Plutarkhos
Su mu Ateş mi Daha Yararlı
Περὶ τοῦ πότερον ὕδωρ ἢ πῦρ χρησιμώτερον
11. Bölüm
"En iyisi sudur, altın ise yanan ateş gibidir," der Pindaros; böylece ateşe açıkça ikinci yeri vermiştir. Hesiodos da "Her şeyden önce khaos doğdu," derken ona uyar; çünkü çoğu kimseye göre suya bu adı dökülmesinden (khysis) ötürü vermiştir. Ama tanıklar bakımından iki taraf eşittir; zira ateşin evrenin ilkesi olduğunu, bir tohum gibi her şeyi kendinden ürettiğini ve yangınla yine kendine geri aldığını öne sürenler de vardır. Şimdi bu adamları bırakıp her iki taraftaki gerekçelerin bizi nereye götürdüğüne bakalım.
Ἀριστον μὲν ὔδωρ ὁ δὲ χρυσὸς αἰθόμενον πῦρ φησιν ὁ Πίνδαρος· ὥσθʼ οὗτος μὲν δευτέραν ἄντικρυς τῷ πυρὶ χώραν ἔδωκε· συμφωνεῖ δὲ καὶ Ἡσίοδος εἰπών ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετο· τοῖς πλείστοις γὰρ ὠνομακέναι δοκεῖ τὸ ὕδωρ τοῦτον τὸν τρόπον παρὰ τὴν χύσιν. ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν μαρτύρων ἑκατέροις ἴσον· ἐπεὶ καὶ τὸ πῦρ εἰσιν οἱ τοῦ παντὸς ἀρχὴν ἀποφαινόμενοι, καὶ οἷον σπέρμα τοῦτʼ ἐξ ἑαυτοῦ τε πάντα ποιεῖν καὶ εἰς ἑαυτὸ ἐκλαμβάνειν κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν. ἀφέμενοι δὲ τῶν ἀνδρῶν, σκεψώμεθα τοὺς εἰς ἑκάτερον λόγους πῇ μᾶλλον ἄγουσιν ἡμᾶς.
22. Bölüm
Her zaman, sürekli ve en çok muhtaç olduğumuz şey daha yararlı değil midir? Tıpkı bir alet gibi, hatta Zeus hakkı için, her mevsimde ve her durumda hazır bulunan bir dost gibi? Ateş ise her zaman işe yaramaz; bazen bunaltır, ondan uzaklaşırız. Suya ise kışın da yazın da, hastayken de sağlıklıyken de, gece gündüz ihtiyaç vardır; insanın ona muhtaç olmadığı an yoktur. Ölülere "alibantes" denmesi de bundandır: "libas"tan, yani nemden yoksun olanlar, dolayısıyla hayattan yoksun kalanlar demektir. İnsan birçok zaman ateşsiz yaşamıştır, ama susuz hiçbir zaman.
Üstelik baştan beri, insanın ilk var oluşuyla birlikte bulunan şey, sonradan bulunandan daha yararlıdır. Çünkü gerçekten zorunlu olanı tabiat vermiş, kullanım fazlası olanı ise bir sanat ve hüner bulmuştur. Suyun insanlar için bulunmadığı bir zaman söylenemez, onu bulan bir tanrı ya da kahraman da anılmaz; insanlar doğar doğmaz vardı, hatta doğmalarını sağlayan da oydu. Ateşin kullanımı ise, derler ki, dün evvelsi gün Prometheus sayesinde gelmiştir; demek ki hayat ateşsiz olmuştur, ama susuz olmamıştır. Bunun şairce bir uydurma olmadığını bugünkü hayat da gösterir: bazı insan toplulukları ateşsiz, evsiz, ocaksız, açıkta yaşar. Köpek Diogenes de ateşi hemen hiç kullanmazdı; öyle ki bir ahtapotu çiğ çiğ yutarken, "Baylar, bunu sizin için göze alıyorum," demişti. Oysa susuz yaşamayı kimse güzel ya da mümkün saymamıştır.
Ἆρ᾽ οὖν οὐ χρησιμώτερον ἐκεῖνο, οὗ πὰντοτε καὶ διηνεκῶς δεόμεθα καὶ πλείστου, καθάπερ ἐργαλεῖον καὶ ὄργανον, καὶ νὴ Δία φίλος ὁ πάσης ὥρας καὶ παντὸς καιροῦ παρὼν ἕτοιμος; καὶ μὴν τὸ μὲν πῦρ οὐ πάντοτε χρήσιμον, ἔστι δʼ ὅτε καὶ βαρυνόμεθα καὶ ἀποσπώμεθα· τοῦ δʼ ὕδατος χρεία καὶ χειμῶνος καὶ θέρους καὶ νοσοῦσι καὶ ὑγιαίνουσι, νυκτὸς καὶ μεθʼ ἡμέραν καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε ἄνθρωπος οὐ δεῖται· ἀμέλει τοὺς ἀποθανόντας ἀλίβαντας καλοῦσιν ὡς ἐνδεεῖς λιβάδος τουτέστιν ὑγρότητος, καὶ παρὰ τοῦτο τοὺς στερουμένους τοῦ ζῆν. καὶ ἄνευ μὲν πυρὸς ἦν πολλά, ὕδατος δʼ οὐδέποτʼ ἄνθρωπος. ἔτι δὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς καὶ ἅμα τῇ πρώτῃ καταβολῇ τῶν ἀνθρώπων χρησιμώτερον τοῦ ὕστερον εὑρεθέντος· δῆλον γὰρ ὡς τὸ μὲν ὅντως ἀναγκαῖον ἡ φύσις ἔδωκε· τὸ δὲ περιουσίᾳ τῆς χρήσεως τέχνη καὶ μηχανή τις εὗρεν. ὕδωρ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὅτʼ οὐκ ἦν ἀνθρώποις οὐδέ τις εὑρετὴς λέγεται θεῶν ἢ ἡρώων σχεδὸν γὰρ γενομένων εὐθὺς ὑπῆρχε καὶ τὸ γεγενῆσθαι παρεῖχεν. ἡ δὲ πυρὸς χρῆσις ἐχθές φασι καὶ πρῴην ὑπὸ Προμηθέως · ·ʼ βίος πυρός, οὐκ ἄνευ δʼ ὕδατος ἦν. καὶ τὸ μὲν πλάσμα τοῦτο μὴ εἶναι ποιητικὸν ἀποδείκνυσιν ὁ καθʼ ἡμᾶς βίος· ἔστι γὰρ ἀνθρώπων γένη τινὰ χωρὶς πυρὸς ποιούμενα τὴν δίαιταν, ἄοικα καὶ ἀνέστια καὶ ὑπαίθρια· καὶ Διογένης δʼ ὁ κύων ἣκιστα προσεχρῆτο πυρί, ὥστε καὶ πολύποδα καταπιὼν ὠμόν οὕτως ὑπὲρ ὑμῶν εἶπεν ὦ ἄνδρες, παραβάλλομαι. χωρὶς δʼ ὕδατος οὔτε καλόν τις ἐνόμισε ζῆν οὔτε δυνατόν.
33. Bölüm
Fakat insan tabiatını gözden geçirip niye bu kadar küçük hesap yapıyorum? Hayvan cinsleri çoktur, hatta sayısızdır; aralarında ateş kullanmayı neredeyse yalnız insan bilir, ötekiler ateşsiz yaşar ve beslenir. Otlayanlar, uçanlar, sürünenler köklerle, meyvelerle ve etle ateşsiz geçinir. Susuz ise ne deniz canlısı yaşar ne kara canlısı ne de havada uçan. Aristoteles'in su içmediğini söylediği bazı et oburlar bile içlerindeki nemle yaşarlar. O hâlde hiçbir canlı tabiatının onsuz durup devam edemediği şey daha yararlıdır.
καὶ τί μικρολογοῦμαι τὴν τῶν ἀνθρώπων ἐπερχόμενος φύσιν; πολλῶν γὰρ ὄντων, μᾶλλον δʼ ἀπείρων γενῶν, τὸ τῶν ἀνθρώπων σχεδὸν μόνον οἶδε πυρὸς χρῆσιν, τὰ δὲ λοιπὰ ἀπύροις χρῆται διαίταις καὶ τροφαῖς, καὶ βίος αὐτοῖς· νεμομένοις, ἱπταμένοις, ἕρπουσιν, ἀπὸ ῥιζῶν καὶ καρπῶν καὶ σαρκῶν ἄνευ πυρός· ὕδατος δὲ χωρὶς οὐκ ἔναλον οὐδὲ χερσαῖον οὐκ αἰθέριον καὶ γὰρ τὰ σαρκο βόρα τῶν ζῴων, ὧν ἔνιά φησι μὴ πίνειν Ἀριστοτέλης, τῷ γʼ ἐντὸς ὑγρῷ χρώμενα διαζῇ. τοῦτʼ οὖν χρησιμώτερον, οὗ μηδεμία ζωῆς φύσις ἄνευ ἵσταται καὶ διαμένει.
44. Bölüm
Kullananlardan kullandığımız şeylere, bitkilere ve meyvelere geçelim. Bunların bir kısmı sıcaktan hiç pay almaz, bir kısmı da pek az ve belli belirsiz alır; hepsini filizlendiren, büyüten, ürün verdiren nemli tabiattır. Şarabı, zeytinyağını ve topladığımız, sağdığımız, peteğinden aldığımız, gözler önünde duran her şeyi niye sayayım? Kuru besin gibi görünen buğday bile nemin değişmesi, çürümesi ve yayılmasıyla oluşur.
μετίωμεν ἀπὸ τῶν χρωμένων ἐπὶ ταῦθʼ οἷς χρώμεθα, φυτὰ καὶ καρπούς. τούτων ἃ μὲν οὐδʼ ὅλως θερμοῦ μετείληφεν, ἃ δʼ ἣκιστα καὶ ἀδήλως· ἡ δʼ ὑγρὰ φύσις βλαστάνοντα πάντα παρέχεται, αὐξανόμενα καὶ καρποφοροῦντα καὶ τί δεῖ καταριθμεῖσθαι με καὶ οἶνον καὶ ἔλαιον καὶ τὰ λοιπὰ πάνθʼ ὅσα τρυγῶμεν καὶ ἀμέλγομεν καὶ βλίττομεν ἐν φανερῷ κείμενα, ὅπου γε καὶ ὁ πυρός, δοκῶν εἶναι τῆς ξηρᾶς τροφῆς, μεταβολῇ καὶ σήψει καὶ διαχύσει τοῦ ὑγροῦ γίγνεται;
55. Bölüm
Hiç zarar vermeyen de daha yararlıdır. Ateş yayılıp akarsa en yıkıcı şeydir; suyun tabiatı ise asla zararlı değildir. Sonra iki şeyden daha ucuz olanı, hiçbir hazırlık gerektirmeden faydasını kendisinden veren daha yararlıdır. Ateş ise masraf ve yakacak ister; bu yüzden zenginler yoksullardan, krallar halktan ondan daha çok pay alır. Suyun ise şöyle insancıl bir yanı vardır: herkese eşit ve aynıdır. Alet edevat istemez, hiçbir şeye muhtaç olmayan, kendi başına yeten bir iyiliktir.
καὶ μὴν καὶ χρησιμώτερον ὃ μηδέποτε βλάπτει. πῦρ μὲν οὖν ῥέον ὀλεθριώτατον, ἡ δʼ ὕδατος φύσις οὐδέποτε βλαβερά. καὶ μὴν δυεῖν ὠφελιμώτερον τὸ εὐτελέστερον καὶ χωρίς τινος παρασκευῆς τὴν ἐξ αὑτοῦ παρέχον ὠφέλειαν ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τοῦ πυρὸς χορηγίας δεῖται καὶ ὕλης· διὰ τοῦτο μετέχουσιν αὐτοῦ πλέον πλούσιοι πενήτων, βασιλεῖς ἰδιωτῶν τὸ δʼ ὕδωρ καὶ τοῦτʼ ἔχει φιλάνθρωπον, τὴν ἰσότητα, τὸ ὅμοιον· οὐ δεῖται γὰρ ὀργάνων οὐδʼ ἐργαλείων, ἀπροσδεές, αὐτοτελὲς ἀγαθόν.
66. Bölüm
Çoğalınca faydasını yitiren şey de daha az yararlıdır. Ateş böyledir: her şeyi yiyen bir hayvan gibi yanındakileri tüketir, kendi tabiatıyla değil, yöntem, sanat ve ölçüyle yararlı olur. Su ise hiçbir zaman korkutucu değildir. İki şeyden, ötekiyle birlikte yarar sağlayan daha yararlıdır. Ateş nemi kabul etmez, onunla ortaklıkta yararlı olmaz; su ise ateşle birlikte yararlıdır: sıcak sular şifa verir, tedavide his uyandırır. Yaş ateş bulunmaz, oysa su, soğuk olduğu gibi sıcak olarak da insana yararlıdır.
ἔτι μήν, ὃ πολλαπλασιαζόμενον τὴν ὠφέλειαν ἀπόλλυσιν, ἀχρηστότερον τοιοῦτον δὲ τὸ πῦρ, οἷον θηρίον παμφάγον καὶ δάπανον τῶν παρακειμένων, καὶ μεθόδῳ καὶ τέχνῃ μᾶλλον καὶ μετριότητι ἢ τῇ αὑτοῦ φύσει ὠφέλιμον· τὸ δʼ ὕδωρ οὐδέποτε φοβερόν. καὶ μὴν δυεῖν τὸ μετὰ τοῦ ἑτέρου χρησιμώτερον πῦρ μὲν οὖν οὐκ ἐπιδέχεται τὸ ὑγρὸν οὐδὲ τῇ διʼ αὐτοῦ κοινωνίᾳ χρήσιμον, ὕδωρ δʼ ἐστὶ μετὰ πυρὸς; ὠφέλιμον τὰ γοῦν θερμὰ τῶν ὑδάτων ἀκέσιμα καὶ πρὸς θεραπείαν εὐαίσθητα. καὶ πῦρ μὲν ὑγρὸν οὐκ ἄν τις εὕροι, ὕδωρ, δʼ ὡς ψυχρὸν οὕτω καὶ θερμὸν ὠφέλιμον ἀνθρώπῳ.
77. Bölüm
Dahası, dört unsur olduğu hâlde su kendinden, denilebilirse, beşinci bir unsur olarak denizi çıkarmıştır. Deniz, başka işlerde olduğu gibi özellikle insanları birbirine karıştırmakta, ötekilerden aşağı kalmayacak kadar yararlıdır. Vahşi ve birbiriyle ilişkisiz hayatımızı bu unsur birbirine bağlamış, karşılıklı yardım ve alışverişle düzelterek tamamlamış, ortaklık ve dostluk meydana getirmiştir. Herakleitos "Güneş olmasaydı gece olurdu," der; şöyle de denebilir: deniz olmasaydı insan, canlıların en vahşisi ve en yoksulu olurdu. Oysa deniz Yunanlılara Hindistan'dan asmayı getirmiş, Yunanistan'dan denizin ötesindekilere tahılın kullanımını götürmüş, Fenike'den unutuşa karşı hatırlatıcı olarak harfleri taşımış, insan soyunun çoğunu şarapsız, ekinsiz, terbiyesiz kalmaktan korumuştur. O hâlde bir unsur kadar fazlası olan su nasıl daha yararlı olmasın?
καὶ μήν, τεττάρων ὄντων τῶν στοιχείων, τὸ ὕδωρ ἐξ ἑαυτοῦ πέμπτον, ὡς ἄν τις εἴποι, πεποίηκε στοιχεῖον τὴν θάλασσαν, οὐδὲν ἧττον ἐκείνων ὠφέλιμον τῶν τʼ ἄλλων ἕνεκεν καὶ μάλιστα τῆς ἐπιμιξίας· ἄγριον οὖν ἡμῶν ὄντα καὶ ἀσύμβολον τὸν βίον τοῦτο τὸ στοιχεῖον συνῆψε καὶ τέλειον ἐποίησε, διορθούμενον ταῖς παρʼ ἀλλήλων ἐπικουρίαις καὶ ἀντιδόσεσι, κοινωνίαν δʼ ἐργαζόμενον καὶ φιλίαν. Ἡράκλειτος μὲν οὖν εἰ μὴ ἥλιος φησὶν ἦν, εὐφρόνη ἂν ἦν ἔστι δʼ εἰπεῖν, ὡς, εἰ μὴ θάλαττα ἦν, πάντων ἂν ἀγριώτατον ζῷον κἀνδεέστατον ὁ ἄνθρωπος ἦν. νυνὶ δὲ τοῦτο μὲν παρʼ Ἰνδῶν ἄμπελον τοῖς Ἕλλησιν, ἐκ δὲ τῆς Ἑλλάδος καρπῶν χρῆσιν τοῖς ἐπέκεινα τῆς θαλάσσης ἔδωκεν, ἐκ Φοινίκης δὲ γράμματα μνημόσυνα λήθης ἐκόμισεν, ἄοινον δὲ καὶ ἄκαρπον καὶ ἀπαίδευτον ἐκώλυσεν εἶναι τὸ πλεῖστον ἀνθρώπων γένος. πῶς οὖν οὐ χρησιμώτερον ὕδωρ στοιχείῳ περιττεῦον;
88. Bölüm
Yoksa biri buradan tam tersini mi savunur? Şöyle diyebilir: dört unsur, evrenin yapımında tanrıya, ustaya sunulmuş gibidir, ama aralarında yine fark vardır. Toprak ve su madde gibi alttadır, biçimlendirilir, şekil verilir, düzenden ve tertipten pay alır; söylendiğine göre bitirmek ve doğurmak da ancak ötekilerden aldıkları ölçüde olur. Rüzgâr ile ateş ise yapar, kurar, o ana dek ölü yatanları doğuma kaldırır. Bu ikisi arasında da yine ateş yönetir ve önderlik eder. Bu, istikrayla bellidir: toprak sıcak ousia olmadan kısır ve ürünsüzdür; ateş onu ısıtıp açarak doğuma hevesli hâle getirir. Kayaların ve dağların kurumuş yerlerinin kısır oluşunun başka bir sebebi bulunamaz; onlar ateşten ya hiç ya pek az pay almışlardır.
ἢ πρὸς τοὐναντίον ἄν τις ἐντεῦθεν ἔχων λέγοι; διότι τέτταρα μὲν στοιχεῖα θεῷ καθάπερ τεχνίτῃ πρὸς τὴν τῶν ὅλων ἐργασίαν ὑποκείμενα, τούτων δ’ αὖ πάλιν ἀλλήλοις διαφορά, πλὴν γῆ μὲν καὶ ὕδωρ ὑποβέβληται δίκην ὕλης ποιούμενα καὶ πλαττόμενα καὶ μετέχοντα κόσμου καὶ τάξεως καὶ τοῦ φύειν γε, φασί, καὶ γεννᾶν, ὅσον ἂν μεταλάβῃ παρʼ ἑτέρων, πνεῦμά μὲν καὶ πῦρ ποιούντων καὶ δημιουργούντων καὶ κείμενα νεκρὰ τέως ἐπὶ τὴν γένεσιν ἀνιστάντων τῶν δὲ δυεῖν τούτων αὖθις τὸ πῦρ ἄρχει καὶ ἡγεμονεύει. δῆλον δʼ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· γῆ τε γὰρ ἄνευ θερμῆς οὐσίας ἄγονος καὶ ἄκαρπος· τὸ δὲ πῦρ ἐκραὸς καὶ διαχέαν παρίστησιν εἰς τὴν γένεσιν ὀργῶντα οὐδεμίαν γὰρ αἰτίαν εὕροι τις ἄν, διʼ ἣν ἄγονοι πέτραι καὶ τὰ κατεσκληκότα τῶν ὀρῶν πᾶσιν ἢ ὅτι πυρὸς οὐδʼ ὅλως ἢ ὀλίγον μετέσχηκε.
99. Bölüm
Genel olarak su, kendini korumaya ve başka şeyleri doğurmaya kendi başına yetmekten o kadar uzaktır ki, ateş eksikliği onun için de yok oluştur. Sıcaklık her şeyi var oluşta tutar, kendi ousia'sında korur; suyu da öyle. Sıcaklık uzaklaşır ya da eksilirse su kokar; onun ölümü ve yok oluşu sıcaklığın kesilmesidir. Nitekim göller, durgun sular ve çıkışı olmayan çukurlarda duranlar bozuktur ve sonunda kokar, çünkü her şeyde sıcağı körükleyerek koruyan hareketten pek az pay alırlar. En çok akıp giden suları da, sıcaklığı hareketle korundukları için, "canlı" diye adlandırırız. İki şeyden, ötekine var olma sebebini veren, ateşin suya yaptığı gibi, nasıl daha yararlı olmasın?
Dahası, tamamen ayrılınca canlının yok olmasına yol açan şey daha yararlıdır. Çünkü yoksun kalındığında var olunamayan şey, var olmanın da sebebidir. Nem ölülerde de bulunur, bütünüyle çıkmamıştır; yoksa ölü bedenler çürümezdi, çünkü çürüme kurunun neme dönüşmesi, daha doğrusu etteki nemin bozulmasıdır. Ölüm ise sıcağın tamamen kesilmesinden başka bir şey değildir. Bu yüzden ölüler çok soğuktur; onları tıraş etmeye kalkışılırsa, aşırı soğukluktan usturaların ağzı körelir. Canlının kendisinde de ateşten en az pay alan kısımlar, kemikler, saçlar ve kalpten uzak olanlar, en hissiz kısımlardır. Ateşin yokluğu ile varlığı arasındaki fark, neredeyse her şeyden büyüktür. Bitkileri ve meyveleri yetiştiren de yalnız nem değil, sıcak nemdir; nitekim soğuk sular daha az verimlidir ya da hiç verimli değildir. Su kendi tabiatıyla ürün veren bir şey olsaydı, her zaman ve kendi başına ürün çıkarması gerekirdi; oysa tersine, zararlıdır da.
τὸ δʼ ὅλον τοσοῦτον ἀπέχει πρὸς σωτηρίαν ἢ ἑτέρων γένεσιν τὸ ὔδωρ αὐτοτελὲς εἶναι, ὥστε καὶ αὐτῷ φθορὰ πυρὸς ἔνδεια· συνέχει γὰρ ἡ θερμότης ἕκαστον ἐν τῷ εἶναι καὶ ἐπὶ τῆς ἰδίας οὐσίας φυλάττει καθάπερ καὶ τἄλλα καὶ τὸ ὕδωρ· ἀπέχοντος δὲ καὶ ἐνδεήσαντος, σήπεται καὶ θάνατος ὕδατι καὶ ὄλεθρος ἐπίλειψις θερμότητος. ἀμέλει τὰ λιμναῖα καὶ ὅσα στάσιμα τῶν ὑδάτων καί τινα ἐν ἀδιεξόδοις ἐγκαθήμενα κοιλότησι μοχθηρά, καὶ τελευτῶντα σήπεται τῷ κινήσεως ἥκιστα μετέχειν, ἣ τὸ θερμὸν ἐν ἑκάστοις ῥιπίζουσα τηρεῖ περὶ τὰ μάλιστα φερόμενα καὶ ῥέοντα τῶν ὑδάτων, διὰ τὴν κίνησιν συνεχομένης τῆς θερμότητος, οὕτω καὶ προσαγορεύομεν, ζῆν λέγοντες. πῶς τοίνυν δυεῖν οὐκ ὠφελιμώτερον, ὃ τῷ ἑτέρῳ τὴν αἰτίαν τοῦ εἶναι παρέσχηκε, καθάπερ τὸ πῦρ τῷ ὕδατι; καὶ μήν, οὗ παντάπασιν ἀπαλλαγέντος φθείρεται τὸ ζῷον, τοῦτʼ ὠφελιμώτερον δῆλον γὰρ ὡς τὸ οὗ στερούμενον οὐκ ἔστιν εἶναι, τοῦτο καὶ τὴν αἰτίαν παρέσχηκεν, ὅτʼ ἦν. ὑγρότης μὲν οὖν καὶ τοῖς τεθνηκόσι πάρεστι καὶ οὐκ ἐξῄρηται παντάπασιν ἐπεὶ οὐκ ἂν ἐσήπετο τὰ νεκρὰ τῶν σωμάτων, τῆς σήψεως εἰς ὑγρὸν οὔσης ἐκ ξηροῦ μεταβολῆς, μᾶλλον δʼ ὑγρῶν ἐν σαρκὶ φθορᾶς. θάνατος δʼ οὐκ ἄλλο τι πλὴν ἔκλειψις θερμοῦ παντελής· ψυχρότατοι τοίνυν οἱ νεκροί· καὶ τὰς ἀκμάς, εἴ τις ἐπιχειροίη, τῶν ξυρῶν ἀπαμβλύνουσι διʼ ὑπερβολὴν ψυχρότητος. καὶ ἐν αὐτῷ δὲ τῷ ζῴῳ τὰ ἥκιστα μετέχοντα πυρὸς ἀναισθητότατα, καθάπερ ὀστᾶ καὶ τρίχες καὶ τὰ πόρρωθεν ἀφεστῶτα τῆς καρδίας σχεδὸν γὰρ ἡ πρὸς τὰ ἐκ τῆς ἀπουσίας μείζων τῶν ἐκ τῆς τοῦ πυρὸς γίγνεται παρουσίας διαφορά. φυτὰ μὲν γὰρ καὶ καρποὺς οὐχ ἡ ὑγρότης ἀναδίδωσιν ἀλλʼ ἡ θερμὴ ὑγρότης· ἀμέλει τὰ ψυχρὰ τῶν ὑδάτων ἧττον ἢ οὐδʼ ὅλως γόνιμα. καίτοι γʼ εἰ τῇ αὑτοῦ φύσει τὸ ὕδωρ καρποφόρον, δεῖ πάντοτε καὶ καθʼ αὑτὸ ἀναφέρειν καρπούς· τὸ δὲ τοὐναντίον καὶ βλαβερόν ἐστιν.
1010. Bölüm
Başka bir açıdan bakalım. Ateşi ateş olarak kullanmak için suya ihtiyacımız yoktur; aksine su ona engel olur, söndürüp yok eder. Suyun çoğu kullanımı ise ateşsiz olmaz: ısıtılınca daha yararlı olur, ısıtılmazsa zararlıdır. O hâlde iki şeyden, ötekine muhtaç olmadan kendiliğinden fayda sağlayan daha iyidir. Ayrıca su tek yoldan, yıkananlara ya da ellerini yıkayanlara değerek yararlıdır; ateş ise bütün hisler yoluyla yararlıdır: hem dokunarak hem de uzaktan görülerek. Böylece onun kullanımının öteki yararlarına bir de bu bolluk eklenir.
ἀπʼ ἄλλης ἀρχῆς. πρὸς μὲν τὴν πυρὸς ὡς πυρὸς χρῆσιν ὕδατος οὐ προσδεόμεθα, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐμποδὼν γίγνεται κατασβέννυσι γὰρ καὶ διαφθείρει. ὕδατος δὲ τοῖς πλείστοις χρῆσις οὐκ ἔστιν ἄνευ πυρός· θερμανθὲν γὰρ ὡφελιμώτερον, οὕτω δὲ βλαβερόν. ὥστε δυεῖν ἄμεινον ὃ ἀφʼ ἑαυτοῦ παρέχεται χρείαν, τοῦ ἑτέρου μὴ προσδεόμενον. ἔτι ὕδωρ μὲν μοναχῶς ὠφέλιμον κατὰ θίξιν λουσαμένοις ἢ νιψαμένοις, τὸ δὲ πῦρ διὰ πάσης αἰσθήσεως· καὶ γὰρ διὰ τῆς ἁφῆς καὶ πόρρωθεν ὁρώμενον, ὥστε προσεῖναι τοῖς ἄλλοις τῆς χρείας αὐτοῦ καὶ τὴν πολυτέλειαν.
1111. Bölüm
Bir zamanlar insanın ateşsiz olduğunu söylemek de doğru değildir; insan ateşsiz hiç var olamaz. Başka şeylerde olduğu gibi burada da cinsler arasında farklar vardır. Denizi de daha yararlı kılan sıcaklıktır, çünkü sulardan daha sıcaktır; kendi başına ötekilerden farkı yoktur. Dışarıdaki ateşe ihtiyaç duymayanlar da ateşe ihtiyaçları olmadığı için değil, içlerindeki sıcağın bolluğu ve fazlalığı sayesinde böyledir; öyleyse ateşin faydası bu bakımdan da üstündür. Su asla dışarıya muhtaç olmayacak bir durumda değildir; ateş ise gücünün büyüklüğüyle kendine yeter. Şehrini dış müttefiklere muhtaç olmayacak hâle getiren komutan nasıl daha iyiyse, sık sık dış yardımdan muaf kılan unsur da üstündür. Ateşe ihtiyaç duymayan öteki hayvanlar için de aynı şey söylenmelidir. Ayrıca bu durum tersine de çevrilebilir: en yararlı şey, bir tek bizim, yani akılla en iyiyi seçebilecek olanların kullandığı şeydir. Çünkü logostan daha yararlı, insana daha kazançlı ne vardır? Fakat akılsız hayvanlarda logos yoktur. Peki, daha üstünün öngörüsüyle bulunmuş olması onu daha az yararlı mı kılar?
τὸ γὰρ λέγειν ὡς ἔστι ποτὲ ὁ ἄνθρωπος ἄνευ πυρὸς οὐδʼ ὅλως δύναται γενέσθαι ὁ ἄνθρωπος. διαφοραὶ δʼ εἰσὶν ἐν γένει καθάπερ καὶ ἐν ἄλλοις. καὶ τὴν θάλατταν ἡ θερμότης ὠφελιμωτέραν ἐποίησεν, ὡς μᾶλλον καταθερῆ τῶν ὑδάτων, ἐπεὶ κατʼ αὑτό γε τῶν λοιπῶν οὐδὲν διέφερε. καὶ οἱ μὴ προσδεόμενοι δὲ τοῦ ἔξωθεν πυρὸς οὐχ ὡς ἀπροσδεεῖς τοῦτο πάσχουσιν, ἀλλὰ περιουσίᾳ καὶ πλεονασμῷ τοῦ ἐν αὑτοῖς θερμοῦ· ὥστε καὶ κατὰ τοῦθʼ ὑπερέχειν τὴν τοῦ πυρὸς χρείαν, ὡς εἰκός. τὸ μὲν ὕδωρ οὐδέποτε τοιοῦτον, ὥστε μὴ δεῖσθαι τῶν ἐκτός, τὸ δὲ πῦρ ὑπʼ ἀρετῆς πολλῆς καὶ αὔταρκες, ὡς οὖν στρατηγὸς ἀμείνων ὁ παρασκευάσας τὴν πόλιν μὴ δεῖσθαι τῶν ἔξωθεν συμμάχων, οὕτω καὶ στοιχεῖον τὸ τῆς ἔξωθεν ἐπικουρίας παρέχον πολλάκις μὴ δεόμενον ὑπερέχον. τοῦτο ῥητέον καὶ περὶ τῶν ἄλλων ζῴων, ὅσα μὴ πυρὸς δεῖται. καίτοι γʼ εἰς τοὐναντίον λάβοι τις ἄν, τὸ χρησιμώτερον εἶναι τοῦτο, ᾧ χρώμεθα μόνοι οἱ καὶ μάλιστα τὸ βέλτιον ἐκ λογισμοῦ λαβεῖν δυνάμενοι· ἐπεὶ τί λόγου χρησιμώτερον ἢ μᾶλλον ἀνθρώποις λυσιτελέστερον; ἀλλʼ οὐ πάρεστι τοῖς ἀλόγοις. τί οὖν; διὰ τοῦθʼ ἧττον ὠφέλιμον ἐκ τῆς προνοίας τοῦ βελτίονος εὑρεθέν;
1212. Bölüm
Sözün bu noktasına gelmişken, hayat için sanattan daha kazançlı ne vardır? Bütün sanatları bulan ve koruyan ateştir; bu yüzden Hephaistos onların kurucusu sayılır. İnsana az bir ömür verilmiş; Ariston, uykunun bir vergi tahsildarı gibi bunun yarısını aldığını söyler. Ben ise şöyle derim: insan bütün gece karanlıkta uyanık kalsa bile, ateş ona gündüzün nimetlerini vermeseydi, gece ile gündüz arasındaki farkı kaldırmasaydı, uyanıklıktan bir fayda olmazdı. O hâlde insana yaşamaktan daha kazançlı bir şey yoksa ve ateş bunu katlıyorsa, nasıl en yararlı şey olmasın?
ἐπεὶ δὲ κατὰ τοῦτο τοῦ λόγου γεγόναμεν, τί τέχνης τῷ βίῳ λυσιτελέστερον; τέχνης δὲ πάσας καὶ ἀνεῦρε τὸ πῦρ καὶ σῴζει διὸ καὶ τὸν Ἥφαιστον ἀρχηγὸν αὐτῶν ποιοῦσι. καὶ μὴν ὀλίγου χρόνου καὶ βίου τοῖς ἀνθρώποις δεδομένου, ὁ μὲν Ἀρίστων φησὶν ὅτι ὁ ὕπνος οἷον τελώνης τὸ ἣμισυ ἀφαιρεῖ τούτου· ἐγὼ δʼ ἂν εἴποιμι διόπερ σκότος ἐγρήγορεν ἀεὶ διὰ νυκτός, ἀλλʼ οὐδὲν ὄφελος ἀπὸ τῆς ἐγρηγόρσεως, εἰ μὴ τὸ πῦρ τὰ τῆς ἡμέρας ἡμῖν παρεῖχεν ἀγαθά, καὶ τὴν ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἐξῄρει διαφοράν. εἰ τοίνυν τοῦ ζῆν οὐδὲν ἀνθρώποις λυσιτελέστερον καὶ τοῦτο πολλαπλασιάζει τὸ πῦρ, πῶς οὐκ καὶ εἴη πάντων ὠφελιμώτατον;
1313. Bölüm
Dahası, hislerin bileşimi hangi şeyden en çok pay almışsa, o en kazançlı şey olmaz mı? Görmez misin ki hiçbir his nemli tabiatı, içine hava ya da ateş karışmadan, kendi başına kullanmaz; oysa bütün hisler, adeta hayat veren ateşten pay almıştır, özellikle de beden yoluyla gelen hislerin en keskini olan görme, ki ateşin bir yanmasıdır. Tanrılara inancı da o sağlamıştır. Üstelik Platon'un dediği gibi, görme sayesinde psykhē'mizi göklerdeki hareketlere göre düzenleyebiliriz.
καὶ μήν, οὗ πλείστου κρᾶσις τῆς τῶν αἰσθήσεων μετείληφεν, οὐκ ἂν εἴη λυσιτελέστατον; οὐχ ὁρᾷς οὖν, ὡς τῇ μὲν ὑγρᾷ φύσει οὐδεμία τῶν αἰσθήσεων κατʼ αὑτὴν προσχρῆται χωρὶς πνεύματος ἢ πυρὸς ἐγκεκραμένου, τοῦ δὲ πυρὸς ἅπασα μὲν αἴσθησις, οἷον τὸ ζωτικὸν ἐνεργαζομένου, μετείληφεν, ἐξαιρέτως δʼ ἡ ὄψις, ἣτις ὀξυτάτη τῶν διὰ σώματός ἐστιν αἰσθήσεων, πυρὸς ἔξαμμα οὖσα καὶ ὅτι θεῶν πίστιν παρέσχηκεν ἔτι τε, Πλάτων φησί, δυνάμεθα κατασχηματίζειν πρὸς τὰς τῶν ἐν οὐρανῷ κινήσεις τὴν ψυχὴν διὰ τῆς ὄψεως;