İçeriğe geç

Kavram

Nous (νοῦς)

Yunanca
νοῦς (nous); νοεῖν (noein)
Latince
mens, intellectus, intelligentia
Almanca
Geist, Vernunft, Intellekt
Fransızca
intellect, esprit, intelligence
İngilizce
intellect, mind
Türkçe
nous (çevrilmez); gündelik anlamda "akıl"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Homeros'ta noos hem bir durumu bir bakışta kavrama (algı ile düşünce arasında) hem niyet ve tasarıdır; gündelik Yunancada "aklı başında olmak" (noun ekhein), "aklında tutmak" (en nōi ekhein) deyimlerinde yaşar. Parmenides B 3 ve B 8'de noein varlıkla aynı şeydir: düşünmek ancak varolanı düşünmektir. Anaksagoras B 12–14'te nous kozmolojik ilkeye dönüşür: karışmamış, kendi başına, her şeyi bilen, ilk dönüşü başlatan ve her şeyi ayrıştırıp düzenleyen güç. Platon Phaidon 97b–99c'de bu ilkeyi "iyi"ye bağlar (nous düzenliyorsa, her şeyi en iyi olacağı biçimde yerleştirir) ve Anaksagoras'ın bunu yapmadığından yakınır; Philebos 28c–30d'de nous'u evrenin "kralı" diye anar; Timaios 47e–48a'da nous ile zorunluluğu (anankē) evrenin iki nedeni olarak ayırır; Devlet VI 511d'de bölünmüş çizginin en üst kesitini noēsis adlandırır. Aristoteles De anima III.4–5'te nous'u ruhun bölünmez, bedensiz, edilgin ve etkin (nous poiētikos) yanı olarak inceler; Metafizik Λ 7–9'da ilk hareket ettirici "düşünmenin düşünmesi"dir (noēsis noēseōs). Plotinos'ta nous, Bir'den sonra gelen ikinci hipostazdır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros Bir bakışta kavrama; niyet, tasarı; "düşünce gibi hızlı" Homeros - İlyada 15.80
MÖ 6.–5. yy Parmenides noein ile einai aynıdır; düşünmek varolanı düşünmektir Parmenides B 3, Parmenides B 8
MÖ 5. yy Anaksagoras Karışmamış, kendi başına, her şeyi bilen kozmik düzenleyici; ilk dönüşü başlatır Anaksagoras B 12, Anaksagoras B 13
MÖ 4. yy Platon Anaksagoras'ın nous'u "en iyi"yi gözeten nedene bağlanmalıydı (Phaidon 97b–99c); nous evrenin kralı (Philebos); nous ile anankē (Timaios); noēsis bölünmüş çizginin tepesi (Devlet VI) Platon - Phaidon 97c, Platon - Philebos 28c, Platon - Timaios 47e, Platon - Devlet 511d
MÖ 4. yy Aristoteles Ruhun bölünmez, bedensiz yanı; edilgin ve etkin nous; ilk hareket ettirici noēsis noēseōs Aristoteles - De anima 429a, Aristoteles - Metafizik 1072b
MS 3. yy Plotinos Bir'den sonra gelen ikinci hipostaz; varlık ile düşüncenin özdeşliği Plotinos - Enneadlar V.1

Dönüşüm: Homeros'ta kişinin bir bakışta kavrayışı olan noos, Anaksagoras'ta kişisiz kozmik ilke olur; Platon bu ilkeyi "iyi"ye ve amaca bağlayarak teleolojik neden yapar; Aristoteles onu hem ruhun bir yetisine (De anima) hem tanrısal ilk hareket ettiriciye (Metafizik) böler; Plotinos'ta hipostaza dönüşür. Değer işareti hep olumludur; kayma, "kimin nous'u?" sorusundadır: insanın mı, evrenin mi, tanrının mı.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca νοῦς (Attika büzülmüş biçimi; İon/Homeros νόος), tamlayan νοῦ, ismin -e hâli νῷ; fiil νοεῖν "algılamak, kavramak, düşünmek"; türevler νόημα, νόησις, διάνοια, νοητόν Homeros'ta noos bir durumu bir bakışta kavrama, sezme ve niyet, tasarı (İlyada 15.80'de "düşünce gibi hızlı"); gündelik Attika Yunancasında "akıl, sağduyu" (noun ekhein = aklı başında olmak, Phaidon 93b, 102a). Anaksagoras B 12'de kozmik ilke: "sınırsız, kendi başına buyruk, hiçbir şeyle karışmamış, her şeyi bilen ve her şeyi düzenleyen (diakosmein)". Phaidon 97b–99c'de Sokrates, Anaksagoras'ın "her şeyi düzene koyan ve her şeyin nedeni nous'tur" cümlesinden yola çıkar, ama kitapta nous'un "en iyi"yi gözeten bir neden olarak kullanılmadığını görür (98b–c).
Latince mens (Cicero, De natura deorum I.26'da Anaksagoras'ın nous'u için); intellectus, intelligentia (Skolastik) Cicero mens ile "düzenleyici zihin" anlamını, Skolastik intellectus ile Aristoteles'in nous poiētikos'unu karşılar; iki Latince karşılık iki ayrı katmanı taşır.
Almanca / Fransızca Geist, Vernunft, Intellekt / intellect, esprit, intelligence Almanca çeviriler (Schleiermacher) Anaksagoras için Vernunft, Aristoteles için Geist ya da Intellekt kullanır; Hegel'in Anaksagoras okuması ("Nous dünyayı yönetir") Vernunft'u seçer. Fransızca intellect Skolastik, esprit Cartesçı katman taşır.
İngilizce intellect, mind

Türkçe karşılığı

nous (çevrilmez); gündelik anlamda "akıl". akıl: Arapça kökenli, gündelik ve yerleşik; ama logos (akıl yürütme), phronēsis, dianoia ve logismos için de "akıl" kullanıldığından ayrım yiter; Anaksagoras'ın kozmik nous'u için "Akıl" büyük harfle yazılsa bile modern "rasyonalite" çağrışımı taşır. us: Öz Türkçe; kozmik anlamı taşımaz, "us" bugün yalnızca felsefe dilinde yaşar ve okuru yadırgatır. zihin: Arapça; modern "mind" karşılığı, özne-merkezli bir psikoloji ima eder, Anaksagoras'ın düzenleyici ilkesi için fazla içsel. tin / ruh: psykhē ve pneuma için ayrıldı. nous: Anaksagoras'tan Aristoteles'in De anima III.4–5'ine ve Plotinos'un ikinci hipostazına uzanan teknik bir terim olduğu, Phaidon 97c'deki "düzenleyici neden" anlamını hiçbir Türkçe sözcüğün tek başına vermediği için transliterasyonu bıraktım. Gündelik anlamdaki geçişler (93b "nous'u ve aretē'si olan psykhē" teknik sınırda olduğu için transliterasyon; 102a "azıcık aklı olan" gündelik) ousia/arkhē için uygulanan gündelik-anlam ilkesine göre Türkçe.

"Akıl" dersen Anaksagoras'ın nous'unu insanın akıl yetisinin evrene yansıtılmış hâli gibi okursun; Sokrates'in 97c'deki sevincini ("nous'un her şeyin nedeni olması bana yerinde göründü") bir "rasyonalizm" kabulü sanırsın. Oysa Sokrates'in nous'tan beklediği şey, "en iyi olanı gözeten" bir neden, yani teleolojik bir düzenleyicidir; 98b–c'deki hayal kırıklığı, Anaksagoras'ın nous'u anmasına karşın açıklamaları "hava, aithēr, su" gibi mekanik nedenlerle yapmasındandır. "Zihin" dersen nous'u bir özneye bağlarsın; Anaksagoras'ın ve Aristoteles'in nous'u kişisel bir zihin değildir. Transliterasyon, Anaksagoras'ın kozmik ilkesi ile Platon'daki "en iyiyi gözeten neden" ve Aristoteles'in "düşünmenin düşünmesi" arasındaki süreklilik-kopuş sorununu çevirmenin değil okurun kararına bırakır.

Atıf ve kaynak notu

Anaksagoras'ın nous'u B 12'de kendi sözcükleriyle tanıklanmıştır; sorun, Platon'un Phaidon 97b–98c'de ona yüklediği beklentinin (teleolojik açıklama) Anaksagoras'ın kendi programı olup olmadığıdır — Sokrates'in eleştirisi, Anaksagoras'ın metnini değil Sokrates'in umudunu ölçü alır. Aristoteles Metafizik A 3–4'te (984b15–985a21) benzer bir eleştiriyi yineler ve Anaksagoras'ın nous'u "bir deus ex machina gibi" yalnızca güçlük çıktığında kullandığını söyler; bu Peripatetik yargı sonraki bütün aktarımı biçimlendirmiştir. Aristoteles'in edilgin/etkin nous ayrımını ve Plotinos'un hipostazını Platon'a ya da Anaksagoras'a geri okumak da tehlikedir: Phaidon'daki nous, henüz ne bir ruh yetisi ne bir hipostazdır, "en iyiyi gözeten neden" umududur.

İlgili kavramlar

  • P03-Arkhe-problemi
  • Nedensellik ve Teleoloji Problemi
  • Ruhun Ölümsüzlüğü Kanıtları

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: nous, Nous, aklı, aklın, akıl, aklınızın

Metinlerde işaretlendiği yerler

121 yer · 79 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.