Kavram
Nous (νοῦς)
- Yunanca
- νοῦς (nous); νοεῖν (noein)
- Latince
- mens, intellectus, intelligentia
- Almanca
- Geist, Vernunft, Intellekt
- Fransızca
- intellect, esprit, intelligence
- İngilizce
- intellect, mind
- Türkçe
- nous (çevrilmez); gündelik anlamda "akıl"
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta noos hem bir durumu bir bakışta kavrama (algı ile düşünce arasında) hem niyet ve tasarıdır; gündelik Yunancada "aklı başında olmak" (noun ekhein), "aklında tutmak" (en nōi ekhein) deyimlerinde yaşar. Parmenides B 3 ve B 8'de noein varlıkla aynı şeydir: düşünmek ancak varolanı düşünmektir. Anaksagoras B 12–14'te nous kozmolojik ilkeye dönüşür: karışmamış, kendi başına, her şeyi bilen, ilk dönüşü başlatan ve her şeyi ayrıştırıp düzenleyen güç. Platon Phaidon 97b–99c'de bu ilkeyi "iyi"ye bağlar (nous düzenliyorsa, her şeyi en iyi olacağı biçimde yerleştirir) ve Anaksagoras'ın bunu yapmadığından yakınır; Philebos 28c–30d'de nous'u evrenin "kralı" diye anar; Timaios 47e–48a'da nous ile zorunluluğu (anankē) evrenin iki nedeni olarak ayırır; Devlet VI 511d'de bölünmüş çizginin en üst kesitini noēsis adlandırır. Aristoteles De anima III.4–5'te nous'u ruhun bölünmez, bedensiz, edilgin ve etkin (nous poiētikos) yanı olarak inceler; Metafizik Λ 7–9'da ilk hareket ettirici "düşünmenin düşünmesi"dir (noēsis noēseōs). Plotinos'ta nous, Bir'den sonra gelen ikinci hipostazdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Bir bakışta kavrama; niyet, tasarı; "düşünce gibi hızlı" | Homeros - İlyada 15.80 |
| MÖ 6.–5. yy | Parmenides | noein ile einai aynıdır; düşünmek varolanı düşünmektir | Parmenides B 3, Parmenides B 8 |
| MÖ 5. yy | Anaksagoras | Karışmamış, kendi başına, her şeyi bilen kozmik düzenleyici; ilk dönüşü başlatır | Anaksagoras B 12, Anaksagoras B 13 |
| MÖ 4. yy | Platon | Anaksagoras'ın nous'u "en iyi"yi gözeten nedene bağlanmalıydı (Phaidon 97b–99c); nous evrenin kralı (Philebos); nous ile anankē (Timaios); noēsis bölünmüş çizginin tepesi (Devlet VI) | Platon - Phaidon 97c, Platon - Philebos 28c, Platon - Timaios 47e, Platon - Devlet 511d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Ruhun bölünmez, bedensiz yanı; edilgin ve etkin nous; ilk hareket ettirici noēsis noēseōs | Aristoteles - De anima 429a, Aristoteles - Metafizik 1072b |
| MS 3. yy | Plotinos | Bir'den sonra gelen ikinci hipostaz; varlık ile düşüncenin özdeşliği | Plotinos - Enneadlar V.1 |
Dönüşüm: Homeros'ta kişinin bir bakışta kavrayışı olan noos, Anaksagoras'ta kişisiz kozmik ilke olur; Platon bu ilkeyi "iyi"ye ve amaca bağlayarak teleolojik neden yapar; Aristoteles onu hem ruhun bir yetisine (De anima) hem tanrısal ilk hareket ettiriciye (Metafizik) böler; Plotinos'ta hipostaza dönüşür. Değer işareti hep olumludur; kayma, "kimin nous'u?" sorusundadır: insanın mı, evrenin mi, tanrının mı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | νοῦς (Attika büzülmüş biçimi; İon/Homeros νόος), tamlayan νοῦ, ismin -e hâli νῷ; fiil νοεῖν "algılamak, kavramak, düşünmek"; türevler νόημα, νόησις, διάνοια, νοητόν | Homeros'ta noos bir durumu bir bakışta kavrama, sezme ve niyet, tasarı (İlyada 15.80'de "düşünce gibi hızlı"); gündelik Attika Yunancasında "akıl, sağduyu" (noun ekhein = aklı başında olmak, Phaidon 93b, 102a). Anaksagoras B 12'de kozmik ilke: "sınırsız, kendi başına buyruk, hiçbir şeyle karışmamış, her şeyi bilen ve her şeyi düzenleyen (diakosmein)". Phaidon 97b–99c'de Sokrates, Anaksagoras'ın "her şeyi düzene koyan ve her şeyin nedeni nous'tur" cümlesinden yola çıkar, ama kitapta nous'un "en iyi"yi gözeten bir neden olarak kullanılmadığını görür (98b–c). |
| Latince | mens (Cicero, De natura deorum I.26'da Anaksagoras'ın nous'u için); intellectus, intelligentia (Skolastik) | Cicero mens ile "düzenleyici zihin" anlamını, Skolastik intellectus ile Aristoteles'in nous poiētikos'unu karşılar; iki Latince karşılık iki ayrı katmanı taşır. |
| Almanca / Fransızca | Geist, Vernunft, Intellekt / intellect, esprit, intelligence | Almanca çeviriler (Schleiermacher) Anaksagoras için Vernunft, Aristoteles için Geist ya da Intellekt kullanır; Hegel'in Anaksagoras okuması ("Nous dünyayı yönetir") Vernunft'u seçer. Fransızca intellect Skolastik, esprit Cartesçı katman taşır. |
| İngilizce | intellect, mind |
Türkçe karşılığı
nous (çevrilmez); gündelik anlamda "akıl". akıl: Arapça kökenli, gündelik ve yerleşik; ama logos (akıl yürütme), phronēsis, dianoia ve logismos için de "akıl" kullanıldığından ayrım yiter; Anaksagoras'ın kozmik nous'u için "Akıl" büyük harfle yazılsa bile modern "rasyonalite" çağrışımı taşır. us: Öz Türkçe; kozmik anlamı taşımaz, "us" bugün yalnızca felsefe dilinde yaşar ve okuru yadırgatır. zihin: Arapça; modern "mind" karşılığı, özne-merkezli bir psikoloji ima eder, Anaksagoras'ın düzenleyici ilkesi için fazla içsel. tin / ruh: psykhē ve pneuma için ayrıldı. nous: Anaksagoras'tan Aristoteles'in De anima III.4–5'ine ve Plotinos'un ikinci hipostazına uzanan teknik bir terim olduğu, Phaidon 97c'deki "düzenleyici neden" anlamını hiçbir Türkçe sözcüğün tek başına vermediği için transliterasyonu bıraktım. Gündelik anlamdaki geçişler (93b "nous'u ve aretē'si olan psykhē" teknik sınırda olduğu için transliterasyon; 102a "azıcık aklı olan" gündelik) ousia/arkhē için uygulanan gündelik-anlam ilkesine göre Türkçe.
"Akıl" dersen Anaksagoras'ın nous'unu insanın akıl yetisinin evrene yansıtılmış hâli gibi okursun; Sokrates'in 97c'deki sevincini ("nous'un her şeyin nedeni olması bana yerinde göründü") bir "rasyonalizm" kabulü sanırsın. Oysa Sokrates'in nous'tan beklediği şey, "en iyi olanı gözeten" bir neden, yani teleolojik bir düzenleyicidir; 98b–c'deki hayal kırıklığı, Anaksagoras'ın nous'u anmasına karşın açıklamaları "hava, aithēr, su" gibi mekanik nedenlerle yapmasındandır. "Zihin" dersen nous'u bir özneye bağlarsın; Anaksagoras'ın ve Aristoteles'in nous'u kişisel bir zihin değildir. Transliterasyon, Anaksagoras'ın kozmik ilkesi ile Platon'daki "en iyiyi gözeten neden" ve Aristoteles'in "düşünmenin düşünmesi" arasındaki süreklilik-kopuş sorununu çevirmenin değil okurun kararına bırakır.
Atıf ve kaynak notu
Anaksagoras'ın nous'u B 12'de kendi sözcükleriyle tanıklanmıştır; sorun, Platon'un Phaidon 97b–98c'de ona yüklediği beklentinin (teleolojik açıklama) Anaksagoras'ın kendi programı olup olmadığıdır — Sokrates'in eleştirisi, Anaksagoras'ın metnini değil Sokrates'in umudunu ölçü alır. Aristoteles Metafizik A 3–4'te (984b15–985a21) benzer bir eleştiriyi yineler ve Anaksagoras'ın nous'u "bir deus ex machina gibi" yalnızca güçlük çıktığında kullandığını söyler; bu Peripatetik yargı sonraki bütün aktarımı biçimlendirmiştir. Aristoteles'in edilgin/etkin nous ayrımını ve Plotinos'un hipostazını Platon'a ya da Anaksagoras'a geri okumak da tehlikedir: Phaidon'daki nous, henüz ne bir ruh yetisi ne bir hipostazdır, "en iyiyi gözeten neden" umududur.
İlgili kavramlar
- P03-Arkhe-problemi
- Nedensellik ve Teleoloji Problemi
- Ruhun Ölümsüzlüğü Kanıtları
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: nous, Nous, aklı, aklın, akıl, aklınızın
Metinlerde işaretlendiği yerler
121 yer · 79 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophanes, Fragmanlar21B25
- Herakleitos, Fragmanlar22B40 22B104
- Parmenides, Fragmanlar28B3 28B16
- Anaksagoras, Fragmanlar59B11
- Empedokles, Fragmanlar31B2 31B17 31B122 31B134 31B136
- Demokritos, Fragmanlar68B5 68B5e 68B26 68B64 68B112 68B282
- Diğer Presokratikler, Orpheus1B11 1B12
- Diğer Presokratikler, Epikharmos23B4 23B12 23B22 23B43
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B13 44B21
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B1a
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B44 87B58
- Diğer Presokratikler, Kritias88B6 88B19 88B25
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.4.8
- Platon, Phaidon93b
- Platon, Kratylos396b 413c
- Platon, Sofist227a
- Platon, Devlet Adamı296d
- Platon, Parmenides136e
- Platon, Philebos13e
- Platon, Şölen181c 222a
- Platon, Phaidros241a 247c 270a
- Platon, Alkibiades I134e
- Platon, Alkibiades II146a
- Platon, Lysis210a
- Platon, Gorgias466e
- Platon, Ion534b
- Platon, Meneksenos248c
- Platon, Devlet407b 490a 494c 585b
- Platon, Timaios29b 71a
- Platon, Kritias109c
- Platon, Kanunlar631c 694b 736a 776e 802b 829b 875c 887e 913a 921a 930e 957c
- Platon, Epinomis982b
- Platon, Mektuplar310a 316c 354c
- Aristoteles, Fizik188a 223a
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine6.3
- Aristoteles, Solunum Üzerine4
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi9.3
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.11
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine6
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine2.3
- Aristoteles, Metafizik984b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096a10 1139b10
- Aristoteles, Büyük Etik1196b30
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1217b
- Aristoteles, Politika1254b
- Aristoteles, Kozmos Üzerine1
- Aristoteles, Fizyonomi813b_8
- Theophrastos, Metafizik16
- Theophrastos, Duyumlar Üzerine1.1
- Timon, Phliuslu Timon: Tanıklıklar ve Fragmanlars205
- Philon, Musa'ya Göre Dünyanın Yaratılışı Üzerine8
- Philon, Devler Üzerine8
- Philon, Dikim Üzerine18
- Philon, Ödüller ve Cezalar Üzerine26
- Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür95
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine1
- Philon, Flaccus'a Karşı114
- Philon, Gaius'a Elçilik21
- Plutarkhos, Çocukların Eğitimi Üzerine8
- Plutarkhos, Talih Üzerine3
- Plutarkhos, Kendini Kıskandırmadan Övmek Üzerine16
- Plutarkhos, Kader Üzerine9
- Plutarkhos, Sokrates'in Daimonion'u Üzerine20
- Plutarkhos, Sürgün Üzerine7
- Plutarkhos, Ay Kursunda Görünen Yüz Üzerine12
- Plutarkhos, Phokion1.3
- Epiktetos, Fragmanlar29
- Marcus Aurelius, Kendime2.1.1
- Origenes, Luka Üzerine Vaazlarsv.9.p.6
- Origenes, Yeşu Üzerine Seçmeler11
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler25.1
- Origenes, Luka İncili Üzerine Şerhler1.1.1
- Plotinos, Plotinos'un Hayatı ve Kitaplarının Düzenis46
- Plotinos, Enneadlar1.1.8
- Porphyrios, Girişs15
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs076
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi24
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları16