιν ἐν τῇ σκιᾷ γενόμεναι τῆς περὶ τὸν οὐρανὸν ἁρμονίας· ἅμα δὲ καὶ κάτωθεν αἱ τῶν κολαζομένων ψυχαὶ τηνικαῦτα διὰ τῆς σκιᾶς ὀδυρόμεναι καὶ ἀλαλάζουσαι προσφέρονται· διὸ καὶ κροτεῖν ἐν ταῖς ἐκλείψεσιν εἰώθασιν οἱ πλεῖστοι χαλκώματα καὶ ψόφον ποιεῖν καὶ πάταγον ἐπὶ τὰς ψυχάς· ἐκφοβεῖ δʼ αὐτὰς καὶ τὸ καλούμενον πρόσωπον, ὅταν ἐγγὺς γένωνται, βλοσυρόν τι καὶ φρικῶδες ὁρώμενον. ἔστι δʼ οὐ τοιοῦτον, ἀλλʼ ὥσπερ ἡ παρʼ ἡμῖν ἔχει γῆ κόλπους βαθεῖς καὶ μεγάλους, ἕνα μὲν ἐνταῦθα διὰ στηλῶν Ἡρακλείων ἀναχεόμενον εἴσω πρὸς ἡμᾶς, ἔξω δὲ τὸν Κάσπιον καὶ τοὺς περὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλατταν, οὕτω βάθη ταῦτα τῆς σελήνης ἐστὶ καὶ κοιλώματα· καλοῦσι δʼ αὐτῶν τὸ μὲν μέγιστον Ἑκάτης μυχόν, ὅπου καὶ δίκας διδόασιν αἱ ψυχαὶ καὶ λαμβάνουσιν ὧν ἂν, ἢδη γεγενημέναι δαίμονες ἢ πάθωσιν ἢ δράσωσι· τὰ δὲ δύο μακρά· περαιοῦνται γὰρ αἱ ψυχαὶ διʼ αὐτῶν, νῦν μὲν εἰς τὰ πρὸς οὐρανὸν τῆς σελήνης, νῦν δὲ πάλιν εἰς τὰ πρὸς γῆν ὀνομάζεσθαι δὲ τὰ μὲν πρὸς οὐρανὸν τῆς σελήνης Ἠλύσιον πεδίον, τὰ δʼ ἐνταῦθα Φερσεφόνης ἀντίχθονος.

3030. Bölüm

Daimōnlar hep Ay'da kalmaz, kehanet yerleriyle ilgilenmek için buraya iner, en yüce törenlere katılıp birlikte kutlarlar, suçları cezalandırır ve gözetirler, savaşlarda ve denizde kurtarıcı olarak parlarlar. Bu işlerde iyi davranmayıp öfkeyle, adaletsiz bir iyilik için ya da kıskançlıkla bir şey yaparlarsa cezasını öderler: Yeniden Yer'e itilip insan bedenlerine kapatılırlar. Kronos'un çevresindekiler, o daha iyilerden olduklarını ve eskiden Girit'te İda Daktylosları, Phrygia'da Korybantlar, Boiotia'da Oudora yöresinde Trophonios'un yoldaşları, dünyanın birçok yerinde de sayısız başkaları olduklarını söylüyorlardı. Bunların tapınakları, saygıları ve adları hâlâ durur; ama bazılarının kuvvetleri, en iyi değişime ulaşıp başka bir yere gittiklerinden, sona ermiştir.

Kimi bunu daha önce, kimi daha sonra, nous psykhēden ayrıldığında elde eder. Nous, Güneş'in çevresindeki görüntünün aşkıyla ayrılır; bu görüntü sayesinde arzulanan, güzel, tanrısal ve mesut olan parlar, bütün tabiat ona, her biri kendince özlem duyar. Çünkü Ay'ın kendisi de Güneş aşkıyla hep döner ve ondan en üretken şeyi arzulayarak onunla birleşir. Psykhēnin tabiatı ise Ay'da kalır, hayatın izlerini ve rüyalarını korur. Şu sözün onun için doğru söylendiğini düşün:

Psykhē bir rüya gibi uçup gitti, süzülüyor.

Bu ona bedenden ayrılır ayrılmaz değil, sonradan, nousdan ayrılıp ıssız ve yalnız kaldığında olur. Homeros'un söylediği her şey içinde, Hades'tekiler hakkında en tanrısal esinli sözü şudur:

Ondan sonra güçlü Herakles'i gördüm, hayalini; kendisi ölümsüz tanrılar arasındadır.

Çünkü her birimizin kendisi ne thymos ne korku ne arzu, ne de et ve sıvılardır; düşündüğümüz ve kavradığımız şeydir. Psykhē ise nous tarafından biçimlenir, bedeni biçimlendirir, her yandan sararak eidosu kalıba alır. Böylece ikisinden uzun süre ayrı kalsa bile benzerliği ve kalıbı koruyarak haklı olarak hayal diye adlandırılır. Ay, söylendiği gibi, bunların öğesidir; çünkü ölülerin bedenleri Yer'e nasıl çözülürse, psykhēler de Ay'a çözülür. İtidalli olanlar, sakin ve filozofça bir hayatı sevmiş olanlar çabuk çözülür; çünkü nousun bıraktığı ve artık hâllere ihtiyaç duymadıkları için sönüp giderler. Hırslı, işgüzar, bedenlere âşık ve thymoslu olanların psykhēleri ise, kimi uykuda gibi hayat hatıralarıyla rüya görerek dolaşır, Endymion'unki gibi. Değişkenlikleri ve kolay etkilenmeleri onları sarsıp Ay'dan başka bir doğuma çektiğinde, [Ay] bırakmaz […] geri çağırıp büyüler. Çünkü nousu olmadan bedenin hâlleri eline geçince yaptıkları hiçbir iş küçük, sakin ve tutarlı değildir. Tityoslar, Typhonlar ve Delphoi'yi ele geçirip kehanet yerini küstahlık ve zorla altüst eden Typhon, o psykhēlerdendi; logostan yoksun, kibirle yoldan çıkmış hâllere kapılmışlardı.

Zamanla Ay onları da kendine alıp düzenledi. Sonra Güneş yeniden nousu ekince, Ay bunu canlı kısımla alıp yeni psykhēler yapar. Yer ise üçüncü olarak bedeni verir. Çünkü Yer ölümden sonra, doğum için aldıklarını geri verir. Güneş hiçbir şey almaz, verdiği nousu geri alır. Ay ise alır da verir de, birleştirir de ayırır da, ayrı ayrı kuvvetleriyle; birleştiren kuvvetine Eileithyia, ayıranına Artemis denir. Üç Moira'dan Atropos, Güneş'te oturarak doğumun ilkesini verir; Klotho, Ay'ın çevresinde dolanarak bağlayıp karıştırır; sonuncusu Lakhesis, Yer'de el uzatır ve en büyük talih payı ondadır. Çünkü psykhēsiz olan kendi başına güçsüzdür, başkalarınca etkilenir; nous etkilenmez ve kendi efendisidir; psykhē ise karışık ve orta olandır. Ay nasıl yukarıdakilerle aşağıdakilerin karışımı ise, tanrı psykhēyi de öyle yapmıştır; psykhēnin Güneş'e oranı, Yer'in Ay'a oranı gibidir.

Sylla böyle dedi. “Bunları yabancının anlattığını duydum. Ona da, kendisinin söylediğine göre, Kronos'un yatak arkadaşları ve hizmetkârları bildirmiş. Lamprias, bu sözü istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.”

30

οὐκ ἀεὶ δὲ διατρίβουσιν ἐπʼ αὐτῆς οἱ δαίμονες, ἀλλὰ χρηστηρίων δεῦρο κατίασιν ἐπιμελησόμενοι, καὶ ταῖς ἀνωτάτω συμπάρεισι καὶ συνοργιάζουσι τῶν τελετῶν κολασταί τε γίνονται καὶ φύλακες ἀδικημάτων καὶ σωτῆρες ἔν τε πολέμοις καὶ κατὰ θάλατταν ἐπιλάμπουσιν. ὅ τι δʼ ἂν μὴ καλῶς περὶ ταῦτα πράξωσιν ἀλλʼ ὑπʼ ὀργῆς ἢ πρὸς ἄδικον χάριν ἢ φθόνῳ, δἰκην τίνουσιν· ὠθοῦνται γὰρ αὖθις ἐπὶ γῆν συνειργνύμενοι σώμασιν ἀνθρωπίνοις. ἐκ δὲ τῶν βελτιόνων ἐκείνων οἵ τε περὶ τὸν Κρόνον ὄντες ἔφασαν αὐτοὺς εἶναι · καὶ πρότερον ἐν τῇ Κρήτῃ τοὺς Ἰδαίους Δακτύλους, ἔν τε Φρυγίᾳ τοὺς Κορύβαντας γενέσθαι καὶ τοὺς περὶ Βοιωτίαν ἐν Οὐδώρα Τροφωνιάδας καὶ μυρίους ἄλλους πολλαχόθι τῆς οἰκουμένης· ὧν ἱερὰ καὶ τιμαὶ καὶ προσηγορίαι διαμένουσιν ἔτι· ἀπολείπουσι δʼ αἱ δυνάμεις ἐνίων, εἰς ἕτερον τόπον τῆς ἀρίστης ἐξαλλαγῆς τυγχανόντων. τυγχάνουσι δʼ οἱ μὲν πρότερον οἱ δʼ ὕστερον, ὅταν ὁ νοῦς ἀποκριθῇ τῆς ψυχῆς· ἀποκρίνεται δʼ ἔρωτι τῆς περὶ τὸν ἥλιον εἰκόνος, διʼ ἧς ἐπιλάμπει τὸ ἐφετὸν καὶ καλὸν καὶ θεῖον καὶ μακάριον, οὗ πᾶσα φύσις, ἄλλη δʼ ἄλλως, ὀρέγεται. καὶ γὰρ αὐτὴν τὴν σελήνην ἔρωτι τοῦ ἡλίου περιπολεῖν ἀεὶ καὶ συγγίγνεσθαι ὀρεγομένην ἀπʼ αὐτοῦ τὸ γονιμώτατον. λείπεται δʼ ἡ τῆς ψυχῆς φύσις ἐπὶ τὴν σελήνην, οἷον ἴχνη τινὰ βίου καὶ ὀνείρατα διαφυλάττουσα· καὶ περὶ ταύτης ὀρθῶς ἡγοῦ λελέχθαι τὸ ψυχὴ δʼ ἠύτʼ ὄνειρος ἀποπταμένη πεπότηται· οὐδὲ γὰρ εὐθὺς οὐδὲ τοῦ σώματος ἀπαλλαγεῖσα τοῦτο πέπονθεν, ἀλλʼ ὕστερον, ὅταν ἔρημος καὶ μόνη τοῦ νοῦ ἀπαλλαττομένη γένηται. καὶ Ὅμηρος ὧν εἶπε πάντων μάλιστα δὴ κατὰ θεὸν εἰπεῖν ἔοικε περὶ τῶν καθʼ Ἅιδου τὸν δὲ μετʼ εἰσενόησα βίην Ἡρακληείην, εἴδωλον· αὐτὸς δὲ μετʼ ἀθανάτοισι θεοῖσιν. αὐτός τε γὰρ ἕκαστος ἡμῶν οὐ θυμός ἐστιν οὐδὲ φόβος οὐδʼ ἐπιθυμία, καθάπερ οὐδὲ σάρκες οὐδʼ ὑγρότητες, ἀλλʼ ᾧ διανοούμεθα καὶ φρονοῦμεν· ἥ τε ψυχὴ τυπουμένη μὲν · ὑπὸ τοῦ νοῦ τυποῦσα δὲ τὸ σῶμα καὶ περιπτύσσουσα πανταχόθεν ἐκμάττεται τὸ εἶδος· ὥστε κἂν πολὺν χρόνον χωρὶς ἑκατέρου γένηται, διατηροῦσα τὴν ὁμοιότητα καὶ τὸν τύπον, εἴδωλον ὀρθῶς ὀνομάζεται. τούτων δʼ ἡ σελήνη, καθάπερ εἴρηται, στοιχεῖόν ἐστιν· ἀναλύονται γὰρ εἰς ταύτην, ὥσπερ εἰς τὴν γῆν τὰ σώματα τῶν νεκρῶν, ταχὺ μὲν αἱ σώφρονες, μετὰ σχολῆς ἀπράγμονα καὶ φιλόσοφον στέρξασαι βίον· ἀφεθεῖσαι γὰρ ὑπὸ τοῦ νοῦ καὶ πρὸς οὐδὲν ἔτι χρώμεναι τοῖς πάθεσιν ἀπομαραίνονται· τῶν δὲ φιλοτίμων καὶ πρακτικῶν ἐρωτικῶν τε περὶ σώματα καὶ θυμοειδῶν αἱ μὲν οἷον ἐν ὕπνῳ ταῖς τοῦ βίου μνημοσύναις ὀνείρασι χρώμεναι διαφέρονται, καθάπερ ἡ τοῦ Ἐνδυμίωνος· ἐπεὶ δʼ αὐτὰς τὸ ἄστατον καὶ τὸ εὐπαθὲς ἐξίστησι καὶ ἀφέλκει τῆς σελήνης πρὸς ἄλλην γένεσιν, οὐκ ἐᾷ […] ἀλλʼ ἀνακαλεῖται καὶ καταθέλγει. μικρὸν γὰρ οὐδὲν οὐδʼ ἥσυχον οὐδʼ ὁμολογούμενον ἔργον ἐστίν, ὅταν ἄνευ νοῦ τῷ παθητικῷ σώματος ἐπιλάβωνται. Τιτυοὶ δὲ καὶ Τυφῶνες ὅ τε Δελφοὺς κατασχὼν καὶ συνταράξας τὸ χρηστήριον ὕβρει καὶ βίᾳ Τυφὼν ἐξ ἐκείνων ἄρα τῶν ψυχῶν ἦσαν, ἐρημίᾳ λόγου καὶ τύφῳ πλανηθέντι τῷ παθητικῷ χρησαμένων. χρόνῳ δὲ κἀκείνας κατεδέξατο εἰς αὑτὴν ἡ σελήνη καὶ κατεκόσμησεν, εἶτα τὸν νοῦν αὖθις ἐπισπείραντος τοῦ ἡλίου τῷ ζωτικῷ δεχομένη νέας ποιεῖ ψυχάς· ἡ δὲ γῆ τρίτον σῶμα παρέσχεν. οὐδὲν γὰρ αὕτη δίδωσι μετὰ θάνατον , ἢ ὅσα λαμβάνει πρὸς γένεσιν ἥλιος δὲ λαμβάνει μὲν οὐδὲν ἀπολαμβάνει δὲ τὸν νοῦν διδούς, σελήνη δὲ καὶ λαμβάνει καὶ δίδωσι καὶ συντίθησι καὶ διαιρεῖ κατʼ ἄλλην καὶ ἄλλην δύναμιν, ὧν Εἰλείθυια μὲν ἣ συντίθησιν Ἄρτεμις δʼ ἣ διαιρεῖ, καλεῖται. καὶ τριῶν Μοιρῶν ἡ μὲν Ἄτροπος περὶ τὸν ἣλιον ἱδρυμένη τὴν ἀρχὴν ἐνδίδωσι τῆς γενέσεως, ἡ δὲ Κλωθὼ περὶ τὴν σελήνην φερομένη συνδεῖ καὶ μίγνυσιν· ἐσχάτη δὲ συνεφάπτεται περὶ γῆν ἡ Λάχεσις, ᾗ πλεῖστον τύχης μέτεστι. τὸ γὰρ ἄψυχον ἄκυρον αὐτὸ καὶ παθητὸν ὑπʼ ἄλλων, ὁ δὲ νοῦς ἀπαθὴς καὶ αὐτοκράτωρ μικτὸν δὲ καὶ μέσον ἡ ψυχὴ καθάπερ ἡ σελήνη τῶν ἄνω καὶ κάτω σύμμιγμα καὶ μετακέρασμα ὑπὸ τοῦ θεοῦ γέγονε, τοῦτον ἄρα πρὸς ἥλιον ἔχουσα τὸν λόγον, ὃν. ἔχει γῆ πρὸς σελήνην. 15.ταῦτʼ εἶπεν ὁ Σύλλας ἐγὼ μὲν ἤκουσα τοῦ ξένου διεξιόντος ἐκείνῳ δʼ οἱ τοῦ Κρόνου κατευνασταὶ καὶ θεράποντες, ὡς ἔλεγεν αὐτός, ἐξήγγειλαν· ὑμῖν δʼ, ὦ Λαμπρία, χρῆσθαι τῷ λόγῳ πάρεστιν βούλεσθε.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…