İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Hayvanların Zekâsı Üzerine

Πότερα τῶν ζῴων φρονιμώτερα τὰ χερσαῖα ἢ τὰ ἔνυδρα

11. Bölüm

Autobulos: Leonidas'a Tyrtaios'u nasıl bulduğu sorulmuş, "Gençlerin ruhunu okşamakta iyi bir şair," demişti; çünkü dizeleriyle gençlere öfke ve şan tutkusuyla karışık bir atılganlık verir, savaşlarda kendilerini esirgemez olurlardı. Dostlar, korkarım dün okunan av övgüsü de avcı delikanlılarımızı ölçüyü aşacak kadar coşturur da, kendilerini bütünüyle ava verip öteki işleri ikinci planda, hiç hükmünde sayarlar. Bana gelince, yaşıma bakmadan yeniden tutkulanıyor gibiyim; Euripides'in Phaidra'sı gibi "benekli geyiklere yaklaşırken köpeklere seslenmek" istiyorum. Sürekli üst üste inandırıcı deliller getiren o söz beni öylesine sarstı.

Soklaros: Doğru söylüyorsun, Autobulos. O da bana uzun zamandan sonra hitabet yeteneğini uyandırmış, delikanlılara hatır için onlarla birlikte bahara girmiş gibi geldi. En çok da gladyatörleri örnek gösterdiği yer hoşuma gitti: avcılığın övülmeye değer bir yanı da budur, dedi. Çünkü içimizde doğuştan bulunan ya da sonradan öğrendiğimiz, insanların silahla birbiriyle dövüşmesinden zevk alma duygusunun çoğunu buraya çevirir. Böylece temiz bir seyir sunar; akıllı sanat ve yiğitlik, akılsız kuvvet ve zorbalığa karşı dizilir ve Euripides'in şu sözünü över:

İnsanın gücü azdır, ama zekâsının çeşitliliği ve kurnaz düşünceleri denizin, yerin ve göğün korkunç soylarını yener.

1

ΑΥΤΟΒΟΥΛΟΣ. τὸν Τυρταῖον ὁ Λεωνίδας ἐρωτηθεὶς ποῖόν τινα νομίζοι, ἀγαθόν ποιητήν ἔφη νέων ψυχὰς κακκονῆν ὡς τοῖς νέοις διὰ τῶν ἐπῶν ὁρμὴν ἐμποιοῦντα μετὰ θυμοῦ καὶ φιλοτιμίας, ἐν ταῖς μάχαις ἀφειδοῦσιν αὑτῶν. δέδια δή, ὦ φίλοι, μὴ καὶ τὸ τῆς κυνηγεσίας; ἐγκώμιον ἐχθὲς ἀνεγνωσμένον ἐπάρῃ τοῦ μετρίου πέρα τοὺς φιλοθήρους ἡμῖν νεανίσκους, ὥστε τἄλλα πάρεργα καὶ τὸ μηδὲν ἡγεῖσθαι, πρὸς τοῦτο παντάπασι ῥυέντας· ὅπου δοκῶ μοι καὶ αὐτὸς ἐκ νέας αὖθις ἀρχῆς παρʼ ἡλικίαν ἐμπαθέστερος γεγονέναι καὶ ποθεῖν, ὥσπερ ἡ Εὐριπίδου Φαίδρα, κυσὶ θωΰξαι βαλιαῖς ἐλάφοις ἐγχριμπτόμενος· οὕτως ἔθιγέ μου πυκνὰ καὶ πιθανὰ τῶν ἐπιχειρημάτων ἐπάγων ὁ λόγος. ΣΩΚΛΑΡΟΣ. ἀληθῆ λέγεις, ὦ Αὐτόβουλε· καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἔδοξέ μοι τὸ ῥητορικὸν ἐγεῖραι διὰ χρόνου, χαριζόμενος καὶ συνεαρίζων τοῖς μειρακίοις· μάλιστα δ’ ἣσθην τοὺς μονομάχους αὐτοῦ παραθέντος, ὡς οὐχ ἥκιστα τὴν θηρευτικὴν ἄξιον ἐπαινεῖν, ὅτι τοῦ πεφυκότος ἐν ἡμῖν ἢ μεμαθηκότος χαίρειν μάχαις ἀνδρῶν πρὸς ἀλλήλους διὰ σιδήρου τὸ πολὺ δεῦρο τρέψασα καθαρὰν παρέχει θέαν, ἅμα τέχνης καὶ τόλμης νοῦν ἐχούσης πρὸς ἀνόητον ἰσχὺν καὶ βίαν ἀντιταττομένης καὶ ἐπαινούσης τὸ Εὐριπίδειον ἦ βραχύ τοι σθένος ἀνέρος. ἀλλὰ ποικιλίᾳ πραπίδων δεινὰ μὲν φῦλα πόντου χθονίων τʼ ἀερίων τε δάμναται βουλεύματα.ʼ

22. Bölüm

Autobulos: Oysa sevgili Soklaros, derler ki insanlara duyarsızlık ve vahşilik de buradan bulaşmıştır: kan tadı alan, sürek avlarında hayvanların kanına ve yarasına alışan insanlık bunlardan iğrenmeyi bırakmış, boğazlanıp ölmelerinden zevk alır olmuştur. Atina'da Otuzlar'ın öldürdüğü ilk muhbir için "hak etti" denmiş, ikincisi ve üçüncüsü için de öyle; sonra yavaş yavaş ilerleyerek namuslu kimselere dokunmuşlar, sonunda en iyi vatandaşlardan bile vazgeçmemişler. Bunun gibi, ayı ya da kurt öldüren ilk kişi ün kazanmış, sunulan kurbanlardan tadan öküz ya da domuz ölümü hak etmiş sayılmıştır. Bundan sonra geyik, tavşan, ceylan yenmeye başlanmış, bu da koyun ve bazı yerlerde köpek ve at etine yol açmıştır. Evcil kaz ile güvercini, Sophokles'in deyişiyle ocağın hizmetkârını, gelincikler ve kediler gibi açlıktan, beslenmek için değil, keyif için, sofraya katık olsun diye parçalayıp kesmişler; böylece tabiatımızdaki katil ve vahşi yanı güçlendirip merhamete bükülmez kılmış, yumuşaklığımızın çoğunu köreltmişlerdir. Tersine, Pythagorasçılar da hayvanlara yumuşak davranmayı insan sevgisi ve merhamet için bir alıştırma yapmışlardır; çünkü alışkanlık, yavaş yavaş yerleşen hâllerle insanı çok ilerilere götürmede ustadır.

Ama nedense söze dalıp ne dün olanlarla ne de bugün olacaklarla bağlantısız şeyler konuştuğumuzu fark etmedik. Bildiğin gibi dün bütün canlıların şu ya da bu ölçüde düşünceden ve akıl yürütmeden pay aldığını ileri sürerek, avcı delikanlılarımıza deniz ve kara hayvanlarının zekâsı üzerine zarif ve hoş bir yarışma imkânı vermiştik; anlaşılan bugün ona hakemlik edeceğiz, tabii Aristotimos ile Phaidimos ve arkadaşları meydan okumalarında dururlarsa. Biri, en akıllı canlıları doğurduğu için toprağın, öteki denizin avukatı olmayı arkadaşlarına önermişti.

Soklaros: Duruyorlar, Autobulos; neredeyse buradalar, sabahleyin hazırlandıklarını gördüm. İstersen yarışmadan önce, dünkü konuşmaya uygun olup söylenecek fırsat bulamadığımız ya da şarap başında ciddiye almadan söylediğimiz şeyleri kendi aramızda ele alalım. Gerçekten de Stoa'dan esaslı bir yankı geliyor gibiydi: ölümsüz ölümlüye, yok olmaz yok olana, cisimsiz cisme karşıttır; öyleyse akıllı olana da karşıt ve eş olarak akılsız olanın bulunması gerekir, onca çift içinde yalnız bu çift eksik ve sakat kalmamalıdır.

2

ΑΥΤΟΒΟΥΛΟΣ.. καὶ μὴν ἐκεῖθεν, ὦ φίλε Σώκλαρε, φασὶν ἥκειν ἐπʼ ἀνθρώπους τὴν ἀπάθειαν καὶ τὴν ἀγριότητα γευσαμένην φόνου καὶ προεθισθεῖσαν ἐν ταῖς ἄγραις καὶ τοῖς κυνηγεσίοις αἷμα καὶ τραύματα ζῴων μὴ δυσχεραίνειν ἀλλὰ χαίρειν σφαττομένοις καὶ ἀποθνήσκουσιν. εἶθʼ ὥσπερ ἐν Ἀθήναις πρῶτός τις ὑπὸ τῶν τριάκοντα συκοφάντης ἀποθανὼν ἐπιτήδειος ἐλέχθη, καὶ δεύτερος ὁμοίως καὶ τρίτος· ἐκ τούτου δὲ κατὰ μικρὸν ἢδη προϊόντες ἥπτοντο τῶν ἐπιεικῶν καὶ τέλος οὐδὲ τῶν ἀρίστων ἀπέσχοντο πολιτῶν· οὕτως ὁ πρῶτος ἄρκτον ἀνελὼν ἢ λύκον εὐδοκίμησε 1 καὶ βοῦς τις ἢ σῦς αἰτίαν ἔσχε προκειμένων ἱερῶν γευσάμενος ἐπιτήδειος ἀποθανεῖν ἔλαφοι δὲ τοὐντεῦθεν ἤδη καὶ λαγωοὶ καὶ δορκάδες ἐσθιόμενοι προβάτων καὶ κυνῶν ἐνιαχοῦ καὶ ἵππων κρέα προυξένησαν· τιθασὸν δὲ χῆνα καὶ περιστεράν, ἐφέστιον οἰκέτιν τὸ Σοφοκλέους, οὐχ ὡς γαλαῖ καὶ αἴλουροι τροφῆς ἕνεκα διὰ λιμόν, ἀλλʼ ἐφʼ ἡδονῇ καὶ ὄψῳ διασπῶντες καὶ κατακόπτοντες ὅσον ἐστὶ τῇ φύσει φονικὸν καὶ θηριῶδες ἔρρωσαν καὶ πρὸς οἶκτον ἀκαμπὲς ἀπειργάσαντο, τοῦ δʼ ἡμέρου τὸ πλεῖστον ἀπήμβλυναν· ὥσπερ αὖ πάλιν οἱ Πυθαγορικοὶ τὴν πρὸς τὰ θηρία πραότητα μελέτην ἐποιήσαντο πρὸς τὸ φιλάνθρωπον καὶ φιλοίκτιρμον· ἡ γὰρ συνήθεια δεινὴ τοῖς κατὰ μικρὸν ἐνοικειουμένοις πάθεσι πόρρω προαγαγεῖν τὸν ἄνθρωπον. ἀλλʼ οὐκ οἶδʼ ὅπως ἐν λόγοις γεγονότες λελήθαμεν οὔτε τῶν χθὲς ἡμῖν γεγονότων οὔτε τῶν τάχα δὴ γενησομένων σήμερον ἀπηρτημένοις. ἀποφηνάμενοι γὰρ ἐχθές, ὡς οἶσθα, μετέχειν ἁμωσγέπως πάντα τὰ ζῷα διανοίας καὶ λογισμοῦ παρέσχομεν οὐκ ἄμουσον οὐδʼ ἄχαριν τοῖς θηρατικοῖς νεανίσκοις περὶ συνέσεως θηρίων ἐνάλων τε καὶ πεζῶν ἅμιλλαν, ἥν, ὡς ἔοικε, σήμερον βραβεύσομεν, ἄν γε δὴ ταῖς προκλήσεσιν οἱ περὶ Ἀριστότιμον καὶ Φαίδιμον ἐμμείνωσιν ἐκείνων γὰρ ὁ μὲν τῆς γῆς, ὡς διαφέροντα τῷ φρονεῖν ζῷα γεννώσης, ἐπεδίδου τοῖς ἑταίροις συνήγορον ἑαυτόν, ὁ δὲ τῆς θαλάττης.. ΣΩΚΛ.ἐμμένουσιν, ὦ Αὐτόβουλε, καὶ ὅσον οὔπω πάρεισι συντασσομένους γὰρ αὐτοὺς ἕωθεν ἑώρων. ἀλλʼ εἰ βούλει, πρὸ τοῦ ἀγῶνος ὅσα τοῖς ἐχθὲς λόγοις προσήκοντα λεχθῆναι καιρὸν οὐκ ἔσχεν ἢ σὺν οἴνῳ καὶ παρὰ πότον οὐ μετὰ σπουδῆς ἐλέχθη πρὸς αὑτοὺς ἀναλάβωμεν. ἐδόκει γάρ τι πραγματικῶς οἷον ἀντηχεῖν ἐκ τῆς Στοᾶς, ὡς τῷ θνητῷ τὸ ἀθάνατον ἀντίκειται καὶ τῷ φθαρτῷ τὸ ἄφθαρτον καὶ σώματί γε τὸ ἀσώματον οὕτως ὑπάρχοντι τῷ λογικῷ χρῆναι τὸ ἄλογον ἀντικεῖσθαι καὶ ἀνθυπάρχειν καὶ μὴ μόνην ἐν τοσαῖσδε συζυγίαις ἀτελῆ τήνδε λείπεσθαι καὶ πεπηρωμένην.

33. Bölüm

Autobulos: Fakat sevgili Soklaros, akıllı olan var olduğu hâlde akılsız olanın bulunmadığını kim ileri sürdü ki? Psykhē'den pay almamış her şeyde bol bol vardır; akıllı olana başka bir karşıt aramamıza gerek yok, cansız olan her şey, akılsız ve anlayışsız olarak, doğrudan doğruya psykhē ile birlikte logos ve düşünme taşıyana karşıttır. Biri tabiat sakat kalmasın diye canlı tabiatın bir kısmının akıllı, bir kısmının akılsız olmasını isterse, başkası da canlı tabiatın bir kısmı tasavvur eden, bir kısmı etmeyen, bir kısmı hisseden, bir kısmı hissetmeyen olsun diye tutturur; bu karşılıklı melekeler ve yoksunluklar aynı cins içinde dengede dursun diye. Ama canlıların bir kısmının hissedip bir kısmının hissetmemesini, bir kısmının tasavvur edip bir kısmının etmemesini aramak saçmaysa, çünkü her canlı doğuştan hisseden ve tasavvur eden bir varlıktır, o hâlde canlıların bir kısmının akıllı, bir kısmının akılsız olmasını istemek de haklı olmaz; özellikle de hisse sahip olan her şeyin anlayıştan da pay aldığını, tabiatça his ve atılım nasıl varsa kanaat ve akıl yürütme de bulunmayan canlı olmadığını düşünen insanlarla konuşurken.

Herkesin haklı olarak her şeyi bir amaç için yaptığını söylediği tabiat, canlıyı yalnızca etkilendiğini hissetsin diye hisseden yaratmamıştır. Çevresinde kendisine yakın olan pek çok şey, yabancı olan pek çok şey varken, canlı neyden sakınıp neye yaklaşacağını öğrenmezse bir an bile yaşayamaz. Her ikisinin bilgisini his her canlıya aynı biçimde verir; fakat histen sonra gelen yararlı şeylere yönelme, onları kovalama, zararlı ve acı verici şeyleri savma ve onlardan kaçma, akıl yürütmeye, yargılamaya, hatırlamaya ve dikkat etmeye yatkın olmayanlarda hiçbir şekilde bulunamaz. Bir canlıdan beklentiyi, belleği, niyeti, hazırlığı, ummayı, korkmayı, istemeyi, kızmayı bütünüyle alırsan, gözlerinin de kulaklarının da faydası kalmaz. Bütün his ve tasavvurların kullanılacağı bir özne yoksa, onlardan kurtulmak, onları savacak olan olmadan sıkıntı, keder ve acı çekmekten daha iyidir.

Tabiat bilgini Straton'un bir sözü de vardır; hiçbir şeyin düşünmeden hissedilemeyeceğini gösterir. Sık sık gözümüzün önünden geçen harfler, kulağımıza gelen sözler aklımız başka yerdeyken bizden kaçar, gözümüzden kaçar; sonra akıl yeniden döner, kaçırdıklarının her birini koşarak yakalayıp toplar. Bu yüzden denmiştir ki:

Akıl görür, akıl duyar, ötekiler kör ve sağırdır.

Çünkü düşünen unsur bulunmazsa gözde ve kulakta olup bitenler his meydana getirmez. Bu yüzden kral Kleomenes, içki sofrasında beğenilen bir sanatçının dinletisi için önemli bulup bulmadığı sorulunca, "Siz bakın, benim aklım Peloponnesos'ta," demiştir. Demek ki hissetmekle düşünme tabiatımız gereği bağlıysa, hissi olan herkesin düşünmesi de zorunludur. Diyelim ki his kendi işini görmek için akla muhtaç değil; ama his canlıya yakın olanla yabancı olan arasındaki farkı öğretip çekildiğinde, onda acı verenden korkan, yararlıyı özleyen, olmayınca onu elde etmek için çareler arayan, üsler ve sığınaklar, yakalayacakları için tuzaklar, saldıranlardan kaçış yolları hazırlayan şey nedir?

Bu sözlerle Stoacılar da usandırır; her fırsatta başlangıç kitaplarında niyeti "tamamlanma işareti", girişimi "atılımdan önce atılım", hazırlığı "eylemden önce eylem", belleği "şimdiki hâli hisle kavranmış geçmiş bir önermenin kavranması" diye tarif ederler. Bunların hiçbiri akıl dışı değildir ve hepsi bütün canlılarda vardır; düşüncelerde de öyledir: bunlara içeride saklı dururken kavram, hareket ettiklerinde düşünme adını verirler. Bütün duyguların kötü yargılar ve kanaatler olduğunu kabul ederler de hayvanlarda nice öfke, nice korku ve Zeus hakkı için kıskançlık ve hasetten ileri gelen iş ve hareketleri göz ardı etmelerine şaşılır. Kendileri de suç işleyen köpekleri ve atları, boşuna değil, uslanmaları için cezalandırırlar; acıyla onlarda pişmanlık dediğimiz kederi yaratırlar. Kulak yoluyla gelen hazzın adı büyülenme, göz yoluyla gelenin adı cezbedilmedir; ikisini de hayvanlara uygularlar. Geyikler ve atlar kaval ve flütle büyülenir; yengeçler de ince flütlerle zorla deliklerinden çıkarılır; şarkı söyleyip el çırpılınca bir tür sardalyenin suyun yüzüne çıkıp öne doğru ilerlediği söylenir. Baykuş da dansla büyülenip tutulur: gözünün önünde dans edenler karşısında hazzından, ritme uyarak omuzlarını sallamaya can atar.

Bu konularda bönce konuşanlar, hayvanlar ne haz duyar ne öfkelenir ne korkar ne hazırlanır ne hatırlar, arı sanki hatırlar gibidir, kırlangıç sanki hazırlanır gibidir, aslan sanki öfkelenir gibidir, geyik sanki korkar gibidir derler. Fakat bilmiyorum, hayvanların görmediğini, duymadığını, sanki görüp duyar gibi olduğunu, ses çıkarmadığını, sanki çıkarır gibi olduğunu, kısacası yaşamadığını, sanki yaşar gibi olduğunu söyleyenlere ne diyecekler? Bana kalırsa bu sözler de ötekilerden daha fazla apaçık gerçeğe aykırı değildir.

3

ΑΥΤ. Τίς δέ, ὦ φίλε Σώκλαρε, τοῦτʼ ἠξίωσεν, ὄντος ἐν τοῖς πράγμασι τοῦ λογικοῦ, μὴ εἶναι τὸ ἄλογον; πολὺ γάρ ἐστι καὶ ἄφθονον ἐν πᾶσι τοῖς ψυχῆς ἀμοιροῦσι καὶ οὐδὲν ἑτέρας δεόμεθα πρὸς τὸ λογικὸν ἀντιθέσεως ἀλλὰ πᾶν εὐθὺς τὸ ἄψυχον ὡς ἄλογον καὶ ἀνόητον ἀντίκειται τῷ μετὰ ψυχῆς λόγον ἔχοντι καὶ διάνοιαν. εἰ δέ τις ἀξιοῖ μὴ κολοβὸν εἶναι τὴν φύσιν ἀλλὰ τὴν ἔμψυχον φύσιν ἔχειν τὸ μὲν λογικὸν τὸ δʼ ἄλογον, ἕτερος ἀξιώσει τὴν ἔμψυχον φύσιν ἔχειν τὸ μὲν φανταστικὸν τὸ δʼ ἀφαντασίωτον, καὶ τὸ μὲν αἰσθητικὸν τὸ δʼ ἀναίσθητον ἵνα δὴ τὰς ἀντιζύγους ταύτας καὶ ἀντιθέτους ἕξεις καὶ στερήσεις περὶ ταὐτὸν ἡ φύσις ἔχῃ γένος οἷον ἰσορροπούσας. εἰ δʼ ἄτοπος ὁ ζητῶν τοῦ ἐμψύχου τὸ μὲν αἰσθητικὸν τὸ δʼ ἀναίσθητον εἶναι, καὶ τὸ μὲν φαντασιούμενον τὸ δʼ ἀφαντασίωτον, ὅτι πᾶν τὸ ἔμψυχον αἰσθητικὸν εὐθὺς εἶναι καὶ φανταστικὸν πέφυκεν οὐδʼ οὗτος ἐπιεικῶς ἀπαιτήσει τὸ μὲν λογικὸν εἶναι τοῦ ἐμψύχου τὸ δʼ ἄλογον, πρὸς ἀνθρώπους διαλεγόμενος μηδὲ ἓν οἰομένους αἰσθήσεως μετέχειν ὃ μὴ καὶ συνέσεως, μηδʼ εἶναι ζῷον μὴ δόξα τις καὶ λογισμὸς ὥσπερ αἴσθησις καὶ ὁρμὴ κατὰ φύσιν πάρεστιν. ἡ γὰρ φύσις, ἣν ἕνεκά του καὶ πρός τι πάντα ποιεῖν ὀρθῶς, λέγουσιν, οὐκ ἐπὶ ψιλῷ τῷ πάσχον τι αἰσθάνεσθαι τὸ ζῷον αἰσθητικὸν ἐποίησεν· ἀλλʼ ὄντων μὲν οἰκείων πρὸς αὐτὸ πολλῶν ὄντων δʼ ἀλλοτρίων, οὐδʼ ἀκαρὲς ἦν περιεῖναι μὴ μαθόντι τὰ μὲν φυλάττεσθαι τοῖς δὲ συμφέρεσθαι. τὴν μὲν οὖν γνῶσιν ἀμφοῖν ὁμοίως ἡ αἴσθησις ἑκάστῳ παρέχει τὰς δʼ ἑπομένας τῇ αἰσθήσει τῶν μὲν ὠφελίμων λήψεις καὶ διώξεις, διακρούσεις δὲ καὶ φυγὰς τῶν ὀλεθρίων καὶ λυπηρῶν, οὐδεμία μηχανὴ παρεῖναι τοῖς μὴ λογίζεσθαί τι καὶ κρίνειν καὶ μνημονεύειν καὶ προσέχειν πεφυκόσιν ἀλλʼ ὧν ἂν ἀφέλῃς παντάπασι προσδοκίαν μνήμην πρόθεσιν παρασκευὴν τὸ ἐλπίζειν τὸ δεδοικέναι τὸ ἐπιθυμεῖν τὸ ἀσχάλλειν, οὔτʼ ὀμμάτων ὄφελος οὐδὲν αὐτοῖς παρόντων οὔτʼ ὤτων· αἰσθήσεώς τε πάσης καὶ φαντασίας τὸ χρώμενον οὐκ ἐχούσης ἀπηλλάχθαι βέλτιον ἢ πονεῖν καὶ λυπεῖσθαι καὶ ἀλγεῖν, ᾧ διακρούσεται ταῦτα μὴ παρόντος. καίτοι Στράτωνός γε τοῦ φυσικοῦ λόγος ἐστίν, ἀποδεικνύων ὡς οὐδʼ αἰσθάνεσθαι τὸ παράπαν ἄνευ τοῦ νοεῖν ὑπάρχει καὶ γὰρ γράμματα πολλάκις ἐπιπορευομένους τῇ ὄψει καὶ λόγοι προσπίπτοντες τῇ ἀκοῇ διαλανθάνουσιν ἡμᾶς καὶ διαφεύγουσι πρὸς ἑτέροις τὸν νοῦν ἔχοντας· εἶτʼ αὖθις ἐπανῆλθε καὶ μεταθεῖ καὶ διώκει τῶν προϊεμένων ἕκαστον ἀναλεγόμενος· ᾗ καὶ λέλεκται νοῦς ὁρῇ καὶ καὶ ἀκούει, τἄλλα κωφὰ καὶ τυφλά· ὡς τοῦ περὶ τὰ ὄμματα καὶ ὦτα πάθους, ἂν μὴ παρῇ τὸ φρονοῦν, αἴσθησιν οὐ ποιοῦντος. διὸ καὶ Κλεομένης ὁ βασιλεύς, παρὰ πότον εὐδοκιμοῦντος ἀκροάματος, ἐρωτηθεὶς εἰ μὴ φαίνεται σπουδαῖον, ἐκέλευσεν ἐκείνους σκοπεῖν, αὐτὸς γὰρ ἐν Πελοποννήσῳ τὸν νοῦν ἔχειν. ὅθεν ἀνάγκη πᾶσιν, οἷς τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ τὸ νοεῖν ὑπάρχειν, εἰ τῷ νοεῖν αἰσθάνεσθαι πεφύκαμεν. ἔστω δὲ μὴ δεῖσθαι τοῦ νοῦ τὴν αἴσθησιν πρὸς τὸ αὑτῆς ἔργον ἀλλʼ ὅταν γε τῷ ζῴῳ πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ τάλλότριον ἡ αἴσθησις ἐνεργασαμένη διαφορὰν ἀπέλθῃ, τί τὸ μνημονεῦόν ἐστιν ἢδη καὶ δεδιὸς τὰ λυποῦντα καὶ ποθοῦν τὰ ὠφέλιμα καί, μὴ παρόντων, ὅπως παρέσται μηχανώμενον ἐν αὐτοῖς καὶ παρασκευαζόμενον ὁρμητήρια καὶ καταφυγὰς καὶ θήρατρα πάλιν αὖ τοῖς ἁλωσομένοις καὶ ἀποδράσεις τῶν ἐπιτιθεμένων; καὶ ταυτί γε κἀκεῖνοι λέγοντες ἀποκναίουσιν, ἐν ταῖς εἰσαγωγαῖς ἑκάστοτε τὴν πρόθεσιν ὁριζόμενοι σημείωσιν ἐπιτελειώσεως, τὴν δʼ ἐπιβολὴν ὁρμὴν πρὸ ὁρμῆς, παρασκευὴν δὲ πρᾶξιν πρὸ πράξεως, μνήμην δὲ κατάληψιν ἀξιώματος παρεληλυθότος, οὗ τὸ παρὸν ἐξ αἰσθήσεως κατελήφθη. τούτων γὰρ οὐδὲν ὅ τι μὴ λογικόν ἐστι, καὶ πάντα τοῖς ζῴοις ὑπάρχει πᾶσιν ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ περὶ τὰς νοήσεις, ἃς ἐναποκειμένας μὲν ἐννοίας καλοῦσι κινουμένας δὲ διανοήσεις. τὰ δὲ πάθη σύμπαντα κοινῶς κρίσεις φαύλας καὶ δόξας ὁμολογοῦντες εἶναι, θαυμαστὸν ὅτι δὴ παρορῶσιν ἐν τοῖς θηρίοις ἔργα καὶ κινήματα πολλὰ μὲν θυμῶν πολλὰ δὲ φόβων καὶ ναὶ μὰ Δία φθόνων καὶ ζηλοτυπιῶν αὐτοὶ δὲ καὶ κύνας ἁμαρτάνοντας καὶ ἵππους κολάζουσιν, οὐ διὰ κενῆς ἀλλʼ ἐπὶ σωφρονισμῷ, λύπην διʼ ἀλγηδόνος ἐμποιοῦντες αὐτοῖς, ἣν μετάνοιαν ὀνομάζομεν. ἡδονῆς δὲ τῆ μὲν διʼ ὤτων ὄνομα κήλησίς ἐστι τῇ δὲ διʼ ὀμμάτων γοητεία· χρῶνται δʼ ἑκατέροις ἐπὶ τὰ θηρία. κηλοῦνται μὲν γὰρ ἔλαφοι καὶ ἵπποι σύριγξι καὶ αὐλοῖς καὶ τοὺς παγούρους ἐκ τῶν χηραμῶν ἀνακαλοῦνται βιαζόμενοι ταῖς φώτιγξι, καὶ τὴν θρίσσαν ᾀδόντων καὶ κροτούντων ἀναδύεσθαι καὶ προϊέναι λέγουσιν. ὁ δʼ ὦτος αὖ πάλιν ἁλίσκεται γοητευόμενος, ὀρχουμένων ἐν ὄψει μεθʼ ἡδονῆς ἅμα ῥυθμῷ γλιχόμενος τοὺς ὤμους εὖ διαφέρειν. οἱ δὲ περὶ τούτων ἀβελτέρως λέγοντες μήθʼ ἥδεσθαι μήτε θυμοῦσθαι μήτε φοβεῖσθαι μήτε παρασκευάζεσθαι μήτε μνημονεύειν, ἀλλʼ ὡσανεὶ μνημονεύειν τὴν μέλιτταν καί ὡσανεὶ παρασκευάζεσθαι τὴν χελιδόνα καὶ ὡσανεὶ θυμοῦσθαι τὸν λέοντα καὶ ὡσανεὶ φοβεῖσθαι τὴν ἔλαφον, οὐκ οἶδα τί χρήσονται τοῖς λέγουσι μήτʼ βλέπειν μήτʼ ἀκούειν ἀλλʼ ὡσανεὶ βλέπειν αὐτὰ καὶ ὡσανεὶ ἀκούειν μηδὲ φωνεῖν ἀλλʼ ὡσανεὶ φωνεῖν, μηδʼ ὅλως ζῆν ἀλλʼ ὡσανεὶ ζῆν· ταῦτα γὰρ ἐκείνων οὐ μᾶλλόν ἐστι λεγόμενα παρὰ τὴν ἐνάργειαν, ὡς ἐγὼ πείθομαι.

44. Bölüm

Soklaros: Beni de bunlara inanmış say, Autobulos. Yine de hayvanların yaşayışını, hayatını, işlerini, geçimini insanlarınkiyle karşılaştırınca başka pek çok zavallılık görüyorum; özellikle de logosun gayesi olan aretēye dair onlarda hiçbir belirgin yöneliş, ilerleme, istek göremiyorum. Tabiat, gayeye varamayacakları hâlde onlara başlangıcı nasıl vermiş, anlamıyorum.

Autobulos: Fakat Soklaros, o adamlar bunu saçma bulmaz. Yavruya duyulan sevgiyi bizde toplumsallığın ve adaletin başlangıcı sayarlar; hayvanlarda bunun güçlü ve bol olduğunu görürler; yine de onların adaletten pay aldığını söylemez, kabul etmezler. Katırların doğum organlarında da hiçbir eksiklik yoktur: tenasül uzuvları ve rahimleri vardır, bunları hazla da kullanırlar, ama doğurma gayesine ulaşamazlar. Bir de şöyle bak: Sokrates'in, Platon'un sıradan bir köleninkinden daha hafif olmayan bir kötülük taşıdığını, onlar kadar akılsız, itidalsiz, adaletsiz olduğunu söylemek, sonra da hayvanların aretē bakımından arınmamış, kusursuz olmayışını logosun zayıflığı ve kötülüğü değil de yokluğu saymak gülünç değil mi? Hele kötülüğün akla ait olduğunu kabul ediyorlarsa; oysa her hayvan kötülükle doludur. Çoğunda korkaklık, itidalsizlik, adaletsizlik ve kötü niyet görürüz. Tabiatça logosun doğruluğunu kabul etmeyenin logosu da kabul etmediğini söylemek ise, önce, maymunda çirkinlik, kaplumbağada yavaşlık tabiatça yoktur, çünkü güzelliği ve hızı kabul etmezler demekten farksızdır. Sonra önündeki farkı görmez: logos tabiatça oluşur, ama değerli ve tamamlanmış logos özen ve öğretimden gelir. Bu yüzden akıl bütün canlılarda vardır; onların aradığı doğruluğa ve bilgeliğe sahip bir insan ise gösteremezler.

Görme ile görme, uçma ile uçma arasında fark vardır; şahinlerle ağustosböcekleri aynı biçimde görmez, kartallarla keklikler aynı biçimde uçmaz. Bunun gibi akla sahip her varlıkta, zirveye varan çeviklik ve keskinlik aynı ölçüde bulunmaz. Çünkü hayvanlarda ortaklığın, cesaretin ve geçim işlerindeki kurnazlığın pek çok örneği vardır; tersi olan adaletsizliğin, korkaklığın, bönlüğün örnekleri de. Delikanlılar arasındaki bugünkü yarışma da buna tanıktır: bir fark varmış gibi, kimi kara, kimi deniz hayvanlarının tabiatça aretēye daha yakın olduğunu söyler. Bu, leylekleri su aygırlarıyla karşılaştırınca açıkça görülür: leylekler babalarını besler, su aygırları anneleriyle çiftleşmek için onları öldürür. Güvercinlerle keklikler de öyledir: keklik dişi kuluçkadayken erkeği kabul etmediği için yumurtaları yok edip kırar; güvercinlerde ise erkek işi devralır, sırayla yumurtaları ısıtır, yavruları ilk o besler; dişi fazla uzaklaşırsa erkek onu gagalayarak yumurtalara ve yavrulara geri sürer. Antipatros eşeklerle koyunların temizliği ihmal etmesini kınarken nasıl olmuş da vaşakları ve kırlangıçları gözden kaçırmış? Vaşak kendi idrarını büsbütün uzaklaştırır, gizleyip yok eder; kırlangıç yavrularına dışkılarını yuvanın dışına bırakmayı öğretir. Neden bir ağaç için ötekinden daha bilgisiz demeyiz de koyunu köpekten öyle sayarız? Neden bir sebzeyi ötekinden daha korkak saymayız da geyiği aslandan öyle sayarız? Hareketsizler arasında biri ötekinden daha yavaş, sessizler arasında biri ötekinden daha kısık sesli olamayacağı gibi, tabiatça düşünme kuvveti bulunmayanlarda da biri ötekinden daha korkak, daha tembel, daha itidalsiz olamaz. Bu kuvvet herkeste vardır, kimi daha çok, kimi daha az olarak; görülen farkları meydana getiren de budur.

4

ΣΩΚΛ.. κἀμὲ τοίνυν, ὦ Αὐτόβουλε, ταῦτὰ γε τίθει πειθόμενον τῷ δὲ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἤθεσι καὶ βίοις καὶ πράξεσι καὶ διαίταις τὰ τῶν ζῴων παρατιθέναι ἄλλην τε πολλὴν ἐνορῶν φλαυρότητα καὶ τῆς ἀρετῆς 1, πρὸς ἣν ὁ λόγος γέγονε, μηδένα ἐμφανῆ στοχασμὸν αὐτῶν μηδὲ προκοπὴν μηδʼ ὄρεξιν, ἀπορῶ πῶς ἡ φύσις ἔδωκε τὴν ἀρχὴν αὐτοῖς, ἐπὶ τὸ τέλος ἐξικέσθαι μὴ δυναμένοις. ΑΥΤ. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐδʼ αὐτοῖς ἐκείνοις, ὦ Σώκλαρε, τοῖς ἀνδράσιν ἄτοπον εἶναι δοκεῖ· τὴν γοῦν πρὸς τὰ ἔκγονα φιλοστοργίαν ἀρχὴν μὲν ἡμῖν κοινωνίας καὶ δικαιοσύνης τιθέμενοι, πολλὴν δὲ τοῖς ζῴοις καὶ ἰσχυρὰν ὁρῶντες παροῦσαν, οὔ φασιν αὐτοῖς οὐδʼ ἀξιοῦσι μετεῖναι δικαιοσύνης. ἡμιόνοις δὲ τῶν γεννητικῶν μορίων οὐδὲν ἐνδεῖ· καὶ γὰρ αἰδοῖα καὶ μήτρας καὶ τὸ χρῆσθαι μεθʼ ἡδονῆς τούτοις ἔχουσαι πρὸς τὸ τέλος οὐκ ἐξικνοῦνται τῆς γενέσεως. σκόπει δʼ ἄλλως, μὴ καὶ καταγέλαστόν ἐστι τοὺς Σωκράτας καὶ τοὺς Πλάτωνας οὐδὲν ἐλαφροτέρᾳ κακίᾳ τοῦ τυχόντος ἀνδραπόδου συνεῖναι φάσκειν, ἀλλʼ ὁμοίως ἄφρονας εἶναι καὶ ἀκολάστους καὶ ἀδίκους, εἶτα τῶν θηρίων αἰτιᾶσθαι τὸ μὴ καθαρὸν μηδʼ ἀπηκριβωμένον πρὸς ἀρετὴν ὡς στέρησιν οὐχὶ φαυλότητα λόγου καὶ ἀσθένειαν, καὶ ταῦτα τὴν κακίαν ὁμολογοῦντας εἶναι λογικήν, ἧς πᾶν θηρίον ἀναπέπλησται καὶ γὰρ δειλίαν πολλοῖς καὶ ἀκολασίαν ἀδικίαν τε καὶ κακόνοιαν ὁρῶμεν ἐνυπάρχουσαν. ὁ δʼ ἀξιῶν τὸ μὴ πεφυκὸς ὀρθότητα λόγου δέχεσθαι μηδὲ λόγον δέχεσθαι φύσει πρῶτον μὲν οὐδὲν διαφέρει τοῦ μήτε πίθηκον αἴσχους φύσει μετέχειν μήτε χελώνην βραδυτῆτος ἀξιοῦντος, ὅτι μηδὲ κάλλους ἐπιδεκτικὰ μηδὲ τάχους ἐστίν· ἔπειτα τὴν διαφορὰν ἐμποδὼν οὖσαν οὐ συνορᾷ· λόγος μὲν γὰρ ἐγγίγνεται φύσει, σπουδαῖος δὲ λόγος καὶ τέλειος ἐξ ἐπιμελείας καὶ διδασκαλίας διὸ τοῦ λογικοῦ πᾶσι τοῖς ἐμψύχοις μέτεστιν. ἣν δὲ ζητοῦσιν ὀρθότητα καὶ σοφίαν οὐδʼ ἄνθρωπον εἰπεῖν κεκτημένον ἔχουσιν. ὡς γὰρ ὄψεώς ἐστι πρὸς ὄψιν διαφορὰ καὶ πτήσεως πρὸς πτῆσιν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἱέρακες βλέπουσι καὶ τέττιγες οὐδʼ ἀετοὶ πέτονται καὶ πέρδικες· οὕτως οὐδὲ παντὶ λογικῷ μέτεστιν ὡσαύτως τῆς εὑρομένης τὸ ἄκρον εὐστροφίας καὶ ὀξύτητος· ἐπεὶ δείγματά γε πολλὰ κοινωνίας καὶ ἀνδρείας καὶ τοῦ πανούργου περὶ τοὺς πορισμοὺς καὶ τὰς οἰκονομίας, ὥσπερ αὖ καὶ τῶν ἐναντίων, ἀδικίας δειλίας ἀβελτερίας, ἔνεστιν αὐτοῖς. καὶ μαρτυρεῖ τὸ νυνὶ πεποιηκὸς ἐν τοῖς νεανίσκοις τὴν ἅμιλλαν· ὡς γὰρ οὔσης τινὸς διαφορᾶς, οἱ μὲν τὰ χερσαῖά φασιν οἱ δὲ τὰ θαλάσσια μᾶλλον προῆχθαι φύσει πρὸς ἀρετήν· ὃ δὴ καὶ δῆλόν ἐστι, παραβαλλομένων πελαργοῖς ἵππων ποταμίων· οἱ μὲν γὰρ τρέφουσι τοὺς πατέρας οἱ δʼ ἀποκτιννύουσιν ἵνα τὰς μητέρας ὀχεύωσι καὶ περιστεραῖς περδίκων οἱ μὲν γὰρ ἀφανίζουσι τὰ ᾠὰ καὶ διαφθείρουσι, τῆς θηλείας, ὅταν ἐπῳάζῃ, μὴ προσδεχομένης τὴν ὀχείαν, οἱ δὲ καὶ διαδέχονται τὴν ἐπιμέλειαν, ἐν μέρει θάλποντες τὰ ᾠά καὶ ψωμίζουσι πρότεροι τὰ νεόττια, καὶ τὴν θήλειαν, ἐὰν πλείονα χρόνον ἀποπλανηθῇ, κόπτων ὁ ἄρρην εἰσελαύνει πρὸς τὰ ᾠὰ καὶ τοὺς νεοττούς. ὄνοις δὲ καὶ προβάτοις Ἀντίπατρος ἐγκαλῶν ὀλιγωρίαν καθαριότητος οὐκ οἶδʼ ὅπως παρεῖδε τὰς λύγκας καὶ τὰς χελιδόνας, ὧν αἱ μὲν ἐκτοπίζουσι παντάπασι κρύπτουσαι καὶ ἀφανίζουσαι τὸ λυγκούριον, αἱ δὲ χελιδόνες ἔξω στρεφομένους διδάσκουσι τοὺς νεοττοὺς; ἀφιέναι τὸ περίττωμα. καίτοι διὰ τί δένδρου δένδρον οὐ λέγομεν ἀμαθέστερον, ὡς κυνὸς πρόβατον οὐδὲ λαχάνου λάχανον ἀνανδρότερον, ὡς ἔλαφον λέοντος; ἢ καθάπερ ἐν τοῖς ἀκινήτοις ἕτερον ἑτέρου βραδύτερον οὐκ ἔστιν οὐδὲ μικροφωνότερον ἐν τοῖς ἀναύδοις, οὕτως οὐδὲ δειλότερον οὐδὲ νωθρότερον οὐδʼ ἀκρατέστερον, οἷς μὴ φύσει πᾶσιν ἡ τοῦ 1 φρονεῖν δύναμις, ἄλλοις δʼ ἄλλως κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον παροῦσα τὰς ὁρωμένας διαφορὰς πεποίηκεν;

55. Bölüm

Soklaros: Ama insanın öğrenme yeteneği, zekâ, adalet ve ortaklık bakımından hayvanlardan ne kadar üstün olduğu şaşılacak şeydir.

Autobulos: Dostum, hayvanlar da pek çok konuda onu aşar: kimi büyüklükte ve hızda, kimi görme gücünde […]. Hatırlamayı inkâr edenler, karışıklıkla dolup kendini kaybeden hayvanların en sevdikleri yüzleri tanımayıp birlikte yaşadıkları yerlerden kaçtığını söylerken, ya görüneni gözden kaçırıyor ya da ondan çıkanı gördükleri hâlde gerçeğe karşı inatlaşıyor gibidirler.

5

ΣΩΚΛ. ἀλλὰ θαυμαστὸν ὅσον ἄνθρωπος εὐμαθείᾳ καὶ ἀγχινοίᾳ καὶ τοῖς περὶ δικαιοσύνην καὶ κοινωνίαν διαφέρει τῶν ζῴων. ΑΥΤ.. καὶ γὰρ ἐκείνων, ὦ ἑταῖρε, πολλὰ τοῦτο μὲν μεγέθει καὶ ποδωκείᾳ τοῦτο δʼ ὄψεως ῥώμῃ μνημονεύειν ἀναπεπλησμένους ταραχῆς; καὶ παραπεπαικότας ἀγνοεῖν τὰ φίλτατα πρόσωπα καὶ φεύγειν τὰς συντρόφους διαίτας, ἢ παρορᾶν τὸ φαινόμενον ἔοικεν ἢ συνορῶν τὸ γιγνόμενον ἐξ αὐτοῦ φιλονεικεῖν πρὸς τὴν ἀλήθειαν.

66. Bölüm

Soklaros: Doğru tahmin ediyorsun. Stoa'dakiler ile Peripatoscular en çok şu sebepten zıt görüşe sarılırlar: bütün canlılar logos sahibiyse adaletin başka bir kaynağı kalmaz, hiç oluşamaz, var olamaz. Ya onları esirgemeyip adaletsizlik yapmamız zorunlu olur, ya da onlardan yararlanmazsak yaşamak imkânsızlaşır, çaresiz kalırız; hayvanlardan yararlanmayı bırakıp bir bakıma hayvan hayatı yaşarız. Sayısız göçebeyi ve mağara halkını bir yana bırakıyorum, onlar etten başka besin bilmezler. Fakat yumuşak ve insancıl yaşadığını sanan bizler için, bütün canlıların akıllı ve aynı soydan olduğunu kabul edip onlara gerektiği gibi zarar vermeden, özenle davranmayı öğrenirsek, toprakta, denizde hangi iş, dağlarda hangi sanat, hayatta hangi süs kalır, söylemek zor. Hayatı ya da adaleti ortadan kaldıran bu çıkmazın ilacı ve çaresi yoktur, meğer ki eski sınırı ve kanunu koruyalım. Hesiodos'a göre tabiatları ayırıp her cinsi ayrı yere koyan şöyle buyurmuştur:

Balıklara, yabanıllara, kanatlı kuşlara birbirini yemeyi, çünkü aralarında adalet yoktur;

ama insanlara birbirlerine karşı adalet vermiştir. Bize karşı adil davranamayanlara karşı bizim de haksızlık yapmamız söz konusu olamaz. Bu görüşü bırakanlar adalete ne geniş ne dar başka bir yol bırakmamışlardır.

6

ΣΩΚΛ.. ὀρθῶς μοι δοκεῖς ὑπονοεῖν· οἱ γὰρ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τοῦ Περιπάτου μάλιστα πρὸς τοὐναντίον ἐντείνονται τῷ λόγῳ, τῆς δικαιοσύνης ἑτέραν γένεσιν οὐκ ἐχούσης, ἀλλὰ παντάπασιν ἀσυστάτου καὶ ἀνυπάρκτου γιγνομένης, εἰ πᾶσι τοῖς ζῴοις λόγου μέτεστι γίγνεται γὰρ ἢ τὸ ἀδικεῖν ἀναγκαῖον ἡμῖν ἀφειδοῦσιν αὐτῶν, ἢ μὴ χρωμένων αὐτοῖς τὸ ζῆν ἀδύνατον καὶ ἄπορον· καὶ τρόπον τινὰ θηρίων βίον βιωσόμεθα, τὰς ἀπὸ τῶν θηρίων προέμενοι χρείας. ἀφίημι γὰρ Νομάδων καὶ Τρωγλοδυτῶν ἀνεξευρέτους ἀριθμῷ μυριάδας, οἳ τροφὴν σάρκας ἄλλο δʼ οὐδὲν ἴσασιν ἀλλʼ ἡμῖν τοῖς ἡμέρως καὶ φιλανθρώπως ζῆν δοκοῦσι ποῖον ἔργον ἀπολείπεται γῆς, ποῖον ἐν θαλάττῃ, τίς ἐν ὄρεσι τέχνη, τίς κόσμος διαίτης, ἂν, ὡς προσήκει, λογικοῖς καὶ ὁμοφύλοις πᾶσι τοῖς ζῴοις οὖσιν ἀβλαβῶς καὶ μετʼ εὐλαβείας προσφέρεσθαι μάθωμεν, ἔργον ἐστὶν εἰπεῖν. οὐδὲν οὖν φάρμακον οὐδʼ ἴαμα ἢ τὸν βίον ἀναιρούσης ἢ τὴν δικαιοσύνην ἀπορίας ἔχομεν, ἂν μὴ τὸν ἀρχαῖον ὅρον καὶ νόμον φυλάττωμεν, ᾧ καθʼ Ἡσίοδον ὁ τὰς φύσεις διελὼν καὶ θέμενος ἰδίᾳ τῶν γενῶν ἑκάτερον ἰχθύσι μὲν καὶ θηρσὶ καὶ οἰωνοῖς πετεηνοῖς ἔσθειν ἀλλήλους, ἐπεὶ οὐ δίκη ἔστι μετʼ αὐτοῖς, ἀνθρώποισι δʼ ἔδωκε δίκην πρὸς ἀλλήλους. οἷς δʼ οὐκ ἔστι τὸ δικαιοπραγεῖν πρὸς ἡμᾶς·, οὐδʼ ἡμῖν πρὸς ἐκεῖνα γίγνεται τὸ ἀδικεῖν· ὡς οἵ γε τοῦτον προέμενοι τὸν λόγον οὔτʼ εὐρεῖαν ἄλλην οὔτε λιτὴν τῇ δικαιοσύνῃ παρεισελθεῖν ὁδὸν ἀπολελοίπασι.

77. Bölüm

Autobulos: Dostum, adamların içinden geleni söyledin. Fakat doğumu güç kadınlara yapıldığı gibi, filozoflara da kolay doğum muskası takılmasına izin verilemez ki adaleti bize zahmetsizce doğursunlar. Onlar da Epikuros'a, en büyük meseleler için bir atomun en küçük bir ölçüde sapması gibi küçücük, değersiz bir şeyi, yıldızlar, canlılar, talih ortaya çıksın ve bizim elimizde olan yok olmasın diye, teslim etmezler. Bilinmeyeni göstermek ya da apaçık olanlardan bir şey almak gerekir; hayvanlarla ilgili bu varsayım kabul görmüyor ve başka yoldan da ispat edilmiyorsa adalet için öne sürülemez. Adaletin orada başka bir yolu vardır; bu kadar kaygan, uçurumlu, apaçık gerçekleri yıkarak ilerleyen bir yol değil. O yolu, Platon'un kılavuzluğunda, oğlum ve senin arkadaşın, Soklaros, kavgacı olmayıp izlemek ve öğrenmek isteyenlere gösterir. Empedokles ile Herakleitos, insanın hayvanlara böyle davranarak adaletsizlikten tamamen arınmış olmadığını doğru kabul ederler; tabiatı zorunluluk ve savaş olarak, hiçbir karışmamış ve saf yanı bulunmayan, pek çok haksız olayla yol alan bir şey olarak sık sık yerer, ona sızlanırlar. Hatta doğumun kendisinin adaletsizlikten doğduğunu söylerler, ölümsüz ölümlüyle birleştiği için; doğan da doğuranın parçaları koparılarak tabiata aykırı biçimde beslendiği için.

Bunlar aşırı ve fazla acı görünüyor. Başka, uyumlu bir teselli vardır; hayvanlardan logosu almaz, onları gerektiği gibi kullananların adaletini korur. Bunu eski bilgeler getirmiş, oburluk ve zevk düşkünlüğü onu kovup yok etmiş, Pythagoras ise yeniden ele alıp haksızlık etmeden yararlanmayı öğretmiştir. Çünkü geçimsiz ve tamamen zararlı hayvanları cezalandırıp öldürenler, yumuşak ve insan seven hayvanları evcilleştirip her birinin yatkın olduğu işte yardımcı kılanlar haksızlık etmez. Aiskhylos'un Prometheus'u, atların ve eşeklerin yük taşımasını, boğaların soyunu

köle yerine, zahmeti üstlenenler olarak

bize verdiğini söyler. Köpekleri bekçi olarak kullanırlar, keçileri ve koyunları sağmak ve kırkmak için otlatırlar. Balık tavaları, kaz ciğerleri olmazsa, ziyafet için sığır ve oğlak kesilmezse, tiyatrolarda oyalanıp sürek avlarında eğlenirken hayvanlar istemeye istemeye savaşa zorlanmazsa, kendini savunamayacak olanlar öldürülmezse hayat ortadan kalkmaz, insanlar yok olmaz. Oyun oynayan biri, oyun arkadaşlarını oyuna katılan neşeli varlıklardan seçmelidir sanırım. Bion'un dediği gibi çocuklar oyun için kurbağalara taş atar, kurbağalar ise oyun değil gerçekten ölür; avcılar ve balıkçılar da böyle yapmamalı, acı çeken ve ölen hayvanlardan, yavrularından acınacak biçimde koparılanlardan zevk almamalıdır. Hayvanlardan yararlananlar değil, onları zararlı, ihmalkâr ve zalim biçimde kullananlar haksızlık eder.

7

ΑΥΤ.. ταῦτα μέν, ὦ φίλε τἀπὸ καρδίας τῶν ἀνδρῶν ἐξείρηκας οὐ μὴν δοτέον, ὥσπερ δυστοκούσαις γυναιξί, περιάψασθαι τοῖς φιλοσόφοις ὠκυτόκιον, ἵνα ῥᾳδίως καὶ ἀταλαιπώρως τὸ δίκαιον ἡμῖν ἀποτέκωσιν. οὐδὲ γὰρ αὐτοὶ τῷ Ἐπικούρῳ διδόασιν ὑπὲρ τῶν μεγίστων σμικρὸν οὕτω πρᾶγμα καὶ φαῦλον, οἶμαι, ἄτομον παρεγκλῖναι μίαν ἐπὶ τοὐλάχιστον, ὅπως ἄστρα καὶ ζῷα καὶ τύχη παρεισέλθῃ καὶ τὸ ἐφʼ ἡμῖν μὴ ἀπόληται δεικνύναι δὲ τὸ ἄδηλον ἢ λαμβάνειν τι τῶν προδήλων καὶ προσήκει τὸ περὶ τῶν ζῴων ὑποτίθεσθαι πρὸς τὴν δικαιοσύνην, εἰ μήθʼ ὁμολογεῖται μήτʼ ἄλλως ἀποδεικνύουσιν. ἔχει γὰρ ἑτέραν ὁδὸν ἐκεῖ τὸ δίκαιον οὐ σφαλερὰν καὶ παράκρημνον οὕτω καὶ διὰ τῶν ἐναργῶν ἀνατρεπομένων ἄγουσαν, ἀλλʼ ἣν, Πλάτωνος ὑφηγουμένου, δείκνυσιν οὑμὸς υἱός, ὦ Σώκλαρε, σὸς δʼ ἑταῖρος, τοῖς μὴ φιλομαχεῖν ἕπεσθαι δὲ καὶ μανθάνειν βουλομένοις. ἐπεὶ τό γε μὴ παντάπασι καθαρεύειν ἀδικίας τὸν ἄνθρωπον οὕτω τὰ ζῷα μεταχειριζόμενον Ἐμπεδοκλῆς καὶ Ἡράκλειτος ὡς ἀληθὲς προσδέχονται, πολλάκις ὀδυρόμενοι καὶ λοιδοροῦντες τὴν φύσιν, ὡς ἀνάγκην καὶ πόλεμον οὖσαν, ἀμιγὲς δὲ μηδὲν μηδʼ εἰλικρινὲς ἔχουσαν ἀλλὰ διὰ πολλῶν κἀδίκων παθῶν περαινομένην· ὅπου καὶ τὴν γένεσιν αὐτὴν ἐξ ἀδικίας συντυγχάνειν λέγουσι, τῷ θνητῷ συνερχομένου τοῦ ἀθανάτου, καὶ τρέφεσθαι τὸ γεννώμενον παρὰ φύσιν μέλεσι τοῦ γεννήσαντος ἀποσπωμένοις. οὐ μὴν ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἄκρατα καὶ πικρὰ φαίνεται κατακόρως· ἑτέρα δʼ ἐστὶν ἐμμελὴς παρηγορία, μήτε τῶν ζῴων τὸν λόγον ἀφαιρουμένη καὶ σῴζουσα χρωμένων αὐτοῖς ὡς προσήκει τὸ δίκαιον· ἣν τῶν σοφῶν καὶ παλαιῶν εἰσαγόντων συστᾶσα λαιμαργία μεθʼ ἡδυπαθείας ἐξέβαλε καὶ ἠφάνισεν, αὖθις δὲ Πυθαγόρας ἀνελάμβανε, διδάσκων ὡφελεῖσθαι μὴ ἀδικοῦντας οὐ γὰρ ἀδικοῦσιν οἱ τὰ μὲν ἄμικτα καὶ βλαβερὰ κομιδῇ κολάζοντες καὶ ἀποκτιννύοντες, τὰ δʼ ἣμερα καὶ φιλάνθρωπα ποιούμενοι τιθασὰ καὶ συνεργὰ χρείας, πρὸς ἣν ἕκαστον εὖ πέφυκεν, ἵππων ὄνων τʼ ὀχεῖα καὶ ταύρων γονάς, ὧν ὁ Αἰσχύλου Προμηθεὺς δοῦναι φησὶν ἡμῖν ἀντίδουλα καὶ πόνων ἐκδέκτορα· κυσὶ δὲ χρώμενοι προφυλάττουσιν, αἶγάς τε καὶ ὄϊς ἀμελγόμενα καὶ κειρόμένα νέμοντες. οὐ γὰρ ἀναιρεῖται τὸ ζῆν οὐδὲ βίος ἀπόλλυται τοῖς ἀνθρώποις, ἂν μὴ λοπάδας ἰχθύων μηδʼ ἥπατα χηνῶν ἔχωσι μηδὲ βοῦς μηδʼ ἐρίφους κατακόπτωσιν ἐπʼ εὐωχίᾳ, μηδʼ ἀλύοντες ἐν θεάτροις μηδὲ παίζοντες ἐν θήραις τὰ μὲν ἀναγκάζωσι τολμᾶν ἄκοντα καὶ μάχεσθαι, τὰ δὲ μηδʼ ἀμύνεσθαι πεφυκότα διαφθείρωσι. τὸν γὰρ παίζοντα καὶ παιζόμενον οἶμαι συμπαίζουσι δεῖν χρῆσθαι καὶ ἱλαροῖς, οὐχ ὥσπερ ὁ Βίων ἔλεγε τὰ παιδάρια παίζοντα τῶν βατράχων τοῖς λίθοις ἐφίεσθαι, τοὺς δὲ βατράχους μηκέτι παίζοντας ἀλλʼ ἀληθῶς ἀποθνήσκειν, οὕτω κυνηγεῖν καὶ ἁλιεύειν, ὀδυνωμένοις τερπομένους καὶ ἀποθνήσκουσι, τοῖς δʼ ἀπὸ σκύμνων καὶ νεοσσῶν ἐλεεινῶς ἀγομένοις. οὐ γὰρ οἱ χρώμενοι ζῴοις ἀδικοῦσιν, ἀλλʼ οἱ χρώμενοι βλαβερῶς καὶ ὀλιγώρως καὶ μετʼ ὠμότητος.

88. Bölüm

Soklaros: Dur, Autobulos, suçlama kapısını kapa; şu yaklaşanlar kalabalık ve hepsi avcı. Ne kolay fikir değiştirirler ne de onları üzmek gerekir.

Autobulos: İyi hatırlattın. Şu Eubiotos'u, kuzenim Ariston'u, Delphoi'den Dionysios'un oğulları Aiakides ile şu Aristotimos'u, Euthydamos oğlu Nikandros'u iyi bilirim; Homeros'un dediği gibi "kara avında usta"lar; bu yüzden Aristotimos'un yanında olacaklar. Şu adalılarla kıyılıları da, Megaralı Herakleon ile Euboialı Philostratos'u, "deniz işleriyle uğraşanları", Phaidimos yanına almış geliyor. Tydeus oğlunun hangi tarafta olduğunu ise bilemezsin; akranımız Optatus'u kastediyorum: hem deniz hem dağ avının pek çok ilk ürünüyle Agrotera'yı ve Diktynna'yı aynı anda süslemiş, belli ki hiçbir tarafa katılmamak üzere bize doğru geliyor. Yoksa Optatus dostum, senin delikanlıların arasında ortak ve tarafsız hakem olacağını sanmakla yanılıyor muyuz?

Optatus: Çok doğru tahmin ediyorsun, Autobulos; zira Solon'un, iç çekişmede tarafsız kalanları cezalandıran kanunu çoktan terk edildi.

Autobulos: Gel öyleyse yanımıza otur; tanık gerekirse Aristoteles'in kitaplarına zahmet vermeyelim, senin tecrübene uyup doğru söyleneni oylayalım.

Soklaros: Peki gençler, sıra konusunda anlaştınız mı?

Phaidimos: Anlaştık, Soklaros, epey kavgadan sonra. Euripides'in dediği gibi "talihin çocuğu", bu işe görevli kura, kara hayvanlarının davasını denizinkilerden önce getiriyor.

Soklaros: O hâlde Aristotimos, söyleme sırası sende, dinleme sırası bizde.

8

ΣΩΚΛ.. ἐπίσχες, ὦ Αὐτόβουλε, καὶ παραβαλοῦ τὸ θυρίον τῆς κατηγορίας· ἐγγὺς γὰρ οἵδε προσιόντες πολλοὶ καὶ θηρατικοὶ πάντες, οὓς οὔτε μεταθεῖναι ῥᾴδιον οὔτε λυπεῖν ἀναγκαῖον. ΑΥΤ. Ὀρθῶς παραινεῖς· ἀλλʼ Εὐβίωτον μὲν εὖ οἶδα καὶ τὸν ἐμὸν ἀνεψιὸν Ἀρίστωνα, τούς τε Διονυσίου παῖδας ἀπὸ Δελφῶν, Αἰακίδην καὶ Ἀριστότιμον τοῦτον, εἶτα Νίκανδρον τὸν Εὐθυδάμου, χερσαίας δαήμονας ἄγρας ὡς Ὅμηρος ἔφη, καὶ διὰ τοῦτʼ Ἀριστοτίμου γενησομένους· ὥσπερ αὖ πάλιν τούσδε τοὺς νησιώτας καὶ παραλίους, Ἡρακλέωνα τὸν Μεγαρόθεν καὶ Φιλόστρατον τὸν Εὐβοέα, τοῖσι θαλάσσια ἔργα μέμηλε, Φαίδιμος ἔχων περὶ αὑτὸν βαδίζει. Τυδείδην δʼ οὐκ ἂν γνοίης ποτέροισι μετείη, τουτονὶ τὸν ἡμέτερον ἡλικιώτην Ὀπτᾶτον, ὃς πολλοῖς μὲν ἐνάλου ὀρείου δὲ πολλοῖς ἄγρας ἀκροθινίοις ἀγλαΐσας τὴν Ἀγροτέραν ἅμα θεὸν καὶ Δίκτυνναν, ἐνταῦθα δῆλός ἐστι πρὸς ἡμᾶς βαδίζων, ὡς μηδετέροις προσθήσων ἑαυτόν· ἢ φαύλως εἰκάζομεν, ὦ φίλε Ὀπτᾶτε, κοινόν σε καὶ μέσον ἔσεσθαι τῶν νεανίσκων βραβευτήν; ΟΠΤΑΤΟΣ. πάνυ μὲν οὖν ὀρθῶς ὑπονοεῖς, ὦ Αὐτόβουλε· πάλαι γὰρ ὁ Σόλωνος ἐκλέλοιπε νόμος, τοὺς ἐν στάσει μηδετέρῳ μέρει προσγενομένους κολάζων. ΑΥΤ.. δεῦρο δὴ καθίζου πρὸς ἡμᾶς, ὅπως, εἰ δεήσει μάρτυρος, μὴ τοῖς Ἀριστοτέλους πράγματα βιβλίοις παρέχωμεν, ἀλλὰ σοὶ διʼ ἐμπειρίαν ἑπόμενοι τοῖς λεγομένοις ἀληθῶς τὴν ψῆφον ἐπιφέρωμεν.ς ΣΩΚΛ. εἶεν, ὦ ἄνδρες νέοι, γέγονέ τις ὑμῖν ὁμολογία περὶ τάξεως; ΦΑΙΔΙΜΟΣ. γέγονεν, ὦ Σώκλαρε, πολλὴν παρασχοῦσα φιλονεικίαν εἶτα κατʼ Εὐριπίδην ὁ τῆς τύχης παῖς; κλῆρος ἐπὶ τούτῳ ταγείς τὰ χερσαῖα προεισάγει δίκαια τῶν ἐνάλων. ΣΩΚΛ. καιρὸς; οὖν, ὦ Ἀριστότιμε, σοὶ μὲν ἤδη λέγειν ἡμῖν δʼ ἀκούειν.

99. Bölüm

Aristotimos: Mahkeme davacılara […] kimi de doğum sırasında dişilerin peşinden koşarak yumurtayı tüketir. Kefalin pardias denilen türü kendi salyasıyla beslenir. Ahtapot da kışın kendini yiyerek oturur:

ateşsiz bir evde, sefil barınaklarda.

Bu kadar tembel, duyarsız, oburdur ya da bunların hepsidir. Bu yüzden Platon da kanun koyarken gençlerin deniz avına tutkuyla bağlanmasını yasaklamış, daha doğrusu buna karşı dua etmiştir. Levreklere, yılanbalıklarına, papağan balıklarına karşı yapılan mücadelelerde ne güç idmanı vardır ne bilgelik çalışması ne de kuvvet, hız ya da hareket için bir emek. Oysa karada, öfkeli hayvanlar dövüşenlerin tehlikeyi seven cesaretini, kurnaz olanlar saldıranların düşünme gücünü ve zekâsını, hızlı olanlar kovalayanların gücünü ve zahmete katlanmasını idman ettirir. Avcılığı güzel kılan budur; balıkçılığın ise şan getiren hiçbir yanı yoktur. Dostum, Apollon'a kurt öldüren, Artemis'e geyik vuran denir ama hiçbir tanrı yılanbalığı öldüren ya da barbunya vuran diye anılmak istememiştir. Buna şaşılmaz: yaban domuzunu, geyiği, hatta Zeus hakkı için ceylanı ve tavşanı insanın kendi yakalaması satın almasından daha güzeldir; orkinos, ıstakoz, palamut için ise satın almak, kendin avlamaktan daha saygın sayılır. Çünkü bu canlıların soysuzluğu, çaresizliği, kurnazlıktan yoksunluğu bu avı utanç verici, imrenilmez ve hür adama yakışmaz kılar.

9

ΑΡΙΣΤΟΤΙΜΟΣ. ἡ μὲν ἀγορὰ τοῖς δικαζομένοις […] τὰ δὲ τὸν γόνον ἀναλίσκει περὶ τὰς ἀποκυήσεις ἐπιτρέχοντα τοῖς θήλεσι· κεστρέως δὲ γένος, οὓς παρδίας καλοῦσιν, ἀπὸ τῆς μύξης τρέφονται τῆς ἑαυτῶν· ὁ δὲ πολύπους αὑτὸν ἐσθίων κάθηται χειμῶνος ἐν τʼ ἀπύρῳ οἴκῳ καὶ ἐν ἤθεσι λευγαλέοισιν οὕτως ἀργὸς ἢ ἀναίσθητος ἢ γαστρίμαργος ἢ πᾶσι τούτοις ἔνοχός ἐστι. διὸ καὶ Πλάτων αὖ πάλιν ἀπεῖπε νομοθετῶν μᾶλλον δʼ ἀπεύξατο τοὺς νέους θαλαττίου θήρας ἔρωτα λαβεῖν · οὐδὲν γὰρ ἀλκῆς γυμνάσιον οὐδὲ μελέτημα σοφίας οὐδʼ ὅσα πρὸς ἰσχὺν ἢ τάχος ἢ κινήσεις διαπονοῦσι τοῖς πρὸς λάβρακας ἢ γόγγρους ἢ σκάρους ἀγῶσιν· ὥσπερ ἐνταῦθα τὰ μὲν θυμοειδῆ τὸ φιλοκίνδυνον καὶ τὸ ἀνδρεῖον ἀσκεῖ τῶν μαχομένων, τὰ δὲ πανοῦργα τὸ φροντιστικὸν καὶ συνετὸν τῶν ἐπιτιθεμένων, τὰ δὲ ποδώκη τὸ ῥωμαλέον καὶ φιλόπονον τῶν διωκόντων. καὶ ταῦτα τὸ κυνηγεῖν καλὸν πεποίηκε· τὸ δʼ ἁλιεύειν ἀπʼ οὐδενὸς ἔνδοξον οὐδέ γε θεῶν τις ἠξίωσεν ὦ ἑταῖρε γογγροκτόνος, ὥσπερ ὁ Ἀπόλλων λυκοκτόνος, οὐδὲ τριγλοβόλος, ὥσπερ ἐλαφηβόλος ἡ Ἄρτεμις, λέγεσθαι. καὶ τί θαυμαστόν, ὅπου καὶ ἀνθρώπῳ σῦν μὲν καὶ ἔλαφον καὶ νὴ Δία δορκάδα καὶ λαγωὸν ἑλεῖν κάλλιον ἢ πρίασθαι, θύννον δὲ καὶ κάραβον καὶ ἀμίαν σεμνότερόν ἐστιν αὐτὸν ὀψωνεῖν ἢ ἁλιεύειν; τὸ γὰρ ἀγεννὲς καὶ ἀμήχανον ὅλως καὶ ἀπάνουργον αὐτῶν αἰσχρὸν καὶ ἄζηλον καὶ ἀνελεύθερον τὴν ἄγραν πεποίηκε.

1010. Bölüm

Aristotimos: Filozoflar hayvanların logostan pay aldığını niyetlerle, hazırlıklarla, belleklerle, duygularla, yavru bakımıyla, iyilik görenlerin minnetiyle, acı verene karşı kin tutmayla, ayrıca gerekli şeylerin bulunmasıyla ve cesaret, ortaklık, kendine hâkim olma, yüce gönüllülük gibi aretē belirtileriyle gösterirler. Şimdi genel olarak deniz canlılarına bakalım: bunların hiçbiri onlarda bulunmaz ya da ancak pek donuk bir kıvılcım gibi bulunur ki gözlemci güçlükle, zorlukla seçebilir. Oysa kara ve toprak canlılarında her birinin parlak, açık ve sağlam örnekleri görülebilir.

Önce savaşa hazırlanıp toz kaldıran boğaların, dişlerini bileyen yaban domuzlarının niyetlerine ve hazırlıklarına bak. Filler de kazıp ya da yolup yedikleri ağaçlar dişlerini aşındırıp köreltir diye bu işlerde bir dişlerini kullanır, ötekini savunma için hep sivri ve keskin tutarlar. Aslan her zaman ayaklarını toplayarak yürür, tırnaklarını içeride saklar; böylece sürtünüp ucları körelmez, iz sürenlere de kolaylık bırakmaz. Aslan tırnağının izi kolay bulunmaz; küçük ve belirsiz izlere rastlayanlar şaşırıp yolunu yitirir. Ikhneumon için de duymuşsunuzdur: savaşa zırh kuşanan bir ağır piyadeden aşağı kalmaz. Timsaha saldırmadan önce vücudunu öyle kalın çamurla sarar ve kurutur ki bu ona bir gömlek olur.

Kırlangıçların yavrulamadan önceki hazırlıklarını da görüyoruz: temel gibi sert çöpleri alta serer, sonra hafif olanları çevresine örer. Yuvanın yapıştırıcı çamura ihtiyacı olduğunu hissederlerse gölün ya da denizin üzerinde suya sürtünerek uçar, tüylerini suyun yüzüne değdirir, yaşlanıp ağırlaşmayacak kadar ıslanırlar; sonra toz toplayıp gevşeyen, kayan yerleri sıvayıp bağlarlar. Yapılarını köşeli ya da çok kenarlı değil, olabildiğince düzgün ve küre gibi yaparlar; çünkü bu biçim hem sağlam hem geniştir, hem de dışarıdan pusu kuran hayvanlara tutunacak yer bırakmaz.

Örümceğin işlerine gelince, hem kadınlara dokumada hem de ağ balıkçılarına avda örnek olan bu işlerin tek bir yanına şaşılmaz. İpliğin inceliği, dokunun aralıklı ve çözgülü olmayıp düzgün bir zar gibi bütün olması, içine belli belirsiz karışmış bir yapışkanlıkla birleştirilmesi; rengin, gizlenmek için yüzeyi hava gibi puslu göstermesi; hepsinden önemlisi de ustasının bizzat bu makineyi sürüp yönetmesi: yakalanacak bir şey takılınca, usta bir ağ balıkçısı gibi hissedip anlayarak tuzağı hemen toplayıp sıkıştırır. Bütün bunlar her gün gözle görüldüğü için sözümüz inandırıcıdır. Yoksa masal sanılırdı; tıpkı Libya'daki kargaların, susayınca taş atıp suyu yükselterek erişilecek yere çıkarmalarını masal sandığımız gibi. Fakat bir gemide, gemiciler yokken, köpeğin yarısı boş bir yağ küpüne çakıl attığını görünce, ağır şeylerin hafiflerin altına inmesiyle olan yükselmeyi nasıl düşünüp anladığına şaştım.

Girit arılarıyla Kilikya kazları da benzer şeyler yapar. Arılar rüzgârlı bir burnu dönmeden önce sürüklenmemek için küçük taşlarla kendilerine safra yaparlar. Kazlar da kartallardan korktukları için Toros'u aşarken ağızlarına iri bir taş alır, gürültü ve gevezelik tutkularını ağızlık ve gem vurur gibi sessizce kesip, fark edilmeden geçerler. Turnaların uçuşu da ünlüdür. Şiddetli rüzgârda ve sert havada, güzel havadaki gibi sıra hâlinde ya da hilal biçiminde uçmazlar; hemen üçgen oluşturup rüzgârı ucuyla yarar, böylece düzenlerinin bozulmamasını sağlarlar. Yere indiklerinde, geceleri nöbet tutanlar vücutlarını tek ayak üzerinde taşır, öteki ayakla bir taş tutarlar. Dokunmanın gerginliği onları uzun süre uyutmaz; gevşerlerse düşen taş nöbetçiyi hemen uyandırır. Bu yüzden Herakles'e pek şaşmamak gerekir:

yayı koltuk altına alıp güçlü kolunu dolayarak sağ eliyle sopayı sıkarak uyur.

Kapalı istiridyenin açılmasını ilk düşünen kişiye de, balıkçılların hünerini gördüğümüzde pek şaşmayız: balıkçıl kapalı kabuğu yutar, rahatsız olur ama sabreder, sıcaklıkla yumuşayıp gevşediğini hissedince onu açılmış, ağzı aralanmış hâlde dışarı atıp yiyeceği içinden alır.

10

ΑΡΙΣΤΟΤΙΜΟΣ.καθόλου δέ, ἐπεὶ δἰ ὧν οἱ φιλόσοφοι δεικνύουσι τὸ μετέχειν λόγου τὰ ζῷα, προθέσεις εἰσὶ καὶ παρασκευαὶ καὶ μνῆμαι καὶ πάθη καὶ τέκνων ἐπιμέλειαι καὶ χάριτες εὖ παθόντων καὶ μνησικακίαι πρὸς τὸ λυπῆσαν, ἔτι δʼ εὑρέσεις τῶν ἀναγκαίων, ἐμφάσεις ἀρετῆς, οἷον ἀνδρείας κοινωνίας ἐγκρατείας μεγαλοφροσύνης σκοπῶμεν τὰ ἔναλα, εἰ τούτων ἐκεῖνα μὲν οὐδὲν ἤ πού τι παντελῶς ἀμαυρὸν αἴθυγμα καὶ δυσθέατον ἐνιδεῖν μάλα μόλις τεκμαιρομένῳ δίδωσιν· ἐν δὲ τοῖς πεζοῖς καὶ γηγενέσι λαμπρὰ καὶ ἐναργῆ καὶ βέβαια παραδείγματα τῶν εἰρημένων ἑκάστου λαμβάνειν ἔστι καὶ θεᾶσθαι. πρῶτον οὖν ὅρα προθέσεις καὶ παρασκευὰς ταύρων ἐπὶ μάχῃ κονιομένων καὶ κάπρων θηγόντων ὀδόντας· ἐλέφαντες δέ, τῆς ὕλης, ἣν ὀρύττοντες ἢ κείροντες ἐσθίουσιν, ἀμβλὺν τὸν ὀδόντα ποιούσης ἀποτριβόμενον, τῷ ἑτέρῳ πρὸς ταῦτα χρῶνται, τὸν δʼ ἕτερον ἔπακμον ἀεὶ καὶ ὀξὺν ἐπὶ τὰς ἀμύνας φυλάττουσιν. ὁ δὲ λέων ἀεὶ βαδίζει συνεστραμμένοις τοῖς ποσίν,- ἐντὸς ἀποκρύπτων τοὺς ὄνυχας, ἵνα μὴ τριβόμενοι τὴν ἀκμὴν ἀπαμβλύνωσι μηδὲ καταλείπωσιν εὐπορίαν τοῖς στιβεύουσιν· οὐ γὰρ ῥᾳδίως ὄνυχος εὑρίσκεται λεοντείου σημεῖον, ἀλλὰ μικροῖς καὶ τυφλοῖς ἴχνεσιν ἐντυγχάνοντες ἀποπλανῶνται καὶ διαμαρτάνουσιν. ὁ δʼ ἰχνεύμων ἀκηκόατε δήπουθεν ὡς οὐδὲν ἀπολείπει θωρακιζομένου πρὸς μάχην ὁπλίτου· τοσοῦτον γὰρ ἰλύος περιβάλλεται καὶ περιπήγνυσι τῷ σώματι χιτῶνα μέλλων ἐπιτίθεσθαι τῷ κροκοδείλῳ. τὰς δὲ χελιδόνων πρὸ τῆς τεκνοποιίας παρασκευὰς; ὁρῶμεν, ὡς εὖ τὰ στερεὰ κάρφη προϋποβάλλονται δίκην θεμελίων, εἶτα περιπλάττουσι τὰ κουφότερα κἂν πηλοῦ τινος ἐχεκόλλου δεομένην αἴσθωνται τὴν νεοττιάν, λίμνης ἢ θαλάττης ἐν χρῷ παραπετόμεναι ψαύουσι τοῖς πτίλοις ἐπιπολῆς, ὅσον νοτεραί, μὴ βαρεῖαι γενέσθαι τῇ ὑγρότητι, συλλαβοῦσαι δὲ κονιορτὸν οὕτως ἐξαλείφουσι καὶ συνδέουσι τὰ χαλῶντα καὶ διολισθάνοντα τῷ δὲ σχήματι τοὔργον οὐ γωνιῶδες οὐδὲ πολύπλευρον, ἀλλʼ ὁμαλὸν ὡς ἔνεστι μάλιστα καὶ σφαιροειδὲς ἀποτελοῦσι καὶ γὰρ μόνιμον καὶ χωρητικὸν τὸ τοιοῦτο καὶ τοῖς ἐπιβουλεύουσι θηρίοις ἔξωθεν ἀντιλήψεις οὐ πάνυ δίδωσι. τὰ δʼ ἀράχνης ἔργα, κοινὸν ἱστῶν γυναιξὶ καὶ θήρας σαγηνευταῖς ἀρχέτυπον, οὐ καθʼ ἓν ἄν τις θαυμάσειε καὶ γὰρ ἡ τοῦ νήματος ἀκρίβεια καὶ τῆς ὑφῆς τὸ μὴ διεχὲς μηδὲ στημονῶδες ἀλλὰ λείου συνέχειαν ὑμένος καὶ κόλλησιν ὑπό τινος ἀδήλως παραμεμιγμένης γλισχρότητος ἀπειργασμένον, ἥ τε βαφὴ τῆς χρόας ἐνάερον καὶ ἀχλυώδη ποιοῦσα τὴν ἐπιφάνειαν ὑπὲρ τοῦ λαθεῖν, αὐτή τε μάλιστα πάντων ἡ τῆς μηχανῆς αὐτῆς ἡνιοχεία καὶ κυβέρνησις, ὅταν ἐνσχεθῇ τι τῶν ἁλωσίμων, ὥσπερ δεινοῦ σαγηνευτοῦ, ταχὺ συναιρεῖν εἰς ταὐτὸ καὶ συνάγειν τὸ θήρατρον αἰσθανομένης καὶ φρονούσης, τῇ καθʼ ἡμέραν ὄψει καὶ θέᾳ τοῦ γιγνομένου πιστὸν ἔσχε τὸν λόγον. ἄλλως δʼ ἂν ἐδόκει μῦθος, ὥσπερ ἡμῖν ἐδόκει τὸ τῶν ἐν Λιβύῃ κοράκων, οἳ ποτοῦ δεόμενοι λίθους ἐμβάλλουσιν ἀναπληροῦντες καὶ ἀνάγοντες τὸ ὕδωρ, μέχρι ἂν ἐν ἐφικτῷ γένηται εἶτα μέντοι κύνα θεασάμενος ἐν πλοίῳ, τῶν ναυτῶν μὴ παρόντων, εἰς ἔλαιον ἀμφορέως ἀποδεοῦς ἐμβάλλοντα τῶν χαλίκων, ἐθαύμασα πῶς νοεῖ καὶ συνίησι τὴν γιγνομένην ἔκθλιψιν ὑπὸ τῶν βαρυτέρων τοῖς κουφοτέροις ὑφισταμένων. ὅμοια δὲ καὶ τὰ τῶν Κρητικῶν μελισσῶν καὶ τὰ τῶν ἐν Κιλικίᾳ χηνῶν· ἐκεῖναι μὲν γὰρ ἀνεμῶδές τι μέλλουσαι κάμπτειν ἀκρωτήριον ἑρματίζουσιν ἑαυτάς, ὑπὲρ τοῦ μὴ παραφέρεσθαι, μικροῖς λιθιδίοις· οἱ δὲ χῆνες τοὺς ἀετοὺς δεδοικότες, ὅταν ὑπερβάλλωσι τὸν Ταῦρον, εἰς τὸ στόμα λίθον εὐμεγέθη λαμβάνουσιν, οἷον ἐπιστομίζοντες αὑτῶν καὶ χαλινοῦντες τὸ φιλόφωνον καὶ λάλον, ὅπως λάθωσι σιωπῇ παρελθόντες. τῶν δὲ γεράνων καὶ τὸ περὶ τὴν πτῆσιν εὐδοκιμεῖ πέτονται γάρ, ὅταν πνεῦμα πολὺ καὶ τραχὺς ἀήρ, οὐχ, ὥσπερ εὐδίας οὔσης, μετωπηδὸν ἢ κόλπῳ μηνοειδοῦς περιφερείας, ἀλλʼ εὐθὺς εἰς τρίγωνον συνάγουσαι σχίζουσι τῇ κορυφῇ τὸ πνεῦμα περιρρέον, ὥστε μὴ διασπασθῆναι τὴν τάξιν. ὅταν δὲ κατάρωσιν ἐπὶ γῆν, αἱ προφυλακὴν ἔχουσαι νυκτὸς ἐπὶ θατέρου σκέλους ὀχοῦνται τὸ σῶμα, τῷ δʼ ἑτέρῳ ποδὶ λίθον περιλαβοῦσαι κρατοῦσι· συνέχει γὰρ ὁ τῆς ἁφῆς τόνος ἐν τῷ μὴ καθεύδειν πολὺν χρόνον· ὅταν δʼ ἀνῶσιν, ἐκπεσὼν ὁ λίθος ταχὺ διήγειρε τὴν προεμένην ὥστε μὴ πάνυ θαυμάζειν τοῦ Ἡρακλέους, εἰ τόξα μασχάλῃ ὑποθεὶς καὶ κραταιῷ περιβαλὼν βραχίονι, εὕδει πιέζων χειρὶ δεξιᾷ ξύλον· μηδʼ αὖ πάλιν τοῦ πρώτου ὑπονοήσαντος ὀστρέου μεμυκότος ἀνάπτυξιν ἐντυχόντα τοῖς ἐρωδιῶν σοφίσμασιν ὅταν γὰρ τὴν κόγχην καταπίῃ μεμυκυῖαν, ἐνοχλούμενος ἐγκαρτερεῖ, μέχρι ἂν αἴσθηται μαλασσομένην καὶ χαλῶσαν ὑπὸ τῆς θερμότητος· τότε δʼ ἐκβαλὼν κεχηνυῖαν καὶ ἀνεσπασμένην ἐξεῖλε τὸ ἐδώδιμον.

1111. Bölüm

Aristotimos: Karıncaların geçim işlerini ve hazırlıklarını tam anlatmak imkânsız, tamamen geçmek ise ihmaldir. Tabiatta bu kadar küçük olup daha büyük ve daha güzel şeylerin aynası olan başka bir şey yoktur; saf bir damlada olduğu gibi onda bütün aretēnin görüntüsü vardır: toplumsallıkta dostluk, çalışkanlıkta cesaretin sureti, kendine hâkim olmanın, phronēsisin ve adaletin pek çok tohumu. Kleanthes, hayvanların logostan pay almadığını söylemekle birlikte, şöyle bir manzaraya rastladığını anlatmış: bir yuvaya, ölü bir karınca taşıyan karıncalar gelmiş. Yuvadan bazıları çıkıp onlarla görüşür gibi olmuş, sonra yeniden inmiş; bu iki üç kez tekrarlanmış. Sonunda aşağıdakiler ölünün fidyesi gibi bir kurt çıkarmış, ötekiler onu alıp ölüyü teslim ederek gitmişler.

Herkesin gördüğü şeyler de var: karşılaşmalarda nezaketleri, yük taşımayanların taşıyanlara yol verip geçmelerini sağlaması; zor taşınan, zor götürülen şeyleri çok kişi rahat taşısın diye kemirip bölmeleri. Yavrularını dışarı çıkarıp serinletmelerini Aratos yağmur işareti sayar:

ya da karıncalar çukur yuvadan bütün yumurtalarını hızla dışarı çıkarmışsa.

Bazıları burada "yumurta" değil "yiyecek" okur: karıncalar sakladıkları tahılda küf toplandığını hissedip bozulup kokuşmasından korkarak onları yukarı çıkarır. Fakat bütün zekâ hünerlerini aşan, buğdayın filizlenmesini önceden önlemeleridir. Buğday kuru ve bozulmadan kalmaz, filizlenmek üzere değişince yumuşar, sütlenir. Tohum olup yiyecek olarak işe yaramaz hâle gelmesin, onlar için yenilir kalsın diye, buğdayın filiz verdiği başlangıç noktasını yerler. Yuvalarını anatomi yapar gibi inceleyip öğrenmek için kazıp açanları onaylamam. Yine de söylediklerine göre deliğin inişi düz değildir, başka hayvanın geçmesi kolay değildir; kıvrımlar ve dönemeçlerle kırılan geçitler ve delikler üç odada sona erer: biri ortak yaşam yeri, biri yiyecek ambarı, üçüncüsü ölülerin konduğu yerdir.

11

ΑΡΙΣΤΟΤΙΜΟΣ. τὰς δὲ μυρμήκων οἰκονομίας καὶ παρασκευὰς ἐκφράσαι μὲν ἀκριβῶς ἀμήχανον, ὑπερβῆναι δὲ παντελῶς ὀλίγωρον· οὐδὲν γὰρ οὕτω μικρὸν ἡ φύσις ἔχει μειζόνων καὶ καλλιόνων κάτοπτρον, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν σταγόνι καθαρᾷ πάσης ἔνεστιν ἀρετῆς ἔμφασις, ἔνθʼ ἔνι μὲν φιλότης τὸ κοινωνικόν, ἔνι δʼ ἀνδρείας εἰκὼν τὸ φιλόπονον· ἔνεστι δὲ πολλὰ μὲν ἐγκρατείας σπέρματα πολλὰ δὲ φρονήσεως καὶ δικαιοσύνης. ὁ μὲν οὖν Κλεάνθης ἔλεγε, καίπερ οὐ φάσκων μετέχειν λόγου τὰ ζῷα, τοιαύτῃ θεωρίᾳ παρατυχεῖν μύρμηκας ἐλθεῖν ἐπὶ μυρμηκιὰν ἑτέραν μύρμηκα νεκρὸν φέροντας ἀνιόντας οὖν ἐκ τῆς μυρμηκιᾶς ἐνίους οἷον ἐντυγχάνειν αὐτοῖς; καὶ πάλιν κατέρχεσθαι καὶ τοῦτο δὶς ἢ τρὶς γενέσθαι τέλος δὲ τοὺς μὲν κάτωθεν ἀνενεγκεῖν ὥσπερ λύτρα τοῦ νεκροῦ σκώληκα, τοὺς δʼ ἐκεῖνον ἀραμένους ἀποδόντας δὲ τὸν νεκρὸν οἴχεσθαι. τῶν δὲ πᾶσιν ἐμφανῶν ἥ τε περὶ τὰς ἀπαντήσεις ἐστὶν εὐγνωμοσύνη, τῶν μηδὲν φερόντων τοῖς φέρουσιν ἐξισταμένων ὁδοῦ καὶ παρελθεῖν διδόντων· αἵ τε τῶν δυσφόρων καὶ δυσπαρακομίστων διαβρώσεις καὶ διαιρέσεις, ὅπως εὐβάστακτα πλείοσι γένηται. τὰς δὲ τῶν κυημάτων διαθέσεις καὶ διαψύξεις ἐκτὸς ὑετοῦ ποιεῖται σημεῖον ὁ Ἄρατος ἢ κοίλης μύρμηκες ὀχῆς ἐξ ὤεα πάντα θᾶσσον ἀνηνέγκαντο 1 καί τινες οὐκ ᾠά γράφουσιν, ἀλλʼ ἑά ὡς τοὺς ἀποκειμένους καρποὺς, ὅταν εὐρῶτα συνάγοντας αἴσθωνται καὶ φοβηθῶσι φθορὰν καὶ σῆψιν, ἀναφερόντων. ὑπερβάλλει δὲ πᾶσαν ἐπίνοιαν συνέσεως ἡ τοῦ πυροῦ τῆς βλαστήσεως προκατάληψις· οὐ γὰρ δὴ παραμένει ξηρὸς οὐδʼ ἄσηπτος ἀλλὰ διαχεῖται καὶ γαλακτοῦται μεταβάλλων εἰς τὸ φύειν· ἵνʼ οὖν μὴ γενόμενος σπέρμα τὴν σιτίου χρείαν διαφθείρῃ παραμένῃ δʼ αὐτοῖς ἐδώδιμος, ἐξεσθίουσι τὴν ἀρχήν, ἀφʼ ἧς τὸν βλαστὸν ὁ πυρὸς ἀφίησιν. τοὺς δὲ τὰς μυρμηκιὰς; αὐτῶν ἐπὶ τῷ καταμαθεῖν ὥσπερ ἐξ ἀνατομῆς πληροῦντας οὐκ ἀποδέχομαι λέγουσι δʼ οὖν οὐκ εὐθεῖαν εἶναι τὴν ἀπὸ τῆς ὀπῆς κάθοδον οὐδʼ εὔπορον ἄλλῳ θηρίῳ διεξελθεῖν, ἀλλὰ καμπαῖς καὶ στρεβλότησι κεκλασμένας ὑποπορεύσεις καὶ ἀνατρήσεις ἐχούσαις εἰς τρεῖς κοιλότητας ἀποτελευτῶσαν, ὧν τὴν μὲν ἐνδιαίτημα κοινὸν αὐτοῖς εἶναι, τὴν δὲ τῶν ἐδωδίμων ταμιεῖον, εἰς δὲ τὴν τρίτην ἀποτίθεσθαι τοὺς θνήσκοντας;

1212. Bölüm

Aristotimos: Karıncaların ardından fillerden söz etmem size yersiz görünmeyecektir sanırım; böylece nousun tabiatını hem en küçük hem de en büyük cisimlerde görelim, bunlarda boğulmadan, onlarda da eksik kalmadan. Başkaları fillerin tiyatrolarda öğrenip eğitilerek gösterdiği şekil türlerine ve değişimlere hayran kalırlar; öyle çeşitli ve ince şeyler ki insan çalışmasıyla bile bellekte tutup başarması pek kolay olmaz. Ben ise onların zekâsını daha çok, kendiliğinden ve öğrenilmemiş, adeta saf ve katkısız hâl ve hareketlerinde görüyorum. Roma'da bir süre önce pek çok fil, tehlikeli duruşlar almak ve dönüşü zor hareketler yapmak için eğitilirken, en zor öğrenen biri, her seferinde azarlanıp cezalandırıldığı hâlde, gece kendi kendine, ay ışığında dersleri tekrar edip çalışırken görülmüş.

Hagnon, Suriye'de bir evde beslenen filin bakıcısının, aldığı arpa ölçeğinin yarısını her gün çaldığını anlatır. Bir gün efendisi gelip bakarken bakıcı bütün ölçeği önüne dökmüş; fil de ona bakıp hortumunu uzatarak arpanın bir kısmını ayırıp bir kenara çekmiş, böylece bakıcının haksızlığını elinden geldiğince açık bir dille söylemiş. Bir başkası, bakıcının arpaya taş ve toprak karıştırması üzerine, et pişerken bir avuç külü alıp tencereye atmış. Roma'da çocuklar yazı kalemleriyle hortumuna batırıp eziyet edince, fil birini yakalayıp havaya kaldırmış; onu parçalayacak sanılmış, ama seyircilerin bağırışı üzerine yavaşça yere bırakıp geçip gitmiş; bu yaştakine korkmanın yeterli ceza olduğunu düşünmüş.

Yabani ve kendi başına yaşayan fillerle ilgili pek çok harika anlatılır; ırmak geçişleri bunlardan biridir. En genç ve en küçük olan öne geçer, kendini suya bırakır; ötekiler durup seyreder; çünkü o başını sudan yukarıda tutabilirse daha büyükler için güvenlik fazlasıyla vardır.

12

ΑΡΙΣΤΟΤΙΜΟΣ. οἶμαι δὲ μὴ ἄκαιρος ὑμῖν φανεῖσθαι τοῖς μύρμηξιν ἐπεισάγων τοὺς ἐλέφαντας, ἵνα τοῦ νοῦ τὴν φύσιν ἔν τε τοῖς μικροτάτοις ἅμα καὶ μεγίστοις σώμασι κατανοήσωμεν, μήτε τούτοις ἐναφανιζομένην μήτʼ ἐκείνοις ἐνδέουσαν. οἱ μὲν οὖν ἄλλοι θαυμάζουσι τοῦ ἐλέφαντος ὅσα μανθάνων καὶ διδασκόμενος ἐν θεάτροις ἐπιδείκνυται σχημάτων εἴδη καὶ μεταβολάς, ὧν οὐδʼ ἀνθρωπίναις μελέταις τὸ ποικίλον καὶ περιττὸν ἐν μνήμῃ καὶ καθέξει γενέσθαι πάνυ ῥᾴδιόν ἐστιν· ἐγὼ δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς ἀφʼ αὑτοῦ καὶ ἀδιδάκτοις τοῦ θηρίου πάθεσι καὶ κινήμασιν, ὥσπερ ἀκράτοις καὶ ἀπαραχύτοις, ἐμφαινομένην ὁρῶ τὴν σύνεσιν. ἐν Ῥώμῃ μὲν γὰρ οὐ πάλαι πολλῶν προδιδασκομένων στάσεις τινὰς ἵστασθαι παραβόλους καὶ κινήσεις δυσεξελίκτους ἀνακυκλεῖν, εἷς ὁ δυσμαθέστατος ἀκούων κακῶς ἑκάστοτε καὶ κολαζόμενος πολλάκις ὤφθη νυκτὸς αὐτὸς ἀφʼ ἑαυτοῦ πρὸς τὴν σελήνην ἀναταττόμενος; τὰ μαθήματα καὶ μελετῶν. ἐν δὲ Συρίᾳ πρότερον Ἅγνων ἱστορεῖ, τρεφομένου κατʼ οἰκίαν ἐλέφαντος, τὸν ἐπιστάτην λαμβάνοντα κριθῶν μέτρον ὑφαιρεῖν καὶ χρεωκοπεῖν μέρος ἣμισυ καθʼ ἡμέραν· ἐπεὶ δέ, τοῦ δεσπότου παρόντος ποτὲ καὶ θεωμένου, πᾶν τὸ μέτρον κατήρασεν, ἐμβλέψαντα καὶ διαγαγόντα τὴν προβοσκίδα τῶν κριθῶν ἀποδιαστῆσαι καὶ διαχωρίσαι τὸ μέρος, ὡς ἐνῆν λογιώτατα κατειπόντα τοῦ ἐπιστάτου τὴν ἀδικίαν· ἄλλον δέ, ταῖς κριθαῖς λίθους καὶ γῆν εἰς τὸ μέτρον τοῦ ἐπιστάτου καταμιγνύοντος, ἑψομένων κρεῶν, δραξάμενον τῆς τέφρας ἐμβαλεῖν εἰς τὴν χύτραν. ὁ δʼ ὑπὸ τῶν παιδαρίων προπηλακισθεὶς ἐν Ῥώμῃ τοῖς γραφείοις τὴν προβοσκίδα κεντούντων ὃν συνέλαβε μετέωρον ἐξάρας ἐπίδοξος ἦν ἀποτυμπανίσειν κραυγῆς δὲ τῶν παρόντων γενομένης, ἀτρέμα πρὸς τὴν γῆν πάλιν ἀπηρείσατο καὶ παρῆλθεν, ἀρκοῦσαν ἡγούμενος δίκην τῷ τηλικούτῳ φοβηθῆναι. περὶ τῶν ἀγρίων καὶ αὐτονόμων ἄλλα τε θαυμάσια καὶ τὰ περὶ τὰς διαβάσεις τῶν ποταμῶν ἱστοροῦσι προδιαβαίνει γὰρ ἐπιδοὺς αὑτὸν ὁ νεώτατος καὶ μικρότατος οἱ δʼ, ἑστῶτες ἀποθεωροῦσιν ὡς, ἂν ἐκεῖνος ὑπεραίρῃ τῷ μεγέθει τὸ ῥεῦμα, πολλὴν τοῖς μείζοσι πρὸς τὸ θαρρεῖν περιουσίαν τῆς; ἀσφαλείας οὖσαν.

1313. Bölüm

Sözün bu noktasına gelmişken, benzerliği sebebiyle tilkininkini de geçmeyeyim. Masalcılar, Deukalion'un sandığından salınan güvercinin içeri girmesinin fırtınaya, uçup gitmesinin de havanın durulmasına işaret olduğunu söylerler. Trakyalılar ise bugün bile donmuş bir ırmağı geçmek istediklerinde buzun sağlamlığını anlamak için tilkiden yararlanır. Tilki sessizce ilerleyip kulağını eğer; suyun altından yakında aktığını sesiyle duyarsa, buzun derine inmediğini, ince ve sağlam olmadığını kestirerek durur, izin verilirse geri döner; ses duymazsa cesaretle geçer. Bunu hissin akılsız keskinliği saymayalım, histen çıkan bir kıyas diyelim: ses çıkaran hareket eder, hareket eden donmamıştır, donmamış olan sıvıdır, sıvı olan kabul edip göçer.

Diyalektikçiler köpeğin çok yollu kavşaklarda çok terimli ayrılmayı kullanarak kendi içinde kıyas yaptığını söylerler: "Hayvan ya bu yola gitmiştir, ya buna ya da şuna; ama ne buna ne de şuna gitmiştir; demek ki kalan yola." His yalnız ek öncülü verir; logos ise öncülleri koyar ve onlara sonucu ekler. Fakat köpeğin böyle bir tanıklığa ihtiyacı yoktur, çünkü bu yanlış ve sahtedir. Kaçışı gösteren bizzat histir, av izleri ve kokularıdır; ayrılmalı ve birleşik önermelere selam olsun. Köpeğin tabiatı, burunla ya da gözle değil, yalnız düşünceyle ve logosla yapılıp görülebilen başka pek çok iş, hâl ve görevde görülür.

Köpeğin avda kendine hâkim olmasını, itaatini ve zekâsını her gün görüp işiten sizlere anlatmak gülünç olur. […] Asklepios'un tapınağından, birisi gümüş ve altın adakların hafif olanlarını alıp fark edilmediğini sanarak sıvışmış. Bekçi köpek, adı Kapparos, havlamasına tapınak hizmetkârlarından kimse aldırmayınca, kaçan hırsızı takip etmiş. Önce taşlansa da ayrılmamış. Gün doğunca yaklaşmadan, gözünün önünden ayırmadan peşinden gitmiş, attığı yiyeceği almamış. Adam dinlenince yanında geceleyip, yürüyünce kalkıp ardından gitmiş; yoldaki yolculara kuyruk sallar, ona havlayıp peşine takılırmış. Hırsızı arayanlar karşılaştıkları yolculardan bunu, köpeğin rengini ve boyunu da öğrenince takibi hızlandırmış, adamı Krommyon'da yakalayıp geri getirmişler. Köpek önden gururlu ve sevinçli yürümüş, sanki hırsız kendi avıymış gibi. Halk ona kamu hesabına yiyecek ölçülmesini ve rahiplerin ebediyen ona bakmasını oylamış; eski Atinalıların katıra gösterdiği insancıllığı taklit etmişler. Perikles Akropolis'te yüz ayaklık tapınağı yaptırırken her gün pek çok koşumla taş taşınıyormuş. Hevesle çalıştıktan sonra yaşlılık sebebiyle salıverilen katırlardan biri Kerameikos'a iner, taş getiren koşumları karşılayıp onlarla geri döner, teşvik edip gayrete getirir gibi yanlarında koşarmış. Halk onun şan tutkusuna hayran kalarak, yaşlılıktan bitmiş bir atlete oylanan yiyecek gibi onun da kamu hesabına beslenmesini buyurmuş.

13

ἐνταῦθα τοῦ λόγου γεγονὼς οὐ δοκῶ μοι παρήσειν διʼ ὁμοιότητα τὸ τῆς ἀλώπεκος. οἱ μὲν οὖν μυθολόγοι τῷ Δευκαλίωνί φασι περιστερὰν ἐκ τῆς λάρνακος ἀφιεμένην δήλωμα γενέσθαι χειμῶνος μὲν εἴσω πάλιν ἐνδυομένην, εὐδίας δʼ ἀποπτᾶσαν οἱ δὲ Θρᾷκες ἔτι νῦν, ὅταν παγέντα ποταμὸν διαβαίνειν ἐπιχειρῶσιν, ἀλώπεκα ποιοῦνται γνὡμθνα τῆς τοῦ πάγου στερρότητος· ἡσυχῆ γὰρ ὑπάγουσα παραβάλλει τὸ οὖς κἂν μὲν αἴσθηται ψόφῳ τοῦ ῥεύματος ἐγγὺς ὑποφερομένου, τεκμαιρομένη μὴ γεγονέναι διὰ βάθους τὴν πῆξιν ἀλλὰ λεπτὴν καὶ ἀβέβαιον ἵσταται, κἂν ἐᾷ τις, ἐπανέρχεται τῷ δὲ μὴ ψοφεῖν θαρροῦσα διῆλθε. καὶ τοῦτο μὴ λέγωμεν αἰσθήσεως ἄλογον ἀκρίβειαν, ἀλλʼ ἐξ αἰσθήσεως συλλογισμὸν ὅτι τὸ ψοφοῦν κινεῖται, τὸ δὲ κινούμενον οὐ πέπηγε, τὸ δὲ μὴ πεπηγὸς ὑγρόν ἐστι, τὸ δʼ ὑγρὸν ἐνδίδωσιν οἱ δὲ διαλεκτικοί φασι τὸν κύνα τῷ διὰ πλειόνων διεζευγμένῳ χρώμενον ἐν ταῖς πολυσχιδέσιν ἀτραποῖς συλλογίζεσθαι πρὸς ἑαυτὸν ἤτοι τήνδε τὸ θηρίον ὥρμηκεν ἢ τήνδε ἢ τήνδε· ἀλλὰ μὴν οὔτε τήνδε οὔτε τήνδε τὴν λοιπὴν ἄρα· τῆς μὲν αἰσθήσεως οὐδὲν ἢ τὴν πρόσληψιν διδούσης, τοῦ δὲ λόγου τὰ λήμματα καὶ τὸ συμπέρασμα τοῖς λήμμασιν ἐπιφέροντος. οὐ μὴν δεῖταὶ γε τοιαύτης μαρτυρίας ὁ κύων· ψευδὴς γάρ ἐστι καὶ κίβδηλος ἡ γὰρ αἴσθησις αὐτὴ τοῖς ἴχνεσι καὶ τοῖς ῥεύμασι τοῦ θηρίου τὴν φυγὴν ἐπιδείκνυσι, χαίρειν λέγουσα διεζευγμένοις ἀξιώμασι καὶ συμπεπλεγμένοις. διʼ ἄλλων δὲ πολλῶν ἔργων καὶ παθῶν καὶ καθηκόντων οὔτʼ ὀσφραντῶν οὔθʼ ὁρατῶν ἀλλὰ διανοίᾳ καὶ λόγῳ μόνον πρακτῶν καὶ θεατῶν ὄντων κατιδεῖν ἔστι τὴν κυνὸς φύσιν· οὗ τὰς μὲν ἐν ἄγραις ἐγκρατείας καὶ πειθαρχίας καὶ ἀγχινοίας γελοῖος ἔσομαι λέγων πρὸς ὑμᾶς τοὺς τοῦ Ἀσκληπιοῦ τὰ εὔογκα τῶν ἀργυρῶν καὶ χρυσῶν ἔλαβεν ἀναθημάτων καὶ λεληθέναι νομίζων ὑπεξῆλθεν ὁ δὲ φρουρὸς κύων, ὄνομα Κάππαρος, ἐπεὶ μηδεὶς ὑλακτοῦντι τῶν ζακόρων ὑπήκουσεν αὐτῷ, φεύγοντα τὸν ἱερόσυλον ἐπεδίωκε· καὶ πρῶτον μὲν βαλλόμενος λίθοις οὐκ ἀπέστη γενομένης δʼ ἡμέρας, ἐγγὺς οὐ προσιὼν ἀλλʼ ἀπʼ ὀφθαλμοῦ παραφυλάττων εἵπετο καὶ τροφὴν προβάλλοντος οὐκ ἐλάμβανεν ἀναπαυομένῳ δὲ παρενυκτέρευε καὶ βαδίζοντος πάλιν ἀναστὰς ἐπηκολούθει, τοὺς δʼ ἀπαντῶντας ὁδοιπόρους ἔσαινεν, ἐκείνῳ δʼ ἐφυλάκτει καὶ προσέκειτο. ταῦτα δʼ οἱ διώκοντες πυνθανόμενοι παρὰ τῶν ἀπαντώντων ἅμα καὶ τὸ χρῶμα φραζόντων καὶ τὸ μέγεθος; τοῦ κυνὸς προθυμότερον ἐχρήσαντο τῇ διώξει, καὶ καταλαβόντες τὸν ἄνθρωπον ἀνήγαγον ἀπὸ Κρομμυῶνος. ὁ δὲ κύων ἀναστρέψας προηγεῖτο γαῦρος καὶ περιχαρής, οἷον ἑαυτοῦ ποιούμενος; ἄγραν καὶ θήραμα τὸν ἱερόσυλον. ἐψηφίσαντο δὴ σῖτον αὐτῷ δημοσίᾳ μετρεῖσθαι καὶ παρεγγυᾶσθαι τοῖς ἱερεῦσιν εἰς ἀεὶ τὴν ἐπιμέλειαν, ἀπομιμησάμενοι τὸ πρὸς τὸν ἡμίονον φιλανθρώπευμα τῶν παλαιῶν Ἀθηναίων. τὸν γὰρ ἑκατόμπεδον νεὼν Περικλέους ἐν ἀκροπόλει κατασκευάζοντος, ὡς εἰκός, λίθοι προσήγοντο πολλοῖς ζεύγεσι καθʼ ἡμέραν· τῶν οὖν συνειργασμένων μὲν προθύμως ἢδη δὲ διὰ γῆρας ἀφειμένων ὀρέων εἷς· κατερχόμενος εἰς Κεραμεικόν, καὶ τοῖς ἀνάγουσι ζεύγεσι τοὺς λίθους ὑπαντῶν ἀεὶ συνανέστρεφε καὶ συμπαρετρόχαζεν, οἷον ἐγκελευόμενος καὶ παρορμῶν διὸ θαυμάσας αὐτοῦ τὴν φιλοτιμίαν ὁ δῆμος ἐκέλευσε δημοσίᾳ τρέφεσθαι, καθάπερ ἀθλητῇ σίτησιν ὑπὸ γήρως; ἀπειρηκότι ψηφισάμενος.

1414. Bölüm

Bu yüzden, hayvanlara karşı hiçbir adalet borcumuz olmadığını söyleyenler için, deniz ve dip canlılarına kadar haklıdır diyebiliriz. Onlar minnetle tamamen bağdaşmaz, sevgisizdir, her türlü tatlılıktan yoksundur. Homeros da yabanıl ve geçimsiz sayılan birine güzel söylemiştir:

Seni boz deniz doğurdu.

Çünkü deniz hiçbir iyilik ve yumuşaklık getirmez. Bu sözü kara hayvanlarına da uygulayan ise kaba ve vahşidir. Yoksa Lysimakhos'un da Hyrkania köpeğine bir adalet borcu yoktu diyecek; o köpek ölünün yanında tek başına kalmış, ceset yanarken koşup kendini ateşe atmıştı. Kral olmayan, sıradan bir vatandaş olan Pyrrhos'un beslediği kartalın da aynısını yaptığı anlatılır: sahibi ölünce cesedin yanından ayrılmamış, cenaze götürülürken sedyenin çevresinde uçmuş, sonunda odun yığınına süzülüp kendini bırakarak birlikte yanmış. Kral Poros'un fili, Aleksandros'la savaşta yaralanan sahibinin vücudundan mızrakların çoğunu hortumuyla yavaşça, özenle çıkarmış; kendisi de ağır yaralı olduğu hâlde, kral kan kaybedip kaymaya başlayıncaya kadar yere çökmemiş; o zaman da düşmesinden korkarak yumuşakça eğilmiş, inişini acısız kılmış. Bukephalas çıplakken seyisin binmesine izin verir, fakat kraliyet koşumları ve gerdanlıkları takılınca Aleksandros'tan başkasını yanına yaklaştırmazmış. Ötekiler denemek için yaklaşınca üstlerine koşup yüksek sesle kişner, şahlanıp zamanında kaçamayanları çiğnermiş.

14

διὸ τοὺς λέγοντας, ὡς ἡμῖν οὐδὲν πρὸς τὰ ζῷα δίκαιόν ἐστι, ῥητέον εὖ λέγειν ἄχρι τῶν ἐνάλων καὶ βυθίων ἄμικτα γὰρ ἐκεῖνα κομιδῇ πρὸς χάριν καὶ ἄστοργα καὶ πάσης ἄμοιρα γλυκυθυμίας καὶ καλῶς Ὅμηρος εἶπε γλαυκὴ δὲ σ᾽ ἔτικτε θάλασσα πρὸς τὸν ἀνήμερον εἶναι δοκοῦντα καὶ ἄμικτον, ὡς μηδὲν τῆς θαλάσσης εὐνοϊκὸν μηδὲ πρᾶον φερούσης. ὁ δὲ καὶ πρὸς τὰ χερσαῖα τῷ λόγῳ τούτῳ χρώμενος ἀπηνὴς καὶ θηριώδης ἢ μηδὲ Λυσιμάχῳ τι γεγονέναι φήσῃ πρὸς τὸν κύνα τὸν Ὑρκανὸν δίκαιον, ὃς νεκρῷ τε μόνος παρέμεινεν αὐτῷ καί, καομένου τοῦ σώματος, ἐνδραμὼν αὐτὸς; ἑαυτὸν ἐπέρριψε. τὰ δʼ αὐτὰ καὶ τὸν Ἀστὸν δρᾶσαι λέγουσιν, ὃν Πύρρος οὐχ ὁ βασιλεὺς ἀλλʼ ἕτερός τις ἰδιώτης ἔθρεψεν· ἀποθανόντος γὰρ αὐτοῦ περὶ τὸ σῶμα διατρίβων καὶ περὶ τὸ κλινίδιον αἰωρούμενος ἐκφερομένου, τέλος εἰς τὴν πυρὰν στειλάμενος ἀφῆκεν ἑαυτὸν καὶ συγκατέκαυσε. Πώρου δὲ τοῦ βασιλέως ὁ ἐλέφας, ἐν τῇ πρὸς Ἀλέξανδρον μάχῃ κατατετρωμένου, πολλὰ τῶν ἀκοντισμάτων ἀτρέμα καὶ φειδόμενος ἐξῄρει τῇ προβοσκίδι, καὶ κακῶς ἤδη διακείμενος αὐτὸς οὐ πρότερον ἐνέδωκεν ἢ τοῦ βασιλέως ἐξαίμου γενομένου καὶ περιρρέοντος αἰσθόμενος καὶ φοβηθεὶς; μὴ πέσῃ πράως ὑφῆκε, παρέχων ἐκείνῳ τὴν ἀπόκλισιν ἄλυπον. ὁ δὲ Βουκεφάλας γυμνὸς μὲν ὢν παρεῖχεν ἀναβῆναι τῷ ἱπποκόμῳ, κοσμηθεὶς δὲ τοῖς βασιλικοῖς προκοσμίοις καὶ περιδεραίοις οὐδένα προσίετο πλὴν αὐτὸν Ἀλέξανδρον· τοῖς δʼ ἄλλοις, εἰ πειρώμενοι προσίοιεν, ἐναντίος ἐπιτρέχων ἐχρεμέτιζε μέγα καὶ ἐνήλλετο καὶ κατεπάτει τοὺς μὴ πρόσω ἵεσθαι μηδʼ ἀποφεύγειν φθάσαντας.

1515. Bölüm

Örneklerin karışık göründüğünü biliyorum. Ama yetenekli hayvanların yalnız bir aretēyi gösteren eylemini bulmak kolay değildir; sevgilerinde şan tutkuları, soyluluklarında zekâları görülür, kurnazlık ve zekâ da yiğitlik ve erkeklikten ayrılmaz. Yine de ayrı ayrı sınıflamak isteyenlere şöyle diyelim: köpekler hem yumuşaklık hem de yüce gönüllülük örneği verirler, yere oturanlardan uzaklaşırlar. Şöyle de denmiştir:

Onlar havlayarak saldırdılar; Odysseus ise kurnazca oturdu, değneği elinden düştü.

Çünkü boyun eğen ve kendini küçültmüş görünenlerle artık dövüşmezler. Söylendiğine göre Aleksandros'a karşı dövüştürülen, Hint köpeklerinin en önde geleni, üzerine geyik, yaban domuzu ve ayı salındığında sessizce yatıp bakmış; aslan görünce ise hemen fırlayıp kalkmış, tozlanıp hazırlanmış. Belli ki rakip olarak onu seçiyor, ötekileri küçümsüyormuş. Tavşan kovalayan köpekler onu kendileri öldürürse parçalamaktan zevk alır, kanını hevesle yalar. Fakat tavşan çaresiz kalıp, sık sık olduğu gibi, son nefesini son koşuya harcayarak ölürse, cesede hiç dokunmaz, kuyruklarını sallayarak dururlar; sanki et için değil, zafer ve şan için yarışıyorlarmış gibi.

15

οὐκ ἀγνοῶ δʼ ὅτι τὸ τῶν παραδειγμάτων ὑμῖν φανεῖταί τι ποικίλον· οὐκ ἔστι δὲ ῥᾳδίως τῶν εὐφυῶν ζῴων πρᾶξιν εὑρεῖν μιᾶς ἔμφασιν ἀρετῆς ἔχουσαν· ἀλλʼ ἐμφαίνεται καὶ τῷ φιλοστόργῳ τὸ φιλότιμον αὐτῶν καὶ τῷ γενναίῳ τὸ θυμόσοφον, ἣ τε πανουργία καὶ τὸ συνετὸν οὐκ ἀπήλλακται τοῦ θυμοειδοῦς καὶ ἀνδρώδους. οὐ μὴν ἀλλὰ βουλομένοις διαιρεῖν καὶ διορίζειν καθʼ ἕκαστον, ἡμέρου μὲν ἔμφασιν ὁμοῦ καὶ ὑψηλοῦ φρονήματος ποιοῦσιν οἱ κύνες, ἀποτρεπόμενοι τῶν συγκαθεζομένων ὥς που καὶ ταῦτʼ εἴρηται οἱ μὲν κεκλήγοντες ἐπέδραμον· αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς ἕζετο κερδοσύνῃ, σκῆπτρον δὲ οἱ ἔκπεσε χειρός· οὐκέτι γὰρ προσμάχονται τοῖς ὑποπεσοῦσι καὶ γεγονόσι ταπεινοῖς τὰς ἕξεις ὁμοίοις. φασὶ δὲ καὶ τὸν πρωτεύοντα κύνα τῶν Ἰνδικῶν καὶ μαχεσθέντα πρὸς Ἀλέξανδρον, ἐλάφου μὲν ἀφιεμένου καὶ κάπρου καὶ ἄρκτου, ἡσυχίαν ἔχοντα κεῖσθαι καὶ περιορᾶν· ὀφθέντος δὲ λέοντος, εὐθὺς ἐξαναστῆναι καὶ διακονίεσθαι, καὶ φανερὸν εἶναι αὑτοῦ ποιούμενον ἀνταγωνιστήν, τῶν δʼ ἄλλων ὑπερφρονοῦντα πάντων. οἱ δὲ τοὺς δασύποδας διώκοντες, ἐὰν μὲν αὐτοὶ κτείνωσιν, ἥδονται διασπῶντες καὶ τὸ αἷμα λάπτουσι προθύμως· ἐὰν δʼ ἀπογνοὺς ἑαυτὸν ὁ λαγωός, ὃ γίγνεται πολλάκις, ὅσον ἔχει πνεύματος εἰς τὸν ἔσχατον ἀναλώσας δρόμον ἐκλίπῃ, νεκρὸν καταλαβόντες οὐχ ἅπτονται τὸ παράπαν, ἀλλʼ ἵστανται τὰς οὐρὰς κινοῦντες, ὡς οὐ κρεῶν χάριν ἀλλὰ νίκης καὶ φιλονεικίας ἀγωνιζόμενοι.

1616. Bölüm

Kurnazlığın pek çok örneği var. Tilkileri, kurtları, turnaların ve küçük kargaların hünerlerini bir yana bırakıyorum, çünkü bunlar bellidir. Bilgelerin en eskisi Thales'i tanık göstereceğim; söylendiğine göre en çok da bir katırı hileyle yendiği için hayranlık uyandırmıştır. Tuz taşıyan katırlardan biri ırmağa girdiğinde kendiliğinden kaymış, tuz eriyince hafif kalkmış, sebebini fark edip aklında tutmuş; o zamandan sonra ırmağı her geçişinde mahsus çömelip iki yana eğilerek heybelerini suya batırırmış. Thales bunu duyunca, tuz yerine yün ve sünger doldurup yükleyerek katırı sürmelerini buyurmuş. Katır âdeti olanı yapıp yükünü suyla doldurunca hilesinin kendine yaramadığını anlamış; artık öyle dikkatle, öyle korunarak geçermiş ki istemeden bile yükünü suya değdirmezmiş.

Keklikler kurnazlığı sevgiyle birleştirir. Yavrular henüz kaçamıyorken kovalanınca, sırtüstü yatıp üstlerine bir toprak parçası ya da çöp tutmayı öğretirler, kendilerini böyle gizlesinler diye. Kendileri ise kovalayanları başka yöne çeker, üzerlerine çevirirler; önlerinde uçarak, yavaş yavaş kalkarak yakalanacakmış gibi umut verip yavrulardan uzaklaştırırlar. Tavşanlar yuvaya dönerken yavruları ayrı ayrı yerlere, çoğu kez birbirinden bir plethron uzağa taşır; böylece insan ya da köpek gelirse hepsi birden tehlikeye girmez. Kendileri de koşup dönerek pek çok yerde iz bırakır, sonunda büyük bir sıçrayışla izlerden uzaklaşıp öyle uyurlar. Ayı, kış uykusu denilen hâle yakalanınca, tamamen uyuşup ağırlaşmadan ve hantallaşmadan önce yerini temizler; oraya inerken de yolun çoğunu mümkün olduğu kadar havada ve hafif, parmak ucuyla değerek geçer, sonra bedenini sırtüstü sürükleyerek ine yaklaştırır. Geyiklerin dişileri çoğunlukla yol kenarında doğurur, et oburların yaklaşmadığı yerde. Erkekler de iç yağı ve etten ağırlaştıklarını hissedince, kaçmaya güvenemeyecekleri zaman gizlenerek kendilerini kurtarmak için uzaklaşırlar.

Kara kirpilerinin kendilerini savunma ve koruma biçimi bir atasözü doğurmuştur:

Tilki çok şey bilir, kirpi ise tek büyük şey.

Tilki yaklaşınca, Ion'un dediği gibi,

kıvrılıp dikenleri çevresine sarınmış, dokunulmaz, ısırılmaz biçimde yatar.

Yavrularına gösterdikleri özen ise daha hünerlidir. Sonbaharda asmaların altına girip ayaklarıyla üzümleri silkeler, yere dökülen tanelerin üstünde yuvarlanıp dikenlerine takar. Bir keresinde hepimiz sürünen, yürüyen bir salkım görmüştük, öyle meyveyle dolu ilerliyordu. Sonra inine girip yavrularına kullanmaları, onlardan azar azar almaları için teslim eder. Yuvalarının iki deliği vardır, biri güneye, öteki kuzeye bakar. Havanın değişeceğini önceden hissedince dümencilerin yelken değiştirmesi gibi rüzgâra bakan deliği tıkayıp ötekini açarlar. Kyzikos'ta biri bunu öğrenip gelecek rüzgârı kendiliğinden haber veriyormuş gibi ün kazanmış.

16

πανουργίας δὲ πολλῶν παραδειγμάτων ὄντων, ἀφεὶς ἀλώπεκας καὶ λύκους καὶ τὰ γεράνων σοφίσματα καὶ κολοιῶν, ἔστι γὰρ δῆλα, μάρτυρι χρήσομαι Θαλῇ τῷ παλαιοτάτῳ τῶν σοφῶν, ὃν οὐχ ἥκιστα θαυμασθῆναι λέγουσιν ὀρέως τέχνῃ περιγενόμενον. τῶν γὰρ ἁληγῶν ἡμιόνων εἷς ἐμβαλὼν εἰς ποταμὸν ὤλισθεν αὐτομάτως καὶ τῶν ἁλῶν διατακέντων ἀναστὰς ἐλαφρὸς ᾔσθετο τὴν αἰτίαν καὶ κατεμνημόνευσεν ὥστε διαβαίνων ἀεὶ τὸν ποταμόν, ἐπίτηδες ὑφιέναι καὶ βαπτίζειν τὰ ἀγγεῖα, συγκαθίζων καὶ ἀπονεύων εἰς ἑκάτερον μέρος· ἀκούσας οὖν ὁ Θαλῆς ἐκέλευσεν ἀντὶ τῶν ἁλῶν ἐρίων τὰ ἀγγεῖα καὶ σπόγγων ἐμπλήσαντας καὶ ἀναθέντας, ἐλαύνειν τὸν ἡμίονον. ποιήσας οὖν τὸ εἰωθὸς καὶ ἀναπλήσας ὓδατος τὰ φορτία συνῆκεν ἀλυσιτελῆ σοφιζόμενος ἑαυτῷ, καὶ τὸ λοιπὸν οὕτω προσέχων καὶ φυλαττόμενος διέβαινε τὸν ποταμόν, ὥστε μηδʼ ἄκοντος αὐτοῦ τῶν φορτίων παραψαῦσαι τὸ ὑγρόν. ἄλλην δὲ πανουργίαν ὁμοῦ μετὰ τοῦ φιλοστόργου πέρδικες ἐπιδεικνύντες τοὺς μὲν νεοττοὺς ἐθίζουσι μηδέπω φεύγειν δυναμένους, ὅταν διώκωνται, καταβαλόντας ὑπτίους ἑαυτοὺς βῶλόν τινα ἢ συρφετὸν ἄνω προΐσχεσθαι τοῦ σώματος οἷον ἐπηλυγαζομένους· αὐταὶ δὲ τοὺς διώκοντας ὑπάγουσιν ἄλλῃ καὶ περισπῶσιν εἰς ἑαυτάς, ἐμποδὼν διαπετόμεναι καὶ κατὰ μικρὸν ἐξανιστάμεναι, μέχρι ἂν οὕτως ἁλισκομένων δόξαν ἐνδιδοῦσαι, μακρὰν ἀποσπάσωσι τῶν νεοττῶν. οἱ δὲ δασύποδες πρὸς εὐνὴν ἐπανιόντες ἄλλον ἀλλαχῆ κομίζουσι τῶν λαγιδέων, καὶ πλέθρου διάστημα, πολλάκις ἀλλήλων ἀπέχοντας, ὅπως, ἂν ἄνθρωπος ἢ κύων ἐπίῃ, μὴ πάντες ἅμα συγκινδυνεύωσιν· αὐτοὶ δὲ πολλαχόθι ταῖς μεταδρομαῖς ἴχνη θέντες, τὸ δʼ ἔσχατον ἅλμα μέγα καὶ μακρὰν τῶν ἰχνῶν ἀποσπάσαντες οὕτω καθεύδουσιν. ἡ δʼ ἄρκτος ὑπὸ τοῦ πάθους, ὃ καλοῦσι φωλείαν, καταλαμβανομένη, πρὶν ἢ παντάπασι ναρκῆσαι καὶ γενέσθαι βαρεῖα καὶ δυσκίνητος, τόν τε τόπον ἀνακαθαίρει καὶ μέλλουσα καταδύεσθαι τὴν μὲν ἄλλην πορείαν ὡς ἐνδέχεται μάλιστα ποιεῖται μετέωρον καὶ ἐλαφρὰν ἄκροις ἐπιθιγγάνουσα τοῖς ἴχνεσι, τῷ νώτῳ δὲ τὸ σῶμα προσάγει καὶ παρακομίζει πρὸς τὸν φωλεόν. τῶν ἐλάφων δʼ αἱ θήλειαι μάλιστα τίκ τουσι παρὰ τὴν ὁδόν, ὅπου τὰ σαρκοβόρα θηρία μὴ πρόσεισιν οἳ τʼ ἄρρενες, ὅταν αἴσθωνται βαρεῖς ὑπὸ πιμελῆς καὶ πολυσαρκίας ὄντες, ἐκτοπίζουσι σῴζοντες αὑτοὺς τῷ λανθάνειν, ὅτε τῷ φεύγειν οὐ πεποίθασιν. τῶν δὲ χερσαίων ἐχίνων ἡ μὲν ὑπὲρ αὑτῶν ἄμυνα καὶ φυλακὴ παροιμίαν πεποίηκε πόλλʼ οἶδʼ ἀλώπηξ, ἀλλʼ ἐχῖνος ἓν μέγα προσιούσης γὰρ αὐτῆς, ὥς φησιν ὁ Ἴων, στρόβιλος ἀμφʼ ἄκανθαν εἱλίξας δέμας, κεῖται θιγεῖν τε καὶ δακεῖν ἀμήχανος. γλαφυρωτέρα δʼ ἐστὶν ἡ περὶ τῶν σκυμνίων πρόνοια μετοπώρου γὰρ ὑπὸ τὰς ἀμπέλους ὑποδυόμενος, καὶ τοῖς ποσὶ τὰς ῥᾶγας ἀποσείσας τοῦ βότρυος χαμᾶζε καὶ περικυλινδηθείς, ἀναλαμβάνει ταῖς ἀκάνθαις καὶ παρέσχε ποτὲ πᾶσιν ἡμῖν ὁρῶσιν ὄψιν ἑρπούσης ἢ βαδιζούσης σταφυλῆς· οὕτως; ἀνάπλεως ἐχώρει τῆς ὀπώρας· εἶτα καταδὺς εἰς τὸν φωλεὸν τοῖς σκύμνοις χρῆσθαι καὶ λαμβάνειν ἀπʼ αὐτοῦ ταμιευομένοις παραδίδωσι. τὸ δὲ κοιταῖον αὐτῶν ὀπὰς ἔχει δύο, τὴν μὲν πρὸς νότον τὴν δὲ πρὸς βορρᾶν βλέπουσαν· ὅταν δὲ προαίσθωνται τὴν διαφορὰν τοῦ ἀέρος, ὥσπερ ἱστίον κυβερνῆται μεταλαμβάνοντες ἐμφράσσουσι τὴν κατʼ ἄνεμον τὴν δʼ ἑτέραν ἀνοίγουσι. καὶ τοῦτό τις ἐν Κυζίκῳ κατα μαθὼν, δόξαν ἔσχεν ὡς ἀφʼ αὑτοῦ τὸν μέλλοντα πνεῖν ἄνεμον προαγορεύων.

1717. Bölüm

Iuba, fillerin ortaklıkla zekâyı birlikte gösterdiğini söyler. Avcılar onlar için hendekler kazar, üstünü ince dal ve hafif çöple örter. Pek çok fil birlikte yürürken biri içine kayarsa ötekiler odun ve taş taşıyıp hendeği doldurur, böylece çıkmasını kolaylaştırırlar. Fillerin öğrenmeden tanrılara dua ettiğini de anlatır: denizde arınır, doğan güneşe hortumlarını el kaldırır gibi kaldırıp selam verirler. Bu yüzden bu hayvan tanrıların en sevdiği varlıktır; Ptolemaios Philopator buna tanıklık etmiştir. Antiokhos'u yenip tanrıyı parlak biçimde onurlandırmak isteyince, savaşın zafer kurbanı olarak başka pek çok şeyle birlikte dört fil de kesmiş. Sonra gece rüyasında tanrının bu tuhaf kurban yüzünden kendisini öfkeyle tehdit ettiğini görmüş, pek çok kefaret kurbanı sunmuş ve kesilenlerin yerine dört tunç fil dikmiş.

Aslanların ortaklığı da aşağı kalmaz. Gençler yavaş ve yaşlı olanları ava birlikte götürür. Yaşlılar yorulunca oturup beklerler, gençler avlanır; bir şey yakalarlarsa dana böğürmesine benzer bir kükremeyle onları çağırırlar; ötekiler hemen duyup gelir, avı birlikte tüketirler.

17

τό γε μὴν κοινωνικὸν μετὰ τοῦ συνετοῦ τοὺς ἐλέφαντας ἀποδείκνυσθαί φησιν ὁ Ἰόβας. ὀρύγματα γὰρ αὐτοῖς οἱ θηρεύοντες ὑπεργασάμενοι λεπτοῖς φρυγάνοις καὶ φορυτῷ κούφῳ κατερέφουσιν ὅταν οὖν τις εἰσολίσθῃ, πολλῶν ὁμοῦ πορευομένων, οἱ λοιποὶ φοροῦντες ὕλην καὶ λίθους ἐμβάλλουσιν, ἀναπληροῦντες τὴν κοιλότητα τοῦ ὀρύγματος, ὥστε ῥᾳδίαν ἐκείνῳ γενέσθαι τὴν ἔκβασιν. ἱστορεῖ δὲ καὶ εὐχῇ χρῆσθαι θεῶν τοὺς ἐλέφαντας ἀδιδάκτως, ἁγνιζομένους τε τῇ θαλάσσῃ καὶ τὸν ἣλιον ἐκφανέντα προσκυνοῦντας ὥσπερ χειρὸς ἀνασχέσει τῆς προβοσκίδος;. ὅθεν καὶ θεοφιλέστατὸν ἐστι τὸ θηρίον, ὡς Πτολεμαῖος ὁ Φιλοπάτωρ ἐμαρτύρησε. κρατήσας γὰρ Ἀντιόχου καὶ βουλόμενος ἐκπρεπῶς τιμῆσαι τὸ θεῖον ἄλλα τε πάμπολλα κατέθυσεν ἐπινίκια τῆς μάχης καί τέσσαρας ἐλέφαντας· εἶτα νύκτωρ ὀνείρασιν ἐντυχών, ὡς τοῦ θεοῦ μετʼ ὀργῆς ἀπειλοῦντος αὐτῷ διὰ τὴν ἀλλόκοτον ἐκείνην θυσίαν, ἱλασμοῖς τε πολλοῖς ἐχρήσατο καὶ χαλκοῦς ἐλέφαντας ἀντὶ τῶν σφαγέντων ἀνέστησε τέσσαρας.· οὐχ ἧττον δὲ κοινωνικὰ τὰ τῶν λεόντων. οἱ γὰρ νέοι τοὺς βραδεῖς καὶ γέροντας ἢδη συνεξάγουσιν ἐπὶ θήραν· ὅπου δʼ ἂν ἀπαγορεύσωσιν, οἱ μὲν κάθηνται περιμένοντες οἱ δὲ θηρεύουσι κἂν λάβωσιν ὁτιοῦν, ἀνακαλοῦνται, μόσχου μυκήματι τὸ βρύχημα ποιοῦντες ὅμοιον· οἱ δʼ εὐθὺς αἰσθάνονται καὶ παραγενόμενοι κοινῇ τὴν ἄγραν ἀναλίσκουσιν,

1818. Bölüm

Pek çok hayvanın aşkları vahşi ve çılgıncadır; bazıları ise insanca bir incelik, zarif bir yakınlık taşır. İskenderiye'de gramerci Aristophanes'le rakip olan filin aşkı böyleydi. İkisi de aynı çiçekçi kadını seviyordu, fil de bunu aşikâr ederdi: yanından geçerken ona hep satılık meyveler getirir, uzun süre durur, hortumunu el gibi uzatıp kadına nazikçe dokunurdu. Aitolialı bir kadına tutulan yılan da geceleri yanına gelir, sokulup sarılır, ne isteyerek ne istemeyerek hiç zarar vermez, sabaha doğru edeple ayrılırdı. Bu böyle sürünce komşular kadını daha uzağa taşıdılar. Yılan üç dört gün gelmedi; anlaşılan aranıp dolaşıyordu. Sonunda güçlükle bulup her zamanki gibi yumuşak değil, daha sert davrandı: bir kıvrımıyla kadının ellerini bedenine bağladı, kuyruğunun ucuyla bacaklarına vurdu; hafif, sevgi dolu, cezadan çok şefkat taşıyan bir öfke gösterdi. Aigion'da bir oğlana bağlanan kazı ve kitara sanatçısı Glauke'ye gönül düşüren koçu geçiyorum; bunlar ünlüdür, böyle hikâyelerden de bıktığınızı sanıyorum. Bu yüzden bırakıyorum.

18

ἔρωτες δὲ πολλῶν οἱ μὲν ἄγριοι καὶ περιμανεῖς γεγόνασιν, οἱ δʼ ἔχοντες οὐκ ἀπάνθρωπον ὡραϊσμὸν οὐδʼ ἀναφρόδιτον ὁμιλίαν. οἷος ἦν ὁ τοῦ ἐλέφαντος ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τοῦ ἀντερῶντος Ἀριστοφάνει τῷ γραμματικῷ· τῆς γὰρ αὐτῆς ἤρων στεφανοπώλιδος, καὶ οὐχ ἧττον ἦν ὁ ἐλέφας διάδηλος· ἔφερε γὰρ αὐτῇ τῆς ὀπώρας ἀεὶ τὰ πρατήρια παραπορευόμενος, καὶ χρόνον πολὺν ὑφίστατο καὶ τὴν προβοσκίδα τῶν χιτωνίων ἐντὸς ὥσπερ χεῖρα παραβαλὼν ἀτρέμα τῆς περὶ τὸ στῆθος ὥρας ἔψαυεν. ὁ δὲ δράκων ὁ τῆς Αἰτωλίδος ἐρασθεὶς; ἐφοίτα νύκτωρ παρʼ αὐτὴν καὶ τοῦ σώματος; ὑποδυόμενος ἐν χρῷ καὶ περιπλεκόμενος οὐδὲν οὔθʼ ἑκὼν οὔτʼ ἄκων ἔβλαψεν ἀλλὰ καὶ κοσμίως ἀεὶ περὶ τὸν ὄρθρον ἀπηλλάττετο. συνεχῶς δὲ τοῦτο ποιοῦντος αὐτοῦ, μετῴκισαν οἱ προσοικοῦντες ἀπωτέρω τὴν ἄνθρωπον· ὁ δὲ τρεῖς μὲν ἢ τέτταρας ἡμέρας οὐκ ἦλθεν ἀλλʼ ὡς ἔοικε περιῄει ζητῶν καὶ πλανώμενος· μόλις δέ πως ἐξανευρὼν καὶ περιπεσὼν οὐ πρᾶος ὥσπερ εἰώθει ἀλλὰ τραχύτερος 1, τῷ μὲν ἄλλῳ σπειράματι τὰς χεῖρας αὐτῆς ἔδησε πρὸς τὸ σῶμα, τῷ δʼ ἀπολήγοντι τῆς οὐρᾶς ἐμαστίγου τὰς κνήμας, ἐλαφράν τινα καὶ φιλόστοργον καὶ πλέον ἔχουσαν τοῦ κολάζοντος τὸ φειδόμενον ὀργὴν ἀποδεικνύμενος. τὸν δʼ ἐν Αἰγίῳ παιδεραστοῦντα χῆνα καὶ τὸν ἐπιθυμήσαντα Γλαύκης τῆς κιθαρῳδοῦ κριόν· περιβόητοι γάρ εἰσι καὶ πολλῶν οἶμαι διηγημάτων τοιούτων διακορεῖς ὑμᾶς εἶναι· διὸ ταῦτα μὲν ἀφίημι.

1919. Bölüm

Sığırcıklar, kargalar ve papağanlar konuşmayı öğreniyor, öğretmenlerine seslerini biçimlendirip taklit edecek, sayıp ritme sokacak kadar uysal bir nefes sunuyorlar. Bana kalırsa bunlar öğrenme konusunda öteki hayvanların avukatlığını yapıyor, bir bakıma hayvanların da dile getirilmiş logosa ve eklemli sese sahip olduğunu bize öğretiyorlar. Onları, ulumak ya da inlemek kadar bile sesi olmayan canlılarla karşılaştırmaya kalkmak büyük gülünçlüktür. Kendiliğinden, öğrenilmemiş ötüşlerinde de ne kadar musiki ve zarafet olduğuna, en güzel konuşan, en güzel sesli şairler tanıklık eder; en tatlı şiirleri ve ezgileri kuğu ve bülbül ötüşlerine benzetirler. Öğretmek öğrenmekten daha akıllıca olduğuna göre, hayvanların bunu da yaptığını söyleyen Aristoteles'e inanmak gerekir; yavrusuna ötmeyi öğreten bir bülbül görülmüştür. Küçükken yakalanıp annesinden ayrı büyüyen bülbüllerin daha kötü ötmesi de ona tanıklık eder. Birlikte büyüyenler öğretilir ve öğrenirler; ücret ya da şan için değil, ezgi yarışmasından zevk aldıkları ve sesin yararlı yanından çok güzelliğini sevdikleri için.

Bu konuda size bir hikâye de anlatabilirim; orada bulunmuş pek çok Yunanlıdan ve Romalıdan duydum. Roma'da, Yunan Çarşısı denilen kutsal alanın önünde dükkânı olan bir berber, çok sesli, çok nağmeli harika bir saksağan besliyordu. Kuş insan sözlerini, hayvan seslerini, çalgı seslerini kimse zorlamadan, kendi kendine alıştırarak, söylenmedik ve taklit edilmedik hiçbir şey bırakmamaya gayret ederek tekrarlardı. Bir gün zengin birinin cenazesi orada pek çok boru sesiyle geçiyordu. Âdet olduğu üzere o noktada durulunca, beğenilen ve kendilerinden istenen borucular uzun süre çaldılar. O günden sonra saksağan sustu, sesini kesti, temel ihtiyaçları için bile kendi sesini çıkarmaz oldu. Önceden sesine hayran olanlar için bu kez sessizliği daha büyük bir hayret kaynağı oldu; oradan geçenler için bu, sessiz bir konserdi. Meslektaşlardan zehir verdikleri kuşkusu doğdu. Çoğu kimse boruların kulağını sersemlettiğini, kulakla birlikte sesinin de söndüğünü sandı. Fakat ikisi de değildi; anlaşılan bu bir çalışma, taklit yeteneğinin içine çekilmesiydi; sesini çalgı gibi akort edip hazırlıyordu. Çünkü birden geri geldi ve parladı; eski alışıldık taklitlerinden hiçbirini yapmadı, boruların ezgilerini bütün dönemeçleriyle söyledi, bütün değişimleri ve ritimleri baştan sona okudu. Dediğim gibi, kendiliğinden öğrenme onlarda öğretilmeye yatkınlıktan daha akıllıcadır.

Bununla birlikte Roma'da kendi gözümle gördüğüm bir köpeğin öğrendiği bir şeyi geçmeyeceğim. Köpek, dramatik bir kurgusu olan, çok kişili bir mimoda rol alıyor, oyunun olaylarına ve durumlarına uygun çeşitli taklitler yapıyordu. Oyunda, öldürücü sanılan ama uyutucu olan bir ilaç onun üzerinde deneniyordu. Köpek, ilacın karıştırıldığı varsayılan ekmeği alıp yedi, az sonra titriyor, sendeliyor, başı dönüyormuş gibi oldu. Sonunda uzanıp ölü gibi yattı, oyunun gerektirdiği gibi sürüklenip taşınmasına izin verdi. Söylenen ve yapılan şeylerden zamanı anlayınca, önce derin uykudan uyanır gibi yavaşça kımıldadı, başını kaldırıp baktı. Sonra seyirciler hayret içindeyken kalkıp gitmesi gereken kişiye doğru yürüdü, sevinçle kuyruk sallayıp yaltaklandı. Oradakilerin hepsi, Marcellus Tiyatrosu'nda bulunan yaşlı Vespasianus Caesar bile duygulandı.

19

Ψᾶρες δὲ καὶ κόρακες καὶ ψιττακοὶ μανθάνοντες διαλέγεσθαι καὶ τὸ τῆς φωνῆς πνεῦμα τοῖς διδάσκουσιν εὔπλαστον οὕτω καὶ μιμηλὸν ἐξαριθμεῖν καὶ ῥυθμίζειν παρέχοντες ἐμοὶ δοκοῦσι, προδικεῖν καὶ συνηγορεῖν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐν τῷ μανθάνειν, τρόπον τινὰ διδάσκοντες ἡμᾶς, ὅτι καὶ προφορικοῦ λόγου καὶ φωνῆς ἐνάρθρου μέτεστιν αὐτοῖς· καὶ πολὺς κατάγελως τὸ πρὸς ταῦτα καταλιπεῖν ἐκείνοις σύγκρισιν, οἷς οὐδʼ ὅσον ὠρύσασθαι μέτεστιν οὐδʼ ὅσον στενάξαι φωνῆς. τούτων δὲ καὶ τοῖς αὐτοφυέσι καὶ τοῖς ἀδιδάκτοις γηρύμασιν ὅση μοῦσα καὶ χάρις ἔπεστιν, οἱ λογιώτατοι καὶ καλλιφωνότατοι μαρτυροῦσι, τὰ ἣδιστα ποιήματα καὶ μέλη μέλεσι κύκνων καὶ ἀηδόνων ᾠδαῖς ἀπεικάζοντες, ἐπεὶ δὲ τοῦ μαθεῖν τὸ διδάξαι λογικώτερον, ἤδη πειστέον Ἀριστοτέλει λέγοντι καὶ τοῦτο τὰ ζῷα ποιεῖν· ὀφθῆναι γὰρ ἀηδόνα νεοσσὸν ᾅδειν προδιδάσκουσαν. μαρτυρεῖ δʼ αὐτῷ τὸ φαυλότερον ᾄδειν ὅσαις συμβέβηκε μικραῖς ἁλούσαις ἀποτρόφοις τῶν μητέρων γενέσθαι διδάσκονται γὰρ αἱ συντρεφόμεναι καὶ μανθάνουσιν οὐ διὰ μισθὸν οὐδὲ πρὸς δόξαν ἀλλὰ τῷ χαίρειν διαμελιζόμεναι καὶ τὸ καλὸν ἀγαπᾶν μᾶλλον ἢ τὸ χρειῶδες τῆς φωνῆς. ἔχω δὲ περὶ τούτου καὶ λόγον εἰπεῖν πρὸς ὑμᾶς, ἀκούσας Ἑλλήνων τε πολλῶν καὶ Ῥωμαίων παραγενομένων. κουρεὺς γάρ τις ἐργαστήριον ἔχων ἐν Ῥώμῃ πρὸ τοῦ τεμένους, ὃ καλοῦσιν Ἑλλήνων ἀγοράν, θαυμαστόν τι χρῆμα πολυφώνου καὶ πολυφθόγγου κίττης ἔτρεφε, καὶ ἀνθρώπου ῥήματα καὶ θηρίων φθόγγους καὶ ψόφους ὀργάνων ἀνταπεδίδου, μηδενὸς ἀναγκάζοντος ἀλλʼ αὑτὴν ἐθίζουσα καὶ φιλοτιμουμένη μηδὲν ἄρρητον ἀπολιπεῖν μηδʼ ἀμίμητον. ἔτυχε δέ τις ἐκεῖθεν τῶν πλουσίων ἐκκομιζόμενος ὑπὸ σάλπιγξι πολλαῖς, καὶ γενομένης ὥσπερ εἴωθε κατὰ τὸν τόπον ἐπιστάσεως, εὐδοκιμοῦντες οἱ σαλπικταὶ καὶ κελευόμενοι πολὺν χρόνον ἐνδιέτριψαν ἡ δὲ κίττα μετὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἄφθογγος ἦν καὶ ἄναυδος, οὐδὲ τὴν αὑτῆς ἐπὶ τοῖς ἀναγκαίοις πάθεσιν ἀφιεῖσα φωνήν. τοῖς οὖν πρότερον αὐτῆς θαυμάζουσι τὴν φωνήν, τότε θαῦμα μεῖζον ἡ σιωπὴ παρεῖχε, κωφὸν ἀκροάμα τοῖς συνήθως παροδεύουσι τὸν τόπον· ὑποψίαι δὲ φαρμάκων ἐπὶ τοὺς ὁμοτέχνους ἦσαν· οἱ δὲ πλεῖστοι τὰς σάλπιγγας εἴκαζον ἐκπλῆξαι τὴν ἀκοήν, ἦν δʼ ἀκοῇ συγκατεσβέσθαι τὴν φωνήν. ἦν δʼ οὐδέτερα τούτων, ἀλλʼ ἄσκησις ὡς ἔοικε καὶ ἀναχώρησις εἰς ἑαυτὸ τοῦ μιμητικοῦ, καθάπερ ὄργανον ἐξαρτυομένου τὴν φωνὴν καὶ παρασκευάζοντος· ἄφνω γὰρ αὖθις ἧκε καὶ ἀνέλαμψεν οὐδὲν τῶν συνήθων καὶ· παλαιῶν μιμημάτων ἐκείνων, ἀλλὰ τὰ μέλη τῶν σαλπίγγων αὐταῖς περιόδοις φθεγγομένη καὶ μεταβολὰς πάσας καὶ κρουμάτων διεξιοῦσα πάντας ῥυθμούς· ὥστε, ὅπερ ἔφην, τῆς εὐμαθείας λογικωτέραν εἶναι τὴν αὐτομάθειαν ἐν αὐτοῖς. πλὴν ἕν γέ τι μάθημα κυνὸς οὐ δοκῶ μοι παρήσειν, γενόμενος ἐν Ῥώμῃ θεατής. παρὼν γὰρ ὁ κύων μίμῳ πλοκὴν ἔχοντι δραματικὴν καὶ πολυπρόσωπον ἄλλας τε μιμήσεις ἀπεδίδου τοῖς ὑποκειμένοις πάθεσι καὶ πράγμασι προσφόρους, καὶ φαρμάκου ποιουμένων ἐν αὐτῷ πεῖραν ὑπνωτικοῦ μὲν ὑποκειμένου δʼ εἶναι θανασίμου, τὸν τʼ ἄρτον, ᾧ δῆθεν ἐμέμικτο τὸ φάρμακον, ἐδέξατο καὶ καταφαγὼν ὀλίγον ὕστερον ὅμοιος ἦν ὑποτρέμοντι καὶ σφαλλομένῳ καὶ καρηβαροῦντι τέλος δὲ προτείνας ἑαυτὸν ὥσπερ νεκρὸς ἔκειτο, καὶ παρεῖχεν ἕλκειν καὶ μεταφέρειν, ὡς ὁ τοῦ δράματος ὑπηγόρευε λόγος. ἐπεὶ δὲ τὸν καιρὸν ἐκ τῶν λεγομένων καὶ πραττομένων ἐνόησεν, ἡσυχῆ τὸ πρῶτον ἐκίνησεν ἑαυτόν, ὥσπερ ἐξ ὕπνου βαθέος ἀναφερόμενος, καὶ τὴν κεφαλὴν ἐπάρας διέβλεψεν· ἔπειτα θαυμασάντων, ἐξαναστὰς ἐβάδιζε πρὸς ὃν ἔδει· καὶ προσῄκαλλε χαίρων καὶ φιλοφρονούμενος, ὥστε πάντας ἀνθρώπους καὶ Καίσαρα παρῆν γὰρ ὁ γέρων Οὐεσπασιανὸς ἐν τῷ Μαρκέλλου θεάτρῳ συμπαθεῖς γενέσθαι.

2020. Bölüm

Oysa belki hayvanların öğrenme yeteneğiyle övünerek gülünç oluyoruz, çünkü Demokritos en önemli şeylerde bizim onların öğrencisi olduğumuzu gösterir: dokuma ve yama işinde örümceğin, ev yapımında kırlangıcın, taklit yoluyla şarkıda kuğu ve bülbül gibi ötücülerin. Hekimliğin üç türünden her birinin de önemli ve soylu bir kısmını onlarda görürüz. Yalnız ilaçla tedaviyi kullanmazlar: kaplumbağalar yılan yedikten sonra kekik, gelincikler sedef otu yer; köpekler safra basınca bir otla kendilerini temizler; yılan rezene ile görmesi bulanıklaşan gözünü inceltip açar; ayı ininden çıkınca önce yabani arum yer, çünkü bu otun acılığı yapışmış bağırsağını açar. Başka zaman midesi bulanırsa karınca yuvalarına gider, tatlı salyasıyla yağlı ve yumuşak dilini uzatıp karıncayla dolana kadar oturur; onları yutmak ona yarar. Mısırlılar, ibisin tuzlu suyla bağırsaklarını temizlemesini görüp taklit ettiklerini söylerler. Rahipler de arınırken ibisin içtiği sudan kullanır; çünkü su zehirli ya da başka şekilde hastalıklıysa ibis yaklaşmaz.

Bazıları besinden uzak durarak da iyileşir. Kurtlar ve aslanlar etten bıkınca sakin sakin yatıp kendilerini ısıtırlar. Bir kaplanın, önüne bir oğlak konulunca iki gün boyunca perhiz tutup yemediği, üçüncü gün acıkınca başka bir şey isteyip kafesin kapağını parçaladığı, oğlağı ise ona arkadaş ve ev yoldaşı gözüyle baktığı için esirgediği söylenir. Fillerin cerrahlık yaptığı da anlatılır: yaralıların yanında durup mızrakları, oku, kargıyı yarayı yırtmadan kolayca, zararsızca çekip çıkarırlar. Girit keçileri de diktamnon yiyince okları dışarı atar; bu, gebelere otun düşürücü gücünü kolayca öğretmiştir. Çünkü yaralanınca başka hiçbir şeye değil, diktamnona koşar, onu arayıp bulurlar.

20

γελοῖοι δʼ ἴσως ἐσμὲν ἐπὶ τῷ μανθάνειν τὰ ζῷα σεμνύνοντες, ὧν ὁ Δημόκριτος ἀποφαίνει μαθητὰς ἐν τοῖς μεγίστοις γεγονότας ἡμᾶς ἀράχνης ἐν ὑφαντικῇ καὶ ἀκεστικῇ, χελιδόνος ἐν οἰκοδομίᾳ καὶ τῶν λιγυρῶν, κύκνου καὶ ἀηδόνος, ἐν ᾠδῇ κατὰ μίμησιν. ἰατρικῆς δὲ πολὺ τῶν τριῶν εἰδῶν ἑκάστου καὶ γενναῖον ἐν αὐτοῖς μόριον ὁρῶμεν· οὐ γὰρ μόνον τῷ φαρμακευτικῷ χρῶνται, χελῶναι μὲν ὀρίγανον γαλαῖ δὲ πήγανον, ὅταν ὄφεως φάγωσιν, ἐπεσθίουσαι κύνες δὲ πόᾳ τινὶ καθαίροντες ἑαυτοὺς χολεριῶντας· ὁ δὲ δράκων τῷ μαράθρῳ τὸν ὀφθαλμὸν ἀμβλυώττοντα λεπτύνων καὶ διαχαράττων· ἡ δʼ ἄρκτος, ὅταν ἐκ τοῦ φωλεοῦ προέλθῃ, τὸ ἄρον ἐσθίουσα πρῶτον τὸ ἄγριον ἡ γὰρ δριμύτης ἀνοίγει συμπεφυκὸς αὐτῆς τὸ ἔντερον· ἄλλως δʼ ἀσώδης γενομένη πρὸς τὰς μυρμηκιὰς τρέπεται καὶ κάθηται προβάλλουσα λιπαρὰν καὶ μαλακὴν ἰκμάδι γλυκείᾳ τὴν γλῶσσαν, ἄχρι οὗ μυρμήκων ἀνάπλεως γένηται· καταπίνουσα γὰρ ὠφελεῖται. τῆς τʼ ἴβεως τὸν ὑποκλυσμὸν ἅλμῃ καθαιρομένης Αἰγύπτιοι συνιδεῖν καὶ μιμήσασθαι λέγουσιν· οἱ δ’ ἱερεῖς ὕδατι χρῶνται, περιαγνίζοντες ἑαυτούς, ἐξ οὗ πέπωκεν ἶβις ἂν γὰρ ᾖ φαρμακῶδες ἢ νοσηρὸν ἄλλως τὸ ὕδωρ, οὐ πρόσεισιν. ἀλλὰ καὶ τροφῆς τροφῆς ἀποσχέσει ἔνια θεραπεύονται, καθάπερ λύκοι καὶ λέοντες, ὅταν κρεῶν γένωνται διακορεῖς, ἡσυχίαν ἄγουσι κατακείμενοι καὶ συνθάλποντες ἑαυτούς. τίγριν δέ φασιν, ἐρίφου παραδοθέντος αὐτῇ, χρωμένην διαίτῃ μὴ φαγεῖν ἐφʼ ἡμέρας δύο, τῇ δὲ τρίτῃ πεινῶσαν αἰτεῖν ἄλλο καὶ τὴν γαλεάγραν σπαράσσειν ἐκείνου δὲ φείσασθαι οἰομένην σύντροφον ἔχειν ἤδη καὶ σύνοικον. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ χειρουργίᾳ χρῆσθαι τοὺς ἐλέφαντας ἱστοροῦσι καὶ γὰρ ξυστὰ καὶ λόγχας καὶ τοξεύματα, παριστάμενοι τοῖς τετρωμένοις, ἄνευ σπαραγμοῦ ῥᾳδίως καὶ ἀβλαβῶς ἐξέλκουσιν. αἱ δὲ Κρητικαὶ αἶγες, ὅταν τὸ δίκταμνον φάγωσιν, ἐκβάλλουσαι τὰ τοξεύματα ῥᾳδίως καταμαθεῖν ταῖς ἐγκύοις τὴν βοτάνην παρέσχον ἐκτρωτικὴν δύναμιν ἔχουσαν· ἐπʼ οὐδὲν γὰρ ἄλλο τρωθεῖσαι φέρονται καὶ ζητοῦσι καὶ διώκουσιν ἢ τὸ δίκταμνον.

2121. Bölüm

Şaşırtıcı olmakla birlikte bunlar, sayı kavramı ve sayma gücü olan tabiatlardan daha az şaşırtıcıdır. Susa çevresindeki sığırlar böyledir: orada kral bahçesini, belirli sayıda dönen kovayla sularlar; her sığır günde yüz kova çeker. Daha fazlasını almak ya da zorlamak mümkün değildir. Deneme için sık sık kova eklense bile sığır görevi bitince durur, ilerlemez. Knidoslu Ktesias'ın anlattığına göre toplamı bu kadar tam olarak hesaplayıp aklında tutar. Libyalılar, Mısırlıların oryx için anlattığı şu masalla alay ederler: oryx, Mısırlıların Sothis, bizim Köpek ve Sirius dediğimiz yıldızın doğduğu gün ve saatte ses çıkarırmış. Yıldız güneşle tam birlikte doğunca, oradaki bütün keçiler birden dönüp doğuya bakarmış; bu, yılın dönüşünün en sağlam ve matematik hesaplarına en uygun kanıtıymış.

21

ἧττον δὲ ταῦτα θαυμαστά, καίπερ ὄντα θαυμάσια, ποιοῦσιν αἱ νόησιν ἀριθμοῦ καὶ δύναμιν τοῦ ἀριθμεῖν ἔχουσαι φύσεις, ὥσπερ ἔχουσιν αἱ περὶ Σοῦσα βόες· εἰσὶ γὰρ αὐτόθι τὸν βασιλικὸν παράδεισον ἄρδουσαι περιάκτοις ἀντλήμασιν, ὧν ὥρισται τὸ πλῆθος· ἑκατὸν γὰρ ἑκάστη βοῦς ἀναφέρει καθʼ ἡμέραν ἑκάστην ἀντλήματα πλείονα δʼ οὐκ ἔστιν οὔτε λαβεῖν οὔτε βιάσασθαι βουλόμενον· ἀλλὰ καὶ πείρας ἕνεκα πολλάκις προστιθέντων, ὑφίσταται καὶ οὐ πρόεισιν, ἀποδοῦσα τὸ τεταγμένον· οὕτως ἀκριβῶς συντίθησι καὶ καταμνημονεύει τὸ κεφάλαιον, ὡς Κτησίας ὁ Κνίδιος ἱστόρηκε. Λίβυες δʼ Αἰγυπτίων καταγελῶσι μυθολογούντων περὶ τοῦ ὄρυγος, ὡς φωνὴν ἀφιέντος ἡμέρας ἐκείνης καὶ ὥρας ἧς ἐπιτέλλει τὸ ἄστρον, ὃ Σῶθιν αὐτοὶ Κύνα δὲ καὶ Σείριον ἡμεῖς καλοῦμεν· τὰς γὰρ αὑτῶν ὁμοῦ πάσας αἶγας, ὅταν ἀνάσχῃ μεθʼ ἡλίου τὸ ἄστρον ἀτρεκῶς, ἐκεῖ στρεφομένας ἀποβλέπειν πρὸς τὴν ἀνατολὴν καὶ τεκμήριον τοῦτο τῆς περιόδου βεβαιότατον εἶναι καὶ μάλιστα τοῖς μαθηματικοῖς κανόσιν ὁμολογούμενον.

2222. Bölüm

Aristotimos: Söz doruğunu bulup sona ersin diye, son taşı da kımıldatıp hayvanların tanrısallığı ve kehaneti üzerine birkaç şey söyleyelim. Kehanetin küçük ya da itibarsız değil, büyük ve pek eski bir kısmına "kuş kehaneti" denir. Çünkü kuşların keskin ve nous taşıyan yapısı, çevikliği sayesinde her türlü tasavvura yatkın olması, tanrının onları alet gibi kullanmasına, hareketlere, seslere, ötüşlere, şekillere yöneltmesine imkân verir; bunlar kimi zaman engelleyici, kimi zaman uçuşla ilerletici olup, rüzgârlar gibi kimi eylem ve atılımları keser, kimilerini de gayesine yöneltir. Bu yüzden Euripides genel olarak kuşlara tanrıların habercileri der; Sokrates de özel olarak kendisini kuğuların hizmet arkadaşı sayar. Krallardan da Pyrrhos Kartal, Antiokhos Şahin diye anılmaktan hoşlanmıştır; oysa bilgisiz ve akılsızlara hakaret ve alay olarak "balık" deriz. Kara ve hava hayvanlarının bize tanrılardan bildirdiği, önceden işaret ettiği sayısız şey söylenebilir; deniz hayvanlarının avukatı ise böyle tek bir şey gösteremez. Onların hepsi sağır, ilahî takdire kör olarak tanrısız ve Titanlara özgü yere, adeta dinsizler diyarına atılmıştır; orada psykhē'nin akıllı ve nous taşıyan yanı sönmüş, karışık ve boğulmuş hissin son bir kırıntısıyla yaşamaktan çok çırpınır gibidirler.

22

ΑΡΙΣΤΟΤΙΜΟΣ. ἵνα δὲ κορυφὴν ὁ λόγος ἐπιθεὶς ἑαυτῷ παύσηται, φέρε κινήσαντες τὴν ἀφʼ ἱερᾶς βραχέα περὶ θειότητος αὐτῶν καὶ μαντικῆς εἴπωμεν. οὐ γάρ τι μικρὸν οὐδʼ ἄδοξον, ἀλλὰ πολὺ καὶ παμπάλαιον μαντικῆς μόριον οἰωνιστικὴ κέκληται τὸ γὰρ ὀξὺ καὶ νοερὸν αὐτῶν καὶ διʼ εὐστροφίαν ὑπήκοον ἁπάσης φαντασίας ὥσπερ ὀργάνῳ τῷ θεῷ παρέχει χρῆσθαι καὶ τρέπειν ἐπί τε κίνησιν ἐπί τε φωνὰς καὶ γηρύματα καὶ σχήματα νῦν μὲν ἐνστατικὰ νῦν δὲ φορὰ καθάπερ πνεύματα ταῖς μὲν ἐπικόπτοντα ταῖς δʼ ἐπευθύνοντα πράξεις καὶ ὁρμὰς εἰς τὸ τέλος. διὸ κοινῇ μὲν ὁ Εὐριπίδης θεῶν κήρυκας ὀνομάζει τοὺς ὄρνιθας ἰδίᾳ δέ φησιν ὁ Σωκράτης ὁμόδουλον ἑαυτὸν ποιεῖσθαι τῶν κύκνων· ὥσπερ αὖ καὶ τῶν βασιλέων ἀετὸς μὲν ὁ Πύρρος ἥδετο καλούμενος Ἰέραξ δʼ ὁ Ἀντίοχος· ἰχθῦς; δὲ τοὺς ἀμαθεῖς καὶ ἀνοήτους; λοιδοροῦντες ἢ σκώπτοντες ὀνομάζομεν. ἀλλὰ δὴ μυρίων μυριάκις εἰπεῖν παρόντων, ἃ προδείκνυσιν ἡμῖν καὶ προσημαίνει τὰ πεζὰ καὶ πτηνὰ παρὰ τῶν θεῶν, ἓν οὐκ ἔστι τοιοῦτον ἀποφῆναι τῷ προδικοῦντι τῶν ἐνύδρων, ἀλλὰ κωφὰ πάντα καὶ τυφλὰ τῆς προνοίας εἰς τὸν ἄθεον καὶ τιτανικὸν ἀπέρριπται τόπον ὥσπερ ἀσεβῶν χῶρον, οὗ τὸ λογικὸν καὶ νοερὸν ἐγκατέσβεσται τῆς ψυχῆς, ἐσχάτῳ δέ τινι συμπεφυρμένης καὶ κατακεκλυσμένης αἰσθήσεως μορίῳ, σπαίρουσι μᾶλλον ἢ ζῶσιν ἔοικεν.

2323. Bölüm

Herakleon: Kaşlarını kaldır, dostum Phaidimos, kendini topla. Biz denizliler ve adalılar için bu söz oyun değil, sıkı bir yarışma oldu; eksiği bir tek parmaklık ve kürsü olan bir hitabet.

Phaidimos: Evet Herakleon, açık bir hile ve pusu bu. Dünkü içkiden sersem, sarhoş hâlimize, görüyorsun, bu yiğit ayık ve hazır saldırdı. Ama geri çekilmek olmaz. Pindaros'a hayran biri olarak şu sözü işitmek istemem:

Yarışmalar kurulurken bahane aramak aretēyi derin karanlığa atar.

Çünkü bol vaktimiz var; dinlenen korolar değil, köpekler, atlar, ağlar ve bütün tuzaklardır; bu sözler hatırına karada ve denizde bütün canlılara bugün ateşkes ilan edilmiştir. Fakat korkmayın, vakti ölçülü kullanacağım: filozofların görüşlerini, Mısırlıların masallarını, Hintlilerin ve Libyalıların tanıksız hikâyelerini getirmeyeceğim. Her yerde denizde çalışanların tanık olduğu, gözle görülüp doğrulanan birkaç şeyi sunacağım. Gerçi karadaki örneklerin önünde hiçbir engel yoktur, hisse açıkça araştırma imkânı verir. Deniz ise görülecek az ve kıt şey sunar; çoğunun doğumunu, beslenmesini, birbirine saldırmasını ve korunmasını örter. Bunlarda zekânın, belleğin, ortaklığın pek çok işi bilinmez kaldığı için sözümüz zarar görür.

Sonra kara hayvanları soy yakınlığı ve birlikte yaşama sayesinde insan âdetlerinden şu ya da bu ölçüde boya alır, besinden, öğretimden, taklitten yararlanır. Bu, tatlı suyun karışıp denizi yumuşatması gibi bütün acılıklarını ve asıklıklarını tatlılaştırır, insanla birlikte hareket ederek uyuşukluklarını ve anlayışsızlıklarını canlandırır. Deniz canlılarının hayatı ise büyük sınırlarla insanların arasından uzaklaşmıştır; dışarıdan gelme, alışılmış hiçbir şeyi yoktur; kendine özgü, yerli, yabancı âdetlerle karışmamıştır. Bunun sebebi tabiatları değil, yerleridir. Çünkü tabiat, kendine ulaşan öğrenmeyi kabul edip tutabildiği kadar, Arethusa'dakiler gibi kutsal denilen pek çok yılanbalığını insan eline alışık kılar, pek çok yerde adlarını duyunca gelen balıklar çıkarır. Krassus'un müreni böyleydi denir: ölünce Krassus ağlamış. Domitius bir gün ona "Sen ölen bir müren için ağlamadın mı?" deyince, "Sen üç karını gömüp ağlamadın mı?" cevabını vermiş.

Timsahlar rahiplerin çağıran sesini tanımakla ve dokunmalarına katlanmakla kalmaz, ağızlarını açıp dişlerini ellerle temizletir, keten bezlerle sildirirler. Yakınlarda Mısır'ı dolaşıp bize gelen değerli Philinos, Antaiopolis'te bir yaşlı kadının sedirde bir timsahla uyuduğunu, timsahın uslu uslu yanında uzandığını gördüğünü anlatmıştı. Eskiden kral Ptolemaios çağırdığında kutsal timsahın gelmediği, rahiplerin yalvarmalarına uymadığı, bunun az sonra başına gelecek ölümün habercisi sayıldığı anlatılır. Demek ki su canlıları o çok değerli kehanetten de yoksun, itibardan da mahrum değildir. Duyduğuma göre Likya'da Phellos ile Myra arasındaki Sura köyünde insanlar oturup, kuşlarla olduğu gibi balıklarla kehanet yapıyor; bir sanat ve hesapla onların dönüşlerini, kaçışlarını, kovalamalarını inceliyorlarmış.

23

ΗΡΑΚΛΕΩΝ. ἄναγε τὰς ὀφρῦς, ὦ φίλε Φαίδιμε, καὶ διέγειρε σεαυτὸν ἡμῖν τοῖς ἐνάλοις καὶ νησιώταις οὐ παιδιὰ τὸ χρῆμα τοῦ λόγου γέγονεν, ἀλλʼ ἐρρωμένος ἀγὼν καὶ ῥητορεία κιγκλίδων ἐπιδέουσα καὶ βήματος. ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἐνέδρα μὲν οὖν, ὦ Ἡρακλέων, σὺν δόλῳ καταφανής· κραιπαλῶσι γὰρ ἔτι τὸ χθιζὸν καὶ βεβαπτισμένοις νήφων, ὡς ὁρᾷς, ὁ γενναῖος ἐκ παρασκευῆς ἐπιτέθειται. παραιτεῖσθαι δʼ οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ βούλομαι Πινδάρου ζηλωτὴς; ὢν ἀκοῦσαι τὸ τιθεμένων ἀγώνων πρόφασις ἀρετὰν ἐς αἰπὺν ἔβαλε σκότον· σχολὴ μὲν γὰρ πολλὴ πάρεστιν ὑμῖν, ἀργούντων οὐ χορῶν ἀλλὰ κυνῶν καὶ ἵππων καὶ δικτύου καὶ πάσης σαγήνης, διὰ τοὺς λόγους ἐκεχειρίας κοινῇ πᾶσι τοῖς ζῴοις κατά τε γῆν καὶ κατὰ θάλατταν δεδομένης τὸ σήμερον. ἀλλὰ μὴ φοβηθῆτε· χρήσομαι γὰρ αὐτῇ μετρίως, οὔτε δόξας φιλοσόφων οὔτε Αἰγυπτίων μύθους οὔτʼ ἀμαρτύρους Ἰνδῶν ἐπαγόμενος ἢ Λιβύων διηγήσεις· ἃ δὲ πανταχοῦ μάρτυρας ἔχει τοὺς ἐργαζομένους τὴν θάλατταν ὁρώμενα καὶ δίδωσι τῇ ὄψει πίστιν, τούτων ὀλίγα παραθήσομαι. καίτοι τῶν ἐν γῇ παραδειγμάτων ἐπιπροσθοῦν οὐδέν ἐστιν, ἀλλʼ ἀνεῳγμένη παρέχει τῇ αἰσθήσει τὴν ἱστορίαν· ἡ δὲ θάλασσα μικρὰ κατιδεῖν καὶ γλίσχρα δίδωσι τῶν δὲ πλείστων κατακαλύπτει γενέσεις καὶ τροφὰς ἐπιθέσεις τε καὶ φυλακὰς ἀλλήλων, ἐν αἷς οὐκ ὀλίγα καὶ συνέσεως; ἔργα καὶ μνήμης καὶ κοινωνίας ἀγνοούμενα βλάπτει τὸν λόγον. ἔπειτα τὰ μὲν ἐν γῇ διὰ τὴν ὁμοφυλίαν καὶ τὴν συνδιαίτησιν ἁμωσγέπως συναναχρωννύμενα τοῖς ἀνθρωπίνοις ἤθεσιν ἀπολαύει καὶ τροφῆς καὶ διδασκαλίας καὶ μιμήσεως· ἣ τὸ μὲν πικρὸν ἅπαν καὶ σκυθρωπὸν ὥσπερ ἐπιμιξία ποτίμου θάλασσαν ἐφηδύνει, τὸ δὲ δυσξύνετον ἅπαν καὶ νωθρὸν ἐπεγείρει ταῖς μετʼ ἀνθρώπων κινήσεσιν ἀναρριπιζόμενον. ὁ δὲ τῶν ἐνάλων βίος ὅροις μεγάλοις τῆς πρὸς ἀνθρώπους ἀπῳκισμένος ὁμιλίας ἐπείσακτον οὐδὲν οὐδὲ συνειθισμένον ἔχων ἴδιός ἐστι καὶ αὐθιγενὴς καὶ ἄκρατος ἀλλοτρίοις ἤθεσι διὰ τὸν τόπον, οὐ διὰ τὴν φύσιν. ἡ γὰρ φύσις ὅσον ἐξικνεῖται μαθήσεως ἐπʼ αὐτὴν δεχομένη καὶ στέγουσα παρέχει πολλὰς; μὲν ἐγχέλεις ἱερὰς λεγομένας ἀνθρώποις χειροήθεις, ὥσπερ τὰς ἐν τῇ Ἀρεθούσῃ, πολλαχοῦ δʼ ἰχθῦς ὑπακούοντας αὐτῶν ὀνόμασιν ὥσπερ τὴν Κράσσου μύραιναν ἱστοροῦσιν, ἧς· ἀποθανούσης ἔκλαυσεν ὁ Κράσσος καί ποτε Δομετίου πρὸς αὐτὸν εἰπόντος οὐ σὺ μυραίνης ἀποθανούσης ἔκλαυσας; ἀπήντησεν · οὐ σὺ τρεῖς θάψας γυναῖκας οὐκ ἐδάκρυσας; οἱ δὲ κροκόδειλοι τῶν ἱερέων οὐ μόνον γνωρίζουσι τὴν φωνὴν καλούντων καὶ τὴν ψαῦσιν ὑπομένουσιν, ἀλλὰ καὶ διαχανόντες παρέχουσι τοὺς ὀδόντας ἐκκαθαίρειν ταῖς χερσὶ καὶ περιμάττειν ὀθονίοις. ἔναγχος δὲ Φιλῖνος ὁ βέλτιστος ἥκων πεπλανημένος ἐν Αἰγύπτῳ παρʼ ἡμᾶς διηγεῖτο γραῦν ἰδεῖν ἐν Ἀνταίου πόλει κροκοδείλῳ συγκαθεύδουσαν ἐπὶ σκίμποδος εὖ μάλα κοσμίως παρεκτεταμένῳ. πάλαι δʼ ἱστοροῦσι, Πτολεμαίου τοῦ βασιλέως παρακαλουμένου, τὸν ἱερὸν κροκόδειλον μὴ ἐπακούσαντα μηδὲ πεισθέντα λιπαροῦσι καὶ δεομένοις τοῖς ἱερεῦσι δόξαι προσημαίνειν τὴν μετʼ οὐ πολὺ συμβᾶσαν αὐτῷ τοῦ βίου τελευτὴν ὥστε μηδὲ τῆς πολυτιμήτου μαντικῆς ἄμοιρον εἶναι τὸ τῶν ἐνύδρων γένος μηδʼ ἀγέραστον ἐπεὶ καὶ περὶ Σοῦραν πυνθάνομαι, κώμην ἐν τῇ Λυκίᾳ Φελλοῦ μεταξὺ καὶ Μύρων, καθεζομένους ἐπʼ ἰχθύσιν ὥσπερ οἰωνοῖς διαμαντεύεσθαι τέχνῃ τινὶ καὶ λόγῳ ἑλίξεις καὶ φυγὰς καὶ διώξεις αὐτῶν ἐπισκοποῦντας.

2424. Bölüm

Phaidimos: Bunlar, deniz canlılarının bize tamamen yabancı ve ilgisiz olmadığını göstermeye yetsin. Saf ve tabii zekânın büyük kanıtı ise ortak bir olgudur: kayalara yapışık olanlar dışında insanın kolayca ele geçirebileceği, emeksiz yakalayabileceği hiçbir yüzücü yoktur. Karada ise eşekler kurtlara, arılar arı kuşlarına, ağustosböcekleri kırlangıçlara, yılanlar geyiklere kolayca av olur; hatta geyiğin adı (elaphos) hafifliğinden değil, yılanı kendine çekmesinden gelir. Koyun da kurdu ayağıyla çağırır. Pars ise çoğu hayvanı kokusuyla çeker, özellikle de maymunu. Oysa neredeyse bütün deniz hayvanlarının önceden sezişi kuşkulu ve zekâyla saldırılara karşı tetiktedir; bu yüzden onların avı basit ve kolay bir iş değildir, çeşit çeşit alet, ustaca ve aldatıcı hünerler gerektirir.

Bu çok yaygın örneklerde bellidir. Balıkçılar kamışın, yakalanan balığın çırpınmasına karşı dayanıklı olması gerekse de kalın olmasını istemezler; geniş bir gölge düşürüp balıkları kuşkulandırmasın diye ince olanı seçerler. Oltayı da düğümlerle karmaşık, pürüzlü yapmazlar, çünkü bu da onlar için hilenin bir kanıtı olur. Kancaya giden kılları da olabildiğince beyaz yapmaya çalışırlar, çünkü böylece rengi benzediği için denizde daha iyi gizlenir. Şairin şu dizesi:

O da kurşun gibi dibe daldı, açıkta otlayan öküzün boynuzuna oturup çiğ et yiyen balıklara ölüm götüren kurşun gibi.

Bazıları bunu yanlış anlayıp eskilerin oltada öküz kılı kullandığını sanırlar; "keras"ın saç demek olduğunu, "keirasthai" (tıraş olmak) ve "koura" (saç kesimi) kelimelerinin bundan geldiğini, Arkhilokhos'un "keroplastes"inin de saçına düşkün züppe olduğunu söylerler. Bu doğru değildir: oltada at kılı, özellikle erkek atların kılı kullanılır, çünkü dişilerin kılı sidikle ıslandığı için güçsüzleşir. Aristoteles burada hiçbir ince ya da olağanüstü şey söylenmediğini, gerçekten de kancanın önüne, oltanın çevresine küçük bir boynuz parçası takıldığını söyler; çünkü balıklar başka bir şeye gelince oltayı kemirirler.

Kancalardan yuvarlak olanını ağzı küçük kefaller ve palamutlar için kullanırlar, çünkü düz olandan sakınırlar. Kefal yuvarlak kancadan da sık sık kuşkulanıp çevresinde döner, kuyruğuyla yemi çırpar, düşeni kapar; bunu yapamazsa ağzını büzüp toplar, dudaklarının ucuyla yemi çimdikleyip koparır. Levrek ise filden daha yiğitçe, kendinden ok çeker: kancaya tutulunca başını bir o yana bir bu yana çevirerek yarayı genişletir, yırtılmanın acısına katlanır, kancayı çıkarana kadar sürdürür. Deniz tilkisi kancaya sık yaklaşmaz, hileden kaçar; yakalanırsa hemen ters döner. Çünkü gücü ve esnekliği sayesinde vücudunu değiştirip çevirebilir; iç tarafı dışa dönünce kanca düşer.

24

ΦΑΙΔΙΜΟΣ.ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔστω τοῦ μὴ παντάπασιν ἐκφύλου μηδʼ ἀσυμπαθοῦς πρὸς ἡμᾶς ἱκανὰ δείγματα· τῆς δʼ ἀκράτου καὶ φυσικῆς συνέσεως μέγα δήλωμα τὸ κοινόν ἐστιν· οὐδὲν γὰρ οὕτως εὐχείρωτον ἀνθρώπῳ νηκτόν, ὃ μὴ πέτραις προσέχεται καὶ προσπέφυκεν, οὐδʼ ἁλώσιμον ἄνευ πραγματείας, ὡς λύκοις μὲν ὄνοι καὶ μέροψι μέλισσαι χελιδόσι δὲ τέττιγες, ἐλάφοις δʼ ὄφεις ἀγόμενοι ῥᾳδίως ὑπʼ αὐτῶν ᾗ καὶ τοὔνομα πεποίηται παρώνυμον οὐ τῆς ἐλαφρότητος ἀλλὰ τῆς ἕλξεως τοῦ ὄφεως,, καὶ τὸ πρόβατον προσκαλεῖται τῷ ποδὶ τὸν λύκον· τῇ δὲ παρδάλει τὰ πλεῖστα προσχωρεῖν χαίροντα τῇ ὀσμῇ μάλιστα δὲ τὸν πίθηκον λέγουσι. τῶν δὲ θαλαττίων ὁμοῦ τι πάντων ἡ προαίσθησις ὕποπτος οὖσα καὶ πεφυλαγμένη πρὸς τὰς ἐπιθέσεις ὑπὸ συνέσεως, οὐχ ἁπλοῦν τὸ τῆς ἄγρας ἔργον οὐδὲ φαῦλον ἀλλʼ ὀργάνων τε παντοδαπῶν καὶ σοφισμάτων ἐπʼ αὐτὰ δεινῶν καὶ ἀπατηλῶν δεόμενον ἀπείργασται. καὶ τοῦτο δῆλόν ἐστιν ἀπὸ τῶν πάνυ προχείρων. τὸν μὲν γὰρ ἀσπαλιευτικὸν κάλαμον οὐ βούλονται πάχος ἔχειν, καίπερ εὐτόνου δεόμενοι πρὸς τοὺς σπαραγμοὺς τῶν ἁλισκομένων, ἀλλὰ μᾶλλον ἐκλέγονται τὸν λεπτόν, ὅπως μὴ πλατεῖαν ἐπιβάλλων σκιὰν ἐκταράττῃ τὸ ὕποπτον αὐτῶν. ἔπειτα τὴν ὁρμιὰν οὐ ποιοῦσι πολύπλοκον τοῖς ἅμμασι τῶν βρόχων οὐδὲ τραχεῖαν ἐπεὶ καὶ τοῦτο τοῦ δόλου γίγνεται τεκμήριον αὐτοῖς. καὶ τῶν τριχῶν τὰ καθήκοντα πρὸς τὸ ἄγκιστρον ὡς ἔνι μάλιστα λευκὰ φαίνεσθαι μηχανῶνται μᾶλλον γὰρ οὕτως ἐν τῇ θαλάττῃ διʼ ὁμοιότητα τῆς χρόας λανθάνουσι. τὸ δʼ ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ λεγόμενον ἡ δὲ μολυβδαίνῃ ἰκέλη ἐς βυσσὸν ὄρουσεν, ἣτε κατʼ ἀγραύλοιο βοὸς κέρας ἐμβεβαυῖα ἔρχεται ὠμηστῇσιν ἐπʼ ἰχθύσι κῆρα φέρουσα· παρακούοντες ἔνιοι βοείαις θριξὶν οἴονται πρὸς τὰς ὁρμιὰς χρῆσθαι τοὺς παλαιούς· κέρας γὰρ τὴν τρίχα λέγεσθαι καὶ τὸ κείρασθαι διὰ τοῦτο καὶ τὴν κουράν· καὶ τὸν παρʼ Ἀρχιλόχῳ κεροπλάστην φιλόκοσμον εἶναι περὶ κόμην καὶ καλλωπιστήν. ἔστι δʼ οὐκ ἀληθές· ἱππείαις γὰρ θριξὶ χρῶνται, τὰς τῶν ἀρρένων λαμβάνοντες· αἱ γὰρ θήλειαι. τῷ οὔρῳ τὴν τρίχα βεβρεγμένην ἀδρανῆ ποιοῦσιν. Ἀριστοτέλης δέ φησι μηδὲν ἐν τούτοις λέγεσθαι σοφὸν ἢ περιττὸν ἀλλὰ τῷ ὄντι κεράτιον περιτίθεσθαι πρὸ τοῦ ἀγκίστρου περὶ τὴν ὁρμιάν, ἐπεὶ πρὸς ἄλλο ἐρχόμενοι διεσθίουσι. τῶν δʼ ἀγκίστρων τοῖς μὲν στρογγύλοις, ἐπὶ κεστρέας καὶ ἀμίας χρῶνται μικροστόμους ὄντας τὸ γὰρ εὐθύτερον εὐλαβοῦνται· πολλάκις δὲ καὶ τὸ στρογγύλον ὁ κεστρεὺς ὑποπτεύων ἐν κύκλῳ περινήχεται, τῇ οὐρᾷ περιρραπίζων τὸ ἐδώδιμον καὶ ἀνακάπτων τὸ ἀποκρουόμενον· ἂν δὲ μὴ δύνηται, συναγαγὼν τὸ στόμα καὶ περιστείλας, τοῖς χείλεσιν ἄκροις ἐπιψαύων ἀποκνίζει τοῦ δελέατος. ὁ δὲ λάβραξ ἀνδρικώτερον τοῦ ἐλέφαντος οὐχ ἕτερον ἀλλʼ αὐτὸς ἑαυτόν, ὅταν περιπέσῃ τῷ ἀγκίστρῳ, βελουλκεῖ, τῇ δεῦρο κἀκεῖ παραλλάξει τῆς κεφαλῆς ἀνευρύνων τὸ τραῦμα καὶ τὸν ἐκ τοῦ σπαραγμοῦ πόνον ὑπομένων, ἄχρι ἂν ἐκβάλῃ τὸ ἄγκιστρον. ἡ δʼ ἀλώπηξ οὐ πολλάκις μὲν ἀγκίστρῳ πρόσεισιν ἀλλὰ φεύγει τὸν δόλον, ἁλοῦσα δʼ εὐθὺς ἐκτρέπεται πέφυκε γὰρ διʼ εὐτονίαν καὶ ὑγρότητα μεταβάλλειν τὸ σῶμα καὶ στρέφειν, ὥστε τῶν ἐντὸς ἐκτὸς γενομένων ἀποπίπτειν τὸ ἄγκιστρον.

2525. Bölüm

Phaidimos: Bunlar bilgiyi ve yararlı olanı zamanında kullanma hünerini gösterir. Başkaları ise zekâyla birlikte ortaklığı ve birbirini sevmeyi gösterir: anthias ve papağan balıkları gibi. Bir papağan balığı kancayı yutarsa yanındakiler atılıp oltayı kemirir. Bunlar sepete düşenlere de kuyruklarını uzatır, ötekiler ısırınca dışarıdan çekip birlikte çıkarırlar. Anthiaslar soydaşlarına daha cesurca yardım eder: oltayı sırtlarına alıp dikeni dik tutarak onun pürüzlülüğüyle testere gibi kesmeye çalışırlar. Oysa tehlikedeki başkasına yardım etmeye cesaret eden hiçbir kara hayvanı bilmiyoruz: ne ayı, ne yaban domuzu, ne dişi aslan, ne pars. Tiyatrolarda soydaşlar bir araya gelir, birlikte daire çizer; ama biri ötekine yardım etmeyi bilmez, düşünmez; kaçar, yaralı ve ölenden olabildiğince uzağa sıçrar.

Dostum, hendeklere odun taşıyan ve kayanı toprak yığınıyla çıkaran filler hikâyesi ise pek yabancı, pek uzak; Iuba'nın kitaplarından kraliyet buyruğuyla inanmamızı emrediyor gibi. Doğru olsa bile, pek çok deniz hayvanının ortaklıkta ve zekâda kara hayvanlarının en bilgesinden geri kalmadığını gösterir. Fakat onların ortaklığı üzerine belki ayrıca konuşuruz.

25

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ταῦτα μὲν οὖν γνῶσιν ἐμφαίνει καὶ χρῆσιν ἐπὶ καιρῷ τοῦ συμφέροντος εὐμήχανον καὶ περιττήν ἄλλα δʼ ἐπιδείκνυται μετὰ τοῦ συνετοῦ τὸ κοινωνικὸν καὶ τὸ φιλάλληλον, ὥσπερ ἀνθίαι καὶ σκάροι. σκάρου μὲν γὰρ ἄγκιστρον καταπιόντος, οἱ παρόντες σκάροι προσαλλόμενοι τὴν ὁρμιὰν ἀποτρώγουσιν οὗτοι δὲ καὶ τοῖς εἰς κύρτον ἐμπεσοῦσι τὰς οὐρὰς παραδόντες ἔξωθεν ἕλκουσι δάκνοντας προθύμως καὶ συνεξάγουσιν. οἱ δʼ ἀνθίαι τῷ συμφύλῳ βοηθοῦσιν ἰταμώτερον τὴν γὰρ ὁρμιὰν ἀναθέμενοι κατὰ τὴν ῥάχιν καὶ στήσαντες ὀρθὴν τὴν ἄκανθαν ἐπιχειροῦσι διαπρίειν τῇ τραχύτητι καὶ διακόπτειν. καίτοι χερσαῖον οὐδὲν ἴσμεν ἑτέρῳ κινδυνεύοντι τολμῶν ἀμύνειν, οὐκ ἄρκτον οὐ σῦν οὐδὲ λέαιναν οὐδὲ πάρδαλιν ἀλλὰ συγχωρεῖ μὲν εἰς ταὐτὸν ἐν τοῖς θεάτροις τὰ ὁμόφυλα καὶ κύκλῳ μετʼ ἀλλήλων περίεισιν·ʼ ἑτέρῳ δʼ ἕτερον οὐκ οἶδεν οὐδὲ φρονεῖ βοηθεῖν, ἀλλὰ φεύγει καὶ ἀποπηδᾷ πορρωτάτω γιγνόμενα τοῦ τετρωμένου καὶ θνήσκοντος. ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων ἱστορία, φίλε, τῶν εἰς τὰ ὀρύγματα φορούντων καὶ τὸν ὀλισθόντα διὰ χώματος ἀναβιβαζόντων ἔκτοπός ἐστι δεινῶς καὶ ἀλλοδαπή, καὶ καθάπερ ἐκ βασιλικοῦ διαγράμματος ἐπιτάττουσα πιστεύειν αὐτῇ τῶν Ἰόβα βιβλίων· ἀληθὴς δʼ οὖσα πολλὰ δείκνυσι τῶν ἐνάλων μηδὲν ἀπολειπόμενα τῷ κοινωνικῷ καὶ συνετῷ τοῦ σοφωτάτου τῶν χερσαίων. ἀλλὰ περὶ κοινωνίας αὐτῶν ἴδιος ἔσται τάχα λόγος.

2626. Bölüm

Phaidimos: Balıkçılar, balıkların çoğunun oltadan gelen saldırıları, güreşte oyun bozar gibi savuşturduğunu görünce zora başvurdu, tıpkı adaları ağ gibi tarayan Persler gibi; çünkü ağa düşen için akılla ve hünerle kaçış yoktur. Kefalleri, ioulisleri, mormurları, sargosları, kayabalıklarını ve levrekleri serpme ağlar ve kepçe ağlarla yakalarlar; "atmalık" denen barbunya, çipura ve iskorpiti ise gripos ve sürtme ağlarıyla kuşatıp çekerler. Homeros'un ağ cinsine "panagra", yani hepsini yakalayan demesi yerindedir.

Ama gelinciklerin de, levreğin de buna karşı hileleri vardır. Levrek ağın sürüklendiğini hissedince bütün gücüyle tabanı döver ve oyar; ağın üzerinden geçeceği boşluğu açınca kendini oraya iter ve ağ geçene kadar sımsıkı tutunur. Yunus ise ağın kucağına düştüğünü fark edince telaşlanmaz, keyifle bekler; zahmetsizce bol balıkla ziyafet çeker. Karaya yaklaşılınca ağı yiyip çıkıp gider. Vaktinde kaçamazsa ilk seferinde başına kötü bir şey gelmez; balıkçılar yalnız sırtındaki yüzgece saz diker, öylece salıverirler. İkinci kez yakalanırsa dikişten tanır ve döverek cezalandırırlar. Ama bu nadiren olur: İlk seferinde bağışlananların çoğu iyiliğin kıymetini bilir ve bir daha kötülük etmekten sakınır.

Sakınma, tedbir ve kaçma örnekleri pek çoktur, ama mürekkep balığınınkini geçmek olmaz. Boynunun yanında "mytis" denen bir kese taşır; içi "tholos" dedikleri koyu bir sıvıyla doludur. Yakalanmak üzereyken bu sıvıyı dışarı salar: Denizi bulandırıp çevresine karanlık çeker ve avcının gözünden sıyrılıp kaçmayı böyle becerir. Korumak istediklerini çoğu kez koyu bir bulutla kaçırıp saklayan Homeros'un tanrılarını taklit eder. Ama bunlar yeter.

26

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. οἱ δʼ ἁλιεῖς συνορῶντες ὥσπερ ἀλεξήμασι παλαισμάτων τὰ πλεῖστα διακρουόμενα τὰς ἀπʼ ἀγκίστρου βολὰς ἐπὶ βίας ἐτράπησαν, καθάπερ οἱ Πέρσαι σαγηνεύοντες, ὡς τοῖς ἐνσχεθεῖσιν οὐδεμίαν ἐκ λογισμοῦ καὶ σοφίας διάφευξιν οὖσαν. ἀμφιβλήστροις μὲν γὰρ καὶ ὑποχαῖς κεστρεῖς καὶ ἰουλίδες ἁλίσκονται, μόρμυροί τε καὶ σαργοὶ καὶ κωβιοὶ καὶ λάβρακες· τὰ δὲ βολιστικὰ καλούμενα, τρίγλαν καὶ χρυσωπὸν καὶ σκορπίον, γρίποις τε καὶ σαγήναις σύρουσι περιλαμβάνοντες τῶν δικτύων οὖν τὸ γένος ὀρθῶς Ὅμηρος πανάγραν προσεῖπεν. ἀλλὰ καὶ πρὸς ταῦτα μηχαναὶ ταῖς γαλαῖς εἰσιν ὥσπερ τῷ λάβρακι συρομένην γὰρ αἰσθανόμενος βίᾳ διίστησι καὶ τύπτει κοιλαίνων τοὔδαφος ὅταν δὲ ποιήσῃ ταῖς ἐπιδρομαῖς τοῦ δικτύου χώραν, ἔωσεν ἑαυτὸν καὶ προσέχεται, μέχρι ἂν παρέλθῃ. δελφὶς δὲ περιληφθείς, ὅταν συναίσθηται γεγονὼς ἐν ἀγκάλαις σαγήνης, ὑπομένει μὴ ταραττόμενος ἀλλὰ χαίρων· εὐωχεῖται γὰρ ἄνευ πραγματείας ἀφθόνων ἰχθύων παρόντων ὅταν δὲ πλησίον τῇ γῇ προσίῃ, φαγὼν τὸ δίκτυον ἄπεισιν. εἰ δὲ μὴ φθαίη διαφυγών, τὸ πρῶτον οὐδὲν ἔπαθε δεινὸν ἀλλὰ διαρράψαντες αὐτοῦ περὶ τὸν λόφον ὁλοσχοίνους ἀφῆκαν· αὖθις δὲ ληφθέντα πληγαῖς κολάζουσι, γνωρίσαντες ἐκ τοῦ διαρράμματος. σπανίως δὲ τοῦτο συμβαίνει συγγνώμης γὰρ τυγχάνοντες τὸ πρῶτον εὐγνωμονοῦσιν οἱ πλεῖστοι καὶ φυλάττονται τὸ λοιπὸν μὴ ἀδικεῖν. ἔτι δὲ πολλῶν τῶν πρὸς εὐλάβειαν καὶ προφυλακὴν καὶ ἀπόδρασιν ὄντων παραδειγμάτων, οὐκ ἄξιόν ἐστι τὸ τῆς σηπίας παρελθεῖν. τὴν γὰρ καλουμένην μύτιν παρὰ τὸν τράχηλον ἔχουσα πλήρη ζοφερᾶς ὑγρότητος, ἣν θόλον καλοῦσιν, ὅταν καταλαμβάνηται, μεθίησιν ἔξω, τεχνωμένη, τῆς θαλάττης διαθολωθείσης ποιήσασα περὶ αὑτὴν σκότος, ὑπεκδῦναι καὶ ἀποδρᾶναι τὴν τοῦ θηρεύοντος ὄψιν· ἀπομιμουμένη τοὺς Ὁμήρου θεοὺς κυανέῃ νεφέλῃ πολλάκις οὓς; ἂν σῶσαι θέλωσιν ὑφαιρουμένους καὶ διακλέπτοντας. ἀλλὰ τούτων μὲν ἅλις.

2727. Bölüm

Phaidimos: Saldırıda ve avda ustalıklarını da birçok hünerde görmek mümkündür. Deniz yıldızı, dokunduğu her şeyin çözülüp eridiğini bilir; bu yüzden bedenini bırakır, yanından geçenlerin ya da yaklaşanların ona dokunmasına ses etmez.

Torpil balığının gücünü de bilirsiniz elbette: Yalnız ona dokunanları donup kaskatı etmekle kalmaz, ağın içinden bile onu tutanların ellerine uyuşturucu bir ağırlık verir. Onu daha yakından sınayanlar şunu anlatır: Balık canlı olarak yere düşse ve üzerine yukarıdan su dökülse, bu hâlin ele kadar yürüdüğü ve dokunma hissini körelttiği hissedilirmiş; anlaşılan su önce kendisi etkilenip bu değişimi taşıyor. Balık da bu gücünün doğuştan farkındadır. Bu yüzden hiçbir şeyle karşı karşıya dövüşmez, tehlikeye atılmaz; avının çevresinde dönüp akıntılarını oklar gibi saçar. Önce suyu, sonra suyun aracılığıyla hayvanı zehirler; hayvan artık ne kendini savunabilir ne kaçabilir, zincire vurulmuş gibi donup kalır.

Balıkçı denen balığı çoğu kişi bilir; adını da yaptığı işten almıştır. Aristoteles aynı hileyi mürekkep balığının da kullandığını söyler. Boynundan olta ipi gibi bir kol sarkıtır; bu kol, gevşetince uzağa kadar uzayacak, geri çekince kolayca toplanacak yapıdadır. Yakınında küçük bir balık görünce ona bu kolu ısırtır, sonra fark ettirmeden azar azar toplayıp çeker, ta ki yakalanan balık ağzının erişeceği yere gelene dek.

Ahtapotun renk değiştirmesini Pindaros dillere destan etmiştir:

Aklını en çok deniz canavarının derisine benzet, öyle düş kalk et bütün şehirlerle.

Theognis de benzer biçimde der:

Renkten renge giren ahtapotun aklını edin; o hangi kayaya yapışırsa, görünüşte de ona benzer.

Bukalemun da değişir, ama bunda hiçbir hesap yoktur, kendini gizlemeye de çalışmaz; tabiatça ürkek ve korkak olduğu için korkudan renkten renge girer. Theophrastos'a göre bu, içinin havayla dolu olmasından da ileri gelir: Hayvanın neredeyse bütün gövdesi akciğerden ibarettir, Theophrastos da bundan hava dolu olduğu ve bu yüzden kolayca değiştiği sonucunu çıkarır. Ahtapotun değişmesi ise başına gelen bir hâl değil, yaptığı bir iştir. Korktuğundan gizlenmek ve yiyeceğini yakalamak için bir hile olarak, bile bile değişir. Böylece kandırdığı avı kaçmadan yakalar, düşmanlarının yanından ise fark edilmeden geçip kurtulur.

Kendi kollarını yediği yalandır. Müren ve yılan balığından korktuğu ise doğrudur: Onlar ahtapotu hırpalar, o ise kayıp giden bu balıklara bir şey yapamaz. Buna karşılık langust, onları kıskaçlarına geçirdi mi kolayca alt eder, çünkü kaygan derileri sert kabuğa karşı işe yaramaz; ama ahtapot kollarını içine sokunca o da can verir. Birbirini kovalamanın ve birbirinden kaçmanın bu döngüsünü tabiat onlar için ustalık ve zekâda yarışmalı bir talim yapmıştır.

27

ΦΑΙΔΙΜΟΣ.τῆς δʼ ἐπιχειρητικῆς καὶ θηρευτικῆς δεινότητος αὐτῶν ἐν πολλοῖς σοφίσματα κατιδεῖν ἔστιν. ὁ μὲν γὰρ ἀστήρ, ὧν ἂν ἅψηται, πάντα διαλυόμενα καὶ διατηκόμενα γιγνώσκων, ἐνδίδωσι τὸ σῶμα καὶ περιορᾷ ψαυόμενον ὑπὸ τῶν παρατρεχόντων ἢ προσπελαζόντων. τῆς δὲ νάρκης ἴστε δήπου τὴν δύναμιν, οὐ μόνον τοὺς θιγόντας αὐτῆς ἐκπηγνύουσαν, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς σαγήνης βαρύτητα ναρκώδη ταῖς χερσὶ τῶν ἀντιλαμβανομένων ἐμποιοῦσαν. ἔνιοι δʼ ἱστοροῦσι, πεῖραν αὐτῆς ἐπὶ πλέον λαμβάνοντες, ἂν ἐκπέσῃ ζῶσα, κατασκεδαννύντες ὕδωρ ἄνωθεν, αἰσθάνεσθαι τοῦ πάθους ἀνατρέχοντος ἐπὶ τὴν χεῖρα καὶ τὴν ἁφὴν ἀμβλύνοντος ὡς ἔοικε διὰ τοῦ ὕδατος τρεπομένου καὶ προπεπονθότος. ταύτης οὖν ἔχουσα σύμφυτον αἴσθησιν μάχεται μὲν ἐξ ἐναντίας πρὸς οὐδὲν οὐδὲ διακινδυνεύει· κύκλῳ δὲ περιιοῦσα τὸ θηρευόμενον ὥσπερ βέλη διασπείρει τὰς ἀπορροάς, φαρμάττουσα τὸ ὕδωρ πρῶτον, εἶτα τὸ ζῷον διὰ τοῦ ὕδατος, μήτε ἀμύνεσθαι δυνάμενον μήτε φυγεῖν ἀλλʼ ἐνισχόμενον ὥσπερ ὑπὸ δεσμῶν καὶ πηγνύμενον. ὁ δὲ καλούμενος ἁλιεὺς; γνώριμος μέν ἐστι πολλοῖς· καὶ διὰ τοὔργον αὐτῷ γέγονε τοὔνομα ᾧ σοφίσματι καὶ τὴν σηπίαν χρῆσθαί φησιν ὁ Ἀριστοτέλης καθίησι γὰρ ὥσπερ ὁρμιὰν ἀπὸ τοῦ τραχήλου πλεκτάνην, μηκύνεσθαί τε πόρρω χαλώσης καὶ πάλιν συντρέχειν εἰς ἑαυτὴν ἀναλαμβανούσης ῥᾷστα πεφυκυῖαν. ὅταν οὖν τι τῶν μικρῶν ἰχθυδίων ἴδῃ πλησίον ἐνδίδωσι δακεῖν, καὶ κατὰ μικρὸν ἀναμηρύεται λανθάνουσα καὶ προσάγεται, μέχρι ἂν ἐν ἐφικτῷ τοῦ στόματος γένηται τὸ προσισχόμενον. τῶν δὲ πολυπόδων τῆς χρόας τὴν ἄμειψιν ὅ τε Πίνδαρος περιβόητον πεποίηκεν εἰπὼν ποντίου θηρὸς χρωτὶ μάλιστα νόον, προσφέρων πάσαις πολίεσσιν ὁμίλει καὶ Θέογνις ὁμοίως πουλύποδος νόον ἴσχε πολυχρόου, ὃς ποτὶ πέτρῃ τῇπερ ὁμιλήσῃ, τοῖος ἰδεῖν ἐφάνη. μεταβάλλει γὰρ ὁ μὲν χαμαιλέων οὐδέν τι μηχανώμενος οὐδὲ κατακρύπτων ἑαυτὸν ἀλλʼ ὑπὸ δέους ἄλλως τρέπεται, φύσει ψοφοδεὴς ὢν καὶ δειλός. συνέπεται δὲ καὶ πνεύματος πλῆρες, ὡς Θεόφραστος· ὀλίγον γὰρ ἀποδεῖ πᾶν τὸ σῶμα τοῦ ζῴου πλῆρες εἶναι πνεύμονος, ᾧ τεκμαίρεται τὸ πνευματικὸν αὐτοῦ καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὰς μεταβολὰς εὔτρεπτον. τοῦ δὲ πολύποδος ἔργον ἐστὶν οὐ πάθος ἡ μεταβολὴ μεταβάλλει γὰρ ἐκ προνοίας, μηχανῇ χρώμενος τοῦ λανθάνειν ἃ δέδιε καὶ λαμβάνειν οἷς τρέφεται παρακρουόμενος γὰρ τὰ μὲν αἱρεῖ μὴ φεύγοντα τὰ δʼ ἐκφεύγει παρερχόμενα. τὸ μὲν γὰρ αὑτοῦ τὰς πλεκτάνας κατεσθίειν αὐτὸν ψεῦδός ἐστιν· τὸ δὲ μύραιναν δεδιέναι καὶ γόγγρον ἀληθές ἐστιν· ὑπʼ ἐκείνων γὰρ κακῶς πάσχει, δρᾶν μὴ δυνάμενος ἐξολισθανόντων. ὥσπερ αὖ πάλιν ὁ κάραβος ἐκείνων μὲν ἐν λαβαῖς γενομένων περιγίγνεται ῥᾳδίως ἡ γὰρ ψιλότης οὐ βοηθεῖ πρὸς τὴν τραχύτητα τοῦ δὲ πολύποδος εἴσω τὰς πλεκτάνας διωθοῦντος ἀπόλλυται. καὶ τὸν κύκλον τοῦτον καὶ τὴν περίοδον ταῖς κατʼ ἀλλήλων διώξεσι καὶ φυγαῖς γύμνασμα καὶ μελέτην ἡ φύσις αὐτοῖς ἐναγώνιον πεποίηκε δεινότητος καὶ συνέσεως.

2828. Bölüm

Phaidimos: Aristoteles bir kara kirpisinin rüzgârları önceden sezdiğini anlatmıştı; turnaların üçgen düzeninde uçuşuna da hayran kalmıştı. Bense Kyzikos'lu ya da Bizanslı tek bir kirpiyi değil, bütün deniz kirpilerini birden tanık gösteriyorum: Fırtına ve dalga yaklaştığını hissedince, hafif oldukları için devrilmesinler, dalgalar kabarınca sürüklenmesinler diye küçük taşlarla kendilerine safra yapar, kayalara sımsıkı tutunurlar.

Turnaların uçuşunu rüzgâra göre değiştirmesi tek bir cinse özgüdür. Oysa bütün balıklar ortaklaşa bunu bilir ve daima dalgaya ve akıntıya karşı yüzer; su kuyruktan gelirse pullar kalkar, beden açılıp pürüzlenir ve hayvan incinir, bundan sakınırlar. Bu yüzden başlarını hep suya karşı tutarlar: Deniz böylece baştan yarılır, solungaçları yatıştırır, yüzeyde pürüzsüzce akarak bedeni sıkar ve pulların diken diken kalkmasına izin vermez. Dediğim gibi bu, ellops dışında bütün balıklarda ortaktır. Ellopsun ise rüzgâr ve akıntıyla aynı yönde yüzdüğünü söylerler, çünkü pullarının kıvrımları kuyruğa doğru olmadığından kalkıp sıyrılmalarından korkmaz.

28

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἀλλὰ μὴν ἐχίνου γέ τινα χερσαίου διηγήσατο πρόγνωσιν Ἀριστοτέλης πνευμάτων, ὃς ἐθαύμαζε καὶ γεράνων τὴν ἐν τριγώνῳ πτῆσιν. ἐγὼ δʼ ἐχῖνον μὲν οὐδένα Κυζικηνὸν ἢ Βυζάντιον, ἀλλὰ πάντας ὁμοῦ παρέχομαι τοὺς θαλαττίους, ὅταν αἴσθωνται μέλλοντα χειμῶνα καὶ σάλον, ἑρματιζομένους λιθιδίοις, ὅπως μὴ περιτρέπωνται διὰ κουφότητα μηδʼ ἀποσύρωνται γενομένου κλύδωνος, ἀλλʼ ἐπιμένωσιν ἀραρότως τοῖς πετριδίοις. ἡ δὲ γεράνων μεταβολὴ τῆς πτήσεως πρὸς ἄνεμον οὐχ ἑνὸς γένους ἐστὶν ἀλλὰ τοῦτο κοινῇ πάντες; ἰχθύες νοοῦντες ἀεὶ πρὸς κῦμα καὶ ῥοῦν ἀντινήχονται καὶ παραφυλάττουσιν ὅπως; μή, κατʼ οὐρὰν προσφερομένου τοῦ πνεύματος, ἡ λεπὶς ἀναπτυσσομένη λυπῇ τὸ σῶμα γυμνούμενον καὶ διατραχυνόμενον ὅθεν ἀεὶ συνέχουσιν ἑαυτοὺς ἀντιπρῴρους· σχιζομένη γὰρ οὕτω κατὰ κορυφὴν ἡ θάλασσα τά τε βράγχια καταστέλλει καὶ κατὰ τῆς ἐπιφανείας ῥέουσα λείως πιέζει καὶ οὐκ ἀνίστησι τὸ φρικῶδες. τοῦτο μὲν οὖν, ὥσπερ ἔφην, κοινόν ἐστι τῶν ἰχθύων, πλὴν τοῦ ἔλλοπος· τοῦτον δέ φασι κατʼἄνεμον καὶ ῥοῦν νήχεσθαι, μὴ φοβούμενον τὴν ἀναχάραξιν τῆς λεπίδος, ἅτε δὴ μὴ πρὸς οὐρὰν τὰς ἐπιπτυχὰς ἐχούσης.

2929. Bölüm

Phaidimos: Orkinos ekinoksu ve gündönümünü öyle iyi hisseder ki, hiçbir astronomi cetveline ihtiyaç duymadan insana bile öğretir: Kış gündönümü onu nerede yakalarsa orada kımıldamadan kalır, ekinoksa kadar aynı yerde oyalanır.

Turnanın, düşürünce uyansın diye pençesinde taş tutması akıllıca bir şey sayılıyor. Oysa dostum, yunusunki ne kadar daha akıllıcadır! Ona

durmak da haramdır, yolundan kesilmek de;

çünkü tabiatı hiç durmadan hareket etmektir, yaşamakla hareket etmek onda aynı anda son bulur. Uykuya ihtiyaç duyunca bedenini denizin yüzeyine kadar yükseltir, sonra sırtüstü derinliklere bırakır; salıncak gibi sallanarak uyur, ta ki dibe değene kadar. Böyle uyanınca hızla yukarı fırlar, yukarı varınca kendini tekrar bırakır: Hareketin içine karışmış bir dinlenme bulmuştur kendine. Orkinosların da aynı sebeple aynı şeyi yaptığını söylerler.

Az önce onların güneşin değişmesini matematikle önceden bilişlerini anlatmayı bitirdim, buna Aristoteles tanıktır. Şimdi aritmetik epistēmēlerini dinle. Ama önce, Zeus hakkı için, optik bilgilerini; görünüşe göre Aiskhylos da bundan habersiz değildi. Şöyle der bir yerde:

Sol gözünü bir yana çevirerek, orkinos gibi.

Anlaşılan bir gözleri zayıf görür. Bu yüzden Karadeniz'e girerken karayı sağlarına alarak yüzerler, çıkarken de tersini yaparlar; bedenlerini hep güçlü gözlerine emanet ederek gayet akıllı ve aklı başında davranırlar.

Aritmetiğe gelince, anlaşılan birbirlerini sevmeleri ve bir arada yaşamak istemeleri yüzünden ona ihtiyaç duymuşlar ve bu bilimde o kadar ileri gitmişlerdir ki, sürü olmaktan ve birlikte beslenmekten pek hoşlandıkları için topluluklarını hep küp biçimine sokarlar. Hepsinden, altı eşit yüzeyle çevrili bir cisim yaparlar; sonra her iki yana da cephe veren bu dörtgen düzeni bozmadan yüzerler. Orkinos gözcüsü de yüzeydeki sayıyı doğru tespit ederse bütün sürünün kaç balık olduğunu hemen söyler, çünkü derinliğin de genişlik ve uzunlukla aynı sayıda sıradan oluştuğunu bilir.

29

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ὁ δὲ θύννος οὕτως ἰσημερίας αἰσθάνεται καὶ τροπῆς, ὥστε καὶ τὸν ἄνθρωπον διδάσκειν, μηδὲν ἀστρολογικῶν κανόνων δεόμενον· ὅπου γὰρ ἂν αὐτὸν χειμῶνος αἱ τροπαὶ καταλάβωσιν, ἀτρεμεῖ καὶ διατρίβει περὶ τὸν αὐτὸν τόπον ἄχρι τῆς ἰσημερίας. ἀλλὰ τῆς γεράνου σοφὸν ἡ τοῦ λίθου περίδραξις, ὅπως προϊεμένη πυκνὸν ἐξυπνίζηται. καὶ πόσῳ σοφώτερον, ὦ φίλε, τὸ τοῦ δελφῖνος, ᾧ στῆναι μὲν οὐ θέμις οὐδὲ παύσασθαι φορᾶς ἀεικίνητος γάρ ἐστιν ἡ φύσις αὐτοῦ καὶ ταὐτὸν ἔχουσα τοῦ ζῆν καὶ τοῦ κινεῖσθαι πέρας· ὅταν δʼ ὕπνου δέηται, μετεωρίσας ἄνω τὸ σῶμα πρὸς τὴν ἐπιφάνειαν τῆς θαλάττης, ὕπτιον ἀφῆκε διὰ βάθους, αἰώρας τινὶ σάλῳ κοιμιζόμενος, ἄχρι προσπεσεῖν καὶ ψαῦσαι τῆς γῆς· οὕτω δʼ ἐξυπνισθεὶς ἀναρροιζεῖ καὶ πάλιν ἄνω γενόμενος ἐνδίδωσι, καὶ φέρεται κινήσει τινὰ μεμιγμένην ἀνάπαυσιν αὑτῷ μηχανώμενος. τὸ δʼ αὐτὸ δρᾶν καὶ θύννους ἀπὸ τῆς αὐτῆς αἰτίας λέγουσιν. ἐπεὶ δʼ ἄρτι τὴν μαθηματικὴν αὐτῶν τῆς τοῦ ἡλίου μεταβολῆς ἐτέλεσα πρόγνωσιν, ἧς μάρτυς Ἀριστοτέλης ἐστίν, ἄκουσον ἢδη τὴν ἀριθμητικὴν ἐπιστήμην αὐτῶν· πρότερον δέ, ναὶ μὰ Δία, τὴν ὀπτικήν, ἣν ἔοικε μηδʼ Αἰσχύλος ἀγνοῆσαι· λέγει γάρ που τὸ σκαιὸν ὄμμα παραβαλὼν θύννου δίκην. τῷ γὰρ ἑτέρῳ δοκοῦσιν ἀμβλυώττειν ὅθεν ἐμβάλλουσιν εἰς τὸν Πόντον ἐν δεξιᾷ τῆς γῆς ἐχόμενοι, καὶ τοὐναντίον, ὅταν ἐξίωσιν· ἐμφρόνως πάνυ καὶ νουνεχῶς ἀεὶ τὴν τοῦ σώματος φυλακὴν ἐπὶ τῷ κρείττονι ποιούμενοι τῶν ὀφθαλμῶν. ἀριθμητικῆς δὲ διὰ τὴν κοινωνικήν, ὡς ἔοικε, καὶ φιλάλληλον ἀγάπησιν ἑαυτῶν δεηθέντες οὕτως ἐπʼ ἄκρον ἥκουσι τοῦ μαθήματος, ὥστε, ἐπεὶ πάνυ χαίρουσι τῷ συντρέφεσθαι καὶ συναγελάζεσθαι μετʼ ἀλλήλων, ἀεὶ τὸ πλῆθος τῷ σχήματι κυβίζουσι καὶ στερεὸν ἐκ πάντων ποιοῦσιν, ἓξ ἴσοις ἐπιπέδοις περιεχόμενον εἶτα νήχονται τὴν τάξιν οὕτω τὸ πλαίσιον ἀμφίστομον διαφυλάττοντες ὁ γοῦν θυννοσκόπος, ἂν ἀκριβῶς λάβῃ τὸν ἀριθμὸν τῆς ἐπιφανείας, εὐθὺς ἀποφαίνεται πόσον καὶ ἅπαν τὸ πλῆθός ἐστιν, εἰδὼς ὅτι καὶ τὸ βάθος αὐτῶν ἐν ἴσῳ τεταγμένον στοιχείῳ πρός τε τὸ πλάτος ἐστὶ καὶ τὸ μῆκος.

3030. Bölüm

Phaidimos: Amialar adını sürü hâlinde gezmesinden almıştır, sanırım palamutlar da öyle. Görünen ve ortaklaşa, sürü hâlinde yaşayan öteki cinslerin sayısını kimse söyleyemez; onun için daha çok, aralarındaki özel ortaklıklara ve birlikte yaşamalara geçmek gerekir.

Chrysippos'un mürekkebinin en çoğunu tüketen pinnotērēs bunlardandır; fizik olsun ahlak olsun her kitabında başköşededir. Spongotērēs'i ise araştırmamıştır, yoksa onu da atlamazdı. Pinnotērēs, dediklerine göre yengece benzer bir hayvandır. Pina midyesiyle birlikte yaşar, onun kabuğunun önüne oturup kapıcılık eder; yakalayabilecekleri küçük bir balık içeri düşene kadar kabuğu aralık ve açık bırakır. Balık gelince pinanın etini ısırıp içeri süzülür, pina kabuğu kapatır ve duvarların arasına düşen avı birlikte yerler.

Süngerin arabacısı ise yengece değil örümceğe benzeyen küçük bir hayvandır. Sünger ruhsuz değildir, hissiz ve kansız da değildir; birçok başka canlı gibi kayalara yapışıktır, ama kendine ait, kendinden çıkan ve kendine dönen bir hareketi vardır, yalnız bu hareket uyarılmaya ve yol gösterilmeye muhtaçtır. Çünkü başka zamanlarda dokusu seyrektir, tembelliği ve duyarsızlığı yüzünden delikleri gevşekçe açık durur. Yiyecek bir şey içeri girince, öteki işaret verir, sünger de kapanıp onu tüketir. Bir insan yaklaşınca ya da dokununca ise daha çok uyarılıp dürtülmüş gibi ürperir, bedenini sıkıştırıp sertleştirir; öyle ki avcıların onu kesip almaları kolay olmaz, pek zahmetli olur.

Erguvan salyangozları sürü hâlinde toplanır ve arılar gibi ortaklaşa bir petek yapar, yavrularını burada ürettikleri söylenir. Kabuklarına yapışan yosun ve deniz otlarından yenebilecek olanları toplar, birbirlerine sırayla dönen bir ziyafet sunarlar: Her biri ötekinin sırtında otlar.

30

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἀμίαις δὲ καὶ τοὔνομα παρέσχηκεν ὁ συναγελασμός, οἶμαι δὲ καὶ ταῖς πηλαμύσι. τῶν δʼ ἄλλων γενῶν ὅσα φαίνεται καὶ ζῇ κοινωνικῶς μετʼ ἀλλήλων ἀγεληδὸν οὐκ ἄν τις εἴποι τὸν ἀριθμὸν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπὶ τὰς κατʼ ἰδίαν κοινωνίας αὐτῶν καὶ συμβιώσεις ἰτέον. ὧν ἐστι καὶ ὁ τὸ πλεῖστον ἐξαναλώσας Χρυσίππου μέλαν πιννοτήρας, παντὶ καὶ φυσικῷ βιβλίῳ καὶ ἠθικῷ προεδρίαν ἔχων· τὸν γὰρ σπογγοτήραν οὐχ ἱστόρηκεν, οὐ γὰρ ἂν παρέλιπεν. ὁ μὲν οὖν πιννοτήρας ζῷόν ἐστι. καρκινῶδες, ὥς φασι, καὶ τῇ πίννῃ σύνεστι καὶ πυλωρεῖ τὴν κόγχην προκαθήμενος, ἐῶν ἀνεῳγμένην καὶ διακεχηνυῖαν, ἄχρι οὗ προσπέσῃ τι τῶν ἁλωσίμων αὐτοῖς ἰχθυδίων· τότε δὲ τὴν σάρκα τῆς πίννης δακὼν παρεισῆλθεν, ἡ δὲ συνέκλεισε τὴν κόγχην, καὶ κοινῶς τὴν ἄγραν ἐντὸς ἕρκους γενομένην κατεσθίουσι. τὸν δὲ σπόγγον ἡνιοχεῖ θηρίδιον οὐ καρκινῶδες ἀλλʼ ἀράχνῃ παραπλήσιον· οὐ γὰρ ἄψυχον οὐδʼ ἀναίσθητον οὐδʼ ἄναιμον ὁ σπόγγος ἐστὶν ἀλλὰ ταῖς μὲν πέτραις, ὡς ἄλλα πολλά, προσπέφυκεν, ἔχει δὲ κίνησιν ἰδίαν ἐξ ἑαυτοῦ καὶ εἰς ἑαυτόν, οἷον ὑπομνήσεως καὶ παιδαγωγίας δεομένην· μανὸς γὰρ ὢν ἄλλως καὶ τοῖς ἀραιώμασιν ἀνειμένος ὑπʼ ἀργίας καὶ ἀμβλύτητος, ὅταν ἐμβῇ τι τῶν ἐδωδίμων, ἐκείνου σημήναντος, ἔμυσε καὶ κατηνάλωσεν· ἔτι δὲ μᾶλλον, ἀνθρώπου προσιόντος ἢ θιγόντος, διδασκόμενος καὶ χαρασσόμενος οἷον ἔφριξε καὶ συνέκλεισε τὸ σῶμα πήξας καὶ πυκνώσας, ὥστε ῥᾳδίαν ἀλλὰ δύσεργον εἶναι τὴν ὑποτομὴν αὐ τοῦ τοῖς θηρεύουσιν. αἱ δὲ πορφύραι συναγελαζόμεναι τὸ μὲν κηρίον, ὥσπερ αἱ μέλιτται, κοινῇ ποιοῦσιν, ἐν ᾧ λέγονται γονεύειν· τὰ δʼ ἐδώδιμα τῶν βρύων καὶ τῶν φυκίων ἀναλαμβάνουσαι προσισχόμενα τοῖς ὀστράκοις οἷον ἐν περιόδῳ κυκλουμένην ἑστίασιν ἀλλήλαις παρέχουσιν, ἑτέραν ἑτέρας ἔξωθεν ἐπινεμομένης.

3131. Bölüm

Phaidimos: Bu hayvanlardaki ortaklığa neden şaşalım ki? Nehirlerin, göllerin ve denizlerin beslediği canlıların en geçimsizi ve en vahşisi olan timsah bile, trokhilosla yaptığı anlaşmada ortaklıkta ve iyilik bilmede hayranlık uyandırır. Trokhilos bataklıklarda ve nehir kıyılarında yaşayan bir kuştur. Timsahı bekler, ama kendi karnını doyurmaz, onun artıklarıyla beslenir. Timsah uyurken ikneumonun tuzak kurduğunu, atlet gibi çamura bulanıp tozlanarak ona saldırmaya hazırlandığını görünce ötüp gagasıyla vurarak timsahı uyandırır. Timsah da ona karşı öyle evcilleşir ki ağzını açıp içeri alır; kuş gagasıyla dişlerinin arasına takılan et parçalarını yavaşça ayıklayıp karıştırdıkça keyiflenir. Doyup ağzını kapamak isteyince çenesini indirerek haber verir ve kuş bunu anlayıp uçana kadar kapatmaz.

Hēgemōn, yani kılavuz denen balık, boyca ve biçimce kayabalığına benzer küçük bir balıktır; pullarının pürüzünden ötürü görünüşü tüyleri kabarmış kuşa benzetilir. Hep büyük deniz canavarlarından birinin yanındadır, önünde yüzüp ona yol gösterir ki sığlıklara takılmasın, çıkışı zor bir lagüne ya da boğaza düşmesin. Canavar da, dümene uyan gemi gibi, ona uysalca uyup peşinden gider. Ağzına ne girerse, hayvan olsun, kayık olsun, taş olsun, hemen parçalanır ve mahvolur, içinde gömülüp yok olur; ama bu küçük balığı tanır, ağzına çapa gibi alır. Balık orada uyur, o dinlenirken canavar da durup demirlemiş gibi bekler; balık yeniden çıkıp ilerleyince gündüz gece demeden peşinden gider. Yoksa sürüklenip yolunu şaşırır; çoğu, kaptansız gibi karaya vurup ölmüştür. Biz de Antikyra yakınlarında bunu yakın zamanlarda gördük. Daha önce de Bouna'ya yakın bir yerde birinin karaya vurup çürüdüğünü ve veba çıktığını anlatırlar.

Şimdi bu ortaklıkları ve yakınlıkları, Aristoteles'in anlattığı, ortak düşmanları kartal olduğu için tilkilerle yılanlar arasındaki dostluğa ya da gübreyi eşelemeye bayıldıkları için yaban tavuklarının atlarla dostluğuna benzetmek doğru olur mu? Ben arılarda da karıncalarda da birbirine bu kadar özen görmüyorum. Hepsi ortak işi büyütür, ama biri ötekini tek tek gözetmez, düşünmez.

31

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. καὶ τί ἄν τις ἐν τούτοις τὴν κοινωνίαν θαυμάσειεν, ὅπου τὸ πάντων ἀμικτότατον καὶ τὸ θηριωδέστατον ὧν τρέφουσι ποταμοὶ καὶ λίμναι καὶ θάλασσαι ζῷον, ὁ κροκόδειλος, θαυμαστὸν ἑαυτὸν ἐπιδείκνυται πρὸς κοινωνίαν καὶ χάριν ἐν τοῖς πρὸς τὸν τροχίλον συμβολαίοις; ὁ γὰρ τροχίλος ἐστὶ μὲν ὄρνις τῶν ἑλείων καὶ παραποταμίων, φρουρεῖ δὲ τὸν κροκόδειλον οὐκ οἰκόσιτος ἀλλὰ τοῖς ἐκείνου λειψάνοις παρατρεφόμενος· ὅταν γὰρ αἴσθηται, τοῦ κροκόδειλον καθεύδοντος, ἐπιβουλεύοντα τὸν ἰχνεύμονα πηλούμενον καὶ ἐπʼ αὐτὸν ὥσπερ ἀθλητὴν κονιόμενον ἐπεγείρει φθεγγόμενος καὶ κολάπτων ὁ δʼ οὕτως ἐξημεροῦται πρὸς αὐτόν, ὥστε τοῦ στόματος διαχανὼν ἐντὸς παρίησι, καὶ χαίρει τὰ λεπτὰ τῶν ἐνισχομένων τοῖς ὀδοῦσι σαρκῶν ἐκλέγοντος ἀτρέμα τῷ ῥάμφει καὶ διασκαλεύοντος· ἂν δὲ μετρίως ἔχων ἢδη βούληται συναγαγεῖν τὸ στόμα καὶ κλεῖσαι, προκλίνει τὴν σιαγόνα καὶ διασημαίνει καὶ οὐ πρότερον καθίησιν ἢ συναισθανόμενον ἐκπτῆναι τὸν τροχίλον. ὁ δὲ καλούμενος ἡγεμὼν μεγέθει μέν ἐστι καὶ σχήματι κωβιῶδες ἰχθύδιον, τὴν δʼ ἐπιφάνειαν ὄρνιθι φρίσσοντι διὰ τὴν τραχύτητα τῆς λεπίδος ἐοικέναι λέγεται, καὶ ἀεὶ σύνεστιν ἑνὶ τῶν μεγάλων κητῶν καὶ προνήχεται, τὸν δρόμον ἑπευθύνων, ὅπως οὐκ ἐνσχεθήσεται βράχεσιν οὐδʼ εἰς τέναγος ἤ τινα πορθμὸν ἐμπεσεῖται δυσέξοδον ἕπεται γὰρ αὐτῷ τὸ κῆτος, ὥσπερ οἴακι ναῦς, παραγόμενον εὐπειθῶς. καὶ τῶν μὲν ἄλλων, ὅ τι ἂν παραλάβῃ τῷ χάσματι ζῷον ἢ σκάφος ἢ λίθον, εὐθὺς; διέφθαρται καὶ ἀπόλωλε πᾶν ἐμβεβυθισμένον· ἐκεῖνο δὲ γιγνῶσκον ἀναλαμβάνει τῷ στόματι καθάπερ ἄγκυραν ἐντός· ἐγκαθεύδει γὰρ αὐτῷ καὶ τὸ κῆτος ἕστηκεν ἀναπαυομένου καὶ ὁρμεῖ· προελθόντος δʼ αὖθις ἐπακολουθεῖ μήθʼ ἡμέρας μήτε νυκτὸς ἀπολειπόμενον, ἢ ῥέμβεται καὶ πλανᾶται, καὶ πολλὰ διεφθάρη καθάπερ ἀκυβέρνητα πρὸς γῆν ἐξενεχθέντα. καὶ γὰρ ἡμεῖς περὶ Ἀντίκυραν ἑωράκαμεν οὐ πάλαι· καὶ πρότερον ἱστοροῦσιν, οὐ πόρρω Βουνῶν ἐξοκείλαντος καὶ κατασαπέντος, λοιμὸν γενέσθαι. ἆρʼ οὖν ἄξιόν ἐστι ταύταις ταῖς κοινωνίαις καὶ συμπεριφοραῖς παραβάλλειν ἅσπερ Ἀριστοτέλης ἱστορεῖ φιλίας ἀλωπέκων καὶ ὄφεων διὰ τὸ κοινὸν αὐτοῖς πολέμιον εἶναι τὸν ἀετόν, ἢ τὰς ὠτίδων πρὸς ἵππους, ὅτι χαίρουσι προσπελάζουσαι καὶ διασκάλλουσαι τὸν ὄνθον; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐδʼ ἐν μελίτταις ὁρῶ τοσαύτην ἀλλήλων ἐπιμέλειαν οὐδʼ ἐν μύρμηξι. τὸ γὰρ κοινὸν αὔξουσι πᾶσαι καὶ πάντες ἔργον, ἑτέρῳ δὲ καθʼ ἕτερον ἑτέρου στοχασμὸς οὐδεὶς οὐδὲ φροντὶς ἔστιν.

3232. Bölüm

Phaidimos: Ortak işlerin en eskisine ve en büyüğüne, yani doğum ve yavru yetiştirmeye dair söze geçersek farkı daha iyi göreceğiz. Önce, göllere komşu denizlerde ya da nehirlerin döküldüğü denizlerde yaşayan balıklar yumurtlama vakti gelince tatlı suların yumuşaklığını ve sakinliğini arayarak yukarı çıkar. Doğurmak için sakinlik iyidir; göllerde ve nehirlerde yırtıcı hayvan da yoktur, böylece doğanlar kurtulur. Balıkların en çok ve en iyi çoğaldığı yer bu yüzden Karadeniz'dir: Orada seyrek bir fokla küçük bir yunustan başka deniz canavarı beslenmez. Üstelik pek çok büyük nehrin Karadeniz'e dökülmesi, suyun karışımını doğuranlara ılıman ve uygun kılar.

En şaşırtıcısı, Homeros'un "kutsal balık" dediği anthiastır. Gerçi bazıları, kocaman kemiğe "kutsal kemik" dendiği, büyük bir hastalık olan saraya "kutsal" denildiği gibi, kutsal olanı büyük diye anlar. Kimileri ise genel olarak tanrıya adanmış, serbest bırakılmış balık diye anlar. Eratosthenes, çipurayı kastediyor gibi görünüyor:

Hızlı yüzen, kaşlarında altın taşıyan kutsal balık.

Birçokları ise ellops der, çünkü nadirdir ve kolay yakalanmaz. Pamphylia dolaylarında sık sık görünür. Biri yakalanırsa balıkçılar başlarına çelenk takar, teknelerini de çelenklerle süsler; dönenleri şakırtı ve gürültüyle karşılayıp onurlandırırlar. Ama çoğu kişi kutsal olanın anthias olduğunu ve böyle anıldığını düşünür. Çünkü anthiasın göründüğü yerde yırtıcı olmaz; süngerciler rahatça dalar, balıklar güvence almış gibi rahatça yumurtlar. Sebebini açıklamak zordur: Yırtıcılar anthiastan, fillerin domuzdan, aslanların horozdan kaçtığı gibi mi kaçar, yoksa zeki ve hafızası güçlü bu balığın tanıyıp gözettiği, yırtıcısız yerlere özgü işaretler mi vardır?

32

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἔτι δὲ μᾶλλον κατοψόμεθα τὴν διαφοράν, ἐπὶ τὰ πρεσβύτατα καὶ μέγιστα τῶν κοινωνικῶν ἔργων καὶ καθηκόντων τὰ περὶ τὰς γενέσεις καὶ τεκνώσεις τὸν λόγον τρέψαντες. πρῶτον μὲν γὰρ οἱ λίμναις παρήκουσαν ἢ ποταμοὺς ὑποδεχομένην νεμόμενοι θάλατταν ἰχθύες, ὅταν μέλλωσι τίκτειν, ἀνατρέχουσι, τῶν ποτίμων ὑδάτων τὴν πραότητα καὶ τὸ ἄσαλον διώκοντες· ἀγαθὴ γὰρ ἡ γαλήνη λοχεῦσαι καὶ τὸ ἄθηρον ἅμα ταῖς λίμναις ἔνεστι καὶ ποταμοῖς, ὥστε σῴζεσθαι τὰ τικτόμενα. διὸ καὶ πλεῖστα καὶ μάλιστα γονεύεται περὶ τὸν Εὔξεινον πόντον· οὐ γὰρ τρέφει κήτη ἀλλʼ ἢ φώκην ἀραιὰν καὶ δελφῖνα μικρόν. ἔτι δʼ ἡ τῶν ποταμῶν ἐπιμιξία, πλείστων καὶ μεγίστων ἐκδιδόντων εἰς τὸν Πόντον, ἤπιον παρέχει καὶ πρόσφορον τοῖς λοχευομένοις κρᾶσιν. τὸ δὲ τοῦ ἀνθίου θαυμασιώτατόν ἐστιν, ὃν Ὅμηρος ἱερὸν ἰχθύν εἴρηκε· καίτοι μέγαν τινὲς οἴονται τὸν ἱερὸν καθάπερ ὀστοῦν ἱερὸν τὸ μέγα, καὶ τὴν ἐπιληψίαν, μεγάλην νόσον οὖσαν, ἱερὰν καλοῦσιν· ἔνιοι δὲ κοινῶς τὸν ἄφετον καὶ ἱερωμένον. Ἐρατοσθένης,· δὲ τὸν χρύσοφρυν ἔοικεν εὐδρομίην χρύσειον ἐπʼ ὀφρύσιν ἱερὸν ἰχθύν λέγειν·ʼ πολλοὶ δὲ τὸν ἔλλοπα, σπάνιος γάρ ἐστι καὶ οὐ ῥᾴδιος ἁλῶναι. φαίνεται δὲ περὶ Παμφυλίαν πολλάκις ἂν οὖν ποτε λάβωσι, στεφανοῦνται μὲν αὐτοὶ στεφανοῦσι δὲ τὰς ἁλιάδας, κρότῳ δὲ καὶ πατάγῳ καταπλέοντας αὐτοὺς ὑποδέχονται καὶ τιμῶσιν. οἱ δὲ πλεῖστοι τὸν ἀνθίαν ἱερὸν εἶναι καὶ λέγεσθαι νομίζουσιν ὅπου γὰρ ἂν ἀνθίας ὀφθῇ θηρίον οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ θαρροῦντες μὲν οἱ σπογγοθῆραι κατακολυμβῶσι θαρροῦντες δὲ τίκτουσιν οἱ ἰχθύες, ὥσπερ ἐγγυητὴν ἀσυλίας ἔχοντες ἡ δʼ αἰτία δυσλόγιστος, εἴτε φεύγει τὰ θηρία τὸν ἀνθίαν ὡς σῦν ἐλέφαντες ἀλεκτρυόνα δὲ λέοντες· εἴτʼ ἐστὶ σημεῖα τόπων ἀθήρων, ἃ γιγνώσκει καὶ παραφυλάττει συνετὸς ὢν καὶ μνημονικὸς ὁ ἰχθύς.

3333. Bölüm

Phaidimos: Yavruları düşünmek doğuranların hepsinde ortaktır. Erkek balıklar kendi yumurtalarını yemez, hatta Aristoteles'in anlattığı gibi yumurtaların yanından ayrılmayıp nöbet tutar. Dişilerin peşine düşenler ise spermi azar azar serperler; yoksa doğan yavru büyümez, kusurlu ve cılız kalır.

Phykis balıkları kendilerine özgü bir şey yapar: Deniz yosunundan yuva gibi bir şey örer, yumurtalarını bununla sarıp dalgadan korurlar.

Köpekbalığının yavru sevgisi ise şefkat ve iyilikte en evcil hayvanlardan bile geri kalmaz. Önce yumurta doğururlar, ardından yavruyu dışarıda değil kendi içlerinde çıkarır, ikinci bir doğuma hazırlar gibi besleyip taşırlar. Yavrular büyüyünce onları dışarı salar, yanlarında yüzmeyi öğretir, sonra ağızlarından tekrar içeri alırlar; bedenleri, onlara kendilerini koruyacak güce erişene kadar hem barınak hem besin hem sığınak olur.

Kaplumbağanın yavrularını doğurmak ve kurtarmak için gösterdiği özen de şaşırtıcıdır. Denizden çıkar, yakınlara yumurtlar; ama kuluçkaya yatamadığı ve karada uzun süre duramadığı için yumurtaları kuma gömer, kumsalın en düz ve en yumuşak kumunu üzerlerine çeker. Sağlamca örtüp gizleyince, kimilerine göre ayaklarıyla yeri tırmalayıp işaretler, böylece orayı kendisi için kolay bulunur kılar; kimilerine göre de erkek dişiyi çevirir ve dişi orada kendine özgü izler ve mühürler bırakır. Bundan da şaşırtıcısı şudur: Yumurtalar kırk günde olgunlaşıp kabuklarını kırdığı için kaplumbağalar kırkıncı günü bekler; sonra gelirler, her biri kendi hazinesini, hiçbir insanın altın kasasını tanımadığı kadar iyi tanır ve sevinçle, hevesle açar.

33

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἀλλʼ ἥ γε πρόνοια κοινὴ τοῖς τίκτουσι τῶν γεννωμένων οἱ δʼ ἄρρενες οὐ τὸν αὑτῶν κατεσθίουσι γόνον, ἀλλὰ καὶ προσδιατρίβουσι τοῖς κυήμασιν ᾠοφυλακοῦντες ὡς ἱστόρηκεν Ἀριστοτέλης· οἱ δʼ ἑπόμενοι ταῖς θηλείαις, καταρραίνουσι κατὰ μικρὸν τὸν θορόν· ἄλλως γὰρ οὐ γίγνεται μέγα τὸ τεχθὲν ἀλλʼ ἀτελὲς μένει καὶ ἄναυξον. ἰδίᾳ δʼ αἱ φυκίδες ἐκ τῶν φυκίων οἷον νεοττιὰν διαπλασάμεναι περιαμπέχουσι τὸν γόνον καὶ σκέπουσιν ἀπὸ τοῦ κλύδωνος. τοῦ δὲ γαλεοῦ τὸ φιλόστοργον οὐδενὶ τῶν ἡμερωτάτων ζῴων ὑπερβολὴν γλυκυθυμίας πρὸς τὰ ἔκγονα καὶ χρηστότητος ἀπολέλοιπε τίκτουσι μὲν γὰρ ᾠόν εἶτα ζῷον οὐκ ἐκτὸς ἀλλʼ ἐντὸς ἐν ἑαυτοῖς καὶ τρέφουσιν οὕτω καὶ φέρουσιν ὥσπερ ἐκ δευτέρας γενέσεως ὅταν δὲ μείζονα γένηται, μεθιᾶσι θύραζε καὶ διδάσκουσι νήχεσθαι πλησίον· εἶτα πάλιν εἰς ἑαυτοὺς διὰ τοῦ· στόματος ἐπαναλαμβάνουσι καὶ παρέχουσιν ἐνδιαιτᾶσθαι τὸ σῶμα χώραν ἅμα καὶ τροφὴν καὶ καταφυγήν, ἄχρι ἂν ἐν δυνάμει τοῦ βοηθεῖν αὑτοῖς γένηται. θαυμαστὴ δὲ καὶ ἡ τῆς χελώνης περὶ τὴν γένεσιν καὶ σωτηρίαν τῶν γεννωμένων ἐπιμέλεια τίκτει μὲν γὰρ ἐκβαίνουσα τῆς θαλάττης πλησίον, ἐπῳάζειν δὲ μὴ δυναμένη μηδὲ χερσεύειν πολὺν χρόνον ἐντίθησι τῇ ψάμμῳ τὰ ᾠὰ καὶ τὸ λειότατον ἐπαμᾶται τῆς θινὸς αὐτοῖς καὶ μαλακώτατον ὅταν δὲ καταχώσῃ καὶ ἀποκρύψῃ βεβαίως, οἱ μὲν λέγουσι τοῖς ποσὶν ἀμύττειν καὶ καταστίζειν τὸν τόπον, εὔσημον ἑαυτῇ ποιοῦσαν οἱ δὲ τὴν θήλειαν ὑπὸ τοῦ ἄρρενος στρεφομένην, τύπους ἰδίους καὶ σφραγῖδας ἐναπολείπειν· ὃ δὲ τούτου θαυμασιώτερόν ἐστιν, ἡμέραν ἐκφυλάξασα 20 τεσσαρακοστήν, ἐν τοσαύταις γὰρ ἐκπέττεται καὶ περιρρήγνυται τὰ ᾠά, πρόσεισι καὶ γνωρίσασα τὸν ἑαυτῆς ἑκάστη θησαυρόν, ὡς οὐδεὶς χρυσίου θήκην ἄνθρωπος, ἀσμένως ἀνοίγει καὶ προθύμως.

3434. Bölüm

Phaidimos: Timsahlar da başka bakımlardan buna benzer, ama yer seçimlerindeki tahminin sebebini insan ne anlayabilir ne de kıyasla bulabilir. Bu yüzden bu hayvanın önceden bilişine akıl yürütme değil, kehanet derler. Yumurtalarını, Nil'in o yıl ne kadar yükselip toprağın ne kadarını su altında bırakacağını tam tamına tutturarak, bir parmak fazla ya da eksik olmadan koyar. Öyle ki yumurtalara rastlayan çiftçi, nehrin kendilerine kadar ne kadar geleceğini hem anlar hem başkalarına söyler. Timsah bu ölçüyü, yumurtalar ıslanmadan kendisi ıslanarak kuluçkaya yatabilsin diye tutturur. Yavrular çıkınca, içlerinden biri çıkar çıkmaz önüne geleni ağzına almazsa, sinek de olsa, kurtçuk da solucan da, çöp de ot da, annesi onu ısırıp parçalayarak öldürür. Atılgan ve hareketli olanları ise sever, üzerlerine titrer; insanların en bilgelerinin istediği gibi sevgisini hâle göre değil, muhakemeye göre dağıtır.

Foklar karada doğurur, ama yavrularını azar azar denize götürüp tadını aldırır, sonra hemen geri çıkarır; bunu birçok kez dönüp dönüp yaparlar, ta ki yavrular alışıp denizde yaşamaya cesaret edene ve ondan hoşlanana kadar.

Kurbağalar çiftleşme zamanı "ololygōn" denen sesle birbirini çağırır; bu, âşıkların ve evlilerin sesidir. Erkek dişiyi böyle kendine çekince geceyi birlikte beklerler, çünkü suda çiftleşemezler, gündüz de karada çiftleşmekten korkarlar. Karanlık basınca çekinmeden çıkıp birleşirler. Yağmur beklediklerinde de seslerini yükseltirler; bu, en güvenilir işaretlerdendir.

34

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. τῶν δὲ κροκοδείλων τὰ μὲν ἄλλα παραπλήσια, τῆς δὲ χώρας; ὁ στοχασμὸς ἐπίνοιαν ἀνθρώπῳ τῆς αἰτίας οὐ δίδωσιν οὐδὲ συλλογισμὸν ὅθεν οὔ φασι λογικὴν ἀλλὰ μαντικὴν εἶναι τὴν παρὰ τούτου τοῦ θηρίου πρόγνωσιν οὔτε γὰρ πλέον οὔτε ἔλαττον ἐκβᾶς1ʼ ἀλλʼ ὅσον εἰς ὥραν ἔτους ὁ Νεῖλος αὐξηθεὶς ἐπικλύσει καὶ ἐπικρύψει τῆς γῆς, ἐκεῖ τὰ ᾠὰ τίθησιν ὥστε τὸν ἐντυχόντα τῶν γεωργῶν αὐτόν τε γιγνώσκειν ἑτέροις τε φράζειν, ὁπόσον αὐτοῖς ὁ ποταμὸς πρόεισιν· οὕτω συνεμετρήσατο, μὴ βρεχομένων αὐτὸς βρεχόμενος ἐπῳάζῃ. ἐκλαπέντων δὲ τῶν σκύμνων, ὃς ἂν εὐθὺς ἀναδὺς μὴ λάβῃ τι τῶν προστυχόντων, ἢ μυῖαν ἢ σέριφον ἢ γῆς ἔντερον ἢ κάρφος ἢ βοτάνην τῷ στόματι, διασπαράξασα τοῦτον ἡ μήτηρ ἀπέκτεινε δακοῦσα· τὰ δὲ θυμοειδῆ καὶ δραστήρια στέργει καὶ περιέπει, καθάπερ οἱ σοφώτατοι τῶν ἀνθρώπων ἀξιοῦσι, κρίσει τὸ φιλεῖν οὐ πάθει νέμουσα. καὶ μὴν αἱ φῶκαι τίκτουσι μὲν ἐν τῷ ξηρῷ, κατὰ μικρὸν δὲ προάγουσαι τὰ σκυμνία γεύουσι τῆς θαλάττης καὶ ταχὺ πάλιν ἐξάγουσι καὶ τοῦτο πολλάκις ποιοῦσιν ἐν μέρει, μέχρι ἂν οὕτως ἐθιζόμενα θαρρήσῃ καὶ στέρξῃ τὴν ἔναλον δίαιταν. οἱ δὲ βάτραχοι περὶ τὰς ὀχείας ἀνακλήσεσι χρῶνται, τὴν λεγομένην ποιοῦντες ὀλολυγόνα, φωνὴν ἐρωτικὴν καὶ γαμήλιον οὖσαν· ὅταν δὲ τὴν θήλειαν ὁ ἄρρην οὔτω προσαγάγηται, κοινῇ τὴν νύκτα παραμένουσιν· ἐν ὑγρῷ μὲν γὰρ οὐ δύνανται, μεθʼ ἡμέραν δὲ δεδίασιν ἐπὶ γῆς μίγνυσθαι γενομένου δὲ σκότους, ἀδεῶς συμπλέκονται προϊόντες ἄλλως δὲ λαμπρύνουσι τὴν φωνήν, ὑετὸν προσδεχόμενοι καὶ τοῦτο σημεῖον ἐν τοῖς βεβαιοτάτοις ἐστίν.

3535. Bölüm

Phaidimos: Ey sevgili Poseidon, başıma ne garip, ne gülünç bir şey geliyordu! Foklarla, kurbağalarla oyalanırken deniz canlılarının en bilgesini, tanrıların en sevdiğini neredeyse unutup geçecektim. Musikiye düşkünlüğünde alkyona hangi bülbül, yavru sevgisinde hangi kırlangıç, eş sevgisinde hangi güvercin, ustalığında hangi arı denk olabilir? Tanrı başka hangi canlının doğumunu, yavrulamasını, doğum sancılarını böyle onurlandırmıştır? Leto'nun doğumunu karşılasın diye bir tek ada yerine sabitlenmiş, derler; oysa alkyon gündönümü sıralarında yavrularken tanrı bütün denizi dalgasız, sarsıntısız durdurur. Bu yüzden insanların onun kadar sevdiği başka bir canlı yoktur: Kışın en sert zamanında onun sayesinde yedi gün yedi gece korkusuzca denize açılır, o günlerde deniz yolunu kara yolundan güvenli bulurlar.

Sahip olduğu aretēlerin her birinden de kısaca söz etmek gerekirse, eşini öyle sever ki erkekle yalnız bir mevsim değil, bütün yıl birlikte yaşar ve onu kabul eder; bu, azgınlıktan değildir, çünkü başkasıyla asla birleşmez, evli bir kadın gibi sevgi ve yakınlıktan gelir. Erkek yaşlanıp zayıflar, ağırlaşır ve onu izleyemez hâle gelince dişi onu sırtına alır, taşır ve besler, hiçbir yerde bırakıp gitmez, yalnız koymaz; omuzlarına yüklenip her yere götürür, ölünceye kadar bakar ve yanından ayrılmaz.

Yavru sevgisine ve yavrularının kurtuluşunu düşünmesine gelince, gebe olduğunu anlar anlamaz hemen yuva yapmaya koyulur. Kırlangıçlar gibi çamur yoğurup duvara ve tavana dayamaz. Bedeninin birçok parçasını da kullanmaz; arı öyle yapar: Petek bedeniyle girip açtığında altı ayağı birden dokunur ve bütün petek altıgen gözelere bölünür. Alkyonun ise tek basit aleti, tek silahı, tek takımı vardır, ağzı; çalışkanlığına ve ustalığına yardım edecek başka hiçbir şeyi yoktur. Bununla neler tasarlayıp yaptığına, onun kurduğu şeyi, daha doğrusu inşa ettiği gemiyi gözle görmeyen inanmakta güçlük çeker. Birçok biçim içinde yalnız bu biçim devrilmez ve batmaz. Zargana dikenlerini toplar, birbirine ekleyip bağlar; kimini düz, kimini çapraz örer, tezgâhta çözgüye atkı geçirir gibi. Dikenleri kıvırıp birbirinin içinden geçirerek sıkıca oturtur; ortaya içi rahat, yuvarlak, uzunca bir yapı çıkar: balıkçı sepetine benzer. Yuvayı bitirince taşıyıp dalgaların yaladığı yere koyar. Deniz oraya yumuşakça vurdukça, darbeyle gevşeyen yerleri görüp iyi oturmayanı onarmayı ve sıklaştırmayı öğrenir; oturmuş yerleri ise deniz sıkıştırıp pekiştirir, öyle ki yapıyı taşla da demirle de sökmek, delmek zorlaşır.

Hiçbir şeyden geri kalmayan hayranlık verici bir şey de bu kabın oyuğunun ölçüsü ve biçimidir: Yalnız o girebilsin diye yapılmıştır; başkaları için kör ve gizlidir, ne karadan ne denizden içeri hiçbir şey sızmaz. Sanırım içinizde bu yuvayı görmeyen yoktur. Bense onu çok görüp dokunmuş biri olarak şu dizeyi söylemek, okumak geliyor içimden:

Delos'ta bir kez böylesini, Apollon'un tapınağının yanında

Burada yedi harika denen şeyler arasında anılan boynuz sunağı gördüm; yapıştırıcıya ya da başka bir bağa ihtiyaç duymadan yalnız sağ boynuzlardan yapılıp çatılmıştır. Musikiye yakın bir adalı olduğum için, denizin sireni övülürken tanrı bana bağışlayıcı olsun; bunların alaya alarak sorduğu o sorulara da iyi niyetle gülsün: Neden [...] Apollon [...] ne de üç kuruşluk barbunya [...] ama bilen [...] Aphrodite ile birlikte [...] denizde kendine kutsal ve kardeş canlılar edinen, hiçbirinin öldürülmesinden hoşlanmayan [...].

Bilirsiniz, Leptis'teki Poseidon rahipleri denizden hiçbir şey yemez; Eleusis'teki gizem üyeleri barbunyaya saygı gösterir; Argos'taki Hera rahibesi de hayvanı onurlandırmak için ondan uzak durur. Çünkü insan için ölümcül olan deniz tavşanını en çok barbunyalar öldürüp yer. İnsana dost, kurtarıcı canlılar olarak bu dokunulmazlığı bunun için kazanmışlardır.

35

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. ἀλλʼ οἷον, ὦ φίλε Πόσειδον, ὀλίγου πάθος ὡς ἄτοπον πέπονθα καὶ καταγέλαστον, εἴ με διατρίβοντα περὶ φώκας καὶ βατράχους τὸ σοφώτατον καὶ θεοφιλέστατον ἐξέφυγε καὶ παρῆλθε τῶν ἐνάλων. ποίας γὰρ ἀηδόνας ἄξιον τῷ φιλομούσῳ τῆς ἀλκυόνος ἢ τῷ φιλοτέκνῳ χελιδόνας ἢ τῷ φιλάνδρῳ πελειάδας; ἢ τῷ τεχνικῷ παραβάλλειν μελίττας; τίνος δὲ γενέσεις καὶ τόκους καὶ ὠδῖνας ὁ θεὸς οὕτως ἐτίμησε; τὰς μὲν γὰρ Λητοῦς γονὰς μίαν ἑδρασθεῖσαν ὑποδέξασθαι νῆσον ἱστοροῦσι, τῇ δʼ ἀλκυόνι τικτούσῃ περὶ τροπὰς πᾶσαν ἵστησι θάλασσαν ἀκύμονα καὶ ἀσάλευτον. ὅθεν οὐδὲν ἔστι ζῷον ἄλλο, ὃ οὕτω φιλοῦσιν ἄνθρωποι, διʼ ἣν ἑπτὰ μὲν ἡμέρας ἑπτὰ δὲ νύκτας ἐν ἀκμῇ χειμῶνος ἀδεῶς πλέουσι, τῆς κατὰ γῆν πορείας τηνικαῦτα τὴν διὰ τῆς θαλάσσης ἀσφαλεστέραν ἔχοντες. εἰ δὲ δεῖ καὶ περὶ ἑκάστης τῶν ἀρετῶν ἃς ἔχει βραχέα φάναι, φίλανδρος μὲν οὕτως ἐστίν, ὥστε μὴ καθʼ ἕνα καιρὸν ἀλλὰ διʼ ἔτους συνεῖναι καὶ προσδέχεσθαι τὴν τοῦ ἄρρενος ὁμιλίαν οὐ διὰ τὸ ἀκόλαστον ἄλλῳ γὰρ οὐ μίγνυται τὸ παράπαν ἀλλʼ ὑπʼ εὐνοίας ὥσπερ γυνὴ γαμετὴ καὶ φιλοφροσύνης· ὅταν δὲ διὰ γῆρας ἀσθενὴς ὁ ἄρρην γένηται συνέπεσθαι καὶ βαρύς, ὑπολαβοῦσα γηροφορεῖ καὶ γηροτροφεῖ, μηδαμοῦ προϊεμένη μηδὲ καταλείπουσα χωρίς· ἀλλὰ τοῖς ὤμοις ἐκεῖνον ἀναθεμένη καὶ κομίζει πανταχόσε καὶ θεραπεύει καὶ σύνεστιν ἄχρι τελευτῆς. τῷ δὲ φιλοτέκνῳ καὶ πεφροντικότι τῆς σωτηρίας τῶν γεννωμένων συναισθανομένη κύουσαν ἑαυτὴν τάχιστα τρέπεται πρὸς ἐργασίαν τῆς νεοττιᾶς, οὐ φύρουσα πηλὸν οὐδὲ προσερείδουσα τοίχοις καὶ ὀρόφοις ὥσπερ αἱ χελιδόνες, οὐδὲ χρωμένη πολλοῖς τοῦ σώματος ἐνεργοῖς μέρεσιν, ὥσπερ τῆς μελίττης ἐνδυομένης τῷ σώματι καὶ τὸ κηρίον ἀνοιγούσης ὁμοῦ ψαύοντες οἱ ἓξ πόδες εἰς ἑξάγωνα τὸ πᾶν ἀγγεῖα διαιροῦσιν· ἡ δʼ ἀλκυὼν ἓν ὄργανον ἁπλοῦν ἓν ὅπλον ἓν ἐργαλεῖον ἔχουσα, τὸ στόμα, καὶ μηδὲν ἄλλο τοῦ φιλοπόνου καὶ φιλοτέχνου συνεργόν, οἷα μηχανᾶται καὶ δημιουργεῖ χαλεπόν ἐστι πεισθῆναι μὴ καταμαθόντας ὄψει τὸ πλαττόμενον ὑπʼ αὐτῆς μᾶλλον δὲ ναυπηγούμενον, σχημάτων πολλῶν μόνον ἀπερίτρεπτον καὶ ἀβάπτιστον συλλέξασα γὰρ τὰς τῆς βελόνης ἀκίδας συντίθησι καὶ συνδεῖ πρὸς ἀλλήλας ἐγκαταπλέκουσα τὰς μὲν εὐθείας τὰς δὲ πλαγίας, ὥσπερ ἐπὶ στήμονι κρόκην ἐμβάλλουσα, προσχρωμένη καμπαῖς καὶ περιαγωγαῖς διʼ ἀλλήλων, ὥστε διαρμόσαι καὶ γενέσθαι στρογγύλον ἐνήρεμον, πρόμηκες ἐκ τοῦ σχήματος, ἁλιευτικῷ κύρτῳ παραπλήσιον. ὅταν δὲ συντελέσῃ, φέρουσα παρέθηκε παρὰ τὸ κλύσμα τοῦ κύματος, ὅπου προσπίπτουσα μαλακῶς ἡ θάλασσα τὸ μὲν οὐ καλῶς ἀραρὸς ἐδίδαξεν ἀκέσασθαι καὶ καταπυκνῶσαι, χαλώμενον ὁρῶσαν ὑπὸ τῆς πληγῆς τὰ δʼ ἡρμοσμένα κατασφίγγει καὶ πήγνυσιν, ὥστε καὶ λίθῳ καὶ σιδήρῳ δυσδιάλυτον εἶναι καὶ δύστρωτον. οὐδενὸς δʼ ἧσσον ἀξιοθαύμαστόν ἐστιν ἥ τε συμμετρία τό τε σχῆμα τῆς τοῦ ἀγγείου κοιλότητος πεποίηται γὰρ αὐτὴν ἐκείνην μόνην ἐνδυομένην δέχεσθαι τοῖς δʼ ἄλλοις τυφλὸν εἶναι πάντῃ καὶ κρύφιον, ὥστε παριέναι μηδὲν εἴσω μήτε τῆς γῆς μήτε τῆς θαλάττης. οἶμαι μὲν οὖν μηδένα ὑμῶν ἀθέατον εἶναι τῆς νεοττιᾶς· ἐμοὶ δὲ πολλάκις ἰδόντι καὶ θιγόντι παρίσταται λέγειν καὶ ᾄδειν Δήλῳ δή ποτε τοῖον Ἀπόλλωνος παρὰ ναῷ τὸν κεράτινον βωμὸν εἶδον ἐν τοῖς ἑπτὰ καλουμένοις θεάμασιν ὑμνούμενον, ὅτι μήτε κόλλης δεόμενος μήτε τινὸς ἄλλου δεσμοῦ διὰ μόνων τῶν δεξιῶν συμπέπηγε καὶ συνήρμοσται κεράτων. ἵλεως δʼ ὁ θεὸς εἴη καὶ πρός τι μουσικὸν ὄντα καὶ νησιώτην, ὑμνουμένης τῆς πελαγίου σειρῆνος, εὐμενῶς καὶ καταγελᾶν τῶν ἐρωτημάτων ἐκείνων, ἃ σκώπτοντες ἐρωτῶσιν οὗτοι, δια τί […] Ἀπολλων συθ οὐδὲ τριγλοβο […] δὴ γινώσκοντα […] Ἀφροδίτην ὁμου […] κατὰ θάλατταν ποιουμένην αὑτῆς ἱερὰ καὶ ἀδελφὰ καὶ μηδενὶ φονευομένῳ χαίρουσαν. ἐν δὲ Λέπτει τοὺς ἱερεῖς τοῦ Ποσειδῶνος οὐδὲν ἔναλον τὸ παράπαν ἐσθίοντας τρίγλαν δὲ τοὺς ἐν Ἐλευσῖνι μύστας σεβομένους ἴστε, καὶ τῆς Ἥρας ἐν Ἄργει τὴν ἱέρειαν ἀπεχομένην ἐπὶ τιμῇ τοῦ ζῴου· τὸν γὰρ θαλάττιον λαγωόν, ὅς ἐστιν ἀνθρώπῳ θανάσιμος, κτείνουσιν αἱ τρίγλαι μάλιστα καὶ καταναλίσκουσι διὸ ταύτην ὡς φιλάνθρωπα καὶ σωτήρια ζῷα τὴν ἄδειαν ἔχουσι.

3636. Bölüm

Phaidimos: Üstelik Yunanlıların çoğunda Artemis Diktynna'nın ve Apollon Delphinios'un tapınakları ve sunakları vardır. Tanrının kendine seçtiği yerde de [...] Giritlilerin soyundan gelenler oturur, onlar da bir yunusu kılavuz edinmiştir. Mitos yazarlarının dediği gibi tanrı kılık değiştirip filonun önünde yüzmemiş, bir yunus göndererek yolu göstermiş ve o adamları Kirra'ya ulaştırmıştır.

Şunu da anlatırlar: Ptolemaios Sōtēr'in Sarapis'i getirmek için Sinope'ye gönderdiği Sōtelēs ile Dionysios şiddetli bir rüzgârla yollarından çıkıp istemedikleri hâlde Malea'yı aşmış, Peloponnesos'u sağlarına almışlardı. Yolunu şaşırıp umutsuzluğa düşmüşken pruvanın önünde bir yunus belirdi ve onları çağırırcasına, gemilerin demirleyebileceği, denizi yumuşak, kıyıya yakın ve güvenli yerlere götürdü; gemiyi bu şekilde yönlendirip uğurlayarak Kirra'ya ulaştırdı. Oradan karaya çıkış kurbanı sunan adamlar, iki heykelden Pluton'unkini alıp götürmeleri, Kore'ninkinin ise kalıbını alıp yerinde bırakmaları gerektiğini anladılar.

Tanrının bu hayvanın musikiye düşkünlüğünü sevmesi elbette akla yatkındı. Pindaros da kendini ona benzetir ve şöyle coşturulduğunu söyler:

Dalgasız denizin engininde flütlerin hoş ezgisinin coşturduğu deniz yunusu gibi.

Ama yunusu tanrılara sevdiren daha çok insan sevgisi olsa gerek, çünkü insanı, sırf insan olduğu için bağrına basan tek canlı odur. Kara hayvanlarının kimi hiç kimseyi sevmez, en evcilleri bile yalnız besleyenlerine ve alıştıklarına çıkar için yaklaşır: Köpek, at, fil böyledir. Kırlangıçlar ise evlere yerleşip ihtiyaçları olan gölgeyi ve zorunlu güvenliği sağlar, ama insandan vahşi bir hayvandan kaçar gibi kaçar ve korkarlar. Oysa en iyi filozofların aradığı şey, karşılık beklemeden sevmek, bütün canlılar arasında yalnız yunusta insanlara karşı tabiatça vardır. Hiçbir konuda insana ihtiyacı yoktur, ama herkese dost ve iyilikseverdir, pek çok kişiye de yardım etmiştir.

Arion'unkini bilmeyen yoktur, dillere destandır. Hesiodos'unkini de dostum, sen kendin tam yerinde hatırlattın, ama "sözünün sonuna varmadın." Köpeği anlatınca yunusları atlamamalıydın. Çünkü köpeğin havlaması, bağırarak katillerin üzerine atılması bir işe yaramayacaktı; eğer Nemeion yakınlarında denizde sürüklenen cesedi yunuslar alıp birbirlerinden hevesle devralarak Rhion'a çıkarmasaydı ve böylece öldürüldüğü ortaya çıkmasaydı.

Lesboslu Myrsilos, Aiolisli Enalos'u anlatır. Smintheus'un kızına âşıktı; Penthilos'un soyundan gelenler bir kehanet üzerine kızı Amphitrite'ye attığında kendisi de denize atlamış, bir yunus onu sağ salim Lesbos'a çıkarmıştı.

Iasoslu çocuğa karşı yunusun sevgisi ve dostluğu ise aşırılığından ötürü aşk sayıldı. Her gün onunla oynar, birlikte yüzer, ona dokunmasına izin verirdi. Çocuk sırtına binince kaçmaz, sevinçle taşır, onu nereye yöneltirse oraya dönerdi; her seferinde bütün Iasoslular denize koşardı. Bir gün dolu ile birlikte şiddetli bir yağmur bastırınca çocuk kayıp düştü ve boğuldu. Yunus da ölüyü alıp onunla birlikte kendini karaya attı ve ölünceye kadar bedenin yanından ayrılmadı; sebep olduğunu düşündüğü ölümü paylaşmayı adil bulmuştu. Iasosluların sikkesindeki damga, yunusun üzerinde giden çocuk, bu olayın hatırasıdır.

Bundan sonra Koiranos'la ilgili masalımsı anlatılar da inandırıcılık kazandı. Parosluydu. Bizans'ta ağa düşmüş ve doğranmak üzere olan bir yunus avını satın alıp hepsini salıverdi. Kısa süre sonra, anlatıldığına göre korsanları taşıyan elli kürekli bir gemiyle denize açıldı. Naksos ile Paros arasındaki boğazda gemi alabora oldu, ötekiler öldü, onu ise bir yunus altına girip yukarıda tutarak Sikinos'taki bir mağaraya çıkardı; bu mağara bugün de gösterilir ve Koiraneion diye anılır. Arkhilokhos'un şu dizeyi bunun üzerine yazdığı söylenir:

Elli adamdan Koiranos'u bıraktı yumuşak huylu Poseidon.

Daha sonra öldüğünde akrabaları cesedini deniz kıyısında yakarken kıyı boyunca çok sayıda yunus belirdi; cenazeye geldiklerini gösterir gibiydiler ve tören bitene kadar beklediler.

Odysseus'un kalkanında yunus armasının bulunduğunu Stesikhoros da anlatmıştır. Sebebini Zakynthoslular hatırlar, Kritheus'un tanıklık ettiği gibi: Telemakhos küçükken derin bir kıyıda denize kaymış, yunuslar onu alıp yüzdürerek kurtarmış. Babası da bu yüzden hayvana şükran olarak onu mühür yüzüğüne kazıtmış ve kalkanına süs yapmış.

Ama size masal anlatmayacağımı söylemiştim, sonra nasıl oldu bilmiyorum, yunusların peşinde farkında olmadan inanılır olanın ötesine, Odysseus'a ve Koiranos'a kadar sürüklenip karaya oturdum. Kendime ceza veriyorum: Sözümü burada kesiyorum.

36

ΦΑΙΔΙΜΟΣ. καὶ μὴν Ἀρτέμιδός γε Δικτύννης Δελφινίου τʼ Ἀπόλλωνος ἱερὰ καὶ βωμοὶ παρὰ πολλοῖς εἰσιν Ἑλλήνων ὃν δʼ αὐτὸς ἑαυτῷ τόπον ἐξαίρετον ὁ θεὸς πεποίηται, […] Κρητῶν ἀπογόνους οἰκοῦντας ἡγεμόνι δελφῖνι χρησαμένους οὐ γὰρ ὁ θεὸς προενήχετο τοῦ στόλου μεταβαλὼν τὸ εἶδος, ὡς οἱ μυθογράφοι λέγουσιν, ἀλλὰ δελφῖνα πέμψας τοῖς ἀνδράσιν ἰθύνοντα τὸν πλοῦν κατήγαγεν εἰς Κίρραν. ἱστοροῦσι δὲ καὶ τοὺς πεμφθέντας εἰς Σινώπην ὑπὸ Πτολεμαίου τοῦ Σωτῆρος; ἐπὶ τὴν Σαράπιδος κομιδήν, Σωτέλη καὶ Διονύσιον, ἀπωσθέντας ἀνέμῳ βιαίῳ κομίζεσθαι παρὰ γνώμην ὑπὲρ Μαλέαν, ἐν δεξιᾷ Πελοπόννησον ἔχοντας, εἶτα ῥεμβομένους καὶ δυσθυμοῦντας αὐτοὺς προφανέντα δελφῖνα πρῴραθεν ὥσπερ ἐκκαλεῖσθαι καθηγούμενον εἰς τὰ ναύλοχα καὶ σάλους μαλακοὺς ἔχοντα τῆς χώρας καταμένειν ἀσφαλεῖς, ἄχρι οὗ τοῦτον τὸν τρόπον ἄγων καὶ παραπέμπων τὸ πλοῖον εἰς Κίρραν κατέστησεν. ὅθεν ἀναβατήριον θύσαντες, ἔγνωσαν ὅτι δεῖ δυεῖν ἀγαλμάτων τὸ μὲν τοῦ Πλούτωνος ἀνελέσθαι καὶ κομίζειν τὸ δὲ τῆς Κόρης ἀπομάξασθαι καὶ καταλιπεῖν. εἰκὸς μὲν οὖν ἦν καὶ τὸ φιλόμουσον ἀγαπᾶν τοῦ θηρίου τὸν θεόν· ᾧ καὶ Πίνδαρος ἀπεικάζων ἑαυτὸν ἐρεθίζεσθαί φησιν ἁλίου δελφῖνος ὑπόκρισιν τὸν μὲν ἀκύμονος ἐν πόντου πελάγει αὐλῶν ἐκίνης1ʼ ἐρατὸν μέλος. ἀλλὰ μᾶλλον ἔοικε τὸ φιλάνθρωπον αὐτοῦ θεοφιλὲς εἶναι· μόνος γὰρ ἄνθρωπον ἀσπάζεται, καθʼ ὃ ἄνθρωπὸς ἐστι. τῶν δὲ χερσαίων τὰ μὲν οὐδένα τὰ δʼ ἡμερώτατα μόνους περιέπει τοὺς τρέφοντας ὑπὸ χρείας, καὶ τοὺς συνήθεις ὁ κύων ὁ ἵππος ὁ ἐλέφας· αἱ δὲ χελιδόνες ὅσων μὲν δέονται τυγχάνουσιν εἰσοικισάμεναι, σκιᾶς καὶ ἀναγκαίας; ἀσφαλείας, φεύγουσι δὲ καὶ φοβοῦνται τὸν ἄνθρωπον ὥσπερ θηρίον. τῷ δὲ δελφῖνι παρὰ πάντα καὶ μόνῳ τὸ ζητούμενον ὑπὸ τῶν ἀρίστων φιλοσόφων ἐκεῖνο, τὸ φιλεῖν ἄνευ χρείας, φύσει πρὸς ἀνθρώπους ὑπάρχει μηδενὸς γὰρ εἰς μηδὲν ἀνθρώπου δεόμενος πᾶσιν εὐμενής τε φίλος ἐστὶ καὶ βεβοήθηκε πολλοῖς· ὧν τὰ μὲν Ἀρίονος οὐδεὶς ἀγνοεῖ· περιβόητα γάρ ἐστιν Ἡσιόδου δὲ κατὰ καιρὸν αὐτὸς ἡμᾶς, ὦ φίλε, ἀνέμνησας, ἀτὰρ οὐ τέλος ἵκεο μύθων ἔδει δὲ τὸν κύνα διηγησάμενον μὴ παραλιπεῖν τοὺς δελφῖνας τυφλὸν γὰρ ἦν τὸ μήνυμα τοῦ κυνός, ὑλακτοῦντος, καὶ μετὰ βοῆς ἐπιφερομένου τοῖς φονεῦσιν, εἰ μὴ περὶ τὸ Νέμειον θαλάσσῃ διαφερόμενον ἀράμενοι δελφῖνες, ἕτεροι παρʼ ἑτέρων ἐκδεχόμενοι προθύμως,·, εἰς τὸ Ῥίον ἐκθέντες, ἔδειξαν ἐσφαγμένον. ἔναλον δὲ τὸν Αἰολέα Μυρσίλος ὁ Λέσβιος ἱστορεῖ, τῆς Σμινθέως ἐρῶντα θυγατρὸς ῥιφείσης κατὰ χρησμὸν τῆς Ἀμφιτρίτης ὑπὸ τῶν Πενθιλιδῶν, καὶ αὐτὸν ἐξαλόμενον εἰς τὴν θάλασσαν ὑπὸ δελφῖνος σῶον ἐξενεχθῆναι πρὸς τὴν Λέσβον. ἡ δὲ πρὸς τὸν Ἰασέα παῖδα τοῦ δελφῖνος εὔνοια καὶ φιλία διʼ ὑπερβολὴν ἔρως ἔδοξε συνέπαιζε γὰρ αὐτῷ καὶ συνενήχετο καθʼ ἡμέραν καὶ παρεῖχεν ἐν χρῷ ψαυόμενος ἔπειτα περιβαίνοντος, οὐκ ἔφευγεν, ἀλλʼ ἔφερε χαίρων, πρὸς ὃ ἔκαμπτε κλίνων, ὁμοῦ πάντων Ἰασέων ἑκάστοτε συντρεχόντων ἐπὶ τὴν θάλατταν. ὄμβρου δέ ποτε πολλοῦ μετὰ χαλάζης ἐπιπεσόντος, ὁ μὲν παῖς ἀπορρυεὶς ἐξέλιπεν, ὁ δὲ δελφὶν ὑπολαβὼν ἅμα τῷ νεκρῷ συνεξέωσεν αὐτὸς ἑαυτὸν ἐπὶ τὴν γῆν καὶ οὐκ ἀπέστη τοῦ σώματος, ἕως ἀπέθανε, δικαιώσας μετασχεῖν ἧς συναίτιος ἔδοξε γεγονέναι τελευτῆς. καὶ τοῦ πάθους ἐπίσημον Ἰασεῦσι τὸ χάραγμα τοῦ νομίσματός ἐστι, παῖς ὑπὲρ δελφῖνος ὀχούμενος. ἐκ δὲ τούτου καὶ τὰ περὶ Κοίρανον ὄντα μυθώδη πίστιν ἔσχε. Πάριος γὰρ ὢν τὸ γένος, ἐν Βυζαντίῳ δελφίνων βόλον, ἐνσχεθέντων σαγήνῃ καὶ κινδυνευόντων κατακοπῆναι, πριάμενος μεθῆκε πάντας· ὀλίγῳ δʼ ὕστερον ἔπλει πεντηκόντορον ἔχων, ὥς φασι, λῃστῶν ἄνδρας ἄγουσαν ἐν δὲ τῷ μεταξὺ Νάξου καὶ Πάρου πορθμῷ τῆς νεὼς ἀνατραπείσης καὶ τῶν ἄλλων διαφθαρέντων, ἐκεῖνον λέγουσι, δελφῖνος ὑποδραμόντος αὐτῷ καὶ ἀνακουφίζοντος, ἐξενεχθῆναι τῆς Σικύνθου κατὰ σπήλαιον, ὃ δείκνυται μέχρι νῦν καὶ καλεῖται Κοιράνειον ἐπὶ τούτῳ δὲ λέγεται ποιῆσαι τὸν Ἀρχίλοχον πεντήκοντʼ ἀνδρῶν λίπε Κοίρανον ἤπιος Ποσειδῶν. ἐπεὶ δʼ ὕστερον ἀποθανόντος αὐτοῦ τὸ σῶμα πλησίον τῆς θαλάττης οἱ προσήκοντες ἔκαον, ἐπεφαίνοντο· πολλοὶ δελφῖνες; παρὰ τὸν αἰγιαλόν, ὥσπερ ἐπιδεικνύντες ἑαυτοὺς· ἥκοντας ἐπὶ τὰς ταφάς, καὶ παραμείναντες ἄχρι οὗ συνετελέσθησαν. ἡ δʼ Ὀδυσσέως ἀσπὶς ὅτι μὲν ἐπίσημον εἶχε δελφῖνα καὶ Στησίχορος,· ἱστόρηκεν· ἐξ ἧς δʼ αἰτίας, Ζακύνθιοι διαμνημονεύουσιν, ὡς Κριθεὺς μαρτυρεῖ· νήπιος γὰρ ὢν ὁ Τηλέμαχος, ὥς φασιν, εἰς ἀγχιβαθὲς τῆς θαλάττης ὀλισθὼν ἐσώθη, δελφίνων ὑπολαβόντων καὶ ἀνανηξαμένων ὅθεν ἐποιήσατο γλυφὴν τῇ σφραγῖδι καὶ τῆς ἀσπίδος κόσμον ὁ πατήρ, ἀμειβόμενος τὸ ζῷον. ἀλλʼ ἐπεὶ προειπὼν, ὡς οὐδὲ μῦθον ὑμῖν ἐρῶ καὶ αὐτὸς οὐκ οἶδʼ ὅπως πρὸς τοῖς δελφῖσιν ἔλαθον πορρωτέρω τοῦ πιθανοῦ συνεξοκείλας εἰς τὸν Ὀδυσσέα καὶ Κοίρανον, ἐπιτίθημι δίκην ἐμαυτῷ· παύομαι γὰρ ἤδη λέγων.

3737. Bölüm

Aristotimos: Şimdi oyunuzu verebilirsiniz, sayın yargıçlar.

Soklaros: Biz çoktan Sophokles'in sözünü benimsedik:

İyi bir söz, ikiye ayrılsa da iki yanı ortada birbirine kaynaştırır.

Birbirinize söylediklerinizi birleştirirseniz, hayvanlardan aklı ve zekâyı esirgeyenlere karşı ikiniz birlikte güzel bir mücadele verirsiniz.

37

ΑΡΙΣΤ. Ἔξεστιν οὖν ὑμῖν, ὦ ἄνδρες δικασταί, τὴν ψῆφον φέρειν. ΣΩΚΛ.ʼἀλλʼ ἡμῖν γε πάλαι τὸ τοῦ Σοφοκλέους δεδογμένον ἐστίν εὖ γὰρ καὶ διχοστατῶν λόγος σύγκολλὰ τʼ ἀμφοῖν ἐς μέσον τεκταίνεται. ταυτὶ γάρ, ἃ πρὸς ἀλλήλους εἰρήκατε, συνθέντες εἰς ταὐτὸν ἀμφότεροι καλῶς ἀγωνιεῖσθε κοινῇ πρὸς τοὺς τὰ ζῷα λόγου καὶ συνέσεως ἀποστεροῦντας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…