İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

İlk Soğuk Üzerine

Περὶ τοῦ πρώτως ψυχροῦ

11. Bölüm

Favorinus, ateş sıcağa ne ise soğuğa da o olan ilk bir kuvvet ve ousia var mıdır, öyle ki başka her şey ancak onun bulunması ve ondan pay alması sayesinde soğuk olsun? Yoksa, karanlığa ışığın, durağanlığa hareketin yokluğu dendiği gibi, soğukluk da sıcaklığın yokluğu mudur? Gerçekten de soğuk durağan, sıcak ise hareket ettirici görünür. Sıcak şeyler de bir kuvvet gelip yerleştiği için değil, sıcaklık çekip gittiği için soğur: sıcaklık ayrılırken bol bol görünür, geride kalan da soğur. Kaynayan suların saldığı buhar, ayrılan sıcakla birlikte dışarı çıkar. Bu yüzden soğuma, başka hiçbir şey içeri girmeksizin sıcağı dışarı atarak suyun miktarını azaltır.

1

εστι τις ἆρα τοῦ ψυχροῦ δύναμις, ὦ Φαβωρῖνε, πρώτη καὶ οὐσία, καθάπερ τοῦ θερμοῦ τὸ πῦρ, ἧς παρουσίᾳ τινὶ καὶ μετοχῇ γίνεται τῶν ἄλλων ἕκαστον ψυχρόν· ἢ μᾶλλον ἡ ψυχρότης στέρησὶς ἐστι θερμότητος, ὥσπερ τοῦ φωτὸς τὸ σκότος λέγουσι καὶ τῆς κινήσεως τὴν στάσιν; ἐπεὶ καὶ τὸ ψυχρὸν ἔοικε στάσιμον εἶναι, κινητικὸν δὲ τὸ θερμόν· αἵ τε τῶν θερμῶν καταψύξεις οὐδεμιᾶς παρουσίᾳ γίγνονται δυνάμεως, ἀλλʼ ἐκστάσει θερμότητος· ἅμα γὰρ ἀπιοῦσα πολλὴ φαίνεται καὶ ψύχεται τὸ ὑπολειπόμενον· ὁ γὰρ ἀτμός, ὃν τὰ ζέοντα τῶν ὑδάτων μεθίησιν, ἀπιόντι τῷ θερμῷ συνεκπίπτει διὸ καὶ μειοῖ τὸ πλῆθος ἡ περίψυξις ἐκκρίνουσα τὸ θερμόν, ἑτέρου μηδενὸς ἐπεισιόντος.

22. Bölüm

Oysa bu görüşe önce şu sebepten kuşkuyla bakılabilir: apaçık pek çok kuvveti ortadan kaldırır, onları keyfiyet ve meleke (hexis) değil, meleke ve keyfiyetlerin yoksunluğu sayar. Ağırlık hafifliğin, sertlik yumuşaklığın, siyah beyazın, acı tatlının yoksunluğu olur; oysa bunların her biri ötekine, yoksunluğun melekeye karşı oluşu gibi değil, kuvvet bakımından karşıdır. Sonra her yoksunluk atıl ve işsizdir: körlük, sağırlık, sessizlik, ölüm böyledir; çünkü bunlar formların çekilip gitmesi, ousia'ların ortadan kalkmasıdır, kendi başlarına birer tabiat ya da ousia değildir. Soğukluk ise cisimlere girdiğinde onlarda sıcaklıktan aşağı kalmayacak etkiler ve değişimler meydana getirir. Nice şey soğukla donar, bir araya gelir, yoğunlaşır. Onun durağanlığı ve kolay kımıldamazlığı da atıllık değildir; ağırlık ve sağlamlıktır, gücünden gelen sıkıştırıcı ve bir arada tutucu bir gerilimi vardır. Bu yüzden yoksunluk, karşıt kuvvetin eksilip çekilmesiyle ortaya çıkar; oysa pek çok şey, içinde bol sıcaklık varken de soğur. Hatta soğukluk bazı şeyleri, daha sıcak yakaladığında daha çok dondurup sıkıştırır: suya daldırılan demir böyledir. Stoacılar da yeni doğmuş bebeklerin bedenindeki pneuma'nın soğumayla su verilmiş gibi sertleştiğini, böylece değişip bitki tabiatından psykhē hâline geldiğini söylerler. Bu tartışmalı olabilir; fakat soğukluğun daha pek çok şeyin yapıcısı olduğu ortadayken onu yoksunluk saymak yakışık almaz.

2

ἢ πρῶτον μὲν ἄν τις ὑπίδοιτο τοῦ λόγου τούτου τὸ πολλὰς τῶν ἐμφανῶν ἀναιρεῖν δυνάμεων, ὡς οὐ ποιότητας οὐδʼ ἕξεις ἕξεων δὲ καὶ ποιοτήτων στερήσεις, βαρύτητα μὲν κουφότητος καὶ σκληρότητα μαλακότητος τὸ μέλαν δὲ τοῦ λευκοῦ καὶ τὸ πικρὸν αξ τοῦ γλυκέος, καὶ ὧν ἕκαστον ἑκάστῳ πέφυκεν ἀντιδε πριιιιδο. ἀντικεῖσθαι κατὰ δύναμιν, οὐχ ὼγ ἕξει στέρησις· ἔπειθʼ ὅτι πᾶσα στέρησις ἀργόν ἐστι καὶ ἄπρακτον, ὡς τυφλότης; καὶ κωφότης καὶ σιωπὴ καὶ θάνατος; ἐκστάσεις γάρ εἰσιν εἰδῶν καὶ ἀναιρέσεις οὐσιῶν, οὐ φύσεις τινὲς οὐδʼ οὐσίαι καθʼ ἑαυτάς ἡ δὲ ψυχρότης οὐκ ἐλάττονα τῆς θερμότητος ἐγγιγνομένη τοῖς σώμασι πάθη καὶ μεταβολὰς ἐνεργάζεσθαι πέφυκε· καὶ γὰρ πήγνυται πολλὰ τῷ ψυχρῷ καὶ συγκρίνεται καὶ πυκνοῦται· καὶ τὸ στάσιμον αὐτῷ καὶ δυσκίνητον οὐκ ἀργόν ἐστιν, ἀλλʼ ἐμβριθὲς καὶ βέβαιον, ὑπὸ ῥώμης συνερειστικὸν καὶ συνεκτικὸν ἐχούσης; τόνον. ὅθεν ἡ μὲν στέρησις ἔκλειψις γίγνεται καὶ ὑποχώρησις τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως, ψύχεται δὲ πολλά, πολλῆς αὐτοῖς θερμότητος ἐνυπαρχούσης ἔνια δὲ καὶ μᾶλλον ἡ ψυχρότης, ἂν λάβῃ θερμότερα, πήγνυσι καὶ συνάγει, καθάπερ τὸν βαπτόμενον σίδηρον οἱ δὲ Στωικοὶ καὶ τὸ πνεῦμα λέγουσιν ἐν τοῖς σώμασι τῶν βρεφῶν τῇ περιψύξει στομοῦσθαι καὶ μεταβάλλον ἐκ φύσεως γίγνεσθαι ψυχήν· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀμφισβητήσιμον, ἑτέρων δὲ πολλῶν τὴν ψυχρότητα φαινομένην δημιουργὸν οὐκ ἄξιον ἡγεῖσθαι στέρησιν.

33. Bölüm

Ayrıca hiçbir yoksunluk az ya da çok olamaz; görmeyenlerden biri ötekinden daha kör, ses çıkarmayanlardan biri ötekinden daha sessiz, yaşamayanlardan biri ötekinden daha ölüdür denemez. Soğuk şeylerde ise, sıcak şeylerde olduğu gibi, daha çok ve daha az, pek olan ve pek olmayan, kısacası şiddetlenme ve gevşeme boldur; çünkü madde, zıt kuvvetlerden kâh şiddetle kâh hafifçe etkilenerek kendinden birbirinden daha sıcak ve daha soğuk şeyler çıkarır. Dahası meleke yoksunlukla karışmaz; hiçbir kuvvet, kendisine karşıt yoksunluğun gelişini kabul edip onu ortak etmez, aksine yerini ona bırakıp gider. Sıcak şeyler ise soğuklarla belli bir noktaya kadar karışmaya katlanır; tıpkı siyahın beyazla, tiz sesin pes sesle, tatlının burukla karışması gibi. Bu ortaklık ve uyumdan renklerde, seslerde, ilaçlarda ve yemeklerde pek çok hoş ve insana yararlı oluşum doğar. Yoksunlukla meleke arasındaki karşıtlık savaşçıdır, uzlaşma tanımaz; birinin varlığı ötekinin yok oluşudur. Zıt kuvvetler arasındaki karşıtlıktan ise, doğru ölçüye vardığında, sanatlar çok, tabiat ise en çok yararlanır: hem başka oluşumlarda hem de havanın değişimlerinde ve tanrının düzenleyip hakemlik ederek meydana getirdiği her işte. Tanrıya uyum ustası ve musikişinas denmesi bundandır: pes ve tiz sesleri birbirine uydurduğu, beyazla siyahı birbiriyle ahenkli kıldığı için değil; evrendeki sıcaklıkla soğukluğun ortaklığını ve ayrılığını yönettiği, ölçülü biçimde bir araya gelip yeniden ayrılmalarını sağladığı, her birinin taşkınlığını alıp ikisini de gereken yere oturttuğu için.

3

ἔτι στέρησις μὲν οὐδεμία δέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, οὐδʼ ἂν εἴποι τις ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον πεπηρῶσθαι τῶν μὴ βλεπόντων ἢ σιωπᾶν τῶν μὴ φθεγγομένων ἢ τεθνάναι τῶν μὴ ζώντων. ἐν δὲ τοῖς ψυχροῖς πολὺ τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἔνεστι καὶ τὸ λίαν καὶ τὸ μὴ λίαν καὶ ὅλως ἐπιτάσεις καὶ ἀνέσεις, ὥσπερ ἐν τοῖς θερμοῖς, διὰ τὸ τὴν ὕλην πῆ μὲν σφόδρα πῆ δʼ ἠρέμα πάσχουσαν ὑπὸ τῶν ἐναντίων δυνάμεων ἕτερα μᾶλλον ἑτέρων καὶ θερμότερα καὶ ψυχρότερα παρέχειν ἐξ ἑαυτῆς. καὶ γὰρ ἕξεως μὲν οὐκ ἔστι μῖξις πρὸς στέρησιν οὐδʼ ἀναδέχεται δύναμις οὐδεμία τὴν ἀντικειμένην αὐτῇ στέρησιν ἐπιοῦσαν οὐδὲ ποιεῖ κοινωνὸν ἀλλʼ ἀντεξανίσταται θερμὰ δʼ ἐστίν,, ἄχρι οὗ κεραννύμενα ψυχροῖς ὑπομένει, καθάπερ μέλανα λευκοῖς καὶ βαρέσιν ὁζέα καὶ γλυκέσιν αὐστηρά, παρέχοντα τῇ κοινωνίᾳ ταύτῃ καὶ ἁρμονίᾳ χρωμάτων τε καὶ φθόγγων καὶ φαρμάκων καὶ ὄψων προσφιλεῖς πολλὰς καὶ φιλανθρώπους γενέσεις. ἡ μὲν γὰρ κατὰ στέρησιν καὶ ἕξιν ἀντίθεσις πολεμικὴ καὶ ἀσύμβατός ἐστιν, οὐσίαν θατέρου τὴν θατέρου φθορὰν ἔχοντος· τῇ δὲ κατὰ τὰς ἐναντίας δυνάμεις καιροῦ τυχούσῃ πολλὰ μὲν αἱ τέχναι χρῶνται, πλεῖστα δʼ ἡ φύσις ἔν τε ταῖς ἄλλαις γενέσεσι καὶ ταῖς περὶ τὸν ἀέρα τροπαῖς, καὶ ὅσα διακοσμῶν καὶ βραβεύων ὁ θεὸς ἁρμονικὸς καλεῖται καὶ μουσικὸς, οὐ βαρύτητας συναρμόττων καὶ ὀξύτητας οὐδὲ λευκὰ καὶ μέλανα συμφώνως ὁμιλοῦντα παρέχων ἀλλήλοις, ἀλλὰ τὴν τῆς θερμότητος καὶ ψυχρότητος ἐν κόσμῳ κοινωνίαν καὶ διαφορὰν, ὅπως συνοίσονταί τε μετρίως καὶ διοίσονται πάλιν, ἐπιτροπεύων καὶ τὸ ἄγαν ἑκατέρας ἀφαιρῶν εἰς τὸ δέον ἀμφοτέρας καθίστησι.

44. Bölüm

Üstelik sıcağın olduğu gibi soğuğun da hissi vardır; yoksunluk ise ne görülür ne duyulur ne dokunulur ne de başka bir hisle bilinir. Çünkü his bir ousia'yı hissetmektir; ousia'nın görünmediği yerde yoksunluk düşünülür, ousia'nın olumsuzlanması olarak: görmeye karşı körlük, sese karşı sessizlik, cisme karşı boşluk ve hiçlik gibi. Boşluğu dokunarak hissetmeyiz; cisme dokunmanın olmadığı yerde boşluğu düşünürüz. Sessizliği de duymayız; hiçbir şey duymadığımızda sessizliği düşünürüz. Körler, çıplaklar ve silahsızlar için de durum aynıdır: bunların hissi yoktur, his olumsuzlanarak düşünülürler. Dolayısıyla soğuk sıcağın yokluğu olsaydı, soğuğun hissedilmemesi, sıcağın bittiği yerde düşünülmesi gerekirdi. Fakat sıcak nasıl etin ısınıp açılmasıyla hissediliyorsa, soğuk da etin büzülüp sıkışmasıyla hissediliyorsa, sıcaklığın olduğu gibi soğukluğun da kendine ait bir ilkesi ve kaynağı olduğu açıktır.

4

καὶ μὴν ψυχροῦ μὲν αἴσθησις ἔστιν, ὥσπερ καὶ θερμοῦ· στέρησις δʼ οὔθʼ ὁρατὸν οὔτʼ ἀκουστὸν οὔθʼ ἁπτὸν οὔτε ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι γνωστόν. οὐσίας γάρ τινος αἴσθησις ἦν ὅπου δʼ οὐσία μὴ φαίνεται, νοεῖται στέρησις, οὐσίας ἀπόφασις οὖσα, καθάπερ ὄψεως τυφλότης καὶ φωνῆς σιωπὴ καὶ σώματος ἐρημία καὶ κενόν. οὔτε γὰρ κενοῦ διʼ ἁφῆς αἴσθησις ἔστιν, ἀλλʼ ὅπου μὴ γίγνεται σώματος ἁφή, κενοῦ γίγνεται νόησις οὔτε σιγῆς ἀκούομεν, ἀλλά, κἂν μηδενὸς ἀκούωμεν, σιγὴν νοοῦμεν· ὡς δʼ αὔτως καὶ τυφλῶν καὶ γυμνῶν καὶ ἀόπλων οὐκ αἴσθησις ἔστιν ἀλλʼ αἰσθήσεως; ἀποφάσει νόησις 1 ἔδει τοίνυν μὴ γίγνεσθαι ψυχρῶν αἴσθησιν, ἀλλʼ ὅπου τὸ θερμὸν ἐπιλείπει νοεῖσθαι τὸ ψυχρόν, εἴπερ ἦν θερμοῦ στέρησις· εἰ δʼ, ὥσπερ τὸ θερμὸν ἀλέᾳ καὶ διακρίσει τῆς σαρκός, οὕτω συγκρίσει καὶ πυκνώσει τὸ ψυχρὸν αἰσθητόν ἐστι, δῆλον ὅτι καὶ ψυχρότητος ἰδία τις ἔστιν ἀρχὴ καὶ πηγὴ καθάπερ θερμότητος.

55. Bölüm

Sonra her form için yoksunluk tek ve yalındır, ousia'lar ise pek çok farklılık ve kuvvet taşır. Sessizlik tek biçimlidir, ses ise çeşitlidir: kâh hissi rahatsız eder, kâh okşar. Renklerde ve şekillerde de böyle farklar vardır; bunlar karşılaşanı bir öyle bir böyle etkiler. Oysa dokunulamayan, renksiz, kısacası keyfiyetten yoksun olanda fark yoktur; hep aynıdır.

5

ἔτι τοίνυν ἕν τι καὶ ἁπλοῦν ἡ περὶ ἕκαστον εἶδος στέρησις, αἱ δʼ οὐσίαι πλείονας διαφορὰς καὶ δυνάμεις ἔχουσι μονοειδὲς γὰρ ἡ σιωπὴ ποικίλον δʼ ἡ φωνή, νῦν μὲν ἐνοχλοῦσα νῦν δὲ τέρπουσα τὴν αἴσθησιν. ἔχει δὲ τοιαύτας καὶ τὰ χρώματα καὶ τὰ σχήματα διαφοράς, ἐν αἷς ἄλλοτʼ ἄλλως τὸν προστυγχάνοντα διατίθησι τὸ δʼ ἀναφὲς καὶ ἄχρωστον καὶ ὅλως ἄποιον οὐκ ἔχει διαφοράν, ἀλλʼ ὅμοιόν ἐστιν.

66. Bölüm

Peki soğuk bu yoksunluk türünden şeylere benzer, etkilerinde bir fark doğurmaz mı? Yoksa tam tersine, soğuktan bedenlere büyük ve yararlı hazlar da gelmez mi? Yine ondan ağır zararlar, sancılar ve hantallıklar da gelir; bunlar karşısında sıcak her zaman kaçıp yerini bırakmaz, çoğu kez kıstırıldığında direnir, çarpışır. Bu çarpışmanın adı ürperme ve titremedir. Sıcak yenilirse donma ve uyuşma gelir; soğuğu yenerse bedene hazla birlikte bir yayılma ve ılıklık verir; Homeros'un "iainesthai" dediği budur. Bunlar herkesçe bilinir. İşte soğuk en çok bu hâlleriyle gösterir ki, sıcağa olumsuzlama ve yoksunluk olarak değil, ousia'nın ousia'ya, hâlin hâle karşı olduğu gibi karşıdır; sıcağın bir yok oluşu ve ortadan kalkışı da değil, yok edici bir tabiat ve kuvvettir. Yoksa mevsimlerden kışı, rüzgârlardan da poyrazları, sıcak ve güney yönlü olanın yoksunlukları olup kendilerine ait ilkeleri bulunmuyor diye silelim mi?

6

ἆρʼ οὖν ἔοικε τοῖς στερητικοῖς τούτοις τὸ ψυχρόν, ὥστε μὴ ποιεῖν ἐν τοῖς πάθεσι διαφοράν, ἢ τοὐναντίον ἡδοναί τε μεγάλαι καὶ ὠφέλιμοι τοῖς σώμασιν ἀπὸ ψυχρῶν ὑπάρχουσι καὶ βλάβαι πάλιν νεανικαὶ καὶ πόνοι καὶ βαρύτητες, ὑφʼ ὧν οὐκ ἀεὶ φεύγει καὶ ἀπολείπει τὸ θερμὸν ἀλλὰ πολλάκις ἐγκαταλαμβανόμενον ἀνθίσταται καὶ μάχεται, τῇ μάχῃ δʼ αὐτῶν ὄνομα φρίκη καὶ τρόμος, ἡττωμένῳ δὲ τῷ θερμῷ τὸ πήγνυσθαι καὶ ναρκᾶν ἐπιγίνεται, κρατοῦν δὲ τοῦ ψυχροῦ διάχυσιν παρέχει καὶ ἀλέαν τῷ σώματι μεθʼ ἡδονῆς, ὅπερ Ὅμηρος ἰαίνεσθαι κέκληκεν; ἀλλὰ ταῦτά γε παντὶ δῆλα· καὶ τούτοις οὐχ ἥκιστα τοῖς πάθεσιν ἐνδείκνυται τὸ ψυχρόν, ὅτι πρὸς τὸ θερμὸν ὡς οὐσία πρὸς οὐσίαν ἢ πάθος πρὸς πάθος οὐχ ὡς ἀπόφασις ἀντίκειται καὶ στέρησις, οὐδὲ φθορὰ τίς ἐστι τοῦ θερμοῦ καὶ ἀναίρεσις ἀλλὰ φθαρτικὴ φύσις καὶ δύναμις. ἢ καὶ τὸν χειμῶνα τῶν ὡρῶν καὶ τὰ βόρεια τῶν πνευμάτων ἐξέλωμεν, ὡς στερήσεις ὄντα τῶν θερμῶν καὶ νοτίων ἰδίαν δʼ ἀρχὴν οὐκ ἔχοντα.

77. Bölüm

Üstelik evrende, çokluk, yalınlık ve kuvvetleri sebebiyle çoğu düşünürün ötekilerin unsurları ve ilkeleri saydığı dört ilk cisim olduğuna göre (ateş, su, hava, toprak), ilk ve yalın keyfiyetlerin de o kadar olması zorunludur. Bunlar sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve yaşlıktan başka nedir ki bütün unsurlar onlarla etkiler ve etkilenir? Dilbilgisinin unsurlarında kısalık ve uzunluk, musikinin unsurlarında pes ve tiz vardır da biri ötekinin yoksunluğu değildir; tabii cisimlerde de aynı biçimde yaşların kurulara, soğukların sıcaklara karşıt olarak sıralandığını kabul etmeliyiz, böylece hem akla uygun olanı hem de görünenleri korumuş oluruz. Yoksa eski Anaximenes'in sandığı gibi ne soğuğu ne sıcağı ousia olarak bırakalım da bunları maddenin değişimlerin ardından gelen ortak hâlleri mi sayalım? Anaximenes'e göre maddenin büzülüp sıkışan kısmı soğuk, seyrek ve gevşek olanı (o kelimeyi aşağı yukarı böyle kullanır) sıcaktır. Bu yüzden, ona göre, insanın ağzından hem sıcak hem soğuk çıkardığı boşuna söylenmez: nefes dudaklarla sıkıştırılıp yoğunlaştırılınca soğur, ağız gevşek bırakılıp çıkınca seyrekliği sebebiyle ısınır. Aristoteles bunu adamın bir bilgisizliği sayar: ağız gevşekken sıcak bizim içimizden üflenir; dudakları büzüp üflediğimizde ise içimizden gelen hava değil, ağzın önündeki soğuk hava itilip gelir.

7

καὶ μὴν τεττάρων γε τῶν πρώτων ὄντων ἐν τῷ παντὶ σωμάτων, ἃ διὰ πλῆθος καὶ ἁπλότητα καὶ δύναμιν οἱ πλεῖστοι στοιχεῖα τῶν ἄλλων ὑποτίθενται καὶ ἀρχάς, πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος καὶ γῆς, ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ ποιότητας εἶναι τὰς πρώτας καὶ ἁπλᾶς τοσαύτας. τίνες οὖν εἰσιν αὗται πλὴν θερμότης καὶ ψυχρότης καὶ ξηρότης καὶ ὑγρότης, αἷς τὰ στοιχεῖα πάσχειν ἅπαντα καὶ ποιεῖν πέφυκεν; ὡς δὲ τῶν ἐν γραμματικῇ στοιχείων βραχύτητὲς εἰσι καὶ μακρότητες, τῶν δʼ ἐν μουσικῇ βαρύτητες καὶ ὀξύτητες, οὐ θάτερα τῶν ἑτέρων στέρησις, οὕτως ἐν τοῖς φυσικοῖς σώμασιν ἀντιστοιχίαν ὑποληπτέον ὑγρῶν πρὸς ξηρὰ καὶ ψυχρῶν πρὸς θερμά, τὸ κατὰ λόγον ἅμα καὶ τὰ φαινόμενα διαφυλάττοντας· ἢ, καθάπερ Ἀναξιμένης ὁ παλαιὸς ᾤετο, μήτε τὸ ψυχρὸν ἐν οὐσίᾳ μήτε τὸ θερμὸν ἀπολείπωμεν, ἀλλὰ πάθη κοινὰ τῆς ὕλης ἐπιγιγνόμενα ταῖς μεταβολαῖς· τὸ γὰρ συστελλόμενον αὐτῆς καὶ πυκνούμενον ψυχρὸν εἶναί φησι· τὸ δʼ ἀραιὸν καὶ τὸ χαλαρόν, οὕτω πως ὀνομάσας καὶ τῷ ῥήματι, θερμόν. ὅθεν οὐκ ἀπεικότως λέγεσθαι τὸ καὶ θερμὰ τὸν ἄνθρωπον ἐκ τοῦ στόματος καὶ ψυχρὰ μεθιέναι ψύχεται γὰρ ἡ πνσὴ πιεσθεῖσα καὶ πυκνωθεῖσα τοῖς χείλεσιν, ἀνειμένου δὲ τοῦ στόματος ἐκπίπτουσα γίγνεται θερμὸν ὑπὸ μανότητος. τοῦτο μὲν οὖν ἀγνόημα ποιεῖται τἀνδρὸς ὁ Ἀριστοτέλης· ἀνειμένου γὰρ τοῦ στόματος ἐκπνεῖσθαι τὸ θερμὸν ἐξ ἡμῶν αὐτῶν, ὅταν δὲ συστρέψαντες τὰ χείλη φυσήσωμεν, οὐ τὸν ἐξ ἡμῶν ἀλλὰ τὸν ἀέρα τὸν πρὸ τοῦ στόματος ὠθεῖσθαι ψυχρὸν ὄντα καὶ προσεμπίπτειν.

88. Bölüm

Eğer soğuğun ve sıcağın ousia'sını kabul etmemiz gerekiyorsa, sözü ilerletip sırada olan şeyi araştıralım: soğukluğun ousia'sı, ilkesi ve tabiatı nedir? Cisimlerde çeşitkenar ve üçgenimsi şekiller bulunduğunu söyleyip üşümeyi, titremeyi, ürpermeyi ve bu hâllerin benzerlerini bunların pürüzlülüğüne bağlayanlar, ayrıntıda yanılsalar da, işe başlanması gereken yerden başlıyorlar; zira araştırma, ocaktan başlar gibi, evrenin ousia'sından başlamalıdır. Filozofu hekimden, çiftçiden, flütçüden en çok ayıran da bu olsa gerektir. Onlara son sebepleri incelemek yeter: etkiye en yakın sebep bir kez görülünce (hummada gerginlik ya da bir maddenin yanlış yere sızması, ekin pasında yağmurun ardından gelen yakıcı güneş, pes seste flüt borularının eğilmesi ve birbirine yaklaştırılması) bu, ustaya kendi işi için yeter. Gerçeği seyretmek için arayan tabiat bilgini içinse son sebepleri bilmek bir gaye değil, ilk ve en yüksek sebeplere doğru yürüyüşün başlangıcıdır. Bu yüzden Platon da Demokritos da sıcaklığın ve ağırlığın sebebini ararken haklı olarak sözü toprakta ve ateşte bitirmemiş, hissedilir şeyleri akılla kavranan ilkelere geri götürerek, tohumlar gibi en küçük parçalara kadar ilerlemişlerdir.

8

εἰ δʼ ἀπολειπτέον οὐσίαν ψυχροῦ καὶ θερμοῦ, προάγωμεν ἐπὶ τὸ ἑξῆς τὸν λόγον, ἥτις ἐστὶν οὐσία καὶ ἀρχὴ καὶ φύσις ψυχρότητος, ζητοῦντες· οἱ μὲν οὖν, τῶν σκαληνῶν καὶ τριγωνοειδῶν σχηματισμῶν ἐν τοῖς σώμασι κειμένων, τὸ ῥιγοῦν καὶ τρέμειν καὶ φρίττειν καὶ ὅσα συγγενῆ τοῖς πάθεσι τούτοις ὑπὸ τραχύτητος ἐγγίγνεσθαι λέγοντες, εἰ καὶ τοῖς κατὰ μέρος διαμαρτάνουσι, τὴν γοῦν ἀρχὴν ὅθεν δεῖ λαμβάνουσι δεῖ γὰρ ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας τῆς τῶν ὅλων οὐσίας ἄρχεσθαι τὴν ζήτησιν. ᾧ καὶ μάλιστα δόξειεν ἂν ἰατροῦ καὶ γεωργοῦ καὶ αὐλητοῦ διαφέρειν ὁ φιλόσοφος. ἐκείνοις μὲν γὰρ ἐξαρκεῖ τὰ ἔσχατα τῶν αἰτίων θεωρῆσαι 1 τὸ γὰρ ἐγγυτάτω τοῦ πάθους αἴτιον ἂν συνοφθῇ, πυρετοῦ μὲν ἔντασις ἢ παρέμπτωσις ἐρυσίβης δʼ ἣλιοι πυριφλεγεῖς ἐπʼ ὄμβρῳ βαρύτητος δὲ κλίσις αὐλῶν καὶ συναγωγὴ πρὸς ἀλλήλους, ἱκανόν ἐστι τῷ τεχνίτῃ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἔργον. τῷ δὲ φυσικῷ θεωρίας ἕνεκα μετιόντι τἀληθὲς ἡ τῶν ἐσχάτων γνῶσις οὐ τέλος ἐστὶν ἀλλʼ ἀρχὴ τῆς ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ ἀνωτάτω πορείας. διὸ καὶ Πλάτων ὀρθῶς καὶ Δημόκριτος αἰτίαν θερμότητος καὶ βαρύτητος ζητοῦντες οὐ κατέπαυσαν ἐν γῇ καὶ πυρὶ τὸν λόγον ἀλλʼ ἐπὶ τὰς νοητὰς ἀναφέροντες ἀρχὰς τὰ αἰσθητὰ μέχρι τῶν ἐλαχίστων ὥσπερ σπερμάτων προῆλθον.

99. Bölüm

Yine de, Empedokles'in, Straton'un ve Stoacıların kuvvetlerin ousia'sını yerleştirdikleri bu hissedilir şeyleri önce bir kurcalamak daha iyidir. Stoacılar ilk soğuğu havaya, Empedokles ile Straton suya verirler; toprağı soğukluğun sebebi sayan biri de belki çıkar. Önce onlarınkine bakalım.

Ateş aynı anda hem sıcak hem parlak olduğuna göre, ateşe karşıt tabiatın da hem soğuk hem karanlık olması gerekir; çünkü karanlık parlağa nasıl karşıysa soğuk da sıcağa öyle karşıdır. Karanlık görmeyi nasıl bulandırırsa soğuk da dokunmayı öyle bulandırır; sıcaklık ise dokunanın hissini, parlaklığın görenin hissini açtığı gibi açar. O hâlde tabiatta ilk karanlık olan, aynı zamanda ilk soğuktur. Havanın ilk karanlık olduğu şairlerin de gözünden kaçmamıştır; zira karanlığa "hava" derler:

Gemilerin yanında hava koyuydu, ay da gökten görünmüyordu.

Yine:

Havaya bürünmüş dolaşırlar bütün yeryüzünü.

Yine:

Havayı hemen dağıttı, sisi itip uzaklaştırdı, güneş parladı, bütün savaş göründü.

Işıksız havaya "knephas" derler, belli ki "ışıktan boş" (kenon phaous) olduğu için; toplanıp yoğunlaşan havaya "nephos" (bulut) denmesi de ışığın olumsuzlanmasındandır. Ona "akhlys" ve "homikhlē" (pus, sis) da denir; ışığın hisse geçit vermediği her şey havanın türleridir. Görünmez ve renksiz oluşu sebebiyle de Hades ve Akheron adlarını almıştır. Işık kesilince hava nasıl karanlık kalıyorsa, sıcak gidince geride kalan da soğuk havadan başka bir şey değildir. "Tartaros" adının soğukluktan gelmesi de bundandır; Hesiodos "hava gibi puslu Tartaros" diyerek bunu gösterir, soğuktan sarsılıp titremeye de "tartarizein" denir. Bunlar böyle bir akıl yürütmeye dayanır.

9

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ ταυτὶ προανακινῆσαι βέλτιόν ἐστιν, ἐν οἷς Ἐμπεδοκλῆς τε καὶ Στράτων καὶ οἱ Στωικοὶ τὰς οὐσίας τίθενται τῶν δυνάμεων, οἱ μὲν Στωικοὶ τῷ ἀέρι τὸ πρώτως ψυχρὸν ἀποδιδόντες, Ἐμπεδοκλῆς δὲ καὶ Στράτων τῷ ὕδατι· τὴν δὲ γῆν ἴσως ἂν ἕτερος φανείη ψυχρότητος αἰτίαν ὑποτιθέμενος. πρότερον δὲ τὰ ἐκείνων σκοπῶμεν. ἐπεὶ τὸ πῦρ θερμὸν ἅμα καὶ λαμπρόν ἐστι, δεῖ τὴν ἀντικειμένην τῷ πυρὶ φύσιν ψυχρὰν τʼ εἶναι καὶ σκοτεινήν· ἀντίκειται γὰρ ὡς τῷ λαμπρῷ τὸ ζοφερὸν οὕτω τῷ. θερμῷ τὸ ψυχρόν· ἔστι γὰρ ὡς ὄψεως τὸ σκοτεινὸν οὕτω τὸ ψυχρὸν ἁφῆς συγχυτικόν, 1 ἡ δὲ θερμότης διαχεῖ τὴν αἴσθησιν τοῦ ἁπτομένου καθάπερ ἡ λαμπρότης τοῦ ὁρῶντος. τὸ ἄρα πρώτως σκοτεινὸν ἐν τῇ φύσει πρώτως καὶ ψυχρόν ἐστιν. ὅτι δʼ ἀὴρ τὸ πρώτως σκοτεινὸν ἐστιν, οὐδὲ τοὺς ποιητὰς; λέληθεν· ἀέρα γὰρ τὸ σκότος 1 καλοῦσιν ἀὴρ γὰρ παρὰ νηυσὶ βαθεῖʼ ἦν οὐδὲ σελήνη οὐρανόθεν προύφαινε· καἴπάλιν ἠέρα ἑσσάμενοι πᾶσαν φοιτῶσιν ἐπʼ αἶαν καὶ πάλιν αὐτίκα δʼ ἠέρα μὲν σκέδασεν καὶ ἀπῶσεν ὀμίχλην, ἠέλιος δʼ ἐπέλαμψε· μάχη δʼ ἐπὶ πᾶσα φαάνθη. καὶ γάρ κνέφας τὸν ἀφώτιστον ἀέρα καλοῦσι, κενόν, ὡς ἔοικε, φάους ὄντα· καὶ νέφος ὁ συμπεσὼν καὶ πυκνωθεὶς ἀὴρ ἀποφάσει φωτὸς κέκληται καλεῖται δὲ καὶ ἀχλὺς καὶ ὁμίχλη· καὶ ὅσα τοῦ φωτὸς οὐ παρέχει τῇ αἰσθήσει δίοψιν ἀέρος εἰσὶ διαφοραί· καὶ τὸ ἀειδὲς αὐτοῦ καὶ ἄχρωστον Ἅιδης καὶ Ἀχέρων ἐπίκλησιν ἔσχεν. ὥσπερ οὖν αὐγῆς ἐπιλιπούσης σκοτεινὸς ἀήρ, οὕτω θερμοῦ μεταστάντος τὸ ἀπολειπόμενον ἀὴρ ψυχρὸς ἄλλο δʼ οὐδέν ἐστι· διὸ καὶ Τάρταρος οὗτος ὑπὸ ψυχρότητος κέκληται δηλοῖ δὲ καὶ Ἡσίοδος εἰπὼν τάρταρά τʼ ἠερόεντα· καὶ τὸ ῥιγοῦντα πάλλεσθαι καὶ τρέμειν ταρταρίζειν ταῦτα μὲν οὖν τοιοῦτον ἔχει λόγον.

1010. Bölüm

Yok oluş, yok olan şeylerin kendi zıtlarına doğru değişmesi olduğuna göre, "ateşin ölümü havanın doğumudur" sözünün yerinde olup olmadığına bakalım. Ateş de canlı gibi ölür: ya zorla söndürülür ya kendi kendine zayıflayıp gider. Söndürülmesi, havaya dönüşmesini daha açık gösterir: duman havanın bir türüdür; Pindaros'un deyişiyle "yağ kokulu dumanla havayı tekmeleyen" is ve buğu da öyle. Beslenemediği için sönmekte olan alevde de, kandillerde görüldüğü gibi, ucun kapkaranlık, koyu bir havaya dağıldığı görülebilir. Banyodan ya da buhardan sonra üstüne soğuk su dökenlerden yükselen buhar da yok olan sıcağın havaya dönüştüğünü yeterince gösterir; demek ki hava tabiatça ateşe karşıttır. Bundan da havanın ilk karanlık ve ilk soğuk olduğu sonucu çıkar.

10

ἐπεὶ δʼ ἡ φθορὰ μεταβολὴ τίς ἐστι τῶν φθειρομένων εἰς τοὐναντίον ἑκάστῳ, σκοπῶμεν εἰ καλῶς εἴρηται τὸ πυρὸς θάνατος ἀέρος γένεσις θνήσκει γὰρ καὶ πῦρ ὥσπερ ζῷον, ἢ βίᾳ σβεννύμενον ἢ διʼ αὑτοῦ μαραινόμενον. ἡ μὲν οὖν σβέσις ἐμφανεστέραν ποιεῖ τὴν εἰς ἀέρα μεταβολὴν αὐτοῦ· καὶ γὰρ ὁ καπνὸς ἀέρος ἐστὶν εἶδος καὶ ἡ κατὰ Πίνδαρον ἀέρα κνισᾶντι λακτίζοισα καπνῷ λιγνὺς καὶ ἀναθυμίασις. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ φθινούσης ἀτροφίᾳ φλογὸς ἰδεῖν ἔστιν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν λύχνων,. τὸ ἄκρον εἰς ἀέρα καὶ γνοφώδη καὶ ζοφερὸν ἀπο χεόμενον. ἱκανῶς δʼ καὶ ὁ τῶν μετὰ λουτρὸν ἢ· πυρίαν περιχεαμένων ψυχρὸν ἀνιὼν ἀτμὸς ἐνδείκνυται τὴν εἰς ἀέρα τοῦ θερμοῦ φθειρομένου 1 μεταβολήν, ὡς φύσει πρὸς τὸ πῦρ ἀντικείμενον· ᾧ τὸ πρώτως τὸν ἀέρα σκοτεινὸν εἶναι καὶ ψυχρὸν ἠκολούθει.

1111. Bölüm

Dahası, soğukluğun cisimlerde meydana getirdiği her şey içinde en şiddetlisi ve en zorlusu olan donma, suyun başına gelen, fakat havanın yaptığı bir iştir. Zira su kendi başına kolayca dağılan, gevşek ve tutarsız bir şeydir; ancak soğuklukla sıkıştıran hava sayesinde gerilir ve toplanır. Bu yüzden şöyle denmiştir:

Lodos poyrazı çağırırsa, hemen kar yağar.

Çünkü lodos nemi madde gibi hazırlar, poyrazın havası onu devralıp dondurur. Bu en açık biçimde karda görülür: kar önce ince ve soğuk bir hava salıp nefes verir, ancak sonra erir. Aristoteles kurşun külçelerinin de kışın ayazda, yanlarında yalnız su bulunduğu hâlde eriyip aktığını söyler; anlaşılan hava, cisimleri soğuklukla sıkıştırarak onları kırıp parçalıyor.

11

καὶ μὴν ἁπάντων γε τῶν γιγνομένων ὑπὸ ψυχρότητος ἐν τοῖς σώμασι σφοδρότατον καὶ. βιαιότατον ἡ πῆξις οὖσα πάθος μέν ἐστιν ὕδατος; ἔργον δʼ ἀέρος·ʼ αὐτὸ μὲν γὰρ καθʼ ἑαυτὸ τὸ ὕδωρ εὐδιάχυτον καὶ ἀπαγὲς καὶ ἀσύστατόν ἐστιν, ἐντείνεται δὲ καὶ συνάγεται τῷ ἀέρι σφιγγόμενον ὑπὸ ψυχρότητος διὸ καὶ λέλεκται εἰ δὲ νότος βορέην προκαλέσσεται, αὐτίκα νίψει. τοῦ γὰρ νότου καθάπερ ὕλην τὴν ὑγρότητα παρασκευάσαντος, ὁ βόρειος ἀὴρ ὑπολαβὼν ἔπηξε. καὶ δῆλόν ἐστι μάλιστα περὶ τὰς χιόνας· ἀέρα γὰρ μεθεῖσαι καὶ προαναπνεύσασαι λεπτὸν καὶ ψυχρὸν οὕτω ῥέουσιν· Ἀριστοτέλης δὲ καὶ τὰς ἀκόνας τοῦ μολίβδου τήκεσθαί φησι καὶ ῥεῖν ὑπὸ κρύους καὶ χειμῶνος, ὕδατος μόνου πλησιάζοντος αὐταῖς· ὁ δʼ ἀήρ, ὡς ἔοικε, συνελαύνων τὰ σώματα τῇ ψυχρότητι καταθραύει καὶ ῥήγνυσιν.

1212. Bölüm

Dahası, pınarından ayrılmış sular daha çok donar, çünkü hava azını daha kolay yener. Biri kuyudan soğuk su alıp kaba koysa ve kabı, suya değmeyecek, havada asılı kalacak biçimde yeniden kuyuya sarkıtsa, çok geçmeden su daha soğuk olur. Bu, soğukluğun ilk sebebinin su değil hava olduğunu en açık biçimde gösterir. Büyük ırmakların hiçbiri de dibine kadar donmaz; çünkü hava bütünüyle içine işleyemez, yalnız değip yaklaşarak soğukluğuyla kuşattığı kısımları durdurur. Barbarlar bu yüzden tilkileri öne salarak yayan geçerler; buz kalın olmayıp yüzeyde kalıyorsa tilki altından akan suyun sesini duyup geri döner. Kimileri de ince oltayı sokacak yeri sıcak suyla eritip gevşeterek balık avlar. Derinliktekilere soğuktan hiçbir şey olmaz; oysa üst taraftaki değişim öyle büyüktür ki, su donarken kendi içine doğru zorla sıkışarak gemileri ezer. Bunu şimdi Tuna'da Caesar'la birlikte kışlayanlar anlatıyor. Kendi başımızdan geçenler de yeterli tanıklıktır: banyodan ve terledikten sonra daha çok üşürüz, çünkü gevşeyip açılan bedenimiz hava ile birlikte çok soğukluk alır. Suyun başına gelen de aynıdır: önceden ısıtılırsa daha çok soğur, çünkü hava karşısında daha kolay etkilenir hâle gelir. Kaynar suyu kepçeyle alıp yukarıdan döktükleri zaman yaptıkları da başka bir şey değil, onu bol havayla karıştırmaktır.

İşte Favorinus, soğukluğun ilk kuvvetini havaya veren görüş bu kadar inandırıcı dayanaklara sahiptir.

12

ἔτι τοίνυν τὰ μὲν ἀποσπασθέντα τῆς πηγῆς ὕδατα μᾶλλον πήγνυται μᾶλλον γὰρ ὁ ἀὴρ ἐπικρατεῖ τοῦ ἐλάττονος. ἂν. δέ τις ψυχρὸν ἐκ φρέατος ὕδωρ λαβὼν ἐν ἀγγείῳ καὶ καθεὶς αὖθις εἰς τὸ φρέαρ ὥστε μὴ ψαύειν τοῦ ὕδατος τὸ ἀγγεῖον ἀλλʼ ἐν τῷ ἀέρι κρέμασθαι, περιμείνῃ χρόνον οὐ πολύν, ἔσται ψυχρότερον τὸ ὕδωρ· μάλοστα δηλοῦται τὸ μὴ, τοῦ ὕδατος εἶναι τὴν πρώτην αἰτίαν τῆς ψυχρότητος ἀλλὰ τοῦ ἀέρος.· τῶν γε μὴν μεγάλων ποταμῶν οὐδεὶς πήγνυται διὰ βάθους· οὐ γὰρ καθίησιν εἰς ὅλον ὁ ἀήρ,. ἀλλʼ ὅσα τῇ ψυχρότητι περιλαμβάνει ψαύων καὶ πλησιάζων, ταῦθʼ ἵστησιν· ὅθεν οἱ βάρβαροι διαβαίνουσι πεζῇ, προβαλόντες ἀλώπεκας· ἄν γὰρ μὴ πολὺς ἀλλʼ ἐπιπόλαιος ὁ πάγος ᾖ, αἰσθανόμεναι τῷ ψόφῳ τοῦ ὑπορρέοντος ὕδατος ἀναστρέφουσιν ἔνιοι δὲ καὶ θηρεύουσιν ἰχθῦς, ὕδατι θερμῷ τοῦ πάγου παραλύοντες καὶ χαλῶντες; τό γε τὴν ὁρμιὰν δεξόμενον. οὕτως οὐδὲν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ τὸ ἐν βάθει πέπονθε. καίτοι τῶν ἄνω τοσαύτη γίγνεται μεταβολὴ διὰ τὴν πῆξιν, ὥστε συντρίβειν τὰ πλοῖα τὸ ὕδωρ ἀποβιαζόμενον εἰς ἑαυτὸ καὶ συνθλιβόμενον, ὡς ἱστοροῦσιν οἱ νῦν μετὰ τοῦ Καίσαρος ἐπὶ τοῦ Ἴστρου διαχειμάσαντες. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ περὶ. ἡμᾶς συμβαῖνον ἱκανὴν μαρτυρίαν δίδωσι μετὰ γὰρ τὰ λουτρὰ καὶ τὰς ἐξιδρώσεις περιψυχόμεθα μᾶλλον, τοῖς σώμασιν ἀνειμένοις καὶ διακεχυμένοις πολλὴν ψυχρότητα μετὰ τοῦ ἀέρος καταδεχόμενοι. τὸ δʼ αὐτὸ τοῦτο καὶ τὸ ὕδωρ πάσχει· ψύχεται γάρ, ἂν προθερμανθῇ, μᾶλλον, εὐπαθέστερον τῷ ἀέρι γενόμενον ὁπότε τὰ ζέοντα τῶν ὑδάτων ἀναρύτοντες καὶ μετεωρίζοντες οὐδὲν ἄλλο δήπου ποιοῦσιν ἢ πρὸς ἀέρα πολὺν ἀνακεραννύουσιν. ὁ μὲν οὖν τῷ ἀέρι τὴν πρώτην ἀποδιδοὺς τῆς ψυχρότητος δύναμιν, ὦ Φαβωρῖνε, λόγος ἐν τοιαύταις ἐστὶ πιθανότησιν.

1313. Bölüm

Suya veren görüş de benzer başlangıçlardan yola çıkar. Empedokles aşağı yukarı şöyle der:

Güneşe bak, her yerde parlak ve sıcak; yağmura bak, her şeyde karanlık ve soğuk.

Soğuğu sıcağın, siyahı parlağın karşısına koyarak, parlakla sıcak nasıl aynı ousia'dansa siyahla soğuğun da aynı ousia'dan olduğu sonucunu çıkarmaya imkân verir. Siyahın havaya değil suya ait olduğunu his de doğrular: hemen hemen hiçbir şey havada kararmaz, suda ise her şey kararır. En beyaz yünü ya da giysiyi suya atarsan siyah görünür, ve nem sıcaklıkla kuruyana ya da sıkılıp baskıyla çıkarılana kadar öyle kalır. Toprağa su serpilince de damlaların değdiği yerler kararır, öteki yerler aynı kalır. Suyun kendisinde de en derin kısım, miktarının çokluğundan en karanlık görünür; hava yaklaşan kısımlar parlar ve gülümser. Öteki sıvılar içinde en saydamı zeytinyağıdır, çünkü içinde en çok hava vardır. Bunun kanıtı hafifliğidir: hava tarafından yukarı taşınarak bütün sıvıların üstüne çıkar. Dalgaların üzerine serpilince denizi durultması da bundandır; Aristoteles'in dediği gibi rüzgârlar kayganlığı yüzünden üzerinden kaydığı için değil. Her sıvı çarpınca dalgayı dağıtır, fakat zeytinyağına özgü olan şudur: sıvılar hava ile açıldığı için dipte ışık ve görüş sağlar. Yalnız yüzeyde geceleri denize çıkanlara değil, aşağıda sünger avcılarına da ışık verir; onlar ağızlarındaki yağı denizin içinde üfleyip saçarlar. Şu hâlde havada siyahtan su kadar pay yoktur, soğuktan da daha azı vardır. Nitekim sıvılar içinde en çok havaya sahip olan zeytinyağı en az soğuk olandır ve yumuşak donar; içine karışmış hava donmanın sertleşmesine izin vermez. Demir iğneleri, tokaları ve ince işleri suya değil yağa daldırırlar, çünkü suyun aşırı soğukluğunun onları eğip bükmesinden korkarlar. Meseleyi renklerden değil bunlardan yola çıkarak incelemek daha doğrudur; zira kar, dolu ve buz hem en parlak hem de en soğuk şeylerdir, buna karşılık zift baldan daha sıcak ve daha karanlıktır.

13

ὁ δὲ τῷ ὕδατι λαμβάνει μὲν καὶ αὐτὸς ἀρχὰς ὁμοίως, οὕτω πως τοῦ Ἐμπεδοκλέους λέγοντος ἠέλιον μὲν λαμπρὸν ὅρα καὶ θερμὸν ἁπάντῃ, ὄμβρον δʼ ἐν πᾶσι δνοφόεντά τε ῥιγαλέον τε τῷ γὰρ θερμῷ τὸ ψυχρὸν ὡς τῷ λαμπρῷ τὸ μέλαν ἀντιτάξας συλλογίσασθαι δέδωκεν, ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας ἐστὶ τὸ μέλαν καὶ τὸ ψυχρόν, ὡς τῆς αὐτῆς τὸ λαμπρὸν καὶ τὸ θερμόν. ὅτι δʼ οὐ τοῦ ἀέρος τὸ μέλαν ἀλλὰ τοῦ ὕδατός ἐστιν, ἡ αἴσθησις ἐπιμαρτυρεῖ, τῷ μὲν ἀέρι μηδενὸς ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν μελαινομένου τῷ δʼ ὕδατι πάντων.. ἂν γὰρ τὸ λευκότατον ἐμβάλῃς ἔριον εἰς ὕδωρ ἢ ἱμάτιον, ἀναφαίνεται μέλαν καὶ διαμένει, μέχρι ἂν ὑπὸ θερμότητος ἐξικμασθῇ τὸ ὑγρὸν ἤ τισι στρέβλαις καὶ βάρεσιν ἐκπιεσθῇ τῆς τε γῆς ὕδατι ῥαινομένης, διαμελαίνουσιν οἱ καταλαμβανόμενοι ταῖς σταγόσι τόποι, τῶν ἄλλων ὁμοίων μενόντων. αὐτοῦ μὲν οὖν τοῦ ὕδατος σκοτεινότατον ὑπὸ πλήθους φαίνεται τὸ βαθύτατον, οἷς δʼ ἀὴρ πλησιάζει, ταῦτα περιλάμπεται καὶ διαγελᾷ. τῶν δʼ ἄλλων ὑγρῶν διαφανὲς μάλιστα τοὔλαιόν ἐστι, πλείστῳ χρώμενον ἀέρι τούτου τεκμήριον κουφότης, διʼ ἣν ἐπιπολάζει πᾶσιν ὑπὸ τοῦ ἀέρος ἄνω φερόμενον, ποιεῖ δὲ καὶ τὴν γαλήνην ἐν τῇ θαλάττῃ τοῖς κύμασιν ἐπιρραινόμενον, οὐ διὰ τὴν λειότητα τῶν ἀνέμων ἀπολισθαινόντων, ὡς Ἀριστοτέλης ἔλεγεν· ἀλλὰ παντὶ μὲν ὑγρῷ τὸ κῦμα διαχεῖται πληττόμενον, ἰδίως δὲ τοὔλαιον αὐγὴν καὶ καταφάνειαν ἐν βυθῷ παρέχει, διαστελλομένων τῷ ἀέρι τῶν ὑγρῶν· οὐ γὰρ μόνον ἐπιπολῆς τοῖς διανυκτερεύουσιν ἀλλὰ καὶ κάτω τοῖς σπογγοθήραις διαφυσώμενον ἐκ τοῦ στόματος ἐν τῇ θαλάττῃ φέγγος ἐνδίδωσιν. οὐ μᾶλλον οὖν τῷ ἀέρι τοῦ μέλανος ἢ τῷ ὕδατι μέτεστιν, ἧττον. δὲ τοῦ· ψυχροῦ. τὸ γοῦν ἔλαιον, ἀέρος πλείστου τῶν ὑγρῶν μετέχον, ἣκιστα ψυχρόν ἐστι καὶ πήγνυται μαλακῶς· ὁ γὰρ ἀὴρ ἐγκεκραμένος οὐκ ἐᾷ σκληρὰν γενέσθαι τὴν πῆξιν βελόνας δὲ καὶ πόρπας σιδηρᾶς καὶ τὰ λεπτὰ τῶν ἔργων οὐχ ὕδατι βάπτουσιν ἀλλʼ ἐλαίῳ, τὴν ἄγαν ψυχρότητα φοβούμενοι τοῦ· ὕδατος ὡς διαστρέφουσαν. ἀπὸ τούτων γὰρ δικαιότερὸν ἐστιν ἐξετάζεσθαι τὸν λόγον οὐκ ἀπὸ τῶν χρωμάτων ἐπεὶ καὶ χιὼν καὶ χάλαζα καὶ κρύσταλλος ἅμα λαμπρότατα γίγνεται καὶ ψυχρότατα καὶ πάλιν πίττα θερμότερόν ἐστι μέλιτος καὶ σκοτωδέστερον.

1414. Bölüm

Şaşıyorum: karanlık olduğu için havayı soğuk sayanlar, hafif olduğu için onu sıcak sayanların bulunduğunu nasıl görmezler? Karanlık soğuğa, ağırlık ve durağanlık kadar yakın ve akraba değildir; sıcaklıktan yoksun pek çok şeyin parıltısı vardır, oysa soğuk şeyler arasında hafif, çevik ve yukarı giden hiçbir şey yoktur. Bulutlar da havaya yakın kaldıkları sürece yüksekte durur; suya dönüştükleri anda aşağı süzülür, içlerine soğukluk girince hafifliklerini de sıcaklıkları kadar kaybederler. Tersine, sıcaklık gelince hareketleri de tersine döner, ousia'ları havaya dönüşür dönüşmez yukarı çıkarlar.

Yok oluşla ilgili söz de doğru değildir. Çünkü yok olan her şey zıddına doğru değil, zıddı tarafından yok olur; ateş de su tarafından havaya doğru yok olur. Aiskhylos, tragedya diliyle de olsa doğru olarak, suya "ateşin kibrini kıran adalet" demiştir. Homeros da savaşta ırmağı Hephaistos'un, Poseidon'u Apollon'un karşısına koyarken masal değil tabiat bilgisi yapmıştır. Arkhilokhos da içi dışı bir olmayan kadın için güzel söylemiştir:

Bir elinde su taşırdı, hileli, ötekinde ateş.

İranlılarda en büyük ve geri çevrilemez yakarış, ateşi eline alıp ırmağa giren birinin, dileği yerine getirilmezse ateşi suya bırakmakla tehdit etmesiydi: dilediğini elde eder, sonra da kanuna ve tabiata aykırı tehdidi yüzünden cezalandırılırdı. Herkesin dilindeki, imkânsız şeyler için söylenen "ateşi suyla karıştırmak" atasözü de suyun ateşe düşman olduğuna, ateşin sönerek ondan yok olup ceza gördüğüne tanıklık eder gibidir; yoksa ateşin ousia'sını dönüşürken devralıp kabul eden havadan değil. Bir şeyin yok olurken dönüştüğü şey ona zıt olsaydı, neden ateş havaya, sudan daha zıt görünsün? Hava sıkışınca suya, ayrışınca ateşe dönüşür; su da aynı biçimde ayrışınca havaya, sıkışınca toprağa dönüşerek yok olur. Bana kalırsa bu, ikisiyle yakınlığı ve akrabalığı sayesindedir, yoksa ikisine birden zıt ve düşman olduğu için değil. Onlar ise hangisini söylerlerse söylesinler kendi delillerini çürütürler.

Suyun hava tarafından dondurulduğunu söylemek ise en akıl dışı şeydir, çünkü havanın kendisinin hiçbir yerde donduğu görülmüyor. Bulutlar, sisler, tipi tozu donma değil, nemli ve buharlı havanın toplanıp koyulaşmasıdır; kuru ve nemsiz hava bu kadar değişime bile yetecek soğuğu kabul etmez. Bazı dağlarda bulut, çiy, sis olmaz, çünkü doruklarıyla nemsiz temiz havaya ulaşırlar. Bu da aşağıdaki yoğunlaşma ve toplanmaların havaya karışmış ıslak ve soğuk şeyden kaynaklandığını açıkça gösterir.

14

ὅμως δὲ θαυμάζω τῶν ἀξιούντων τὸν ἀέρα, ψυχρὸν εἶναι διὰ τὸ καὶ σκοτεινόν, εἰ μὴ συνορῶσιν ἑτέρους ἀξιοῦντας θερμὸν εἶναι διὰ τὸ καὶ κοῦφον. οὐ γὰρ οὕτω τῷ ψυχρῷ τὸ σκοτεινὸν ὡς τὸ βαρὺ καὶ στάσιμον οἰκεῖόν ἐστι καὶ συγγενὲς· πολλὰ γὰρ ἄμοιρα θερμότητος ὄντα μετέχει λαμπηδόνος, ἐλαφρὸν δὲ καὶ κοῦφον καὶ ἀνωφερὲς οὐδέν ἐστι τῶν ψυχρῶν.ʼ ἀλλὰ καὶ τὰ νέφη, μέχρι μὲν ἀέρος μᾶλλον προσήκει, μετεωρίζεται μεταβαλόντα δʼ εἰς ὑγρὸν εὐθὺς ὀλισθάνει καὶ τὸ κοῦφον οὐχ ἧττον ἢ τὸ θερμὸν ἀποβάλλει, ψυχρότητος ἐγγιγνομένης καὶ τοὐναντίον ὅταν θερμότης ἐπέλθῃ, πάλιν, ἀναστρέφει τὴν κίνησιν, ἅμα τῷ μεταβαλεῖν εἰς ἀέρα τῆς οὐσίας ἄνω φερομένης. καὶ μὴν οὐδὲ τὸ τῆς φθορᾶς ἀληθές ἐστιν· οὐ γὰρ εἰς τοὐναντίον ἀλλʼ ὑπὸ τοῦ ἐναντίου φθείρεται τῶν ἀπολλυμένων ἕκαστον, ὥσπερ τὸ πῦρ ὑπὸ τοῦ ὕδατος εἰς τὸν ἀέρα. τὸ γὰρ ὕδωρ ὁ μὲν Αἰσχύλος εἰ καὶ τραγικῶς ἀλλʼ ἀληθῶς εἶπε παύσυβριν δίκην πυρός· Ὅμηρος δὲ τῷ ποταμῷ τὸν Ἥφαιστον καὶ τῷ Ποσειδῶνι τὸν Ἀπόλλωνα κατὰ, τὴν μάχην φυσικῶς μᾶλλον ἢ μυθικῶς ἀντέταξεν. ὁ δ̓ Ἀρχίλοχος ἐπὶ τῆς τἀναντία φρονούσης οὐ κακῶς εἶπε τῇ μὲν ὕδωρ ἐφόρει δολοφρονέουσα χειρί, τἠτέρῃ δὲ πῦρ. ἐν δὲ Πέρσαις τῶν ἱκετευμάτων μέγιστον ἦν καὶ ἀπαραίτητον, εἰ πῦρ λαβὼν ἱκετεύων καὶ ἐν ποταμῷ βεβηκὼς ἀπειλοίη μὴ τυχὼν τὸ πῦρ, εἰς τὸ ὕδωρ ἀφήσειν· ἐτύγχανε μὲν γὰρ ὧν ἐδεῖτο, τυχὼν δʼ ἐκολάζετο διὰ τὴν ἀπειλὴν ὡς παρὰ νόμον καὶ κατὰ τῆς φύσεως γενομένην. καὶ τοῦτο δὴ· τὸ πρόχειρον ἅπασι πῦρ ὕδατι μιγνύναι τὸ παροιμιαζόμενον ἐν τοῖς ἀδυνάτοις, μαρτυρεῖν ἔοικεν ὅτι τῷ πυρὶ τὸ ὕδωρ πολέμιόν ἐστι καὶ ὑπὸ τούτου φθείρεται καὶ κολάζεται σβεννύμενον, οὐχ ὑπὸ τοῦ ἀέρος τίον ὡς ὑπολαμβάνει τὴν οὐσίαν αὐτοῦ καὶ δέχεται μεταβάλλοντος· εἰ γὰρ αἰτία εἰς ὃ μεταβάλλει τὸ φθειρόμενον ἐναντίον ἐστί, τί μᾶλλον τῷ ἀέρι τὸ πῦρ ἢ τὸ ὕδωρ ἐναντίον φανεῖται; μεταβάλλει γὰρ εἰς ὕδωρ συνιστάμενος; εἰς δὲ πῦρ διακρινόμενος· ὥσπερ αὖ πάλιν τὸ ὕδωρ διακρίσει μὲν εἰς ἀέρα φθείρεται συγκρίσει δʼ εἰς γῆν, ὡς μὲν ἐγὼ νομίζω διʼ οἰκειότητα τὴν πρὸς, ἀμφότερα καὶ συγγένειαν, οὐχ ὡς ἐναντίον ἑκατέρῳ καὶ πολέμιον. ἐκεῖνοι δέ, ὁποτέρως ἂν εἴπωσι, τὸ ἐπιχείρημα διαφθείρουσι. πήγνυσθαί γε μὴν ὑπὸ τοῦ ἀέρος; φάναι τὸ ὕδωρ ἀλογώτατόν ἐστιν, αὐτὸν τὸν ἀέρα μηδαμοῦ πηγνύμενον ὁρῶντας. νέφη γὰρ καὶ ὁμίχλαι καὶ κνηκίδες οὐ πήξεις εἰσὶν ἀλλὰ συστάσεις καὶ παχύτητες ἀέρος διεροῦ καὶ ἀτμώδους ὁ δʼ ἄνικμος καὶ ξηρὸς οὐδʼ ἄχρι ταύτης τὴν κατάψυξιν ἐνδέχεται τῆς μεταβολῆς. ἔστι γὰρ ἃ τῶν ὀρῶν οὐ λαμβάνει 1 νέφος; οὐδὲ δρόσον οὐδʼ ὁμίχλην, εἰς καθαρὸν ἀέρα καὶ ἄμοιρον ὑγρότητος ἐξικνούμενα τοῖς ἄκροις ᾧ μάλιστα δῆλόν ἐστιν ὡς αἱ κάτω πυκνώσεις καὶ συστάσεις τῷ ἀέρι συμμεμιγμένον ὑγρὸν καὶ ψυχρὸν ἐνδιδοῦσι.

1515. Bölüm

Büyük ırmakların alt kısımlarının donmaması da akla uygundur. Çünkü üst tarafı donunca buharı geçirmez; içeride hapsolup geri dönen buhar, derindeki suya sıcaklık verir. Bunun kanıtı, buz çözülünce sudan yine bol buhar yükselmesidir. Canlıların bedenleri de bu yüzden kışın daha sıcaktır: dışarıdaki soğukluğun içeri sürdüğü sıcağı kendi içlerinde tutarlar. Kepçeyle alıp yukarıdan dökmek ise suların yalnız sıcağını değil soğuğunu da söküp alır; bu yüzden çok soğuk içmek isteyenler karı ve ondan süzülen suyu en az kımıldatırlar, çünkü hareket ikisini de dışarı atar.

Bu kuvvetin havaya değil suya ait olduğu, işe en baştan başlanarak şöyle gösterilebilir. Önce, esire komşu olan, gök döngüsüne, ateş tabiatlı ousia'ya değen ve ondan etkilenen havanın zıt kuvvete sahip olması akla yatmaz. Birbirine dokunan, sınırlarıyla bitişik iki cismin birbirinden etkilenmemesi ve etkilendiğinde zayıfın güçlünün kuvvetiyle dolmaması mümkün değildir. Tabiatın da yok ediciyi yok edilenin hemen yanına yerleştirmesi akla uygun değildir; sanki o ortaklık ve uyum değil de savaş ve kavga yaratıcısıymış gibi. Evrenin düzeni için tabiat zıt şeyleri kullanır, ama saf ve birbirine çarpar hâlde değil; onların yerleri ve sıraları sırayla öyle ayarlanmıştır ki, araya başka şeyler girerek yok edici değil, ortak ve yardımcı bir düzen kurulur. Bu yeri hava almıştır: suyun önünde, ateşin altına yayılmış, ikisine de bir şeyler dağıtıp onları bir araya getirmektedir. Kendisi ne sıcaktır ne soğuk; soğukla sıcağın karışımı ve ortak zeminidir, içinde ikisi zararsız bir karışım hâlinde birleşir, karşıt uçları yumuşakça gevşetip kabul eder.

15

τὰ δὲ κάτω τῶν μεγάλων ποταμῶν οὐ πήγνυται κατὰ λόγον. τὰ γὰρ ἄνω παγέντα τὴν ἀναθυμίασιν οὐ διίησιν, ἀλλʼ ἐγκαθειργνυμένη καὶ ἀποστρεφομένη θερμότητα παρέχει τοῖς διὰ βάθους ὑγροῖς· ἀπόδειξις δὲ τούτου τὸ λυομένου τοῦ πάγου πάλιν ἀτμὸν πολὺν ἐκ τῶν ὑγρῶν ἀναφέρεσθαι; διὸ καὶ τὰ τῶν ζῴων σώματα χειμῶνός ἐστι θερμότερα τῷ συνέχειν τὸ θερμὸν ἐν ἑαυτοῖς ὑπὸ τῆς ἔξωθεν ψυχρότητος εἴσω συνελαυνόμενον. αἱ δʼ ἀναρύσεις καὶ μετεωρίσεις οὐ μόνον τὸ θερμὸν ἐξαιροῦσι τῶν ὑδάτων ἀλλὰ καὶ τὸ ψυχρόν· ὅθεν ἥκιστα τὰς χιόνας καὶ τὸ συνθλιβόμενον ὑγρὸν ἀπʼ αὐτῶν οἱ σφόδρα ψυχροῦ δεόμενοι κινοῦσιν· ἐκστατικὸν γὰρ ἀμφοῖν ἡ κίνησις. ὅτι δʼ οὐκ ἀέρος ἐστὶν ἀλλʼ ὕδατος ἡ τοιαύτη δύναμις, οὕτως ἄν τις ἐξ ὑπαρχῆς ἐπέλθοι. πρῶτον μὲν οὐκ εἰκός ἐστιν ἀέρα, τῷ αἰθέρι γειτνιῶντα καὶ ψαύοντα τῆς περιφορᾶς καὶ ψαυόμενον οὐσίας πυρώδους, τὴν ἐναντίαν ἔχειν δύναμιν οὔτε γὰρ ἄλλως δυνατὸν ἁπτόμενα καὶ συνεχῆ τοῖς πέρασιν ὄντα δύο σώματα μὴ πάσχειν ὑπʼ ἀλλήλων, εἰ δὲ πάσχειν, μὴ ἀναπίμπλασθαι τῆς τοῦ κρείττονος δυνάμεως τὸ ἧττον οὔτε τὴν φύσιν ἔχει λόγον ἐφεξῆς τῷ φθείροντι τάξαι τὸ φθειρόμενον, ὥσπερ οὐ κοινωνίας οὖσαν οὐδʼ ἁρμονίας ἀλλὰ πολέμου καὶ μάχης δημιουργόν. χρῆται μὲν γὰρ ἐναντίοις εἰς τὰ ὅλα πράγμασι χρῆται δʼ οὐκ ἀκράτοις οὐδʼ ἀντιτύποις, ἀλλʼ ἐναλλάξ τινα θέσιν καὶ τάξιν οὐκ ἀναιρετικὴν ἀλλὰ κοινωνικὴν διʼ ἑτέρων καὶ συνεργὸν ἐν μέσῳ παρεμπλεκομένην ἔχουσι καὶ ταύτην εἴληφεν ὁ ἀήρ, ὑποκεχυμένος τῷ πυρὶ πρὸ τοῦ ὕδατος καὶ διαδιδοὺς; ἐπʼ ἀμφότερα καὶ συνάγων, οὔτε θερμὸς ὢν αὐτὸς οὔτε ψυχρὸς ἀλλὰ ψυχροῦ καὶ θερμοῦ μετακέρασμα καὶ κοινώνημα; μιγνυμένων ἐν αὐτῷ μῖξιν ἀβλαβῆ καὶ μαλακῶς ἀνιεῖσαν καὶ δεχομένην τὰς ἐναντίας ἀκρότητας.

1616. Bölüm

Sonra hava her yerde eşittir, oysa kış ve soğuk her yerde aynı değildir. Yeryüzünün şu kısımları soğuk ve nemli, bu kısımları kuru ve sıcaktır; bu rastlantı değildir, soğukluk ile yaşlığın tek bir ousia'sı olduğu içindir. Libya'nın çoğu sıcak ve susuzdur; Skythia, Trakya ve Pontos'ta ise, gezenlerin anlattığına göre, büyük göller vardır ve pek çok derin ırmak buraları boydan boya geçer. Ara bölgelerde de en çok soğuk, göl kıyılarında ve bataklık yerlerde olur, çünkü sulardan buhar yükselir. Poseidonios soğukluğun sebebi olarak bataklık havanın taze ve nemli oluşunu söylemekle bu inandırıcılığı bozmamış, daha da artırmıştır; çünkü soğuk nemli şeylerde doğmuyor olsaydı, taze hava her zaman daha soğuk görünmezdi. Homeros daha güzel söyleyip soğukluğun kaynağını göstermiştir:

Şafaktan önce ırmaktan soğuk bir meltem eser.

Üstelik his de bizi sık sık aldatır: soğuk giysilere ya da yünlere dokunduğumuzda ıslak şeylere dokunduğumuzu sanırız, çünkü ikisinin ousia'sı ortaktır, tabiatları birbirine yakın ve akrabadır. Kışı sert iklimlerde soğuk pek çok tunç ve toprak kabı çatlatır; ama boş olanı değil, hepsi dolu olanı, su soğuklukla zorlandığı için. Gerçi Theophrastos, kapları çatlatanın sıvıyı çivi gibi kullanan hava olduğunu söyler; fakat bak, bu gerçekten çok ince bir söz değil mi? Öyle olsaydı zift ya da süt dolu kapların hava tarafından daha çok çatlaması gerekirdi. Anlaşılan su kendiliğinden ve ilk olarak soğuktur; ateşin sıcaklığına soğukluğuyla, tıpkı kuruluğa yaşlığıyla, hafifliğe ağırlığıyla karşıdır. Genel olarak ateş ayırıcı ve bölücüdür, su ise yapıştırıcı ve tutucudur, yaşlığıyla birleştirip dondurur. Empedokles de buna işaret etmiştir: ateşe "yıkıcı Nefret", suya her seferinde "yapışkan Sevgi" der. Ateşin besini ateşe dönüşendir; akraba ve yakın olan dönüşür, zıt olan ise zor dönüşür. Su böyledir: kendisi neredeyse yanmaz, ıslak odunu, otu ve suya batmış kütükleri de zor yanar hâle getirir; soğuğu ile sıcağa, tabiatça düşmanıymış gibi savaşarak, yeşilliğin içinden koyu ve cılız bir alev verir.

16

ἔπειτα πανταχοῦ μέν ἐστιν ἀὴρ ἴσος, οὐ πανταχοῦ δὲ χειμὼν ὅμοιος οὐδὲ ψῦχος. ἀλλὰ ταῦτα μὲν τὰ μέρη ψυχρὰ καὶ κάθυγρα, ταῦτα δὲ ξηρὰ καὶ θερμὰ τῆς οἰκουμένης οὐ κατὰ τύχην, ἀλλὰ τῷ μίαν οὐσίαν ψυχρότητος καὶ ὑγρότητος εἶναι. Λιβύης μὲν γὰρ ἔνθερμος πολλὴ καὶ ἄνυδρος, Σκυθίαν δὲ καὶ Θρᾴκην καὶ Πόντον οἱ πεπλανημένοι λίμνας τε μεγάλας ἔχειν καὶ ποταμοῖς διαρρεῖσθαι βαθέσι καὶ πολλοῖς ἱστοροῦσιν αὐτῶν τε τῶν ἐν μέσῳ τόπων τὰ παράλιμνα καὶ ἑλώδη ψῦχος ἔχει μάλιστα διὰ τὰς ἀπὸ τῶν ὑγρῶν ἀναθυμιάσεις Ποσειδώνιος δὲ τῆς ψυχρότητος αἰτίαν εἰπὼν τὸ πρόσφατον εἶναι τὸν ἕλειον ἀέρα καὶ νοτερὸν οὐκ ἔλυσε τὸ πιθανόν, ἀλλὰ πιθανώτερον ἐποίησεν οὐ γὰρ ἂν ἐφαίνετο τοῦ ἀέρος ὁ πρόσφατος ἀεὶ ψυχρότερος, εἰ μὴ τὸ ψυχρὸν ἐν τοῖς. ὑγροῖς τὴν γένεσιν εἶχε. βέλτιον οὖν Ὅμηρος εἰπὼν αὔρη δʼ ἐκ ποταμοῦ ψυχρὴ πνέει ἠῶθι πρό, τὴν πηγὴν τῆς ψυχρότητος ἔδειξεν. ἔτι τοίνυν ἡ μὲν αἴσθησις πολλάκις ἡμᾶς ἐξαπατᾷ, ὅταν ἱματίων ἢ ἐρίων ψυχρῶν θιγγάνωμεν, οἰομένους ὑγρῶν θιγγάνειν διὰ τὸ κοινὴν ἀμφοτέροις οὐσίαν ὑπάρχειν καὶ τὰς φύσεις σύνεγγυς εἶναι καὶ οἰκείας. ἐν δὲ τοῖς δυσχειμέροις κλίμασι πολλὰ ῥηγνύει τὸ ψῦχος ἀγγεῖα καὶ χαλκᾶ καὶ κεραμεᾶ· κενὸν δʼ οὐδὲν ἀλλὰ πάντα πλήρη, βιαζομένου τῇ ψυχρότητι τοῦ ὕδατος. καίτοι φησὶ Θεόφραστος τὸν ἀέρα ῥηγνύειν τὰ ἀγγεῖα τῷ ὑγρῷ καθάπερ ἥλῳ χρώμενον· ὅρα δὲ μὴ τοῦτο κομψῶς μᾶλλον ἢ ἀληθῶς εἰρημένον ἐστίν· ἔδει γὰρ τὰ πίττης γέμοντα μᾶλλον ῥήγνυσθαι ὑπὸ τοῦ ἀέρος καὶ τὰ γάλακτος.. ἀλλʼ ἔοικε τὸ ὕδωρ ἐξ ἑαυτοῦ ψυχρὸν εἶναι καὶ πρώτως· ἀντίκειται γὰρ τῇ ψυχρότητι πρὸς τὴν θερμότητα τοῦ πυρός, ὥσπερ τῇ ὑγρότητι πρὸς τὴν ξηρότητα καὶ τῇ βαρύτητι πρὸς τὴν κουφότητα. καὶ ὅλως τὸ μὲν πῦρ διαστατικόν ἐστι· καὶ διαιρετικόν, τὸ δʼ ὕδωρ κολλητικὸν καὶ σχετικόν, τῇ ὑγρότητι συνέχον καὶ πῆττον· ᾗ καὶ παρέσχεν Ἐμπεδοκλῆς ὑπόνοιαν, ὡς τὸ μὲν πῦρ νεῖκος οὐλόμενον σχεδύνην δὲ φιλότητα τὸ ὑγρὸν ἑκάστοτε προσαγορεύων ἐπεὶ, τροφὴ μὲν· πυρὸς τὸ μεταβάλλον εἰς πῦρ, μεταβάλλει δὲ τὸ συγγενὲς; καὶ οἰκεῖον, τὸ δʼ ἐναντίον δυσμετάβλητον, ὡς τὸ ὕδωρ καὶ αὐτὸ μὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἄκαυστόν ἐστιν, ὕλην δὲ καὶ πόαν νοτερὰν καὶ ξύλα βεβρεγμένα δυσκαῆ παρέχει, καὶ φλόγα ζοφερὰν καὶ ἀμβλεῖαν ὑπὸ χλωρότητος ἀναδίδωσι τῷ ψυχρῷ μαχόμενον πρὸς τὸ θερμὸν ὡς φύσει πολέμιον.

1717. Bölüm

Bunları da onlarla karşılaştırıp bak. Khrysippos havanın karanlık olduğu için ilk soğuk olduğunu düşünürken, suyun esire havadan daha uzak olduğunu söyleyenleri anmış, onlara cevap vermek isteyerek şöyle demiştir: "Böyle olursa toprağın da esirden en uzak olduğu için ilk soğuk olduğunu söyleriz." Bu görüşü tamamen itibarsız ve saçma diye bir kenara atmıştır. Bense toprağın da akla yakın ve inandırıcı dayanaklardan yoksun olmadığını gösterebileceğimi düşünüyorum; hem de Khrysippos'un hava için en çok kullandığı şeyden, yani ilk karanlık olanın ilk soğuk olduğu görüşünden başlayarak. O, iki kuvvet karşıtlığı alıp birinin zorunlu olarak ötekini izlediğini düşünüyorsa, toprağın esire karşıt binlerce yönü vardır ve soğukluk karşıtlığının da onları izlediği düşünülebilir. Toprak esire yalnız ağırın hafife, aşağı inenin yukarı çıkana, yoğunun seyreğe, yavaş ve durağanın çevik ve hareketliye karşı olduğu gibi karşı değildir; en ağırın en hafife, en yoğunun en seyreğe, nihayet kendiliğinden hareket etmeyenin kendiliğinden hareket edene, merkezi tutanın ebediyen dönene karşı olduğu gibi karşıdır. Bu kadar büyük ve bu kadar çok karşıtlığı soğukluk ile sıcaklık karşıtlığının da izlemesi saçma değildir.

"Evet, ama ateş aynı zamanda parlaktır." Toprak karanlık değil mi peki? Hem de her şeyin en karanlığı, en ışıksızıdır. Havaya gelince, ışıktan pay alan ilk o olur; çabucak değişir, dolup parlaklığı her yere dağıtır, ışığa kendini cisim olarak verir. Bir dithyrambos şairinin dediği gibi, güneş doğar doğmaz

rüzgârların havada yürüyen büyük evini doldurur.

Oradan aşağı inerek göle ve denize de bir pay ışık verir; ırmakların dipleri de, onlara ulaşabilen hava kadar, gülümser. Cisimler arasında yalnız toprak her zaman ışıksızdır, güneşin ve ayın aydınlatan gücüyle yaralanmaz; onlardan ısınır, içine işleyen sıcağın az bir derinliğe kadar ılımasına imkân verir, fakat katılığı sebebiyle parlaklığı içeri geçirmez, yalnız yüzeyden aydınlanır. İç kısımlarına ise zifir, khaos ve Hades denir; Erebos da demek ki yeraltındaki, toprağın içindeki karanlıktır. Şairler gecenin topraktan doğduğunu anlatırlar; matematikçiler de onun, toprak güneşin önünü kesince oluşan toprağın gölgesi olduğunu ispat ederler. Çünkü hava toprak tarafından karanlıkla, güneş tarafından ışıkla doldurulur; havanın ışıksız kısmının uzunluğu, gecenin toprağın gölgesinin kapladığı uzunluğudur. Bu yüzden insanlar ve karanlıkta otlanan pek çok hayvan, gece bile dışarıdaki havadan yararlanır, çünkü onda yine de ışık izleri ve dağılmış parıltı akıntıları vardır. Evin içinde, çatı altında kalan hava ise, toprak onu her yandan kuşattığı için kapkör ve ışıksızdır. Hayvanların derileri ve boynuzları da bütün hâlde katılıkları sebebiyle ışık geçirmez; kesilip yontulunca saydamlaşırlar, çünkü içlerine hava karışmıştır. Bana öyle geliyor ki şairler de toprağa hep "kara" derken onun karanlığını ve ışıksızlığını kastederler. Öyle ki o çok önemsenen karanlık-parlak karşıtlığı havadan çok toprakta bulunur.

17

σκόπει δὲ καὶ ταῦτα παραβάλλων ἐκείνοις ἐπεὶ δὲ καὶ Χρύσιππος οἰόμενος τὸν ἀέρα πρώτως ψυχρὸν εἶναι, διότι καὶ σκοτεινόν, ἐμνήσθη μόνον τῶν πλέον ἀφεστάναι τὸ ὕδωρ τοῦ αἰθέρος ἢ τὸν ἀέρα λεγόντων, καὶ πρὸς αὐτούς τι βουλόμενος εἰπεῖν οὕτω μὲν ἄν ἔφη καὶ τὴν γῆν ψυχρὰν εἶναι πρώτως λέγοιμεν, ὅτι τοῦ αἰθέρος ἀφέστηκε πλεῖστον,ʼ ὡς ἀδόκιμόν τινα παντελῶς τοῦτον καὶ. ἄτοπον ἀπορρίψας τὸν λόγον ἐγώ μοι δοκῶ μηδὲ τὴν γῆν ἄμοιρον εἰκότων καὶ πιθανῶν ἀποφαίνειν, ποιησάμενος ἀρχὴν ᾧ μάλιστα Χρύσιππος ὑπὲρ τοῦ ἀέρος κέχρηται. τί δὲ τοῦτʼ ἐστί; τὸ σκοτεινὸν ὄντα πρώτως εἶναι καὶ ψυχρὸν πρώτως. εἰ γὰρ δύο λαβὼν οὗτος ἀντιθέσεις δυνάμεων οἴεται τῇ ἑτέρᾳ καὶ τὴν ἑτέραν ἐξ ἀνάγκης; ἕπεσθαι, μυρίαι δήπουθὲν εἰσιν ἀντιτάξεις καὶ ἀντιπάθειαι πρὸς τὸν αἰθέρα τῆς γῆς,· αἷς καὶ ταύτην ἄν τις ἀκολουθεῖν ἀξιώσειεν. οὐ γὰρ ὡς βαρεῖα πρὸς κοῦφον καὶ καταρρεπὴς πρὸς ἀνωφερὲς ἀντίκειται μόνον, οὐδʼ ὡς πυκνὴ πρὸς ἀραιὸν οὐδʼ ὡς βραδεῖα καὶ στάσιμος πρὸς ὀξύρροπον καὶ κινητικόν, ἀλλʼ ὡς βαρυτάτη. πρὸς κουφότατον καὶ πυκνοτάτη πρὸς ἀραιότατον, καὶ τέλος ὡς ἀκίνητος ἐξ ἑαυτῆς πρὸς αὐτοκίνητον καὶ τὴν μέσην χώραν ἐπέχουσα πρὸς· ἀεὶ κυκλοφορούμενον. οὐκ ἄτοπον οὖν τηλικαύταις καὶ τοσαύταις ἀντιτάξεσι καὶ τὴν τῆς ψυχρότητος καὶ θερμότητος ἕπεσθαι. ναί, ἀλλὰ τὸ πῦρ καὶ λαμπρόν ἐστιν. οὔτι μὴν σκοτεινὸν ἡ γῆ; σκοτεινότατον μὲν οὖν ἁπάντων καὶ ἀφεγγέστατον. ἀέρι μέν τοι μετοχὴ φωτός ἐστι πρώτῳ, καὶ τάχιστα τρέπεται καὶ ἀναπλησθεὶς διανέμει πανταχοῦ τὴν λαμπρότητα, σῶμα παρέχων τῆς αὐγῆς ἑαυτόν· ὁ γὰρ ἥλιος ἀνίσχων, ὥς τις εἶπε τῶν διθυραμβοποιῶν, εὐθὺς ἀνέπλησεν ἀεροβατᾶν μέγαν οἶκον ἀνέμων· ἐκ τούτου δὲ καὶ λίμνῃ καὶ θαλάττῃ μοῖραν αὐγῆς κατιὼν ἐνίησι καὶ βυθοὶ ποταμῶν διαγελῶσιν, ὅσον ἀέρος ἐξικνεῖται πρὸς αὐτούς. μόνη δʼ ἡ γῆ τῶν σωμάτων ἀεὶ ἀφώτιστός ἐστι καὶ ἄτρωτος ὑφʼ ἡλίου καὶ σελήνης τῷ φωτίζοντι, θάλπεται δʼ ὑπʼ αὐτῶν καὶ παρέχει χλιαίνειν ἐπʼ ὀλίγον βάθος ἐνδυομένῳ τῷ θερμῷ· τὸ δὲ λαμπρὸν οὐ παρίησιν ὑπὸ στερεότητος ἀλλʼ ἐπιπολῆς περιφωτίζεται; τὰ δʼ ἐντὸς ὄρφνη καὶ χάος καὶ Ἅιδης ὀνομάζεται καὶ τὸ ἔρεβος τοῦτʼ ἦν ἄρα,ʼ τὸ χθόνιον καὶ ἔγγαιον σκότος. τὴν δὲ νύκτα ποιηταὶ μὲν ἐκ γῆς γεγονέναι μυθολογοῦσι, μαθηματικοὶ δὲ γῆς σκιὰν οὖσαν ἀποδεικνύουσιν, ἀντιφραττούσης πρὸς τὸν ἥλιον· ὁ γὰρ ἀὴρ ἀναπίμπλαται σκότους ὑπὸ γῆς ὡς φωτὸς ὑφʼ ἡλίου· καὶ τὸ ἀφώτιστον αὐτοῦ μῆκός ἐστι νυκτός, ὅσον ἡ σκιὰ τῆς γῆς ἐπινέμεται. διὸ τῷ μὲν ἐκτὸς ἀέρι καὶ νυκτὸς οὔσης ἄνθρωποί τε χρῶνται καὶ θηρία πολλὰ νομὰς ποιούμενα διὰ σκότους, ἁμωσγέπως ἴχνη φωτὸς καὶ ἀπορροὰς αὐγῆς ἐνδιεσπαρμένας· ἔχοντος ὁ δʼ οἰκουρὸς; καὶ ὑπωρόφιος, ἅτε δὴ τῆς γῆς πανταχόθεν περιεχούσης, κομιδῇ τυφλός ἐστι καὶ ἀφώτιστος. ἀλλὰ μὴν καὶ δέρματα καὶ κέρατα ζῴων ὅλα μὲν οὐ διίησιν αὐγὴν ὑπὸ στερεότητος, ὅταν δὲ πρισθῇ καὶ καταξεσθῇ, γίγνεται διαφανῆ, παραμιχθέντος αὐτοῖς τοῦ ἀέρος. οἶμαι δὲ καὶ μέλαιναν ἑκάστοτε τὴν γῆν ὑπὸ τῶν ποιητῶν καλεῖσθαι διὰ τὸ σκοτῶδες καὶ τὸ ἀφώτιστον ὥστε καὶ τὴν πολυτίμητον ἀντίθεσιν τοῦ σκοτεινοῦ πρὸς τὸ λαμπρὸν ἐπὶ τῆς γῆς μᾶλλον ἢ τοῦ ἀέρος ὑπάρχειν.

1818. Bölüm

Ne var ki bu karşıtlık aranan şeyden kopuktur; çünkü parlak şeylerden pek çoğunun soğuk, donuk ve karanlık şeylerden pek çoğunun sıcak olduğu gösterilmiştir. Soğukluğa daha yakın olan kuvvetler şunlardır: ağırlık, yoğunluk, durağanlık, değişmezlik. Bunların hiçbirinde havanın payı yoktur, hepsinde toprağın payı sudan fazladır. Ayrıca soğuk, en çok hissedilir biçimde sert, sertleştirici ve dirençli olan şeyler arasındadır. Theophrastos, soğuktan donmuş balıkların yere bırakılınca cam ya da toprak kap gibi kırılıp parçalandığını anlatır. Sen de Delphoi'de işitmişsindir: sert rüzgâr ve kar arasında mahsur kalan Thyiadlara yardıma Parnassos'a çıkanların pelerinleri ayazdan öyle sertleşip odun gibi olmuş ki, açılınca kırılıp yırtılmışlar. Aşırı soğuk sinirleri bükülmez, dili hareketsizlik ve sertlikle sessiz kılar, çünkü bedenin yumuşak kısımlarını bile dondurur.

18

ἀλλʼ αὕτη μὲν ἀπήρτηται τοῦ ζητουμένου πολλὰ γὰρ δέδεικται ψυχρὰ τῶν λαμπρῶν ὄντα καὶ θερμὰ τῶν ἀμαυρῶν καὶ σκοτεινῶν. ἐκεῖναι δὲ συγγενέστεραι δυνάμεις ψυχρότητός εἰσι, τὸ ἐμβριθὲς τὸ πυκνὸν τὸ μόνιμον τὸ ἀμετάβλητον ὧν ἀέρι μὲν οὐδεμιᾶς, γῇ δὲ μᾶλλον ἢ ὕδατι πασῶν μέτεστι. καὶ μὴν ἐν τοῖς μάλιστα τὸ ψυχρὸν αἰσθητῶς σκληρόν ἐστι καὶ σκληροποιὸν. καὶ ἀντίτυπον. ἰχθῦς μὲν γὰρ ἱστορεῖ Θεόφραστος ὑπὸ ῥίγους πεπηγότας, ἂν ἀφεθῶσιν ἐπὶ τὴν γῆν, κατάγνυσθαι καὶ συντρίβεσθαι δίκην ὑελῶν ἢ κεραμεῶν σωμάτων., ἐν δὲ Δελφοῖς αὐτὸς ἢκουες ὅτι τῶν εἰς τὸν Παρνασὸν ἀναβάντων βοηθῆσαι ταῖς Θυιάσιν, ἀπειλημμέναις ὑπὸ πνεύματος χαλεποῦ καὶ χιόνος, οὕτως ἐγένοντο διὰ τὸν πάγον σκληραὶ καὶ ξυλώδεις αἱ χλαμύδες, ὡς καὶ θραύεσθαι διατεινομένας καὶ ῥήγνυσθαι. ποιεῖ δὲ καὶ νεῦρα δυσκαμπῆ καὶ γλῶτταν ἄναυδον ἀκινησίᾳ καὶ σκληρότητι τὸ ἄγαν ψῦχος, ἐκπηγνύον τὰ καὶ μαλακὰ τοῦ σώματος.

1919. Bölüm

Bunları gördükten sonra olup biteni şöyle değerlendir. Her kuvvet, üstün geldiğinde, yendiğini değiştirip kendine dönüştürür: sıcağın yendiği şey ateşe dönüşür, rüzgârın yendiği şey havaya, suya düşen şey de kurtulamazsa onunla birlikte dağılıp ıslanır. O hâlde tamamen soğuyan şeylerin de ilk soğuğa dönüşmesi zorunludur. Soğumanın aşırısı donmadır; donma ise soğuk bütünüyle üstün gelip nemi dondurduğunda, sıcağı da dışarı sıkıp attığında, tanınmazlıkla ve taşlaşmayla sonuçlanır. Bu yüzden derinlerdeki toprak adeta bütünüyle don ve buzdur; saf ve yumuşatılmamış soğuk, esirden en uzağa itilip orada oturur. Görünen şu uçurumlara, kayalıklara, taşlara gelince, Empedokles bunların toprağın derinliğindeki ateşin yanıp sıkıştırmasıyla ayakta durup yükseldiğini sanır. Oysa asıl görünen şudur ki, sıcaklığı sıkılıp uçup gitmiş bütün bu şeyler soğuklukla bütünüyle donmuştur; zaten bunlara "pagoi" (donmuşlar) denmesi de bu yüzdendir. Sıcağın çıktığı yerlerde pek çok kayanın üstü kararmış, ateşte yanmış gibi görünür. Soğuk bazı şeyleri daha çok, bazılarını daha az dondurur, en çok da kendisinin ilk olarak bulunduğu şeyleri. Hafifletmek sıcağın işi ise en hafif olan en sıcaktır; yumuşatmak nemin işi ise en yumuşak olan en nemlidir. Aynı biçimde, dondurmak soğuğun işi ise en donmuş olan, yani toprak, zorunlu olarak en soğuktur. En soğuk olan da tabiatça ve ilk olarak soğuktur. O hâlde toprak tabiatça ve ilk olarak soğuktur. Bu his ile de bellidir: çamur sudan daha soğuktur, üstüne toprak atılarak ateş söndürülür. Demirciler de kor hâline gelip eriyen demire mermer ve taş tozu serperek akışını durdurur, soğuturlar. Toz da atletlerin bedenlerini soğutur, terlerini dindirir.

19

ὧν βλεπομένων, σκόπει τὸ γιγνόμενον οὕτω. πᾶσα δήπου δύναμις, ἂν περιγένηται, πέφυκε μεταβάλλειν καὶ τρέπειν εἰς ἑαυτὴν τὸ νικώμενον τὸ μὲν γὰρ ὑπὸ θερμοῦ κρατηθὲν ἐκπυροῦται, τὸ ὑπὸ πνεύματος ἐξαεροῦται, τὸ δʼ εἰς ὕδωρ ἐμπεσόν, ἂν μὴ διαφύγῃ,- καθυγραίνεται, συνδιαχεόμενον. ἀνάγκη δὴ καὶ τὰ ψυχόμενα κομιδῇ μεταβάλλειν εἰς τὸ πρώτως ψυχρόν ἔστι δʼ ὑπερβολὴ ψύξεως πῆξις, πῆξις δʼ εἰς ἀγνωσίαν τελευτᾷ καὶ λίθωσιν, ὅταν, παντάπασι τοῦ ψυχροῦ κρατήσαντος, ἐκπαγῇ μὲν τὸ ὑγρὸν ἐκθλιβῇ δὲ τὸ θερμόν. ὅθεν ἡ μὲν ἐν βάθει γῆ πάγος ἐστὶν ὡς εἰπεῖν καὶ κρύσταλλος ἅπασα τὸ γὰρ ψυχρὸν ἄκρατον οἰκουρεῖ καὶ ἀμάλακτον ἀπεωσμένον ἐκεῖ τοῦ αἰθέρος ἀπωτάτω ταυτὶ δὲ· τὰ ἐμφανῆ, κρημνοὺς καὶ σκοπέλους καὶ πέτρας, Ἐμπεδοκλῆς μὲν ὑπὸ τοῦ πυρὸς οἴεται τοῦ ἐν βάθει τῆς γῆς ἑστάναι καὶ ἀνέχεσθαι διερειδόμενα φλεγμαίνοντος· ἐμφαίνεται δὲ μᾶλλον, ὅσων τὸ θερμὸν ἐξεθλίβη καὶ διέπτατο, πάντα ταῦτα παντάπασιν ὑπὸ τῆς ψυχρότητος παγῆναι διὸ καὶ πάγοι καλοῦνται. καὶ τὰ ἄκρα πολλῶν ἐπιμελανθέντων, τὸ θερμὸν ἐξέπεσε, πυρικαύστοις ἰδεῖν προσέοικε πήγνυσι γὰρ τὸ ψυχρὸν τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δʼ ἧττον, μάλιστα δʼ οἷς πρώτως ἐνυπάρχειν πέφυκεν. ὥσπερ γάρ, εἰ θερμοῦ τὸ κουφίζειν, θερμότατόν ἐστι τὸ κουφότατον· εἰ δʼ ὑγροῦ τὸ μαλάσσειν, ὑγρότατον τὸ μαλακώτατον· οὕτως, εἰ ψυχροῦ τὸ πηγνύειν, ἀνάγκη ψυχρότατον εἶναι τὸ μάλιστα πεπηγός, οἷον ἡ γῆ τὸ δὲ ψυχρότατον φύσει δήπου καὶ πρώτως ψυχρὸν ὥστε φύσει καὶ· πρώτως ψυχρὸν ἡ γῆ. τοῦτο δʼ ἀμέλει καὶ τῇ αἰσθήσει δῆλόν ἐστι καὶ γὰρ πηλὸς ὕδατοσψυχρότερος καὶ τὸ πῦρ γῆν ἐπιφοροῦντες ἀφανίζουσιν οἱ· δὲ χαλκεῖς τῷ πυρουμένῳ καὶ ἀνατηκομένῳ σιδήρῳ μάρμαρον καὶ λατύπην παραπάσσουσι, τὴν πολλὴν ῥύσιν ἐφιστάντες καὶ καταψύχοντες· ψύχει δὲ καὶ τὰ τῶν ἀθλητῶν κόνις σώματα καὶ κατασβέννυσι τοὺς ἱδρῶτας.

2020. Bölüm

Her yıl bizi bir yerden bir yere göç ettiren ihtiyaç neye işaret eder? Kışın topraktan olabildiğince uzaklaşıp yükseklere ve denize doğru kaçarız; yazın ise yine aşağılara sarılır, içine girer, serin sığınaklar arar, toprağın kucağında sevinçle yerleşiriz. Bunu, hissimizin soğukluktan toprağa yönlendirmesiyle, tabiatça ilk soğuk olanı tanıyarak yapmıyor muyuz? Kışın deniz kıyısında kalmak bir bakıma topraktan kaçıştır: soğuktan onu elden geldiğince bırakıp denizin sıcak havasına sarınırız. Yazın ise sıcaktan bunalıp toprak ve kara kökenli havayı özleriz; bu hava kendisi soğuk değildir, fakat tabiatça ve ilk olarak soğuk olandan filizlenmiş, toprağın kuvvetiyle demir gibi su verilmiştir. Akarsuların da en soğuğu kayalardan ve dağlardan gelenler, kuyu sularının en soğuğu en derin olanlardır: derine artık dışarıdan hava karışmaz, ötekiler de karışmamış saf topraktan çıkar. Tainaron yakınlarındaki, Styks suyu denilen ve kayadan zar zor sızan su öyle soğuktur ki, yalnız eşek toynağı dışında onu hiçbir kap tutmaz; başka her şeyi çatlatıp parçalar.

20

ἡ δὲ καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ἡμᾶς μετάγουσα καὶ μετοικίζουσα χρεία τί βούλεται, χειμῶνος μὲν ἀπωτάτω φεύγουσα τῆς γῆς εἰς τὰ μετέωρα καὶ ἀπόγεια, θέρους δὲ πάλιν ἀντεχομένη τῶν κάτω καὶ ὑποδυομένη καὶ διώκουσα προσφόρους καταφυγάς, τιθεμένη τὴν δίαιταν ἐν ἀγκάλαις γῆς ἀγαπητῶς; ἆρʼ οὐχὶ ταῦτα ποιοῦμεν ἐπὶ τὴν γῆν ὑπὸ ψυχρότητος ὁδηγούμενοι τῇ αἰσθήσει καὶ τὸ πρώτως φύσει ψυχρὸν ἐπιγινώσκοντες; αἱ γοῦν παράλιοι χειμῶνος δίαιται τρόπον τινὰ γῆς φυγαί εἰσιν, ὡς ἀνυστὸν ἀπολειπόντων διὰ κρύος αὐτήν, τὸν δʼ ἔναλον ἀέρα καὶ πελάγιον θερμὸν ὄντα περιβαλλομένων εἶτʼ αὖθις ἐν θέρει τὸν γηγενῆ καὶ χερσαῖον ὑπὸ καύματος ποθοῦμεν, οὐκ αὐτὸν ὄντα ψυχρὸν ἀλλὰ τοῦ φύσει ψυχροῦ καὶ πρώτως ἀποβλαστάνοντα καὶ βεβαμμένον ὑπὸ τῆς ἐν γῇ δυνάμεως ὥσπερ βαφῇ σίδηρον. καὶ γὰρ. τῶν ῥυτῶν ὑδάτων τὰ πετραῖα καὶ ὀρεινὰ ψυχρότατα καὶ τῶν φρεατιαίων τὰ κοιλότατα· τούτοις μὲν γὰρ οὐκέτι μίγνυται διὰ βάθους ἔξωθεν ὁ ἀήρ, ἐκεῖνα δʼ ἐκπίπτει διὰ τῆς γῆς ἀμίκτου καὶ καθαρᾶς, ὡς τὸ περὶ Ταίναρον, ὃ δὴ Στυγὸς ὕδωρ καλοῦσιν, ἐκ πέτρας γλίσχρως συλλειβόμενον οὕτω ψυχρόν ἐστιν, ὥστε μηδὲν ἀγγεῖον ἄλλο μόνην δʼ ὁπλὴν ὄνου στέγειν· τὰ δʼ ἄλλα διακόπτει καὶ ῥήγνυσιν.

2121. Bölüm

Hekimlerden de işitiriz ki her toprak, cinsi gereği, büzücü ve soğutucudur; ilaç yapımında büzücü ve kesici kuvvetleri için pek çok maden sayarlar. Toprağın unsuru da ne keskin ne hareketlidir, ne ince, ne sivri, ne yumuşak ne de kolayca dökülendir; küp gibi yerleşik ve dayanıklıdır. Toprak ağırlığını da buradan alır; onun kuvveti olan soğuk da yoğunlaştırıp bastırarak ve nemi sıkıp dışarı atarak, oluşan düzensizlik yüzünden bedenlerde ürperme ve titreme meydana getirir. Tamamen üstün gelirse, sıcak kaçtığı ya da söndüğünde bedenin durumu donmuş, ölü hâlde kalır. Bu yüzden toprak ya hiç yanmaz ya da zar zor yanar. Hava ise çoğu kez kendi kendine alev salar, ateşlenip akar ve şimşek çakar; sıcak, nemli olanı besin olarak kullanır. Odunun yanan kısmı katı olanı değil nemli olanıdır; nem çıktıktan sonra geride katı ve kuru kısım kül olarak kalır. Bu külün de dönüşüp tükendiğini göstermeye heves edenler onu sık sık yağa ve iç yağına bulayıp yoğurarak bir sonuca varamazlar; yağlılık yanıp bitince topraksı olan ne olursa olsun kalır. Bu yüzden eskiler toprağa, yalnız yerinde hareketsiz durduğu için değil, ousia bakımından değişmez olduğu için de, tanrıların evinde kalan Hestia adını vermişlerdir; duruşu ve katılığı sebebiyle. Tabiat bilgini Arkhelaos'un dediği gibi, onun bağı soğukluktur; hiçbir şey onu gevşetmez ya da yumuşatmaz, çünkü sıcak ve ılık değildir.

Soğuk rüzgârı ve suyu hissettiğini, toprağı ise daha az hissettiğini düşünenler, en yakınlarındaki toprağa bakıyorlar; bu toprak havalarla, sularla, güneş ve sıcaklıkla dolu bir karışım ve yığındır. Bunlar, tabiatça ve ilk olarak sıcak olanın esir değil kaynar su ya da kızgın demir olduğunu söyleyenlerden farksızdırlar; çünkü onlar bunlara dokunur, ilk saf gök ateşini ise dokunarak hissedemezler. Bunlar da aynı biçimde derinlerdeki toprağı hissedemezler, oysa asıl toprak, başkalarından ayrılmış, kendi başına düşünülecek olan odur. Bunun bir örneği burada kayalarda da görülür: derinden gelen, dayanılması güç bir ayaz yayarlar. Daha soğuk içmek isteyenler suya çakıl taşı atarlar; taşlardan yükselen taze ve saf soğukluk sayesinde su yoğunlaşır ve sertleşir.

21

ἔτι γε μὴν τῶν ἰατρῶν ἀκούομεν, ὡς πᾶσα γῆ τῷ γένει στύφειν καὶ ψύχειν πέφυκε καὶ πολλὰ τῶν μεταλλευομένων καταριθμοῦσι στυπτικὴν αὐτοῖς παρέχοντα καὶ σχετικὴν εἰς τὰς φαρμακείας δύναμιν· καὶ γὰρ τὸ στοιχεῖον αὐτῆς; οὐ τμητικὸν οὐδὲ κινητικὸν οὐδὲ λεῖπον οὐδʼ ἔχον ὀξύτητας οὐδὲ μαλθακὸν οὐδʼ εὐπερίχυτον γέγονεν, ἀλλʼ ἑδραῖον ὡς ὁ κύβος καὶ συνερειστικόν, ὅθεν αὐτή τε βρῖθος ἔσχε,· καὶ τὸ ψυχρόν, ὅπερ ἦν δύναμις αὐτῆς, τῷ πυκνοῦν καὶ συνωθεῖν καὶ ἀποθλίβειν τὰ ὑγρὰ φρίκας καὶ τρόμους διὰ τὴν ἀνωμαλίαν ἐνεργάζεται τοῖς σώμασιν· ἂν δʼ ἐπικρατήσῃ παντάπασι, τοῦ θερμοῦ φυγόντος ἢ σβεσθέντος, ἔστησε τὴν ἕξιν ἐκπαγεῖσαν καὶ νεκρωθεῖσαν. ὅθεν οὐδὲ κάεται γῆ τὸ παράπαν ἢ κάεται γλίσχρως καὶ μόγις. ἀὴρ μὲν γὰρ ἐξ ἑαυτοῦ πολλάκις φλόγας ἀναδίδωσι καὶ ῥεῖ καὶ διαστράπτει πυρούμενος· τῷ δʼ ὑγρῷ τροφῇ χρῆται τὸ θερμόν· οὐ γὰρ τὸ στερεὸν ἀλλὰ τὸ νοτερὸν τοῦ ξύλου καυστόν ἐστιν· ἐξικμασθέντος δὲ τούτου, τὸ στερεὸν καὶ ξηρὸν ἀπολείπεται τέφρα γενόμενον. οἱ δὲ καὶ τοῦτο φιλοτιμούμενοι μεταβάλλον ἀποδεῖξαι καὶ καταναλισκόμενον ἀναδεύοντες πολλάκις ἐλαίῳ καὶ στέατι φύροντες οὐδὲν περαίνουσιν, ἀλλʼ ὅταν ἐκκαῇ τὸ λιπαρόν, περίεστι πάντως καὶ διαμένει τὸ γεῶδες· ὅθεν οὐ κατὰ χώραν μόνον ἐξ ἕδρας ἀκίνητον οὖσαν αὐτὴν ἀλλὰ καὶ κατʼ οὐσίαν ἀμετάβλητον, Ἑστίαν, ἅτε δὴ μένουσαν ἐν θεῶν οἴκῳ, κλίτα προσηγόρευσαν οἱ παλαιοί, διὰ τὴν στάσιν καὶ πῆξιν· ἧς ἡ ψυχρότης δεσμός ἐστιν, ὡς Ἀρχέλαος ὁ φυσικὸς εἶπεν, οὐδενὸς χαλῶντος αὐτὴν οὐδὲ μαλάττοντος, ἅτε θερομένην καὶ ἀλεαινομένην οὖσαν. οἱ δὲ πνεύματος μὲν αἰσθάνεσθαι ψυχροῦ καὶ ὕδατος, γῆς δʼ ἧττον οἰόμενοι, τὴν ἔγγιστα γῆν ὁρῶσιν ἀέρων καὶ ὑδάτων καὶ ἡλίου καὶ θερμότητος ἀνάπλεων σύμμιγμα καὶ συμφόρημα γεγενημένην· καὶ οὐδὲν διαφέρουσι τῶν μὴ τὸν αἰθέρα φύσει καὶ πρώτως θερμὸν ἀλλὰ τὸ ζέον ὕδωρ ἢ τὸν διάπυρον σίδηρον ἀποφαινομένων, ὅτι τούτων μὲν ἅπτονται καὶ προσθιγγάνουσι, τοῦ δὲ πρώτου καθαροῦ καὶ οὐρανίου πυρὸς αἴσθησιν διʼ ἁφῆς οὐ λαμβάνουσιν, ὥσπερ οὐδʼ οὗτοι τῆς ἐν βάθει γῆς, ἣν μάλιστα γῆν ἄν τις νοήσειεν αὐτὴν καθʼ αὑτὴν ἀποκεκριμένην τῶν ἄλλων. δεῖγμα δʼ αὐτῆς ἐστι κἀνταῦθα περὶ τὰς πέτρας· πολὺ γὰρ ἐκ βάθους καὶ οὐ ῥᾴδιον ἀνασχέσθαι προσβάλλουσι κρύος;. οἱ δὲ ψυχροτέρου ποτοῦ δεόμενοι χάλικας ἐμβάλλουσιν εἰς τὸ ὕδωρ· γίγνεται γὰρ οὐλότερον καὶ στομοῦται παρὰ τὴν ἀπὸ τῶν λίθων ψυχρότητα, πρόσφατον καὶ ἄκρατον ἀναφερομένην.

2222. Bölüm

Demek ki eski bilgeler ve bilginler yerle göğü, terazide olduğu gibi yukarı ve aşağı yerleri bakımından değil, kuvvetlerin farkı bakımından birbirine karışmaz saymışlardır: sıcak, parlak, hızlı ve hafif olanı tanrısal ve ebedî tabiata vermiş, karanlık, soğuk ve yavaş olanı ise ölülerin ve yeraltındakilerin mutsuz payı olarak göstermişlerdir. Canlının bedeni de, şairlerin dediği gibi soluk aldığı ve canlı olduğu sürece sıcaklıktan ve hayattan yararlanır; bunlardan yoksun kalıp yalnız toprak payı içinde kalınca soğukluk ve ayaz onu hemen sarar, çünkü sıcaklık, toprak dışındaki her şeyde tabiatça bulunmaktadır.

22

τοὺς οὖν πάλαι σοφοὺς καὶ λογίους ἄμικτα θέσθαι τὰ ἐπίγεια καὶ τὰ οὐράνια χρὴ νομίζειν, οὐ τοῖς τόποις ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ πρὸς τὰ κάτω καὶ ἄνω βλέποντας, ἀλλὰ τῇ διαφορᾷ τῶν δυνάμεων τὰ μὲν θερμὰ καὶ λαμπρὰ καὶ ταχέα καὶ κοῦφα τῇ θείᾳ καὶ ἀιδίῳ φύσει προσνέμοντας, τὰ δὲ σκοτεινὰ καὶ ψυχρὰ καὶ βραδέα φθιτῶν καὶ ἐνέρων οὐκ εὐδαίμονα κλῆρον ἀποφαίνοντας. ἐπεὶ καὶ τὸ σῶμα τοῦ ζῴου, μέχρι μὲν ἔμπνουν ἐστὶ καὶ θαλερόν, ὡς οἱ ποιηταὶ λέγουσι, θερμότητι χρῆται καὶ ζωῇ· γενόμενον δὲ τούτων ἔρημον καὶ ἀπολειφθὲν ἐν μόνῃ τῇ τῆς γῆς μοίρᾳ ψυχρότης εὐθὺς ἴσχει καὶ κρύος, ὡς ἐν παντὶ μᾶλλον ἢ τῷ γεώδει κατὰ φύσιν θερμότητος ἐνυπαρχούσης

2323. Bölüm

Favorinus, bunları başkalarının söyledikleriyle karşılaştır. İnandırıcılıkta ne geri kalırsa ne de çok üstün gelirse, kanaatleri bir yana bırak; belirsiz şeylerde hükmü askıda bırakmayı, onaylamaktan daha filozofça say.

23

ταῦτʼ, ὦ Φαβωρῖνε, τοῖς εἰρημένοις ὑφʼ ἑτέρων παράβαλλε· κἂν μήτε λείπηται τῇ πιθανότητι μήτε ὑπερέχῃ πολύ, χαίρειν ἔα τὰς δόξας, τὸ ἐπέχειν ἐν τοῖς ἀδήλοις τοῦ συγκατατίθεσθαι φιλοσοφώτερον ἡγούμενος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…