Aristoteles · Hayvanlar Tarihi
IX. Kitap
9.11. Bölüm
Hayvanların huyları, daha silik ve kısa ömürlü olanlarda his yoluyla bize daha az belli olur, daha uzun ömürlülerde daha belli olur. Çünkü bunlarda psykhē'nin hâllerinin her biri bakımından tabiattan gelen bir yeti var gibi görünür: anlayış (phronēsis) ve saflık, cesaret ve korkaklık, yumuşaklık ve hırçınlık bakımından ve bu türden öteki melekeler bakımından. Bazıları bir ölçüde hem öğrenmeye hem öğretmeye de katılır; kimi birbirinden, kimi de insanlardan öğrenir: bunlar işitmesi olan, yalnız seslerin değil işaretlerin de farklarını sezebilen hayvanlardır.
Τὰ δ’ ἤθη τῶν ζῴων ἐστὶ τῶν μὲν ἀμαυροτέρων καὶ βραχυβιωτέρων ἧττον ἡμῖν ἔνδηλα κατὰ τὴν αἴσθησιν, τῶν δὲ μακροβιωτέρων ἐνδηλότερα. Φαίνονται γὰρ ἔχοντά τινα δύναμιν περὶ ἕκαστον τῶν τῆς ψυχῆς παθημάτων φυσικήν, περί τε φρόνησιν καὶ εὐήθειαν καὶ ἀνδρίαν καὶ δειλίαν, περί τε πραότητα καὶ χαλεπότητα καὶ τὰς ἄλλας τὰς τοιαύτας ἕξεις. Ἔνια δὲ κοινωνεῖ τινὸς ἅμα καὶ μαθήσεως καὶ διδασκαλίας, τὰ μὲν παρ’ ἀλλήλων, τὰ δὲ καὶ παρὰ τῶν ἀνθρώπων, ὅσαπερ ἀκοῆς μετέχει, μὴ μόνον ὅσα τῶν ψόφων, ἀλλ’ ὅσα καὶ τῶν σημείων διαισθάνεται τὰς
s305Dişisi ve erkeği olan bütün cinslerde tabiat dişilerin huyunu erkeklerinkinden hemen hemen aynı şekilde ayırmıştır. Bu en çok insanlarda, büyük hayvanlarda ve doğurgan dört ayaklılarda açıktır: dişilerin huyu daha yumuşaktır; dişiler daha çabuk evcilleşir, ele daha kolay gelir ve daha kolay öğrenir; meselâ Lakon köpeklerinin dişileri erkeklerinden daha yeteneklidir. Molossia'daki köpek cinsinden av köpekleri başka yerlerdekilerden hiç farklı değildir; ama koyunların ardından giden çoban köpekleri, büyüklükleri ve yırtıcı hayvanlara karşı cesaretleriyle üstündür. İkisinden, yani Molossia köpekleriyle Lakon köpeklerinden doğanlar ise cesaret ve çalışkanlıkta üstündür. Ayı ve leopar dışında bütün dişiler erkeklerden daha az atılgandır; bu ikisinde dişinin daha cesur olduğu sanılır. Öteki cinslerde dişiler daha yumuşak, daha kötü niyetli, daha az saf, daha aceleci ve yavruların beslenmesi konusunda daha titizdir; erkekler ise tersine daha öfkeli, daha yabani, daha saf ve daha az sinsidir. Bu huyların izleri deyim yerindeyse bütün hayvanlarda vardır, ama huyu daha belirgin olanlarda ve en çok insanda daha açıktır; çünkü insanın tabiatı tamamlanmıştır, dolayısıyla bu melekeler de insanlarda daha açık görünür. Bu yüzden kadın erkekten daha merhametli ve gözyaşına daha yatkındır; ayrıca dişi erkekten daha kıskanç, hâlinden daha çok yakınan, daha sövgücü ve daha karamsardır; daha utanmaz ve daha yalancıdır, daha kolay aldanır ve hafızası daha güçlüdür; ayrıca dişi erkekten daha uyanık, daha çekingen ve genel olarak daha hareketsizdir; daha az yiyecekle de yetinir.
διαφοράς. Ἐν πᾶσι δ’ ὅσοις ἐστὶ γένεσι τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, σχεδὸν ἡ φύσις ὁμοίως διέστησε τὸ ἦθος τῶν θηλειῶν πρὸς τὸ τῶν ἀρρένων. Μάλιστα δὲ φανερὸν ἐπί τε τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν μέγεθος ἐχόντων καὶ τῶν ζῳοτόκων τετραπόδων· μαλακώτερον γὰρ τὸ ἦθός ἐστι τὸ τῶν θηλειῶν, καὶ τιθασσεύεται θᾶττον, καὶ προσίεται τὰς χεῖρας μᾶλλον, καὶ μαθητικώτερον, οἷον καὶ αἱ Λάκαιναι κύνες αἱ θήλειαι εὐφυέστεραι τῶν ἀρρένων εἰσίν. Τὸ δ’ ἐν τῇ Μολοττίᾳ γένος τῶν κυνῶν τὸ μὲν θηρευτικὸν οὐδὲν διαφέρει πρὸς τὸ παρὰ τοῖς ἄλλοις, τὸ δ’ ἀκόλουθον τοῖς προβάτοις τῷ μεγέθει καὶ τῇ ἀνδρίᾳ τῇ πρὸς τὰ θηρία. Διαφέρουσι δ’ οἱ ἐξ ἀμφοῖν ἀνδρίᾳ καὶ φιλοπονίᾳ, οἵ τε ἐκ τῶν ἐν τῇ Μολοττίᾳ γιγνομένων κυνῶν καὶ ἐκ τῶν Λακωνικῶν. Ἀθυμότερα δὲ τὰ θήλεα πάντα τῶν ἀρρένων πλὴν ἄρκτου καὶ παρδάλεως· τούτων δ’ ἡ θήλεια δοκεῖ εἶναι ἀνδρειοτέρα. Ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις γένεσι τὰ θήλεα μαλακώτερα καὶ κακουργότερα καὶ ἧττον ἁπλᾶ καὶ προπετέστερα καὶ περὶ τὴν τῶν τέκνων τροφὴν φροντιστικώτερα, τὰ δ’ ἄρρενα ἐναντίως θυμωδέστερα καὶ ἀγριώτερα καὶ ἁπλούστερα καὶ ἧττον ἐπίβουλα. Τούτων δ’ ἴχνη μὲν τῶν ἠθῶν ἐστὶν ἐν πᾶσιν ὡς εἰπεῖν, μᾶλλον δὲ φανερώτερα ἐν τοῖς ἔχουσι μᾶλλον ἦθος καὶ μάλιστα ἐν ἀνθρώπῳ· τοῦτο γὰρ ἔχει τὴν φύσιν ἀποτετελεσμένην, ὥστε καὶ ταύτας τὰς ἕξεις εἶναι φανερωτέρας ἐν αὐτοῖς. Διόπερ γυνὴ ἀνδρὸς ἐλεημονέστερον καὶ ἀρίδακρυ μᾶλλον, ἔτι δὲ φθονερώτερον καὶ μεμψιμοιρότερον, καὶ φιλολοίδορον τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος καὶ δύσελπι, καὶ ἀναιδέστερον καὶ ψευδέστερον, εὐαπαητότερον δὲ καὶ
s306Erkek ise, söylendiği gibi, dişiden daha yardımsever ve daha cesurdur: nitekim yumuşakçalarda bile, mürekkep balığı zıpkınla vurulunca erkek dişiye yardım eder, erkek vurulunca ise dişi kaçar.
Aynı yerleri paylaşan ve geçimlerini aynı şeylerden sağlayan hayvanlar arasında savaş vardır. Yiyecek kıtsa aynı soydan olanlar bile birbiriyle dövüşür; nitekim aynı yerdeki fokların da erkeğin erkekle, dişinin dişiyle, biri ötekini öldürünceye ya da kovuluncaya kadar savaştığını söylerler; yavruları da hep aynı şekilde dövüşür. Ayrıca bütün hayvanlar et yiyenlerle savaşır, et yiyenler de ötekilerle; çünkü yiyecekleri hayvanlardan gelir. Kâhinler de ayrık ve birlikte oturuşları buradan çıkarır: birbiriyle savaşan hayvanları ayrık oturan, barış içinde olanları birlikte oturan sayarlar. Yiyecek bol olsaydı, şimdi insandan korkan ve vahşileşen hayvanların insana karşı uysal davranacakları, birbirlerine karşı da aynı şekilde davranacakları muhtemeldir. Mısır'da hayvanlara gösterilen özen bunu açıkça gösterir: orada yiyecek bulunduğu ve sıkıntı çekmedikleri için en yabanileri bile bir arada yaşar; çünkü sağlanan faydalar yüzünden evcilleşirler; meselâ bazı yerlerde timsahlar, kendilerini besleyip bakan rahibe karşı uysaldır. Aynı şeyin başka ülkelerde ve bunların bazı bölgelerinde de olduğu görülür. Kartalla drakon yılanı birbirine düşmandır, çünkü kartal yılanlarla beslenir. Ikhneumon ile zehirli örümcek de düşmandır, çünkü ikhneumon örümcekleri avlar. Kuşlardan poikilis'ler, tepeli tarlakuşları, pipra ve khloreus da düşmandır, çünkü birbirlerinin yumurtalarını yerler.
μνημονικώτερον, ἔτι δὲ ἀγρυπνότερον καὶ ὀκνηρότερον καὶ ὅλως ἀκινητότερον τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος, καὶ τροφῆς ἐλάττονός ἐστιν. Βοηθητικώτερον δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ ἀνδρειότερον τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεός ἐστιν, ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς μαλακίοις, ὅταν τῷ τριώδοντι πληγῇ ἡ σηπία, ὁ μὲν ἄρρην βοηθεῖ τῇ θηλείᾳ, ἡ δὲ θήλεια φεύγει τοῦ ἄρρενος πληγέντος.
Πόλεμος μὲν οὖν πρὸς ἄλληλα τοῖς ζῴοις ἐστίν, ὅσα τοὺς αὐτούς τε κατέχει τόπους καὶ ἀπὸ τῶν αὐτῶν ποιεῖται τὴν ζωήν· ἐὰν γὰρ ᾖ σπάνιος ἡ τροφή, καὶ πρὸς ἄλληλα τὰ ὁμόφυλα μάχεται, ἐπεὶ καὶ τὰς φώκας φασὶ πολεμεῖν τὰς περὶ τὸν αὐτὸν τόπον, καὶ ἄρρενι ἄρρενα καὶ θηλείᾳ θήλειαν, ἕως ἂν ἀποκτείνῃ ἢ ἐκβληθῇ θάτερον ὑπὸ θατέρου· καὶ τὰ σκυμνία ὡσαύτως πάντα. Ἔτι δὲ τοῖς ὠμοφάγοις ἅπαντα πολεμεῖ, καὶ ταῦτα τοῖς ἄλλοις· ἀπὸ γὰρ τῶν ζῴων ἡ τροφὴ αὐτοῖς· ὅθεν καὶ τὰς διεδρίας καὶ τὰς συνεδρίας οἱ μάντεις λαμβάνουσι, δίεδρα μὲν τὰ πολέμια τιθέντες, σύνεδρα δὲ τὰ εἰρηνοῦντα πρὸς ἄλληλα. Κινδυνεύει δέ, εἰ ἀφθονία τροφῆς εἴη, πρός τε τοὺς ἀνθρώπους ἂν ἔχειν τιθασσῶς τὰ νῦν φοβούμενα αὐτῶν καὶ ἀγριαίνοντα, καὶ πρὸς ἄλληλα τὸν αὐτὸν τρόπον. Δῆλον δὲ ποιεῖ τοῦτο ἡ περὶ Αἴγυπτον ἐπιμέλεια τῶν ζῴων· διὰ γὰρ τὸ τροφὴν ὑπάρχειν καὶ μὴ ἀπορεῖν μετ’ ἀλλήλων ζῶσι καὶ αὐτὰ τὰ ἀγριώτατα· διὰ τὰς ὠφελείας γὰρ ἡμεροῦται, οἷον ἐνιαχοῦ τὸ τῶν κροκοδείλων γένος πρὸς τὸν ἱερέα διὰ τὴν ἐπιμέλειαν τὴν τῆς τροφῆς. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτ’ ἔστιν ἰδεῖν καὶ περὶ τὰς ἄλλας χώρας γινόμενον, καὶ κατὰ μόρια τούτων. Ἔστι δ’ ἀετὸς καὶ δράκων πολέμια· τροφὴν γὰρ ποιεῖται τοὺς ὄφεις ὁ ἀετός. Καὶ ἰχνεύμων καὶ φάλαγξ· θηρεύει γὰρ τοὺς φάλαγγας ὁ ἰχνεύμων. Τῶν δ’ ὀρνίθων
s307Karga ile baykuş da düşmandır: baykuş gündüz keskin görmediği için karga öğle vakti onun yumurtalarını kapıp yer; baykuş da gece karganınkileri yer; biri gündüz, öteki gece daha güçlüdür. Baykuşla orkhilos da düşmandır, çünkü bu kuş da baykuşun yumurtalarını yer. Gündüz öteki küçük kuşlar da baykuşun çevresinde uçuşur —buna "hayran olmak" denir— ve üstüne uçup tüylerini yolar; bu yüzden kuş avcıları baykuşla her türlü küçük kuşu avlar. Presbys denen kuşa gelincik ve karga da düşmandır, çünkü onun yumurtalarını ve yavrularını yerler. Kumru ile pyrallis de düşmandır, çünkü otlandıkları yer de geçimleri de aynıdır. Keleos ile libyos da öyle. Çaylakla kuzgun da düşmandır: çaylak pençesi ve uçuşu daha güçlü olduğu için kuzgunun elinde ne varsa kapar; böylece bunları da yiyecek düşman eder. Ayrıca denizden geçinenler de birbirine düşmandır, meselâ brenthos, martı ve harpē. Triorkhēs ile kara kurbağası ve yılan da düşmandır, çünkü triorkhēs onları yer. Kumru ile khloreus da düşmandır, çünkü khloreus kumruyu öldürür; karga da typanos denen kuşu öldürür. Kalaris'i aigōlios ve öteki çengel pençeliler yer; aralarındaki savaş buradan gelir. Ev kertenkelesi ile örümcek arasında da savaş vardır, çünkü ev kertenkelesi örümcekleri yer. Ağaçkakan ile balıkçıl arasında da öyle, çünkü ağaçkakan balıkçılın yumurtalarını ve yavrularını yer. Aigithos ile eşek arasında da savaş vardır: eşek yanından geçerken yaralarını kaşımak için dikenlere sürtünür; bu yüzden, bir de anırdığında, yumurtaları ve yavruları yuvadan düşürür, çünkü yavrular korkup dışarı düşer; kuş da bu zarar yüzünden eşeğin üstüne uçup yaralarını gagalar.
ποικιλίδες καὶ κορυδῶνες καὶ πίπρα καὶ χλωρεύς· τὰ γὰρ ᾠὰ κατεσθίουσιν ἀλλήλων. Καὶ κορώνη καὶ γλαύξ· ἡ μὲν γὰρ τῆς μεσημβρίας, διὰ τὸ μὴ ὀξὺ βλέπειν τὴν γλαῦκα τῆς ἡμέρας, κατεσθίει ὑφαρπάζουσα αὐτῆς τὰ ᾠά, ἡ δὲ γλαὺξ τῆς νυκτὸς τὰ τῆς κορώνης, καὶ κρείττων ἡ μὲν τῆς ἡμέρας ἡ δὲ τῆς νυκτός ἐστιν. Καὶ γλαὺξ δὲ καὶ ὄρχιλος πολέμια· τὰ γὰρ ᾠὰ κατεσθίει καὶ οὗτος τῆς γλαυκός. Τῆς δὲ ἡμέρας καὶ τὰ ἄλλα ὀρνίθια τὴν γλαῦκα περιπέταται, ὃ καλεῖται θαυμάζειν, καὶ προσπετόμενα τίλλουσιν· διὸ οἱ ὀρνιθοθῆραι θηρεύουσιν αὐτῇ παντοδαπὰ ὀρνίθια. Πολέμιος δὲ καὶ ὁ πρέσβυς καλούμενος καὶ γαλῆ καὶ κορώνη· τὰ γὰρ ᾠὰ καὶ τοὺς νεοττοὺς κατεσθίουσιν αὐτῆς. Καὶ τρυγὼν καὶ πυραλλίς· τόπος γὰρ τῆς νομῆς καὶ βίος ὁ αὐτός. Καὶ κελεὸς καὶ λιβυός. Ἰκτῖνος δὲ καὶ κόραξ· ὑφαιρεῖται γὰρ τοῦ κόρακος ὁ ἰκτῖνος ὅ τι ἂν ἔχῃ διὰ τὸ κρείττων εἶναι τοῖς ὄνυξι καὶ τῇ πτήσει, ὥστε ἡ τροφὴ ποιεῖ πολεμίους καὶ τούτους. Ἔτι οἱ ἀπὸ τῆς θαλάττης ζῶντες ἀλλήλοις, οἷον βρένθος καὶ λάρος καὶ ἅρπη. Τριόρχης δὲ καὶ φρῦνος καὶ ὄφις· κατεσθίει γὰρ ὁ τριόρχης αὐτούς. Τρυγὼν δὲ καὶ χλωρεύς· ἀποκτείνει γὰρ τὴν τρυγόνα ὁ χλωρεύς, καὶ ἡ κορώνη τὸν καλούμενον τύπανον. Τὸν δὲ κάλαριν ὁ αἰγωλιὸς καὶ οἱ ἄλλοι γαμψώνυχες κατεσθίουσιν· ὅθεν ὁ πόλεμος αὐτοῖς. Πόλεμος δὲ καὶ ἀσκαλαβώτῃ καὶ ἀράχνῃ· κατεσθίει γὰρ τοὺς ἀράχνας ὁ ἀσκαλαβώτης. Πίπῳ δὲ καὶ ἐρωδιῷ· τὰ γὰρ ᾠὰ κατεσθίει καὶ τοὺς νεοττοὺς τοῦ ἐρωδιοῦ. Αἰγίθῳ δὲ καὶ ὄνῳ πόλεμος διὰ τὸ παριόντα τὸν ὄνον κνήθεσθαι εἰς τὰς ἀκάνθας τὰ ἕλκη· διά τε οὖν τοῦτο, κἂν ὀγκήσηται, ἐκβάλλει τὰ ᾠὰ καὶ τοὺς νεοττούς· φοβούμενοι
s308Kurt eşeğe, boğaya ve tilkiye düşmandır: et yiyen bir hayvan olduğu için sığırlara, eşeklere ve tilkiye saldırır. Tilki ile kirkos da aynı sebepten düşmandır: kirkos çengel pençeli ve et yiyen bir kuş olduğu için tilkiye saldırır ve gagalayarak yaralar açar. Kuzgun da boğaya ve eşeğe düşmandır, çünkü üstlerine uçup onları vurur ve gözlerini gagalar. Kartalla balıkçıl da savaşır: kartal çengel pençeli olduğu için saldırır, balıkçıl da kendini savunurken ölür. Aisalōn akbabaya düşmandır; krex de eleos'a, karatavuğa ve bazılarının ateş yığınından doğduğunu anlattığı khlōriōn'a düşmandır, çünkü hem onlara hem yavrularına zarar verir. Sitte ve trokhilos kartala düşmandır: sitte kartalın yumurtalarını kırar; kartal da hem bu yüzden hem de et yiyen olduğu için herkese düşmandır. Anthos ata düşmandır, çünkü at onu otlaktan kovar: anthos otla beslenir, gözünde perde vardır ve keskin göremez; atın sesini taklit eder, üstüne uçarak onu korkutur ve kovar; at onu yakalarsa öldürür. Anthos ırmak kıyılarında ve bataklıklarda yaşar; rengi güzeldir ve kolay geçinir. Eşek kolōtēs'e düşmandır: kolōtēs eşeğin yemliğinde uyur ve burun deliklerine girerek onu yemekten alıkoyar. Balıkçılların üç cinsi vardır: pellos, beyaz balıkçıl ve asterias denen balıkçıl. Bunlardan pellos güçlükle çiftleşir: söylendiğine göre çiftleşirken çığlık atar ve gözlerinden kan gelir; yumurtlaması da kötü ve acılıdır. Pellos kendisine zarar verenlere düşmandır: kartala, çünkü kartal onu kapar; tilkiye, çünkü tilki geceleyin onu öldürür; tarlakuşuna, çünkü tarlakuşu yumurtalarını çalar.
γὰρ ἐκπίπτουσιν· ὁ δὲ διὰ τὴν βλάβην ταύτην κολάπτει ἐπιπετόμενος τὰ ἕλκη αὐτοῦ. Λύκος δ’ ὄνῳ καὶ ταύρῳ καὶ ἀλώπεκι πολέμιος· ὠμοφάγος γὰρ ὢν ἐπιτίθεται τοῖς βουσὶ καὶ τοῖς ὄνοις καὶ τῇ ἀλώπεκι. Καὶ ἀλώπηξ δὲ καὶ κίρκος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· γαμψώνυχος γὰρ ὢν καὶ ὠμοφάγος ἐπιτίθεται καὶ ἕλκη ποιεῖ κόπτων. Καὶ κόραξ ταύρῳ καὶ ὄνῳ πολέμιος διὰ τὸ τύπτειν ἐπιπετόμενος αὐτοὺς καὶ τὰ ὄμματα κολάπτειν αὐτῶν. Πολεμεῖ δὲ καὶ ἀετὸς καὶ ἐρωδιός· γαμψώνυχος γὰρ ὢν ὁ ἀετὸς ἐπιτίθεται, ὁ δ’ ἀποθνήσκει ἀμυνόμενος. Καὶ αἰσάλων δ’ αἰγυπιῷ πολέμιος, καὶ κρὲξ ἐλεῷ καὶ κοττύφῳ καὶ χλωρίωνι, ὃν ἔνιοι μυθολογοῦσι γενέσθαι ἐκ πυρκαϊᾶς· καὶ γὰρ αὐτοὺς βλάπτει καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν. Καὶ σίττη καὶ τροχίλος ἀετῷ πολέμια· ἡ γὰρ σίττη καταγνύει τὰ ᾠὰ τοῦ ἀετοῦ, ὁ δ’ ἀετὸς καὶ διὰ τοῦτο καὶ διὰ τὸ ὠμοφάγος εἶναι πολέμιός ἐστι πᾶσιν. Ἄνθος δ’ ἵππῳ πολέμιος· ἐξελαύνει γὰρ ὁ ἵππος ἐκ τῆς νομῆς· πόαν γὰρ νέμεται ὁ ἄνθος, ἐπάργεμος δ’ ἐστὶ καὶ οὐκ ὀξυωπός· μιμεῖται γὰρ τοῦ ἵππου τὴν φωνήν, καὶ φοβεῖ ἐπιπετόμενος καὶ ἐξελαύνει, ὅταν δὲ λάβῃ, κτείνει αὐτόν. Οἰκεῖ δ’ ὁ ἄνθος παρὰ ποταμὸν καὶ ἕλη, χρόαν δ’ ἔχει καλὴν καὶ εὐβίοτος. Κωλωτῇ δ’ ὄνος πολέμιος· κοιμᾶται γὰρ ἐν τῇ φάτνῃ αὐτοῦ, καὶ κωλύει ἐσθίειν εἰς τοὺς μυκτῆρας ἐνδυόμενος. Τῶν δ’ ἐρωδιῶν ἐστὶ τρία γένη, ὅ τε πέλλος καὶ ὁ λευκὸς καὶ ὁ ἀστερίας καλούμενος. Τούτων ὁ πέλλος χαλεπῶς εὐνάζεται καὶ ὀχεύει· κράζει τε γὰρ καὶ αἷμα, ὡς φασίν, ἀφίησιν ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ὀχεύων, καὶ τίκτει φαύλως καὶ ὀδυνηρῶς. Πολεμεῖ δὲ τοῖς βλάπτουσιν,
s309Yılan gelinciğe ve domuza düşmandır: gelinciğe, ikisi bir evde bulunduğunda düşmandır, çünkü aynı şeylerle geçinirler; domuz ise yılanları yer. Aisalōn tilkiye düşmandır, çünkü onu vurur, tüylerini yolar ve yavrularını öldürür; çengel pençeli bir kuştur. Kuzgunla tilki ise birbirinin dostudur, çünkü kuzgun aisalōn'a düşmandır; bu yüzden tilki vurulduğunda ona yardım eder. Akbaba ile aisalōn da birbirine düşmandır, çünkü ikisi de çengel pençelidir. Akbaba ve kuğu kartalla dövüşür; kuğu çoğu zaman üstün gelir; kuşlar arasında birbirini en çok yiyenler de kuğulardır. Yabani hayvanların kimi birbirine hep düşmandır, kimi de insanlar gibi ancak fırsat düştüğünde düşman olur. Eşekle saka kuşları da düşmandır: saka kuşları dikenlerle geçinir, eşek de dikenleri körpeyken yer. Anthos, saka kuşu ve aigithos da düşmandır; aigithos ile anthos'un kanının birbirine karışmadığı söylenir. Karga ile balıkçıl ise dosttur; skhoiniōn ile tarlakuşu da, laedos ile keleos da dosttur: keleos ırmak kıyısında ve çalılıklarda, laedos ise kayalıklarda ve dağlarda yaşar ve yaşadığı yerden ayrılmaz. Piphinks, harpē ve çaylak da dosttur; tilki ile yılan da —ikisi de inde yaşar—, karatavuk ile kumru da dosttur. Aslanla çakal birbirine düşmandır, çünkü ikisi de et yiyen olduğundan aynı şeylerle geçinirler. Filler de birbirleriyle şiddetle dövüşür ve birbirlerini dişleriyle vururlar; yenilen fil tamamen boyun eğer ve galibin sesine dayanamaz. Filler cesaret bakımından da birbirlerinden şaşılacak ölçüde farklıdır.
ἀετῷ (ἁρπάζει γὰρ αὐτόν) καὶ ἀλώπεκι (φθείρει γὰρ αὐτὸν τῆς νυκτός) καὶ κορύδῳ (τὰ γὰρ ᾠὰ αὐτοῦ κλέπτει). Ὄφις δὲ γαλῇ καὶ ὑῒ πολέμιον, τῇ μὲν γαλῇ, κατ’ οἰκίαν ὅταν ὦσιν ἀμφότερα· ἀπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν ζῶσιν· ἡ δ’ ὗς ἐσθίει τοὺς ὄφεις. Καὶ αἰσάλων ἀλώπεκι πολέμιος· τύπτει γὰρ καὶ τίλλει αὐτήν, καὶ τὰ τέκνα ἀποκτείνει· γαμψώνυχος γάρ ἐστιν. Κόραξ δὲ καὶ ἀλώπηξ ἀλλήλοις φίλοι· πολεμεῖ γὰρ τῷ αἰσάλωνι ὁ κόραξ· διὸ βοηθεῖ τυπτομένῃ αὐτῇ. Καὶ αἰγυπιὸς δὲ καὶ αἰσάλων πολέμιοι σφίσιν αὐτοῖς· ἀμφότεροι γὰρ γαμψώνυχοι. Μάχεται δὲ καὶ ἀετῷ αἰγυπιὸς καὶ κύκνος· κρατεῖ δ’ ὁ κύκνος πολλάκις· εἰσὶ δ’ οἱ κύκνοι καὶ ἀλληλοφάγοι μάλιστα τῶν ὀρνέων. Ἔστι δὲ τῶν θηρίων τὰ μὲν ἀεὶ πολέμια ἀλλήλοις, τὰ δ’ ὥσπερ ἄνθρωποι, ὅταν τύχωσιν. Ὄνος δὲ καὶ ἀκανθίδες πολέμιοι· αἱ μὲν γὰρ ἀπὸ τῶν ἀκανθῶν βιοτεύουσιν, ὁ δ’ ἁπαλὰς οὔσας κατεσθίει τὰς ἀκάνθας. Καὶ ἄνθος καὶ ἀκανθὶς καὶ αἴγιθος· λέγεται δ’ ὅτι αἰγίθου καὶ ἄνθου αἷμα οὐ συμμίγνυται ἀλλήλοις. Κορώνη δὲ καὶ ἐρωδιὸς φίλοι, καὶ σχοινίων καὶ κόρυδος, καὶ λαεδὸς καὶ κελεός· ὁ μὲν γὰρ κελεὸς παρὰ ποταμὸν οἰκεῖ καὶ λόχμας, ὁ δὲ λαεδὸς πέτρας καὶ ὄρη, καὶ φιλοχωρεῖ οὗ ἂν οἰκῇ. Καὶ πίφιγξ καὶ ἅρπη καὶ ἰκτῖνος φίλοι, καὶ ἀλώπηξ καὶ ὄφις (ἄμφω γὰρ τρωγλοδύται), καὶ κόττυφος καὶ τρυγών. Πολέμιοι δὲ καὶ ὁ λέων καὶ ὁ θὼς ἀλλήλοις· ὠμοφάγοι γὰρ ὄντες ἀπὸ τῶν αὐτῶν ζῶσιν. Μάχονται δὲ καὶ ἐλέφαντες σφοδρῶς πρὸς ἀλλήλους, καὶ τύπτουσι τοῖς ὀδοῦσι σφᾶς αὐτούς· ὁ δὲ ἡττηθεὶς δουλοῦται ἰσχυρῶς, καὶ οὐχ ὑπομένει τὴν τοῦ νικήσαντος φωνήν. Διαφέρουσι δὲ καὶ τῇ ἀνδρίᾳ ἀλλήλων οἱ ἐλέφαντες
s310Hintliler savaşta erkek filler gibi dişileri de kullanır; ama dişiler hem daha küçük hem çok daha ödlektir. Fil büyük dişlerini dayayarak duvarları yıkar; hurma ağaçlarını da alnıyla iterek eğer, sonra ayaklarıyla üstüne basıp yere yatırır. Fillerin avı da şöyle olur: avcılar evcil ve cesur fillerden bazılarına binip yabani fillerin peşine düşer; yetiştiklerinde, yabani fil takatten düşünceye kadar onu dövmelerini bindikleri fillere buyururlar; sonra fil sürücüsü yabani filin üstüne sıçrayıp onu orakla yönetir. Bundan sonra fil çabucak evcilleşir ve söz dinler. Fil sürücüsü üstündeyken hepsi uysaldır; sürücü inince kimi uysal kalır, kimi kalmaz; vahşileşenlerin ön bacaklarını uslu dursunlar diye iplerle bağlarlar. Hem büyümüş filler hem yavrular avlanır. Bu hayvanlar arasındaki dostluklar ve savaşlar yiyecekleri ve yaşayışları yüzünden olur.
θαυμαστὸν ὅσον. Χρῶνται δ’ οἱ Ἰνδοὶ πολεμιστηρίοις, καθάπερ τοῖς ἄρρεσι, καὶ ταῖς θηλείαις· εἰσὶ μέντοι καὶ ἐλάττονες αἱ θήλειαι καὶ ἀψυχότεραι πολύ. Τοὺς δὲ τοίχους καταβάλλει ὁ ἐλέφας τοὺς ὀδόντας τοὺς μεγάλους προσβάλλων· τοὺς δὲ φοίνικας τῷ μετώπῳ, ἕως ἂν κατακλίνῃ, ἔπειτα τοῖς ποσὶν ἐπιβαίνων κατατείνει ἐπὶ τῆς γῆς. Ἔστι δὲ καὶ ἡ θήρα τῶν ἐλεφάντων τοιάδε· ἀναβάντες ἐπί τινας τῶν τιθασσῶν καὶ ἀνδρείων διώκουσι, καὶ ὅταν καταλάβωσι, τύπτειν προστάττουσι τούτοις, ἕως ἂν ἐκλύσωσιν· τότε δ’ ὁ ἐλεφαντιστὴς ἐπιπηδήσας κατευθύνει τῷ δρεπάνῳ. Ταχέως δὲ μετὰ ταῦτα τιθασσεύεταί τε καὶ πειθαρχεῖ. Ἐπιβεβηκότος μὲν οὖν τοῦ ἐλεφαντιστοῦ ἅπαντες πραεῖς εἰσίν, ὅταν δ’ ἀποβῇ, οἱ μὲν οἱ δ’ οὔ· ἀλλὰ τῶν ἐξαγριουμένων τὰ ἐμπρόσθια σκέλη δεσμεύουσι σειραῖς, ἵν’ ἡσυχάζωσιν. Ἔστι δ’ ἡ θήρα καὶ μεγάλων ἤδη ὄντων καὶ πώλων. Αἱ μὲν οὖν φιλίαι καὶ οἱ πόλεμοι τοῖς θηρίοις τούτοις διὰ τὰς τροφὰς καὶ τὸν βίον συμβαίνουσιν.
9.22. Bölüm
Balıkların kimi birbiriyle sürü hâlinde dolaşır ve dosttur; sürü hâlinde dolaşmayanlar ise düşmandır. Kimi gebeyken, kimi yumurtladıktan sonra sürü oluşturur. Genel olarak şunlar sürü hâlinde yaşar: thynnis, mainis, kaya balığı, boks, istavrit, korakinos, sinodon, barbunya, iskarmoz, anthias, eleginos, aterina, sarginos, zargana, teuthos, gelin balığı, palamut, uskumru, kolias. Bunlardan bazıları yalnız sürü hâlinde değil, çift çift de yaşar; ötekilerin hepsi de çift olur, ama sürüyü, söylendiği gibi, belli zamanlarda, gebeyken, bazıları da yumurtladıktan sonra oluştururlar. Levrekle kefal birbirinin en büyük düşmanı oldukları hâlde bazı zamanlarda birlikte sürü oluşturur; çünkü çoğu zaman yalnız aynı soydan olanlar değil, otlakları aynı ya da yakın olanlar da, yiyecek bolsa, birlikte sürü oluşturur. Kefaller ve mığrılar çoğu zaman kuyrukları dışkı deliklerine kadar koparılmış olarak da yaşar: kefalinkini levrek, mığrınınkini müren koparıp yer. Savaş daha güçlülerle daha zayıflar arasındadır, çünkü daha güçlü olan ötekini yer. Deniz hayvanları hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır.
Τῶν δ’ ἰχθύων οἱ μὲν συναγελάζονται μετ’ ἀλλήλων καὶ φίλοι εἰσίν, οἱ δὲ μὴ συναγελαζόμενοι πολέμιοι. Ἀγελάζονται δ’ οἱ μὲν κυοῦντες, ἔνιοι δ’ ὅταν ἐκτέκωσιν. Ὅλως δ’ ἀγελαῖά ἐστι τὰ τοιάδε, θυννίδες, μαινίδες, κωβιοί, βῶκες, σαῦροι, κορακῖνοι, σινόδοντες, τρίγλαι, σφύραιναι, ἀνθίαι, ἐλεγῖνοι, ἀθερῖνοι, σαργῖνοι, βελόναι, τευθοί, ἰουλίδες, πηλαμύδες, σκόμβροι, κολίαι. Τούτων δ’ ἔνιά ἐστιν οὐ μόνον ἀγελαῖα ἀλλὰ καὶ σύζυγα· τὰ γὰρ λοιπὰ συνδυάζεται μὲν ἅπαντα, τὰς δ’ ἀγέλας ποιοῦνται κατ’ ἐνίους καιρούς, ὥσπερ εἴρηται, ὅταν κύωσιν, ἔνια δὲ καὶ ὅταν τέκωσιν. Λάβραξ δὲ καὶ κεστρεὺς πολεμιώτατοι ὄντες κατ’ ἐνίους καιροὺς συναγελάζονται ἀλλήλοις· συναγελάζονται γὰρ πολλάκις οὐ μόνον τὰ ὁμόγονα, ἀλλὰ καὶ οἷς ἡ αὐτὴ καὶ ἡ παραπλήσιός ἐστι νομή, ἂν ᾖ ἄφθονος. Ζῶσι δὲ πολλάκις ἀφῃρημένοι οἱ κεστρεῖς τὴν κέρκον καὶ οἱ γόγγροι μέχρι τῆς ἐξόδου τῆς περιττώσεως· ἀπεσθίεται δ’ ὁ μὲν κεστρεὺς ὑπὸ λάβρακος, ὁ δὲ γόγγρος ὑπὸ μυραίνης. Ὁ δὲ πόλεμός ἐστι τοῖς κρείττοσι πρὸς τοὺς ἥττους· κατεσθίει γὰρ ὁ κρείττων. Καὶ περὶ μὲν τῶν θαλαττίων ταῦτα.
9.33. Bölüm
Hayvanların huyları, daha önce söylendiği gibi, korkaklık ve yumuşaklık, cesaret ve evcillik, nous ve akılsızlık bakımından farklıdır. Koyunların huyu, denildiği gibi, saf ve akılsızdır: bütün dört ayaklıların en kötüsüdür; ıssız yerlere boşu boşuna sürünür gider; çoğu zaman kış ortasında ağıldan dışarı çıkar. Tipiye yakalandıklarında, çoban onları harekete geçirmezse oradan ayrılmak istemezler; çobanlar erkekleri getirmedikçe geride kalıp ölürler; erkekler getirilince peşlerinden giderler. Keçilerden birinin sakalının ucundan tutulursa —sakal kıl gibi bir şeydir—, ötekiler sersemlemiş gibi durup ona bakar. Koyunların arasında uyumak keçilerin arasında uyumaktan daha soğuktur, çünkü keçiler daha sakin durur ve insanlara sokulur; ama keçiler soğuğa koyunlardan daha az dayanır. Çobanlar koyunlara bir ses olduğunda bir araya koşmayı öğretir: gök gürlediğinde biri geride kalıp öbürleriyle birlikte koşmazsa, gebeyse yavru atar; bu yüzden ağılda bir ses olunca alışkanlıkla bir araya koşarlar. Boğalar da sürüden kopup başıboş dolaşırsa yırtıcı hayvanlar tarafından öldürülür. Koyunlar ve keçiler akrabalıklarına göre toplu yatar; çobanlar, güneş dönümünden sonra keçilerin artık birbirine bakarak değil, birbirine sırt çevirerek yattığını söyler.
Τὰ δ’ ἤθη τῶν ζῴων, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, διαφέρει κατά τε δειλίαν καὶ πραότητα καὶ ἀνδρίαν καὶ ἡμερότητα καὶ νοῦν τε καὶ ἄνοιαν. Τό τε γὰρ τῶν προβάτων ἦθος, ὥσπερ λέγεται, εὔηθες καὶ ἀνόητον· πάντων γὰρ τῶν τετραπόδων κάκιστόν ἐστι, καὶ ἕρπει εἰς τὰς ἐρημίας πρὸς οὐδέν, καὶ πολλάκις χειμῶνος ὄντος ἐξέρχεται ἔνδοθεν, καὶ ὅταν ὑπὸ νιφετοῦ ληφθῶσιν, ἂν μὴ κινήσῃ ὁ ποιμήν, οὐκ ἐθέλουσιν ἀπιέναι, ἀλλ’ ἀπόλλυνται καταλειπόμενα, ἐὰν μὴ ἄρρενας κομίσωσιν οἱ ποιμένες· τότε δ’ ἀκολουθοῦσιν. Τῶν δ’ αἰγῶν ὅταν τις μιᾶς λάβῃ τὸ ἄκρον τοῦ ἠρύγγου (ἔστι δ’ οἷον θρίξ), αἱ ἄλλαι ἑστᾶσιν ὥσπερ μεμωρωμέναι βλέπουσαι εἰς ἐκείνην. Ἐγκαθεύδειν δὲ ψυχρότεραι ὄϊες αἰγῶν· αἱ γὰρ αἶγες μᾶλλον ἡσυχάζουσι καὶ προσέρχονται πρὸς τοὺς ἀνθρώπους· εἰσὶ δ’ αἱ αἶγες δυσριγότεραι τῶν ὀΐων. Διδάσκουσι δ’ οἱ ποιμένες τὰ πρόβατα συνθεῖν ὅταν ψοφήσῃ· ἐὰν γὰρ βροντήσαντος ὑπολειφθῇ τις καὶ μὴ συνδράμῃ, ἐκτιτρώσκει, ἐὰν τύχῃ κύουσα· διὸ ἐὰν ψοφῇ, ἐν τῇ οἰκίᾳ συνθέουσι διὰ τὸ ἔθος. Ἀπόλλυνται δὲ καὶ οἱ ταῦροι, ὅταν ἀτιμαγελήσαντες ἀποπλανηθῶσιν, ὑπὸ θηρίων. Κατάκεινται δ’ αἱ ὄϊες καὶ αἱ αἶγες ἀθρόαι κατὰ συγγένειαν· ὅταν δ’ ὁ ἥλιος τραπῇ θᾶττον, φασὶν οἱ ποιμένες οὐκέτι ἀντιβλεπούσας κατακεῖσθαι τὰς αἶγας, ἀλλ’ ἀπεστραμμένας ἀπ’ ἀλλήλων.
9.44. Bölüm
İnekler de arkadaşlıklarına ve alışkanlıklarına göre birlikte otlar; biri başıboş ayrılırsa ötekiler de onun peşinden gider; bu yüzden sığırtmaçlar bir tanesini bulamazsa hemen hepsini aramaya koyulur. Birlikte otlayan kısraklardan biri ölürse, ötekiler birbirlerinin taylarını büyütür. Genel olarak at cinsi tabiatça sevgi dolu görünür. Delili şudur: kısır kısraklar çoğu zaman tayları annelerinden alıp kendileri bağırlarına basar, ama sütleri olmadığı için onları öldürürler.
Αἱ δὲ βόες καὶ νέμονται καθ’ ἑταιρείας καὶ συνηθείας, κἂν μία ἀποπλανηθῇ, ἀκολουθοῦσιν αἱ ἄλλαι· διὸ καὶ οἱ βουκόλοι, ἐὰν μίαν μὴ εὕρωσιν, εὐθὺς πάσας ἐπιζητοῦσιν. Τῶν δ’ ἵππων αἱ σύννομοι, ὅταν ἡ ἑτέρα ἀπόληται, ἐκτρέφουσι τὰ πωλία ἀλλήλων. Καὶ ὅλως γε δοκεῖ τὸ τῶν ἵππων γένος εἷναι φύσει φιλόστοργον. Σημεῖον δέ· πολλάκις γὰρ αἱ στέριφαι ἀφαιρούμεναι τὰς μητέρας τὰ πωλία αὐταὶ στέργουσι, διὰ δὲ τὸ μὴ ἔχειν γάλα διαφθείρουσιν.
9.55. Bölüm
Yabani dört ayaklılardan geyik pek akıllı görünür: yol kenarlarında doğurur, çünkü yırtıcı hayvanlar insanlar yüzünden oraya yaklaşmaz; doğurunca da önce eşi yer. Seselis otuna da koşar, onu yedikten sonra yavrularının yanına döner. Ayrıca yavrularını barınaklarına götürür ve onları nereye kaçmaları gerektiğine alıştırır; bu, tek girişi olan sarp bir kayalıktır; söylendiğine göre geyik orada durup kendini savunur da. Erkek de semizlediğinde —meyve mevsiminde pek yağlanır— hiçbir yerde görünmez, semizliği yüzünden kolay yakalanacağını bilir gibi uzak yerlere çekilir. Boynuzlarını da sarp ve bulunması güç yerlerde döker; "geyiklerin boynuzlarını döktüğü yer" atasözü de buradan çıkmıştır; çünkü silahlarını atmış gibi, görünmekten sakınırlar. Sol boynuzu henüz kimsenin görmediği söylenir: içinde ilaç gücü olduğu için onu saklarmış. Bir yaşındakilerin boynuzu çıkmaz; yalnız bir işaret gibi kısa ve tüylü bir başlangıç olur. İki yaşında ilk kez kazık gibi düz boynuzlar çıkarırlar; bu yüzden o zaman onlara "kazıklı" derler. Üçüncü yılda çatallı, dördüncü yılda daha pürüzlü boynuz çıkarırlar; böylece altı yaşına kadar hep gelişir. Bundan sonra hep aynı boynuzu çıkarırlar; öyle ki yaşları artık boynuzlarından anlaşılmaz. Yaşlıları en çok iki işaretten tanırlar: kimilerinin hiç dişi yoktur, kimilerinin pek az vardır; bir de artık "savunucu"ları çıkmaz. Savunucu, çıkan boynuzların öne doğru eğilen ve hayvanın kendini onlarla savunduğu kısımlarına denir; yaşlılarda bunlar olmaz, boynuzları dosdoğru yukarı doğru büyür. Her yıl boynuzlarını dökerler; Thargelion ayı dolaylarında dökerler. Döktüklerinde, söylendiği gibi, gündüzleri gizlenirler; sineklerden sakınarak sık ağaçlık yerlerde gizlenirler. Bu süre içinde, boynuzları yeniden çıkıncaya kadar geceleri otlanırlar. Boynuz önce bir deri içinde çıkar ve tüylü olur; boynuzlar büyüyünce onları olgunlaştırıp kurutmak için güneşlenirler. Ağaçlara sürtünmekten artık acı duymadıklarında, kendilerini savunacak bir şeyleri olduğuna güvenerek o yerleri bırakırlar. Bir zaman boynuzlarında yeşil, bol sarmaşık bitmiş bir akhainēs geyik yakalanmıştı; sarmaşık, boynuzlar körpeyken yeşil bir ağaca biter gibi onlara bitmişti. Geyikler zehirli bir örümcek ya da buna benzer bir hayvan tarafından ısırıldığında yengeç toplayıp yer; bunu içmenin insana da iyi geldiği sanılır, ama tatsızdır. Dişi geyikler doğurunca hemen eşi yer; onu ele geçirmek mümkün değildir, çünkü yere düşmeden kendileri yakalar; eşin bir ilaç olduğu sanılır. Geyikler avlanırken kaval çalınıp şarkı söylenerek yakalanır; hazdan kendilerini yere bırakırlar. Avcılar iki kişi olur: biri açıktan şarkı söyler ya da kaval çalar, öteki de, birincisi vakti işaret edince, arkadan okunu atar. Geyiğin kulakları dik duruyorsa keskin işitir ve ondan saklanmak mümkün olmaz; kulakları düşükse fark etmez.
Τῶν δ’ ἀγρίων καὶ τετραπόδων ἡ ἔλαφος οὐχ ἥκιστα δοκεῖ εἶναι φρόνιμον, τῷ τε τίκτειν παρὰ τὰς ὁδούς (τὰ γὰρ θηρία διὰ τοὺς ἀνθρώπους οὐ προσέρχεται), καὶ ὅταν τέκῃ, ἐσθίει τὸ χόριον πρῶτον. Καὶ ἐπὶ τὴν σέσελιν δὲ τρέχουσι, καὶ φαγοῦσαι οὕτως ἔρχονται πρὸς τὰ τέκνα πάλιν. Ἔτι δὲ τὰ τέκνα ἄγει ἐπὶ τοὺς σταθμούς, ἐθίζουσα οὗ δεῖ ποιεῖσθαι τὰς ἀποφυγάς· ἔστι δὲ τοῦτο πέτρα ἀπορρώξ, μίαν ἔχουσα εἴσοδον, οὗ δὴ καὶ ἀμύνεσθαι ἤδη φασὶν ὑπομένουσαν. Ἔτι δὲ ὁ ἄρρην ὅταν γένηται παχύς (γίνεται δὲ σφόδρα πίων ὀπώρας οὔσης), οὐδαμοῦ ποιεῖ αὑτὸν φανερὸν ἀλλ’ ἐκτοπίζει ὡς διὰ τὴν παχύτητα εὐάλωτος ὤν. Ἀποβάλλουσι δὲ καὶ τὰ κέρατα ἐν τόποις χαλεποῖς καὶ δυσεξευρέτοις· ὅθεν καὶ ἡ παροιμία γέγονεν “οὗ αἱ ἔλαφοι τὰ κέρατα ἀποβάλλουσιν·” ὥσπερ γὰρ τὰ ὅπλα ἀποβεβληκυῖαι φυλάττονται ὁρᾶσθαι. Λέγεται δ’ ὡς τὸ ἀριστερὸν κέρας οὐδείς πω ἑώρακεν· ἀποκρύπτειν γὰρ αὐτὸ ὡς ἔχον τινὰ φαρμακείαν. Οἱ μὲν οὖν ἐνιαύσιοι οὐ φύουσι κέρατα, πλὴν ὥσπερ σημείου χάριν ἀρχήν τινα· τοῦτο δ’ ἐστὶ βραχὺ καὶ δασύ. Φύουσι δὲ διετεῖς πρῶτον τὰ κέρατα εὐθέα, καθάπερ παττάλους· διὸ καὶ καλοῦσι τότε πατταλίας αὐτούς. Τῷ δὲ τρίτῳ ἔτει δίκρουν φύουσι, τῷ δὲ τετάρτῳ τραχύτερον· καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἀεὶ ἐπιδιδόασι μέχρι ἓξ ἐτῶν. Ἀπὸ τούτου δὲ ὅμοια ἀεὶ ἀναφύουσιν, ὥστε μηκέτι ἂν γνῶναι τὴν ἡλικίαν τοῖς κέρασιν, ἀλλὰ τοὺς γέροντας γνωρίζουσι μάλιστα δυοῖν σημείοιν· ὀδόντας τε γὰρ οἱ μὲν οὐκ ἔχουσιν οἱ δ’ ὀλίγους, καὶ τοὺς ἀμυντῆρας οὐκέτι φύουσιν. Καλοῦνται δ’ ἀμυντῆρες τὰ προνενευκότα τῶν φυομένων κεράτων εἰς τὸ πρόσθεν, οἷς ἀμύνεται· ταῦτα δ’ οἱ γέροντες οὐκ ἔχουσιν, ἀλλ’ εἰς τὸ ὀρθὸν γίνεται ἡ αὔξησις αὐτοῖς τῶν κεράτων. Ἀποβάλλουσι δ’ ἀνὰ ἕκαστον ἐνιαυτὸν τὰ κέρατα, ἀποβάλλουσι δὲ περὶ τὸν Θαργηλιῶνα μῆνα. Ὅταν δ’ ἀποβάλωσι, κρύπτουσιν αὑτοὺς τὴν ἡμέραν, ὥσπερ εἴρηται· κρύπτουσι δ’ ἐν τοῖς δασέσιν, εὐλαβούμενοι τὰς μυίας. Νέμονται δὲ τὸν χρόνον τοῦτον νύκτωρ, μέχριπερ ἂν ἐκφύσωσι τὰ κέρατα. Φύεται δ’ ὥσπερ ἐν δέρματι τὸ πρῶτον, καὶ γίνονται δασέα· ὅταν δ’ αὐξηθῶσιν, ἡλιάζονται, ἵν’ ἐκπέψωσι καὶ ξηράνωσι τὸ κέρας. Ὅταν δὲ μηκέτι πονῶσι πρὸς τὰ δένδρα κνώμενοι αὐτά, τότ’ ἐκλείπουσι τοὺς τόπους τούτους διὰ τὸ θαρρεῖν ὡς ἔχοντες ᾧ ἀμυνοῦνται. Ἤδη δ’ εἴληπται ἀχαΐνης ἔλαφος ἐπὶ τῶν κεράτων ἔχων κιττὸν πολὺν πεφυκότα χλωρόν, ὡς ἁπαλῶν ὄντων τῶν κεράτων ἐμφύντα ὥσπερ ἐν ξύλῳ χλωρῷ. Ὅταν δὲ δηχθῶσιν αἱ ἔλαφοι ὑπὸ φαλαγγίου ἤ τινος τοιούτου, τοὺς καρκίνους συλλέγουσαι ἐσθίουσιν· δοκεῖ δὲ καὶ ἀνθρώπῳ ἀγαθὸν εἶναι τοῦτο πίνειν, ἀλλ’ ἔστιν ἀηδές. Αἱ δὲ θήλειαι τῶν ἐλάφων ὅταν τέκωσιν, εὐθὺς κατεσθίουσι τὸ χόριον, καὶ οὐκ ἔστι λαβεῖν· πρὸ γὰρ τοῦ χαμαὶ βαλεῖν αὐταὶ ἅπτονται· δοκεῖ δὲ τοῦτ’ εἶναι φάρμακον. Ἁλίσκονται δὲ θηρευόμεναι αἱ ἔλαφοι συριττόντων καὶ ᾀδόντων, καὶ κατακλίνονται ὑπὸ τῆς ἡδονῆς. Δύο δ’ ὄντων ὁ μὲν φανερῶς ᾄδει ἢ συρίττει, ὁ δ’ ἐκ τοῦ ὄπισθεν βάλλει, ὅταν οὗτος σημήνῃ τὸν καιρόν. Ἐὰν μὲν οὖν τύχῃ ὀρθὰ τὰ ὦτα ἔχουσα, ὀξὺ ἀκούει καὶ οὐκ ἔστι λαθεῖν· ἐὰν δὲ καταβεβληκυῖα τύχῃ, λανθάνει.
9.66. Bölüm
Ayılar kaçarken yavrularını önlerine katıp iter ya da kucaklayıp taşır; yetişilecek gibi olurlarsa ağaçlara tırmanırlar. İnden çıktıklarında da, daha önce söylendiği gibi, önce aron otu yer ve diş çıkarıyormuş gibi ağaçları çiğnerler. Öteki dört ayaklıların da birçoğu kendilerini korumak için akıllıca şeyler yapar: nitekim Girit'te yaban keçilerinin okla vurulduklarında diktamnon otunu aradıklarını söylerler; bu otun bedene saplanan okları dışarı attığı sanılır. Köpekler de bir rahatsızlık duyduklarında bir ot yiyip kusarlar. Leopar da leopar boğan zehri yediğinde insan dışkısı arar, çünkü bu ona iyi gelir. Bu zehir aslanları da öldürür. Bu yüzden avcılar dışkıyı bir kaba koyup bir ağaca asarlar ki hayvan uzaklaşmasın; leopar ona doğru sıçrayıp onu yakalamayı umarken ölür. Leoparın, yırtıcı hayvanların kendi kokusundan hoşlandığını fark ettiğini ve kendini saklayarak avlandığını da söylerler: hayvanlar ona yakına kadar gelirmiş; geyikleri de böyle yakalarmış. Mısır'daki ikhneumon, aspis denen yılanı görünce, başka yardımcılar çağırmadan saldırmaz; vuruşlara ve ısırıklara karşı da kendilerini çamurla sıvarlar: önce suya girip ıslanır, sonra toprakta yuvarlanırlar. Timsahlar ağızlarını açtığında trokhilos'lar içeri uçup dişlerini temizler; kendileri yiyecek bulur, timsah da faydalandığını fark eder ve onlara zarar vermez; kuş dışarı çıkmak istediğinde de onu ısırmamak için boynunu oynatır. Kaplumbağa engerek yediğinde ardından kekik yer; bu görülmüştür. Bir zaman biri onun bunu sık sık yaptığını, kekikten koparınca yeniden engereğe döndüğünü görmüş ve kekiği sökmüş; bu olunca kaplumbağa ölmüş. Gelincik yılanla dövüşürken önce sedef otu yer, çünkü onun kokusu yılanlara düşmandır. Drakon yılanı meyve mevsiminde yaban marulunun özsuyunu emer; bunu yaparken görülmüştür. Köpekler bağırsak kurduna tutulunca ekin yer. Leylekler ve öteki kuşlar dövüşürken bir yerleri yaralanırsa üstüne kekik koyar. Birçok kişi çekirgenin de yılanlarla dövüşürken onların boynuna yapıştığını görmüştür. Gelincik de kuşları akıllıca alt ediyor görünür: kurtların koyunları boğazladığı gibi onları boğazlar. Yılanlarla, özellikle de fare avlayanlarla dövüşür, çünkü kendisi de bu hayvanı avlar. Kirpilerin sezgisi hakkında da pek çok yerde şu gözlemlenmiştir: kuzey ve güney rüzgârları birbirinin yerine geçtiğinde topraktakiler deliklerinin ağzını değiştirir, evlerde beslenenler de bir duvardan ötekine geçer; öyle ki Byzantion'da biri kirpinin bunu yaptığını fark ettiği için havayı önceden bildirerek ün kazanmış. İktis büyüklükçe küçük cins Melite köpekleri kadardır; tüyleri, görünüşü, alt tarafının beyazlığı ve huyunun kötülüğü bakımından gelinciğe benzer; çok da evcilleşir, ama kovanlara zarar verir, çünkü baldan hoşlanır. Kediler gibi kuş da yer. Erkeklik organı, söylendiği gibi, kemiktir; erkeğinkinin idrar zorluğuna ilaç olduğu sanılır; kazıyarak verirler.
Αἱ δ’ ἄρκτοι ὅταν φεύγωσι, τὰ σκυμνία προωθοῦσι καὶ ἀναλαβοῦσαι φέρουσιν· ὅταν δ’ ἐπικαταλαμβάνωνται, ἐπὶ τὰ δένδρα ἀναπηδῶσιν. Καὶ ὅταν ἐκ τοῦ φωλεοῦ ἐξέλθωσι, πρῶτον τὸ ἄρον ἐσθίουσιν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, καὶ τὰ ξύλα διαμασῶνται ὥσπερ ὀδοντοφυοῦσαι. Πολλὰ δὲ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν τετραπόδων ποιεῖ πρὸς βοήθειαν αὑτοῖς φρονίμως, ἐπεὶ καὶ ἐν Κρήτῃ φασὶ τὰς αἶγας τὰς ἀγρίας, ὅταν τοξευθῶσι, ζητεῖν τὸ δίκταμνον· δοκεῖ δὲ τοῦτο ἐκβλητικὸν εἶναι τῶν τοξευμάτων ἐν τῷ σώματι. Καὶ αἱ κύνες δ’ ὅταν τι πονῶσιν, ἔμετον ποιοῦνται φαγοῦσαί τινα πόαν. Ἡ δὲ πάρδαλις ὅταν φάγῃ τὸ φάρμακον τὸ παρδαλιαγχές, ζητεῖ τὴν τοῦ ἀνθρώπου κόπρον· βοηθεῖ γὰρ αὐτῇ. Διαφθείρει δὲ τοῦτο τὸ φάρμακον καὶ λέοντας. Διὸ καὶ οἱ κυνηγοὶ κρεμαννύουσιν ἐν ἀγγείῳ ἔκ τινος δένδρου τὴν κόπρον, ὅπως μὴ ἀποχωρῇ μακρὰν τὸ θηρίον· αὐτοῦ γὰρ προσαλλομένη ἡ πάρδαλις καὶ ἐλπίζουσα λήψεσθαι τελευτᾷ. Λέγουσι δὲ καὶ κατανενοηκυῖαν τὴν πάρδαλιν ὅτι τῇ ὀσμῇ αὐτῆς χαίρουσι τὰ θηρία, ἀποκρύπτουσαν ἑαυτὴν θηρεύειν· προσιέναι γὰρ ἐγγύς, καὶ λαμβάνειν οὕτω καὶ τὰς ἐλάφους. Ὁ δ’ ἰχνεύμων ὁ ἐν Αἰγύπτῳ ὅταν ἴδῃ τὸν ὄφιν τὴν ἀσπίδα καλουμένην, οὐ πρότερον ἐπιτίθεται πρὶν συγκαλέσῃ βοηθοὺς ἄλλους· πρὸς δὲ τὰς πληγὰς καὶ τὰ δήγματα πηλῷ καταπλάττουσιν ἑαυτούς· βρέξαντες γὰρ ἐν τῷ ὕδατι πρῶτον, οὕτω καλινδοῦνται ἐν τῇ γῇ. Τῶν δὲ κροκοδείλων χασκόντων οἱ τροχίλοι καθαίρουσιν εἰσπετόμενοι τοὺς ὀδόντας, καὶ αὐτοὶ μὲν τροφὴν λαμβάνουσιν, ὁ δ’ ὠφελούμενος αἰσθάνεται καὶ οὐ βλάπτει, ἀλλ’ ὅταν ἐξελθεῖν βούληται, κινεῖ τὸν αὐχένα, ἵνα μὴ συνδάκῃ. Ἡ δὲ χελώνη ὅταν ἔχεως φάγῃ, ἐπεσθίει τὴν ὀρίγανον· καὶ τοῦτο ὦπται. Καὶ ἤδη κατιδών τις τοῦτο πολλάκις ποιοῦσαν αὐτὴν καὶ ὅτε σπάσαι τῆς ὀριγάνου πάλιν ἐπὶ τὸν ἔχιν πορευομένην, ἐξέτιλε τὴν ὀρίγανον· τούτου δὲ συμβάντος ἀπέθανεν ἡ χελώνη. Ἡ δὲ γαλῆ ὅταν ὄφει μάχηται, ἐπεσθίει τὸ πήγανον· πολεμία γὰρ ἡ ὀσμὴ τοῖς ὄφεσιν. Ὁ δὲ δράκων ὅταν ὀπωρίζῃ, τὸν ὀπὸν τῆς πικρίδος ἐκροφεῖ, καὶ τοῦθ’ ἑώραται ποιῶν. Αἱ δὲ κύνες ὅταν ἑλμινθιῶσιν, ἐσθίουσι τοῦ σίτου τὸ λήϊον, Οἱ δὲ πελαργοὶ καὶ οἱ ἄλλοι τῶν ὀρνίθων, ὅταν ἑλκωθῇ τι μαχομένοις, ἐπιτιθέασι τὴν ὀρίγανον. Πολλοὶ δὲ καὶ τὴν ἀκρίδα ἑωράκασιν ὅτι, ὅταν μάχηται τοῖς ὄφεσι, λαμβάνεται τοῦ τραχήλου τῶν ὄφεων. Φρονίμως δὲ δοκεῖ καὶ ἡ γαλῆ χειροῦσθαι τοὺς ὄρνιθας· σφάζει γὰρ ὥσπερ οἱ λύκοι τὰ πρόβατα. Μάχεται δὲ καὶ τοῖς ὄφεσι μάλιστα τοῖς μυοθήραις διὰ τὸ καὶ αὐτὴν τοῦτο τὸ ζῷον θηρεύειν. Περὶ δὲ τῆς τῶν ἐχίνων αἰσθήσεως συμβέβηκε πολλαχοῦ τεθεωρῆσθαι ὅτι μεταβαλλόντων βορέων καὶ νότων οἱ μὲν ἐν τῇ γῇ τὰς ὀπὰς αὑτῶν μεταμείβουσιν, οἱ δ’ ἐν ταῖς οἰκίαις τρεφόμενοι μεταβάλλουσι πρὸς τοὺς τοίχους, ὥστ’ ἐν Βυζαντίῳ γέ τινά φασι προλέγοντα λαβεῖν δόξαν ἐκ τοῦ κατανενοηκέναι ποιοῦντα ταῦτα τὸν ἐχῖνον. Ἡ δ’ ἴκτις ἔστι μὲν τὸ μέγεθος ἡλίκον Μελιταῖον κυνίδιον τῶν μικρῶν, τὴν δὲ δασύτητα καὶ τὴν ὄψιν καὶ τὸ λευκὸν τὸ ὑποκάτω καὶ τοῦ ἤθους τὴν κακουργίαν ὅμοιον γαλῇ, καὶ τιθασσὸν δὲ γίνεται σφόδρα, τὰ δὲ σμήνη κακουργεῖ· τῷ γὰρ μέλιτι χαίρει. Ἔστι δὲ καὶ ὀρνιθοφάγον ὥσπερ αἱ αἴλουροι. Τὸ δ’ αἰδοῖον αὐτῆς ἔστι μέν, ὥσπερ εἴρηται, ὀστοῦν, δοκεῖ δ’ εἶναι φάρμακον στραγγουρίας τὸ τοῦ ἄρρενος· διδόασι δ’ ἐπιξύοντες.
9.77. Bölüm
Genel olarak hayvanların yaşayışlarında insan hayatının birçok taklidi görülebilir; zihnin (dianoia) inceliği de büyük hayvanlardan çok küçüklerde göze çarpar. Kuşlardan ilk örnek kırlangıcın yuva kurmasıdır: çamura saman katarken insanlarla aynı düzeni izler. Çamuru çöplerle birlikte örer; çamur bulamazsa kendini ıslatıp kanatlarıyla toza bulanır. Ayrıca insanlar gibi yatak da yapar: önce sert şeyleri altına koyar ve yatağı kendi büyüklüğüne uygun yapar. Yavruların beslenmesine ikisi birden emek verir; yiyeceği yavruların her birine sırayla verir, önce alan ikinci kez almasın diye belli bir düzeni gözetir. Dışkıyı da başlangıçta kendileri dışarı atarlar; yavrular büyüyünce onlara dönüp dışarıya bırakmayı öğretirler. Güvercinlerde de bu türden gözlemlere konu olan başka şeyler vardır: birden çok eşle çiftleşmek istemezler ve eşlerden biri dul kalmadıkça birlikteliklerini bozmazlar. Ayrıca yumurtlama sancısı sırasında erkeğin gösterdiği özen ve dişiyle birlikte duyduğu sıkıntı şaşılacak ölçüdedir: dişi doğum yüzünden yuvaya girmekte nazlanırsa onu vurur ve girmeye zorlar. Yavrular çıkınca erkek en tuzlu topraktan çiğneyip yavruların ağzını açarak içine tükürür, onları yiyeceğe hazırlar. Yavruları yuvadan çıkarmak üzereyken erkek dişilerin hepsiyle çiftleşir. Çoğunlukla birbirlerini böyle severler; ama eşi olan dişilerden bazıları da ara sıra başka erkeklerle çiftleşir. Bu hayvan kavgacıdır; birbirlerini rahatsız eder ve birbirlerinin yuvalarına sokulurlar, ama seyrek; uzaktayken daha az kavga ederler, ama yuvanın yanında sonuna kadar dövüşürler. Güvercinlere, tahtalı güvercinlere ve kumrulara has bir özellik, su içerken yeterince içmedikçe başlarını kaldırmamalarıdır. Kumrunun ve tahtalı güvercinin erkeği hep aynıdır ve başka erkeği kabul etmezler; kuluçkaya da erkek ve dişi ikisi birlikte yatar. Dişiyle erkeği iç organlar dışında ayırt etmek kolay değildir. Tahtalı güvercinler uzun yaşar: yirmi beş ve otuz yıl, bazıları da kırk yıl yaşamış olarak görülmüştür. Yaşlandıkça tırnakları uzar, ama besleyenler bunları keser. Yaşlanınca başka hiçbir zarar gördükleri belli olmaz. Kumrular ve güvercinler de, besleyenler onları av kuşu olarak kullanmak için kör ettikleri hâlde, sekiz yıl yaşar. Keklikler de on beş yıl kadar yaşar. Tahtalı güvercinler ve kumrular hep aynı yerlerde yuva yapar. Genel olarak erkekler dişilerden daha uzun ömürlüdür; ama bazıları, evde beslenen av güvercinlerine dayanarak, bu kuşlarda erkeklerin dişilerden önce öldüğünü söyler. Bazıları serçelerin erkeklerinin de yalnız bir yıl yaşadığını söyler. Delil olarak ilkbaharda erkeklerin sakal çevresindeki kara tüylerinin hemen görünmeyip sonradan çıkmasını gösterirler: sanki öncekilerden hiçbiri hayatta kalmamıştır. Dişi serçelerin ise daha uzun ömürlü olduğunu söylerler; çünkü bunlar gençlerin arasında yakalanır ve dudaklarının çevresi sert olduğu için kolayca tanınır. Kumrular yazı serin yerlerde, kışı ılık yerlerde geçirir; ispinozlar ise yazı ılık, kışı soğuk yerlerde geçirir.
Ὅλως δὲ περὶ τοὺς βίους πολλὰ ἂν θεωρηθείη μιμήματα τῶν ἄλλων ζῴων τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς, καὶ μᾶλλον ἐπὶ τῶν ἐλαττόνων ἢ μειζόνων ἴδοι τις ἂν τὴν τῆς διανοίας ἀκρίβειαν, οἷον πρῶτον ἐπὶ τῶν ὀρνίθων ἡ τῆς χελιδόνος σκηνοπηγία· τῇ γὰρ περὶ τὸν πηλὸν ἀχυρώσει τὴν αὐτὴν ἔχει τάξιν. Συγκαταπλέκει γὰρ τοῖς κάρφεσι πηλόν· κἂν ἀπορῆται πηλοῦ, βρέχουσα αὑτὴν καλινδεῖται τοῖς πτεροῖς πρὸς τὴν κόνιν. Ἔτι δὲ στιβαδοποιεῖται καθάπερ οἱ ἄνθρωποι, τὰ σκληρὰ πρῶτα ὑποτιθεῖσα καὶ τῷ μεγέθει σύμμετρον ποιοῦσα πρὸς αὑτήν. Περί τε τὴν τροφὴν τῶν τέκνων ἐκπονεῖται ἀμφότερα· δίδωσι δ’ ἑκατέρῳ διατηροῦσά τινι συνηθείᾳ τὸ προειληφός, ὅπως μὴ δὶς λάβῃ. Καὶ τὴν κόπρον τὸ μὲν πρῶτον αὐταὶ ἐκβάλλουσιν, ὅταν δ’ αὐξηθῶσι, μεταστρέφοντας ἔξω διδάσκουσι τοὺς νεοττοὺς προΐεσθαι. Περί τε τὰς περιστερὰς ἔστιν ἕτερα τοιαύτην ἔχοντα τὴν θεωρίαν· οὔτε γὰρ συνδυάζεσθαι θέλουσι πλείοσιν, οὔτε προαπολείπουσι τὴν κοινωνίαν, πλὴν ἐὰν χῆρος ἢ χήρα γένηται. Ἔτι δὲ περὶ τὴν ὠδῖνα δεινὴ ἡ τοῦ ἄρρενος θεραπεία καὶ συναγανάκτησις· ἐάν τ’ ἀπομαλακίζηται πρὸς τὴν εἴσοδον τῆς νεοττιᾶς διὰ τὴν λοχείαν, τύπτει καὶ ἀναγκάζει εἰσιέναι. Γενομένων δὲ τῶν νεοττῶν τῆς ἁλμυριζούσης μάλιστα γῆς διαμασησάμενος εἰσπτύει τοῖς νεοττοῖς διοιγνὺς τὸ στόμα, προπαρασκευάζων πρὸς τὴν τροφήν. Ὅταν δ’ ἐκ τῆς νεοττιᾶς ἐξάγειν μέλλῃ, πάντας ὁ ἄρρην ὀχεύει. Ὡς μὲν οὖν ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦτον τὸν τρόπον στέργουσιν ἀλλήλας, παροχεύονται δέ ποτε καὶ τῶν τοὺς ἄρρενας ἐχουσῶν τινές. Ἔστι δὲ μάχιμον τὸ ζῷον, καὶ ἐνοχλοῦσιν ἀλλήλαις, καὶ εἰς τὰς νεοττιὰς παραδύονται τὰς ἀλλήλων, ὀλιγάκις μέντοι· καὶ γὰρ ἂν ἄποθεν ἧττον ᾖ, ἀλλὰ παρά γε τὴν νεοττιὰν διαμάχονται ἐσχάτως. Ἴδιον δὲ ταῖς περιστεραῖς δοκεῖ συμβεβηκέναι καὶ ταῖς φαψὶ καὶ τρυγόσι τὸ μὴ ἀνακύπτειν πινούσας, ἐὰν μὴ ἱκανὸν πίωσιν. Ἔχει δὲ τὸν ἄρρενα ἡ τρυγὼν τὸν αὐτὸν καὶ φάττα, καὶ ἄλλον οὐ προσίενται· καὶ ἐπῳάζουσιν ἀμφότεροι καὶ ὁ ἄρρην καὶ ἡ θήλεια. Διαγνῶναι δ’ οὐ ῥᾴδιον τὴν θήλειαν καὶ τὸν ἄρρενα, ἀλλ’ ἢ τοῖς ἐντός. Ζῶσι δ’ αἱ φάτται πολὺν χρόνον· καὶ γὰρ εἴκοσιν ἔτη καὶ πέντε καὶ τριάκοντα ὠμμέναι εἰσίν, ἔνιαι δὲ καὶ τετταράκοντα ἔτη. Πρεσβυτέρων δὲ γινομένων αὐτῶν οἱ ὄνυχες αὐξάνονται· ἀλλ’ ἀποτέμνουσιν οἱ τρέφοντες. Ἄλλο δ’ οὐδὲν βλάπτονται ἐπιδήλως γηράσκουσαι. Καὶ αἱ τρυγόνες δὲ καὶ αἱ περιστεραὶ ζῶσι καὶ ὀκτὼ ἔτη αἱ τετυφλωμέναι ὑπὸ τῶν παλευτρίας τρεφόντων αὐτάς. Ζῶσι δὲ καὶ οἱ πέρδικες περὶ πεντεκαίδεκ’ ἔτη. Νεοττεύουσι δὲ καὶ αἱ φάβες καὶ αἱ τρυγόνες ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις ἀεί. Πολυχρονιώτερα δ’ ὅλως μέν ἐστι τὰ ἄρρενα τῶν θηλέων, ἐπὶ δὲ τούτων τελευτᾶν φασί τινες πρότερον τὰ ἄρρενα τῶν θηλέων, τεκμαιρόμενοι ἐκ τῶν κατ’ οἰκίαν τρεφομένων παλευτριῶν. Λέγουσι δέ τινες καὶ τῶν στρουθίων ἐνιαυτὸν μόνον ζῆν τοὺς ἄρρενας, ποιούμενοι σημεῖον ὅτι τοῦ ἔαρος οὐ φαίνονται ἔχοντες εὐθὺς τὰ περὶ τὸν πώγωνα μέλανα, ὕστερον δ’ ἴσχουσιν, ὡς οὐδενὸς σωζομένου τῶν προτέρων· τὰς δὲ θηλείας μακροβιωτέρας εἶναι τῶν στρουθίων· ταύτας γὰρ ἁλίσκεσθαι ἐν τοῖς νέοις, καὶ διαδήλας εἶναι τῷ ἔχειν τὰ περὶ τὰ χείλη σκληρά. Διάγουσι δ’ αἱ μὲν τρυγόνες τοῦ θέρους ἐν τοῖς χειμερίοις, τοῦ δὲ χειμῶνος ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς, αἱ δὲ σπίζαι τοῦ μὲν θέρους ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς, τοῦ δὲ χειμῶνος ἐν τοῖς ψυχροῖς.
9.88. Bölüm
Ağır kuşlar, meselâ bıldırcınlar, keklikler ve bu türden öteki kuşlar, yuva yapmaz; çünkü iyi uçamadıkları için yuva onlara yaramaz. Bunun yerine düz bir yerde bir toz çukuru eşer —başka hiçbir yerde yumurtlamazlar—, şahinlere ve kartallara karşı korunmak için de üstünü bir dikenle ve çalı çırpıyla örterek orada yumurtlar ve kuluçkaya yatarlar. Sonra yumurtaları çıkarır çıkarmaz yavruları dışarı götürürler, çünkü uçarak onlara yiyecek getiremezler. Bıldırcınlar da keklikler de, tavuklar gibi, yavrularını altlarına alarak dinlenir. Uzun süre başında durup da yerin fark edilmemesi için aynı yerde hem yumurtlayıp hem kuluçkaya yatmazlar. Avlanan biri yuvaya rastlarsa, keklik avcının önünde yakalanacakmış gibi sürünür ve avcıyı, onu yakalayacağını umsun diye, kendine çeker; ta ki yavruların her biri kaçıp kurtulana kadar; sonra kendisi havalanıp onları yeniden çağırır. Keklik on yumurtadan az yumurtlamaz, çoğu zaman on altı yumurtlar. Söylendiği gibi bu kuş kötü huylu ve kurnazdır. İlkbaharda ötüşerek ve dövüşerek sürüden ayrılır, her biri kaptığı dişiyle çift olur. Erkekler azgın olduğundan, dişi kuluçkaya yatmasın diye yumurtaları bulurlarsa yuvarlayıp kırarlar; dişi de buna karşı kaçıp gizlice yumurtlar; çoğu zaman da yumurtlama ihtiyacı sıkıştırdığı için, erkek yanında değilse yumurtayı nereye denk gelirse bırakır; yumurtalar bir arada korunsun diye de onların yanına gitmez. Bir insan onu görürse, yavrularda yaptığı gibi yumurtalardan da onu uzaklaştırır: insanın ayaklarının dibinde görünür, ta ki onu uzaklaştırana kadar. Dişi kaçıp kuluçkaya yattığında erkekler bağrışır ve bir araya gelip dövüşür; bunlara "dul" derler. Dövüşte yenilen galibin peşinden gider ve yalnız o onunla çiftleşir. Biri ikinci ya da herhangi bir erkek tarafından yenilirse, en güçlü olan da onunla gizlice çiftleşir. Bu her zaman değil, yılın belli bir mevsiminde olur; bıldırcınlarda da aynı şey görülür. Bu bazen horozlarda da olur: tapınaklarda dişisiz olarak adanmış horozlar bulunursa, yeni adanan horozla, beklenebileceği gibi, hepsi çiftleşir. Evcil keklikler de yabani keklikleri basar, onlara sataşır ve onları hırpalar. Yabanilerin önderi, dövüşecekmiş gibi karşılık vererek ötüp av kekliğinin üstüne atılır. O tuzaklarda yakalanınca bir başkası yine aynı şekilde karşılık vererek yaklaşır. Avlamada kullanılan keklik erkekse bunu yaparlar; ama avlamada kullanılan ve öten keklik dişiyse ve önder ona karşılık verirse, ötekiler toplanıp onu döver ve dişiden kovarlar, çünkü kendilerine değil o dişiye yaklaşmaktadır. Bu yüzden önder de çoğu zaman sessizce yaklaşır, ki başka biri sesini işitip onunla dövüşmeye gelmesin. Tecrübeliler, bazen erkeğin yaklaşırken dişiyi susturduğunu da söyler; ki öteki erkekler işitip de onlarla dövüşmek zorunda kalmasın. Keklik yalnız ötmez, gıcırtıya benzer bir ses ve başka sesler de çıkarır. Kuluçkadaki dişi de çoğu zaman erkeğin avlamada kullanılan dişiye ilgi gösterdiğini fark edince kalkar, karşılık verip bekler; ki erkek onunla çiftleşsin ve o da erkeği avcı dişiden koparsın. Keklikler de bıldırcınlar da çiftleşme konusunda öyle çılgına döner ki avcıların üstüne atılır, çoğu zaman başlarına bile konarlar.
Kekliklerin çiftleşmesi, avlanması ve huylarının öteki kurnazlıkları bakımından durum böyledir. Bıldırcınlar, keklikler ve uçabilen öteki kuşların bazıları, söylendiği gibi, yerde yuva yapar. Bu türden kuşlardan tarlakuşu, çulluk ve bıldırcın ağaca konmaz, yere konar; ağaçkakan ise yere konmaz: kurtçuklar ve böcekler dışarı çıksın diye meşelere vurur.
Οἱ δὲ βαρεῖς τῶν ὀρνίθων οὐ ποιοῦνται νεοττιάς (οὐ συμφέρει γὰρ μὴ πτητικοῖς οὖσιν), οἷον ὄρτυγες καὶ πέρδικες καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα τῶν ὀρνέων· ἀλλ’ ὅταν ποιήσωνται ἐν τῷ λείῳ κονίστραν (ἐν ἄλλῳ γὰρ τόπῳ οὐθενὶ τίκτει), ἐπηλυγασάμενοι ἄκανθάν τινα καὶ ὕλην τῆς περὶ τοὺς ἱέρακας ἕνεκα καὶ τοὺς ἀετοὺς ἀλεώρας, ἐνταῦθα τίκτουσι καὶ ἐπῳάζουσιν. Ἔπειτα ἐκλέψαντες εὐθὺς ἐξάγουσι τοὺς νεοττοὺς διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τῇ πτήσει πορίζειν αὐτοῖς τροφήν. Ἀναπαύονται δ’ ὑφ’ ἑαυτοὺς ἀγόμενοι τοὺς νεοττοὺς καὶ οἱ ὄρτυγες καὶ οἱ πέρδικες, ὥσπερ αἱ ἀλεκτορίδες. Καὶ οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ τίκτουσι καὶ ἐπῳάζουσιν, ἵνα μή τις κατανοήσῃ τὸν τόπον πλείω χρόνον προσεδρευόντων. Ὅταν δέ τις θηρεύῃ περιπεσὼν τῇ νεοττιᾷ, προκυλινδεῖται ἡ πέρδιξ τοῦ θηρεύοντος ὡς ἐπίληπτος οὖσα, καὶ ἐπισπᾶται ὡς ληψόμενον ἐφ’ ἑαυτήν, ἕως ἂν διαδράσῃ τῶν νεοττῶν ἕκαστος· μετὰ δὲ ταῦτα ἀναπτᾶσα αὐτὴ ἀνακαλεῖται πάλιν. Τίκτει μὲν οὖν ᾠὰ ἡ πέρδιξ οὐκ ἐλάττω ἢ δέκα, πολλάκις δ’ ἑκκαίδεκα· ὥσπερ δ’ εἴρηται, κακόηθες τὸ ὄρνεόν ἐστι καὶ πανοῦργον. Τοῦ δ’ ἔαρος ἐκ τῆς ἀγέλης ἐκκρίνονται δι’ ᾠδῆς καὶ μάχης κατὰ ζεύγη μετὰ θηλείας, ἣν ἂν λάβῃ ἕκαστος. Διὰ δὲ τὸ εἶναι ἀφροδισιαστικοί, ὅπως μὴ ἐπῳάζῃ ἡ θήλεια, οἱ ἄρρενες τὰ ᾠὰ διακυλινδοῦσι καὶ συντρίβουσιν, ἐὰν εὕρωσιν· ἡ δὲ θήλεια ἀντιμηχανωμένη ἀποδιδράσκουσα τίκτει, καὶ πολλάκις διὰ τὸ ὀργᾶν τεκεῖν, ὅπου ἂν τύχῃ, ἐκβάλλει, ἂν μὴ παρῇ ὁ ἄρρην· καὶ ὅπως σώζηται ἀθρόα, οὐκ ἔρχεται πρὸς αὐτά. Καὶ ἐὰν ὑπ’ ἀνθρώπου ὀφθῇ, ὥσπερ περὶ τοὺς νεοττούς, οὕτω καὶ ἀπὸ τῶν ᾠῶν ὑπάγει, πρὸ ποδῶν φαινομένη τοῦ ἀνθρώπου, ἕως ἂν ἀπαγάγῃ. Ὅταν δ’ ἀποδρᾶσα ἐπῳάζῃ, οἱ ἄρρενες κεκράγασι καὶ μάχονται συνιόντες· καλοῦσι δὲ τούτους χήρους. Ὁ δ’ ἡττηθεὶς μαχόμενος ἀκολουθεῖ τῷ νικήσαντι, ὑπὸ τούτου ὀχευόμενος μόνου. Ἐὰν δὲ κρατηθῇ τις ὑπὸ τοῦ δευτέρου ἢ ὁποιουοῦν, οὗτος λάθρᾳ ὀχεύεται ὑπὸ τοῦ κρατιστεύοντος. Γίνεται δὲ τοῦτο οὐκ ἀεί, ἀλλὰ καθ’ ὥραν τινὰ τοῦ ἔτους· καὶ ἐπὶ τῶν ὀρτύγων ὡσαύτως. Ἐνίοτε δὲ συμβαίνει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἀλεκτρυόνων· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἱεροῖς, ὅπου ἄνευ θηλειῶν ἀνάκεινται, τὸν ἀνατιθέμενον πάντες εὐλόγως ὀχεύουσιν. Καὶ τῶν περδίκων δ’ οἱ τιθασσοὶ τοὺς ἀγρίους πέρδικας ὀχεύουσι καὶ ἐπικορίζουσι καὶ ὑβρίζουσιν. Ἐπὶ δὲ τὸν θηρευτὴν πέρδικα ὠθεῖται τῶν ἀγρίων ὁ ἡγεμὼν ἀντᾴσας ὡς μαχούμενος. Τούτου δ’ ἁλόντος ἐν ταῖς πηκταῖς πάλιν προσέρχεται ἄλλος, ἀντᾴσας τὸν αὐτὸν τρόπον. Ἐὰν μὲν οὖν ἄρρην ᾖ ὁ θηρεύων, τοῦτο ποιοῦσιν· ἐὰν δὲ θήλεια ἡ θηρεύουσα ᾖ καὶ ᾄδουσα, ἀντᾴσῃ δ’ ὁ ἡγεμὼν αὐτῇ, οἱ ἄλλοι ἀθροισθέντες τύπτουσι τοῦτον καὶ ἀποδιώκουσιν ἀπὸ τῆς θηλείας, ὅτι ἐκείνῃ ἀλλ’ οὐκ αὐτοῖς προσέρχεται. Ὁ δὲ πολλάκις διὰ ταῦτα σιωπῇ προσέρχεται, ὅπως μὴ ἄλλος τῆς φωνῆς ἀκούσας ἔλθῃ μαχούμενος αὐτῷ. Ἐνίοτε δέ φασιν οἱ ἔμπειροι τὸν ἄρρενα προσιόντα τὴν θήλειαν κατασιγάζειν, ὅπως μὴ ἀκουσάντων τῶν ἀρρένων ἀναγκασθῇ διαμάχεσθαι πρὸς αὐτούς. Οὐ μόνον δ’ ᾄδει ὁ πέρδιξ, ἀλλὰ καὶ τριγμὸν ἀφίησι καὶ ἄλλας φωνάς. Πολλάκις δὲ καὶ ἡ θήλεια ἐπῳάζουσα ἀνίσταται, ὅταν τῇ θηρευούσῃ θηλείᾳ αἴσθηται προσέχοντα τὸν ἄρρενα, καὶ ἀντᾴσασα ὑπομένει, ἵν’ ὀχευθῇ καὶ ἀποσπάσῃ ἀπὸ τῆς θηρευούσης. Οὕτω δὲ σφόδρα καὶ οἱ πέρδικες καὶ οἱ ὄρτυγες ἐπτόηνται περὶ τὴν ὀχείαν, ὥστ’ εἰς τοὺς θηρεύοντας ἐμπίπτουσι καὶ πολλάκις καθιζάνουσιν ἐπὶ τὰς κεφαλάς.
Περὶ μὲν οὖν τὴν ὀχείαν καὶ θήραν τῶν περδίκων τοιαῦτα συμβαίνει, καὶ περὶ τὴν ἄλλην τοῦ ἤθους πανουργίαν. Νεοττεύουσι δ’ ἐπὶ τῆς γῆς, ὥσπερ εἴρηται, οἵ τε ὄρτυγες καὶ οἱ πέρδικες καὶ τῶν ἄλλων ἔνιοι τῶν πτητικῶν. Ἔτι δὲ τῶν τοιούτων ὁ μὲν κόρυδος καὶ ὁ σκολόπαξ καὶ ὄρτυξ ἐπὶ δένδρου οὐ καθίζουσιν, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς γῆς,
9.99. Bölüm
Çıktıklarında onları diliyle toplar; dili geniş ve büyüktür. Ağaçlarda her yönde, hatta ev kertenkeleleri gibi ters dönmüş hâlde de hızla yürür. Tırnakları da, ağaçlarda güvenle tutunabilmesi için, küçük kargalarınkinden daha iyi yaratılmıştır; bunları saplayarak yürür. Ağaçkakanların bir cinsi karatavuktan küçüktür ve üzerinde küçük kırmızımsı lekeler vardır; ikinci cins karatavuktan büyüktür. Üçüncü cins dişi tavuktan pek küçük değildir. Söylendiği gibi ağaçlarda, başka ağaçların yanında zeytin ağaçlarında da yuva yapar. Karıncalarla ve ağaçlardan çıkan kurtçuklarla beslenir. Kurtçukları avlarken ağaçları o kadar oyduğu söylenir ki onları devirirmiş. Bir zaman evcilleştirilmiş bir ağaçkakan, bir bademi, sıkışıp vuruşuna dayansın diye bir odunun yarığına yerleştirmiş, üçüncü vuruşta kırıp içini yemiştir.
ὁ δὲ δρυοκολάπτης οὐ καθίζει ἐπὶ τῆς γῆς· κόπτει δὲ τὰς δρῦς τῶν σκωλήκων καὶ σκνιπῶν ἕνεκεν, ἵν’ ἐξίωσιν. Ἀναλέγεται γὰρ ἐξελθόντας αὐτοὺς τῇ γλώττῃ· πλατεῖαν δ’ ἔχει καὶ μεγάλην. Καὶ πορεύεται ἐπὶ τοῖς δένδρεσι ταχέως πάντα τρόπον, καὶ ὕπτιος, καθάπερ οἱ ἀσκαλαβῶται. Ἔχει δὲ καὶ τοὺς ὄνυχας βελτίους τῶν κολοιῶν πεφυκότας πρὸς τὴν ἀσφάλειαν τῆς ἐπὶ τοῖς δένδρεσιν ἐφεδρείας· τούτους γὰρ ἐμπηγνὺς πορεύεται. Ἔστι δὲ τῶν δρυοκολαπτῶν ἓν μὲν γένος ἔλαττον τοῦ κοττύφου, ἔχει δ’ ὑπέρυθρα μικρά, ἕτερον δὲ γένος μεῖζον ἢ κόττυφος. Τὸ δὲ τρίτον γένος αὐτῶν οὐ πολλῷ ἔλαττόν ἐστιν ἀλεκτορίδος θηλείας. Νεοττεύει δ’ ἐπὶ τῶν δένδρων, ὥσπερ εἴρηται, ἐν ἄλλοις τε τῶν δένδρων καὶ ἐν ἐλαίαις. Βόσκεται δὲ τούς τε μύρμηκας καὶ τοὺς σκώληκας τοὺς ἐκ τῶν δένδρων. Θηρεύοντα δὲ τοὺς σκώληκας οὕτω σφόδρα φασὶ κοιλαίνειν, ὥστε καταβάλλειν τὰ δένδρα. Καὶ τιθασσευόμενος δέ τις ἤδη ἀμύγδαλον εἰς ῥωγμὴν ξύλου ἐνθείς, ὅπως ἐναρμοσθὲν ὑπομείνειεν αὐτοῦ τὴν πληγήν, ἐν τῇ τρίτῃ πληγῇ διέκοψε καὶ κατήσθιε τὸ μαλακόν.
9.1010. Bölüm
Turnalarda da birçok akıllıca davranış görülür: çok uzaklara göç ederler, uzakları görebilmek için yükseklerde uçarlar, bulutlar ve fırtına görürlerse aşağı inip beklerler. Ayrıca bir önderleri ve en arkada, sesleri duyulsun diye ıslık çalanlar vardır. Konduklarında ötekiler başlarını kanatlarının altına alıp sırayla tek ayak üstünde uyur; önder ise başı açıkta etrafı gözetler ve bir şey fark edince bağırarak haber verir. Irmaklarda yaşayan pelikanlar büyük ve düz midyeleri yutar; midelerinin önündeki yerde pişirince kusarlar, ki midyeler açılınca etlerini ayıklayıp yesinler.
Φρόνιμα δὲ πολλὰ καὶ περὶ τὰς γεράνους δοκεῖ συμβαίνειν· ἐκτοπίζουσί τε γὰρ μακράν, καὶ εἰς ὕψος πέτονται πρὸς τὸ καθορᾶν τὰ πόρρω, καὶ ἐὰν ἴδωσι νέφη καὶ χειμέρια, καταπτᾶσαι ἡσυχάζουσιν. Ἔτι δὲ τὸ ἔχειν ἡγεμόνα τε καὶ τοὺς ἐπισυρίττοντας ἐν τοῖς ἐσχάτοις, ὥστε κατακούεσθαι τὴν φωνήν. Ὅταν δὲ καθίζωνται, αἱ μὲν ἄλλαι ὑπὸ τῇ πτέρυγι τὴν κεφαλὴν ἔχουσαι καθεύδουσιν ἐπὶ ἑνὸς ποδὸς ἐναλλάξ, ὁ δ’ ἡγεμὼν γυμνὴν ἔχων τὴν κεφαλὴν προορᾷ, καὶ ὅταν αἴσθηταί τι, σημαίνει βοῶν. Οἱ δὲ πελεκᾶνες οἱ ἐν τοῖς ποταμοῖς γινόμενοι καταπίνουσι τὰς μεγάλας κόγχας καὶ λείας· ὅταν δ’ ἐν τῷ πρὸ τῆς κοιλίας τόπῳ πέψωσιν, ἐξεμοῦσιν, ἵνα χασκουσῶν τὰ κρέα ἐξαιροῦντες ἐσθίωσιν.
9.1111. Bölüm
Yabani kuşların barınakları da yaşayışlarına ve yavrularının korunmasına göre düzenlenmiştir. Bunların kimi iyi yavru yetiştirir ve yavrularına özen gösterir, kimi tersine; kimi geçimini sağlamada beceriklidir, kimi daha beceriksizdir. Kimi barınaklarını sel yarıklarında, kovuklarda ve kayalarda yapar, meselâ kharadrios denen kuş. Kharadrios hem renkçe hem sesçe değersizdir; geceleyin görünür, gündüz kaçıp saklanır. Şahin de sarp yerlerde yuva yapar; et yiyen bir kuş olduğu hâlde, yakaladığı kuşların kalbini yemez; bunu bazıları bıldırcında ve ardıç kuşunda, başkaları başka kuşlarda görmüştür. Şahinler avlanma bakımından da değişir: yazın aynı şekilde avlarını kapmazlar. Bazıları akbabanın ne yavrusunu ne yuvasını kimsenin görmediğini söyler. Sofist Bryson'un babası Herodoros da bu yüzden akbabaların yüksekte bir yerde bulunan başka bir ülkeden geldiğini söylemişti; delil olarak bunu ve birden pek çok akbaba göründüğü hâlde nereden geldiklerinin kimseye belli olmamasını gösterirdi. Bunun sebebi, akbabanın erişilmez kayalarda yumurtlamasıdır; bu kuş pek çok yerde yerli de değildir. Bir yumurta, en çok iki yumurta yumurtlar. Bazı kuşlar dağlarda ve ormanda yaşar, meselâ ibibik ve brenthos; bu sonuncusu kolay geçinir ve ötücüdür. Trokhilos çalılıklarda ve deliklerde yaşar; zor yakalanır, kaçkındır, huyca zayıftır, ama kolay geçinir ve beceriklidir. Ona "ihtiyar" ve "kral" da denir; bu yüzden kartalın onunla savaştığını söylerler.
Τῶν δ’ ἀγρίων ὀρνέων αἵ τ’ οἰκήσεις μεμηχάνηνται πρὸς τοὺς βίους καὶ τὰς σωτηρίας τῶν τέκνων. Εἰσὶ δ’ οἱ μὲν εὔτεκνοι αὐτῶν καὶ ἐπιμελεῖς τῶν τέκνων, οἱ δὲ τοὐναντίον, καὶ οἱ μὲν εὐμήχανοι πρὸς τὸν βίον, οἱ δ’ ἀμηχανώτεροι. Τὰς δ’ οἰκήσεις οἱ μὲν περὶ τὰς χαράδρας καὶ χηραμοὺς ποιοῦνται καὶ πέτρας, οἷον ὁ καλούμενος χαραδριός· ἔστι δ’ ὁ χαραδριὸς καὶ τὴν χρόαν καὶ τὴν φωνὴν φαῦλος, φαίνεται δὲ νύκτωρ, ἡμέρας δ’ ἀποδιδράσκει. Ἐν ἀποτόμοις δὲ καὶ ὁ ἱέραξ νεοττεύει· ὠμοφάγος δ’ ὤν, ὧν ἂν κρατήσῃ ὀρνέων, τὴν καρδίαν οὐ κατεσθίει· καὶ τοῦτό τινες ἑωράκασι καὶ ἐπ’ ὄρτυγος καὶ ἐπὶ κίχλης καὶ ἕτεροι ἐφ’ ἑτέρων. Ἔτι δὲ καὶ περὶ τὸ θηρεύειν μεταβάλλουσιν· οὐ γὰρ ἁρπάζουσιν ὁμοίως τοῦ θέρους. Γυπὸς δὲ λέγεται ὑπό τινων ὡς οὐδεὶς ἑώρακεν οὔτε νεοττὸν οὔτε νεοττιάν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἔφη Ἡρόδωρος ὁ Βρύσωνος τοῦ σοφιστοῦ πατὴρ ἀπό τινος αὐτὸς ἑτέρας εἶναι μετεώρου γῆς, τεκμήριον τοῦτο λέγων καὶ τὸ φαίνεσθαι ταχὺ πολλούς, ὅθεν δέ, μηδενὶ εἶναι δῆλον. Τούτου δ’ αἴτιον ὅτι τίκτει ἐν πέτραις ἀπροσβάτοις· ἔστι δ’ οὐδὲ πολλαχοῦ ἐπιχώριος ὁ ὄρνις. Τίκτει δ’ ἓν ᾠὸν ἢ δύο τὰ πλεῖστα. Ἔνιοι δὲ τῶν ὀρνίθων ἐν τοῖς ὄρεσι καὶ τῇ ὕλῃ κατοικοῦσιν, οἷον ἔποψ καὶ βρένθος· οὗτος δ’ ὁ ὄρνις εὐβίοτος καὶ ᾠδικός. Ὁ δὲ τροχίλος καὶ λόχμας καὶ τρώγλας οἰκεῖ· δυσάλωτος δὲ καὶ δραπέτης καὶ τὸ ἦθος ἀσθενής, εὐβίοτος δὲ καὶ τεχνικός. Καλεῖται δὲ πρέσβυς καὶ βασιλεύς· διὸ καὶ τὸν ἀετὸν αὐτῷ φασὶ πολεμεῖν.
9.1212. Bölüm
Bazı kuşlar deniz kıyısında yaşar, meselâ kinklos. Kinklos huyca kurnazdır ve zor avlanır, ama yakalanınca pek evcil olur. Aynı zamanda sakattır da: arka kısmına hâkim olamaz. Perde ayaklıların hepsi denizin, ırmakların ve göllerin çevresinde yaşar, çünkü tabiat kendisine uygun olanı arar. Yarık ayaklıların da birçoğu suların ve bataklıkların çevresinde yaşar, meselâ anthos ırmakların çevresinde yaşar; rengi güzeldir ve kolay geçinir. Katarraktēs deniz kıyısında yaşar; kendini derine bıraktığında, bir insanın bir plethron yürüyebileceği süreden az olmamak üzere suyun altında kalır; bu kuş şahinden küçüktür. Kuğular da perde ayaklılardandır, göllerin ve bataklıkların çevresinde yaşar; kolay geçinir, uysaldır, iyi yavru yetiştirir ve yaşlılıkları iyi geçer. Kartal saldırırsa kendilerini savunarak onu yenerler, ama kavgayı kendileri başlatmazlar. Ötücüdürler ve en çok ölümlerine yakın öterler; açık denize doğru da uçarlar. Nitekim bir zaman Libye kıyısı boyunca yol alan bazı denizciler denizde ağıt gibi bir sesle öten birçok kuğuya rastlamış, bunlardan bazılarının öldüğünü görmüşler. Kymindis ise seyrek görünür, çünkü dağlarda yaşar; karadır, büyüklüğü "güvercin öldüren" denen şahin kadardır, biçimce uzun ve incedir. İonlar ona kymindis der; Homeros da İlyada'da ondan söz ederek şöyle der: Tanrılar khalkis der ona, insanlar kymindis.
Hybris'e gelince —bazıları onun ptynks ile aynı kuş olduğunu söyler—, bu kuş keskin görmediği için gündüz pek görünmez, geceleri ise kartallar gibi avlanır. Kartalla da o kadar şiddetle dövüşür ki çobanlar çoğu zaman ikisini birden canlı yakalar. İki yumurta yumurtlar; o da kayalarda ve mağaralarda yuva yapar. Turnalar da birbirleriyle o kadar şiddetle dövüşür ki dövüşürken yakalanırlar, çünkü kaçmazlar. Turna iki yumurta yumurtlar.
Εἰσὶ δέ τινες οἳ περὶ τὴν θάλατταν βιοῦσιν, οἷον κίγκλος. Ἔστι δὲ τὸ ἦθος ὁ κίγκλος πανοῦργος καὶ δυσθήρατος, ὅταν δὲ ληφθῇ, τιθασσότατος. Τυγχάνει δ’ ὢν καὶ ἀνάπηρος· ἀκρατὴς γὰρ τῶν ὄπισθέν ἐστιν. Ζῶσι δὲ περὶ θάλατταν καὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας οἱ μὲν στεγανόποδες ἅπαντες· ἡ γὰρ φύσις αὐτὴ ζητεῖ τὸ πρόσφορον· πολλοὶ δὲ καὶ τῶν σχιζοπόδων περὶ τὰ ὕδατα καὶ τὰ ἕλη βιοτεύουσιν, οἷον ἄνθος περὶ τοὺς ποταμούς· ἔχει δὲ τὴν χρόαν καλὴν καὶ ἔστιν εὐβίοτον. Ὁ δὲ καταρράκτης ζῇ μὲν περὶ θάλατταν, ὅταν δὲ καθῇ αὑτὸν εἰς τὸ βαθύ, μένει χρόνον οὐκ ἐλάττονα ἢ ὅσον πλέθρον διέλθοι τις· ἔστι δ’ ἔλαττον ἱέρακος τὸ ὄρνεον. Καὶ οἱ κύκνοι δ’ εἰσὶ μὲν τῶν στεγανοπόδων, καὶ βιοτεύουσι περὶ λίμνας καὶ ἕλη, εὐβίοτοι δὲ καὶ εὐήθεις καὶ εὔτεκνοι καὶ εὔγηροι, καὶ τὸν ἀετόν, ἐὰν ἄρξηται, ἀμυνόμενοι νικῶσιν, αὐτοὶ δ’ οὐκ ἄρχουσι μάχης. Ὠιδικοὶ δέ, καὶ περὶ τὰς τελευτὰς μάλιστα ᾄδουσιν· ἀναπέτονται γὰρ καὶ εἰς τὸ πέλαγος, καί τινες ἤδη πλέοντες παρὰ τὴν Λιβύην περιέτυχον ἐν τῇ θαλάττῃ πολλοῖς ᾄδουσι φωνῇ γοώδει, καὶ τούτων ἑώρων ἀποθνήσκοντας ἐνίους. Ἡ δὲ κύμινδις ὀλιγάκις μὲν φαίνεται (οἰκεῖ γὰρ ὄρη), ἔστι δὲ μέλαν καὶ μέγεθος ὅσον ἱέραξ ὁ φασσοφόνος καλούμενος, καὶ τὴν ἰδέαν μακρὸς καὶ λεπτός. Κύμινδιν δὲ καλοῦσιν Ἴωνες αὐτήν· ἧς καὶ Ὅμηρος μέμνηται ἐν τῇ Ἰλιάδι εἰπὼν χαλκίδα κικλήσκουσι θεοί, ἄνδρες δὲ κύμινδιν.
Ἡ δ’ ὑβρίς, φασὶ δέ τινες εἶναι τὸν αὐτὸν τοῦτον ὄρνιθα τῷ πτυγγί, οὗτος ἡμέρας μὲν οὖν φαίνεται διὰ τὸ μὴ βλέπειν ὀξύ, τὰς δὲ νύκτας θηρεύει ὥσπερ οἱ ἀετοί· καὶ μάχονται δὲ πρὸς τὸν ἀετὸν οὕτω σφόδρα ὥστ’ ἄμφω λαμβάνεσθαι πολλάκις ζῶντας ὑπὸ τῶν νομέων. Τίκτει μὲν οὖν δύο ᾠά, νεοττεύει δὲ καὶ οὗτος ἐν πέτραις καὶ σπηλαίοις. Μάχιμοι δὲ καὶ αἱ γέρανοί εἰσι πρὸς ἀλλήλας οὕτω σφόδρα ὥστε καὶ λαμβάνεσθαι μαχομένας· ὑπομένουσι γάρ. Τίκτει δὲ γέρανος δύο ᾠά.
9.1313. Bölüm
Saksağan sesini pek çok değiştirir: deyim yerindeyse her gün başka bir ses çıkarır. Dokuz kadar yumurta yumurtlar; yuvasını ağaçlarda kıllardan ve yünden yapar; meşe palamutları azalınca onları saklayıp biriktirir. Leyleklerin yaşlanınca yavruları tarafından karşılık olarak beslendiği pek çok kişinin ağzındadır. Bazıları arı kuşlarının da aynı şeyi yaptığını, yalnız yaşlanınca değil, yavrular güçleri yeter yetmez hemen, yavruları tarafından beslendiğini söyler; anne ile baba yuvada kalırmış. Bu kuşun tüylerinin görünüşü şöyledir: alt tarafı soluk sarı, üst tarafı yalıçapkınınki gibi mavi, kanatların uçları kırmızıdır. Meyve mevsimine doğru, yumuşak yamaçlarda altı yedi kadar yumurta yumurtlar; yamacın içine dört arşın kadar girer. Alt tarafı soluk sarı olduğu için khlōris denen kuş tarlakuşu büyüklüğündedir; dört beş yumurta yumurtlar; yuvasını karakafes otunu kökünden çekip koparak yapar, altına da döşek olarak kıl ve yün serer. Karatavuk ve saksağan da aynı şeyi yapar ve yuvanın içini bunlardan döşer. Akanthyllis'in yuvası da ustaca yapılmıştır: keten bir top gibi örülmüştür, girişi küçüktür. O yerlerden gelenler tarçın kuşu diye bir kuş olduğunu, bu kuşun tarçın denen şeyi bir yerden getirdiğini ve yuvasını ondan yaptığını söyler. Bu kuş yüksek ağaçlarda, ağaçların sürgünleri arasında yuva yaparmış; ama yerliler oklarına kurşun takıp atarak yuvayı düşürür, tarçını da böylece çerçöpün arasından toplarlarmış.
Ἡ δὲ κίττα φωνὰς μὲν μεταβάλλει πλείστας (καθ’ ἑκάστην γὰρ ὡς εἰπεῖν ἡμέραν ἄλλην ἀφίησι), τίκτει δὲ περὶ ἐννέα ᾠά, ποιεῖται δὲ τὴν νεοττιὰν ἐπὶ τῶν δένδρων ἐκ τριχῶν καὶ ἐρίων· ὅταν δ’ ὑπολίπωσιν αἱ βάλανοι, ἀποκρύπτουσα ταμιεύεται. Περὶ μὲν οὖν τῶν πελαργῶν, ὅτι ἀντεκτρέφονται, θρυλεῖται παρὰ πολλοῖς· φασὶ δέ τινες καὶ τοὺς μέροπας ταὐτὸ τοῦτο ποιεῖν, καὶ ἀντεκτρέφεσθαι ὑπὸ τῶν ἐκγόνων οὐ μόνον γηράσκοντας ἀλλὰ καὶ εὐθύς, ὅταν οἷοί τ’ ὦσιν· τὸν δὲ πατέρα καὶ τὴν μητέρα μένειν ἔνδον. Ἡ δ’ ἰδέα τοῦ ὄρνιθος τῶν πτερῶν ἐστὶ τὰ μὲν ὑποκάτω ὠχρόν, τὰ δὲ ἐπάνω ὥσπερ τῆς ἁλκυόνος κυάνεον, τὰ δ’ ἐπ’ ἄκρων τῶν πτερυγίων ἐρυθρά. Τίκτει δὲ περὶ ἓξ ἢ ἑπτὰ ὑπὸ τὴν ὀπώραν, ἐν τοῖς κρημνοῖς τοῖς μαλακοῖς· εἰσδύεται δ’ εἴσω καὶ τέτταρας πήχεις. Ἡ δὲ καλουμένη χλωρὶς διὰ τὸ τὰ κάτω ἔχειν ὠχρά, ἔστι μὲν ἡλίκον κόρυδος, τίκτει δ’ ᾠὰ τέτταρα ἢ πέντε, τὴν δὲ νεοττιὰν ποιεῖται μὲν ἐκ τοῦ συμφύτου ἕλκουσα πρόσριζον, στρώματα δ’ ὑποβάλλει τρίχας καὶ ἔρια. Ταὐτὸ δὲ τοῦτο ποιεῖ καὶ ὁ κόττυφος καὶ ἡ κίττα, καὶ τὰ ἐντὸς τῆς νεοττιᾶς ἐκ τούτων ποιοῦνται. Τεχνικῶς δὲ καὶ ἡ τῆς ἀκανθυλλίδος ἔχει νεοττιά· πέπλεκται γὰρ ὥσπερ σφαῖρα λινῆ, ἔχουσα τὴν εἴσδυσιν μικράν. Φασὶ δὲ καὶ τὸ κιννάμωμον ὄρνεον εἶναι οἱ ἐκ τῶν τόπων ἐκείνων, καὶ τὸ καλούμενον κιννάμωμον φέρειν ποθὲν τοῦτο τὸ ὄρνεον, καὶ τὴν νεοττιὰν ἐξ αὐτοῦ ποιεῖσθαι. Νεοττεύει δ’ ἐφ’ ὑψηλῶν δένδρων καὶ ἐν τοῖς θαλλοῖς τῶν δένδρων· ἀλλὰ τοὺς ἐγχωρίους μόλυβδον πρὸς τοῖς ὀϊστοῖς προσαρτῶντας τοξεύοντας καταβάλλειν, καὶ οὕτω συνάγειν ἐκ τοῦ φορυτοῦ τὸ κιννάμωμον.
9.1414. Bölüm
Yalıçapkını serçeden pek büyük değildir; rengi mavi, yeşil ve hafif mor karışıktır. Bütün gövdesi, kanatları ve boynu bu renklerin karışımıdır, renklerin her biri ayrı ayrı durmaz. Gagası yeşilimsi, uzun ve incedir. Görünüşü böyledir. Yuvası ise deniz toplarına ve halosakhnē denen şeylere benzer, rengi hariç; çünkü yuvaların rengi kızılımsıdır; biçimi de boynu uzun kabaklara benzer. Büyüklükleri en büyük süngerden de büyüktür; daha büyükleri de daha küçükleri de vardır. Üstleri kapalıdır, katı kısımları da oyuk kısımları da çoktur. Keskin bir demirle kesilince kolay kesilmez; ama hem kesip hem elle kırınca, halosakhnē gibi çabucak ufalanır. Ağzı küçük bir giriş kadar dardır, öyle ki deniz alt üst olsa bile içeri su girmez. Oyuk kısımları süngerlerinkine benzer. Yuvasını neyden yaptığı bilinmez; en çok zarganaların kılçıklarından yapıyor gibi görünür, çünkü balık yiyerek yaşar. Irmaklarda yukarı da çıkar. En çok beş kadar yumurta yumurtlar. Bütün hayatı boyunca yavru yapar; dört aylıkken başlar.
Ἡ δ’ ἁλκυὼν ἔστι μὲν οὐ πολλῷ μείζων στρουθοῦ, τὸ δὲ χρῶμα καὶ κυανοῦν ἔχει καὶ χλωρὸν καὶ ὑποπόρφυρον· μεμιγμένως δὲ τοιοῦτον τὸ σῶμα πᾶν καὶ αἱ πτέρυγες καὶ τὰ περὶ τὸν τράχηλον, οὐ χωρὶς ἕκαστον τῶν χρωμάτων· τὸ δὲ ῥύγχος ὑπόχλωρον μέν, μακρὸν δὲ καὶ λεπτόν. Τὸ μὲν οὖν εἶδος ἔχει τοιοῦτον, ἡ δὲ νεοττιὰ παρομοία ταῖς σφαίραις ταῖς θαλαττίαις ἐστὶ καὶ ταῖς καλουμέναις ἁλοσάχναις, πλὴν τοῦ χρώματος· τὴν δὲ χρόαν ὑπόπυρρον ἔχουσιν, τὸ δὲ σχῆμα παραπλήσιον ταῖς σικύαις ταῖς ἐχούσαις τοὺς τραχήλους μακρούς. Τὸ δὲ μέγεθος αὐτῶν ἐστὶ τῆς μεγίστης σπογγιᾶς μεῖζον· εἰσὶ γὰρ καὶ μείζους καὶ ἐλάττους· κατάστεγοι δέ, καὶ τὸ στερεὸν ἔχουσι συχνὸν καὶ τὸ κοῖλον. Καὶ κόπτοντι μὲν σιδηρίῳ ὀξεῖ οὐ ταχὺ διακόπτεται, ἅμα δὲ κόπτοντι καὶ ταῖς χερσὶ θραύοντι παχὺ διαθραύεται, ὥσπερ ἡ ἁλοσάχνη. Τὸ δὲ στόμα στενὸν ὅσον εἴσδυσιν μικράν, ὥστ’ οὐδ’ ἂν ἀνατραπῇ ἡ θάλαττα, οὐκ εἰσέρχεται. Τὰ δὲ κοῖλα παραπλήσια ἔχει τοῖς τῶν σπόγγων. Ἀπορεῖται δ’ ἐκ τίνος συντίθησι τὴν νεοττιάν, δοκεῖ δὲ μάλιστα ἐκ τῶν ἀκανθῶν τῆς βελόνης· ζῇ γὰρ ἰχθυοφαγοῦσα. Ἀναβαίνει δὲ καὶ ἀνὰ τοὺς ποταμούς. Τίκτει δὲ περὶ πέντε μάλιστα ᾠά. Λοχεύεται δὲ διὰ βίου, ἄρχεται δὲ τετράμηνος.
9.1515. Bölüm
İbibik yuvasını en çok insan dışkısından yapar; öteki yabani kuşların çoğu gibi görünüşünü yazın ve kışın değiştirir. Söylendiğine göre en çok yumurta yumurtlayan kuş baştankaradır. Bazıları melankoryphos denen kuşun da Libye devekuşundan sonra en çok yumurtlayan kuş olduğunu söyler: on yedi yumurtası görülmüştür, ama yirmiden fazla da yumurtlar. Söylendiğine göre hep tek sayıda yumurtlar. Bu da ağaçlarda yuva yapar ve kurtçuklarla beslenir. Öteki kuşlardan farklı olarak bunun ve bülbülün dilinin ucu sivri değildir. Aigithos kolay geçinir ve çok yavru yapar, ama ayağı topaldır. Khlōriōn öğrenmede iyi ve geçimini sağlamada beceriklidir, ama kötü uçar ve rengi çirkindir.
Ὁ δ’ ἔποψ τὴν νεοττιὰν μάλιστα ποιεῖται ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης κόπρου· τὴν δ’ ἰδέαν μεταβάλλει τοῦ θέρους καὶ τοῦ χειμῶνος, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἀγρίων τὰ πλεῖστα. Ὁ δ’ αἰγίθαλος τίκτει μὲν ᾠὰ πλεῖστα, ὡς φασίν. Ἔνιοι δὲ καὶ τὸν μελαγκόρυφον καλούμενόν φασι πλεῖστα τίκτειν μετά γε τὸν ἐν Λιβύῃ στρουθόν· ἑώραται μὲν γὰρ καὶ ἑπτακαίδεκα, τίκτει μέντοι καὶ πλείω ἢ εἴκοσιν. Τίκτει δ’ ἀεὶ περιττά, ὡς φασίν. Νεοττεύει δὲ καὶ οὗτος ἐν τοῖς δένδρεσι, καὶ βόσκεται τοὺς σκώληκας. Ἴδιον δὲ τούτῳ καὶ ἀηδόνι παρὰ τοὺς ἄλλους ὄρνιθας τὸ μὴ ἔχειν τῆς γλώττης τὸ ὀξύ. Ὁ δ’ αἴγιθος εὐβίοτος καὶ πολύτεκνος, τὸν δὲ πόδα χωλός ἐστιν. Χλωρίων δὲ μαθεῖν μὲν ἀγαθὸς καὶ βιομήχανος, κακοπέτης δέ, καὶ χρόαν ἔχει μοχθηράν.
9.1616. Bölüm
Elea da başka herhangi bir kuş kadar kolay geçinir; yazın rüzgâr alan ve gölgeli yerlerde, kışın güneşli ve korunaklı yerlerde, bataklıkların çevresindeki kamışların üstüne konar. Boyca küçüktür, ama sesi güzeldir. Gnaphalos denen kuşun da sesi güzeldir, rengi hoştur, geçimini sağlamada beceriklidir ve görünüşü de yakışıklıdır. Yabancı bir kuş gibi görünür, çünkü kendi yerleri olmayan yerlerde seyrek görünür.
Ἡ δ’ ἐλέα, ὥσπερ ἄλλος τις τῶν ὀρνίθων, εὐβίοτος, καὶ καθίζει θέρους μὲν ἐν προσηνέμῳ καὶ σκιᾷ, χειμῶνος δ’ ἐν εὐηλίῳ καὶ ἐπισκεπεῖ ἐπὶ τῶν δονάκων περὶ τὰ ἕλη. Ἔστι δὲ τὸ μὲν μέγεθος βραχύς, φωνὴν δ’ ἔχει ἀγαθήν. Καὶ ὁ γνάφαλος καλούμενος τήν τε φωνὴν ἔχει ἀγαθὴν καὶ τὸ χρῶμα καλός, καὶ βιομήχανος, καὶ τὸ εἶδος εὐπρεπής. Δοκεῖ δ’ εἶναι ξενικὸς ὄρνις· ὀλιγάκις γὰρ φαίνεται ἐν τοῖς μὴ οἰκείοις τόποις.
9.1717. Bölüm
Krex huyca kavgacıdır, zihince geçimini sağlamada beceriklidir, ama başka bakımlardan uğursuz bir kuştur. Sitte denen kuş da huyca kavgacıdır, ama zihince zeki, tertipli ve kolay geçinen bir kuştur; çok şey bildiği için büyücü olduğu söylenir; çok yavru yapar, onları iyi yetiştirir ve ağaç oyarak yaşar. Aigōlios geceleri otlanır ve gündüz seyrek görünür; o da kayalarda ve mağaralarda yaşar; iki türlü yiyecekle geçinir, zihince de geçimini bilir ve beceriklidir. Kerthios denen küçük bir kuş vardır: huyca cesurdur, ağaçların çevresinde yaşar, ağaç kurtlarını yer; zihince geçimini bilir, sesi de parlaktır. Saka kuşları ise kötü geçinir ve rengi çirkindir, ama sesleri tizdir.
Ἡ δὲ κρὲξ τὸ μὲν ἦθος μάχιμος, τὴν δὲ διάνοιαν εὐμήχανος πρὸς τὸν βίον, ἄλλως δὲ κακόποτμος ὄρνις. Ἡ δὲ καλουμένη σίττη τὸ μὲν ἦθος μάχιμος, τὴν δὲ διάνοιαν εὔθικτος καὶ εὐθήμων καὶ εὐβίοτος, καὶ λέγεται φαρμάκεια εἶναι διὰ τὸ πολύιδρις εἶναι· πολύγονος δὲ καὶ εὔτεκνος, καὶ ζῇ ὑλοκοποῦσα. Αἰγωλιὸς δ’ ἐστὶ νυκτινόμος καὶ ἡμέρας ὀλιγάκις φαίνεται, καὶ οἰκεῖ καὶ οὗτος πέτρας καὶ σπήλυγγας· ἔστι γὰρ δίθαλλος, τὴν δὲ διάνοιαν βιωτικὸς καὶ εὐμήχανος. Ἔστι δέ τι ὀρνίθιον μικρὸν ὃ καλεῖται κέρθιος· οὗτος τὸ μὲν ἦθος θρασύς, καὶ οἰκεῖ περὶ δένδρα, καὶ ἔστι θριποφάγος, τὴν δὲ διάνοιαν εὐβίοτος, καὶ τὴν φωνὴν ἔχει λαμπράν. Αἱ δ’ ἀκανθίδες κακόβιοι καὶ κακόχροοι, φωνὴν μέντοι λιγυρὰν ἔχουσιν.
9.1818. Bölüm
Balıkçıllardan pellos, söylendiği gibi, güçlükle çiftleşir; ama beceriklidir, yiyecek taşır, iyi avlanır ve gündüz çalışır; rengi ise kötüdür ve karnı hep sulu. Öteki ikisinden —çünkü balıkçılların üç cinsi vardır— beyaz balıkçılın rengi güzeldir, zarar görmeden çiftleşir, ağaçlarda güzelce yuva yapıp yumurtlar; bataklıklarda, göllerde, ovalarda ve çayırlarda otlanır. "Tembel" lakaplı asterias'ın ise masala göre eskiden kölelerden doğduğu anlatılır; adına uygun olarak balıkçılların en tembelidir.
Balıkçıllar böyle yaşar. Phōyks denen kuşun ise ötekilere göre kendine has bir özelliği vardır: kuşlar arasında göz yemeye en düşkün olan odur. Harpē'ye düşmandır, çünkü onun yaşayışı da aynıdır.
Τῶν δ’ ἐρωδιῶν ὁ μὲν πέλλος, ὥσπερ εἴρηται, ὀχεύει μὲν χαλεπῶς, εὐμήχανος δὲ καὶ δειπνοφόρος καὶ ἔπαγρος, ἐργάζεται δὲ τὴν ἡμέραν· τὴν μέντοι χρόαν ἔχει φαύλην καὶ τὴν κοιλίαν ἀεὶ ὑγράν. Τῶν δὲ λοιπῶν δύο (τρία γὰρ γένη ἐστὶν αὐτῶν) ὁ μὲν λευκὸς τήν τε χρόαν ἔχει καλήν, καὶ ὀχεύει ἀσινῶς, καὶ νεοττεύει καὶ τίκτει καλῶς ἐπὶ τῶν δένδρων, νέμεται δ’ ἕλη καὶ λίμνας καὶ πεδία καὶ λειμῶνας. Ὁ δ’ ἀστερίας ὁ ἐπικαλούμενος ὄκνος μυθολογεῖται μὲν γενέσθαι ἐκ δούλων τὸ ἀρχαῖον, ἔστι δὲ κατὰ τὴν ἐπωνυμίαν τούτων ἀργότατος.
Οἱ μὲν οὖν ἐρωδιοὶ τοῦτον βιοῦσι τὸν τρόπον, ἡ δὲ καλουμένη φῶϋξ ἴδιον ἔχει πρὸς τἆλλα· μάλιστα γάρ ἐστι ὀφθαλμοβόρος τῶν ὀρνίθων. Πολέμιος δὲ τῇ ἅρπῃ· καὶ γὰρ ἐκείνη ὁμοιοβίοτος.
9.1919. Bölüm
Karatavukların iki cinsi vardır: biri kara ve her yerde bulunur; öteki bembeyazdır, büyüklüğü ötekiyle aynı, sesi de ona benzer; bu, Arkadia'da Kyllene'de bulunur, başka hiçbir yerde bulunmaz. Kara karatavuğa benzeyen bir de laios vardır, ondan biraz küçüktür; bu kuş kayaların ve kiremitlerin üstünde vakit geçirir; gagası da karatavuğunki gibi kızıl değildir.
Τῶν δὲ κοττύφων δύο γένη ἐστίν, ὁ μὲν ἕτερος μέλας καὶ πανταχοῦ ὤν, ὁ δ’ ἕτερος ἔκλευκος, τὸ δὲ μέγεθος ἴσος ἐκείνῳ, καὶ ἡ φωνὴ παραπλησία ἐκείνῳ· ἔστι δ’ οὗτος ἐν Κυλλήνῃ τῆς Ἀρκαδίας, ἄλλοθι δ’ οὐδαμοῦ. Τούτων ὅμοιος τῷ μέλανι κοττύφῳ ἐστὶ λαιός, τὸ μέγεθος μικρῷ ἐλάττων· οὗτος ἐπὶ τῶν πετρῶν καὶ ἐπὶ τῶν κεράμων τὰς διατριβὰς ποιεῖται, τὸ δὲ ῥύγχος οὐ φοινικοῦν ἔχει καθάπερ ὁ κόττυφος.
9.2020. Bölüm
Ardıç kuşlarının üç türü vardır. Biri ökseotu yiyendir; bu, ökseotundan ve reçineden başka bir şey yemez, büyüklüğü saksağan kadardır. Öteki trikhas'tır; bu tiz öter, büyüklüğü karatavuk kadardır. Bazılarının ilias dediği bir başkası daha vardır; bunların en küçüğüdür ve daha az alacalıdır.
Κιχλῶν δ’ εἴδη τρία, ἡ μὲν ἰξοβόρος· αὕτη δ’ οὐκ ἐσθίει ἀλλ’ ἢ ἰξὸν καὶ ῥητίνην, τὸ δὲ μέγεθος ὅσον κίττα ἐστίν. Ἑτέρα τριχάς· αὕτη δ’ ὀξὺ φθέγγεται, τὸ δὲ μέγεθος ὅσον κόττυφος. Ἄλλη δ’ ἣν καλοῦσί τινες ἰλιάδα, ἐλαχίστη τε τούτων καὶ ἧττον ποικίλη.
9.2121. Bölüm
Kayalarda yaşayan, adı kyanos olan bir kuş vardır; bu kuş en çok Nisyros'ta bulunur ve vaktini kayaların üstünde geçirir. Büyüklükçe karatavuktan küçük, ispinozdan biraz büyüktür. Ayakları büyüktür ve kayalara tırmanır. Baştan aşağı mavidir; gagası ince ve uzundur, bacakları kısadır ve ağaçkakanınkilere benzer.
Ἔστι δέ τις πετραῖος ᾧ ὄνομα κύανος· οὗτος ὁ ὄρνις ἐν Νισύρῳ μάλιστά ἐστι, ποιεῖται δ’ ἐπὶ τῶν πετρῶν τὰς διατριβάς. Τὸ δὲ μέγεθος κοττύφου μὲν ἐλάττων, σπίζης δὲ μείζων μικρῷ. Μεγαλόπους δέ, καὶ πρὸς τὰς πέτρας προσαναβαίνει. Κυανοῦς ὅλος· τὸ δὲ ῥύγχος ἔχει λεπτὸν καὶ μακρόν, σκέλη δὲ βραχέα τῇ πίπῳ παρόμοια.
9.2222. Bölüm
Khlōriōn baştan aşağı sarımsı yeşildir; kışın görülmez, en çok yaz dönümü sırasında görünür, Arktouros doğduğunda gider. Büyüklüğü kumru kadardır. Malakokraneus hep aynı yere konar ve orada yakalanır. Görünüşü şöyledir: başı büyük ve kıkırdaklıdır, büyüklüğü ardıç kuşundan biraz küçüktür; ağzı güçlü, küçük ve yuvarlaktır; rengi baştan aşağı kül rengidir; ayakları iyi, kanatları kötüdür. En çok baykuşla yakalanır.
Ὁ δὲ χλωρίων χλωρὸς ὅλος· οὗτος τὸν χειμῶνα οὐχ ὁρᾶται, περὶ δὲ τὰς τροπὰς τὰς θερινὰς φανερὸς μάλιστα γίνεται, ἀπαλλάττεται δ’ ὅταν Ἀρκτοῦρος ἐπιτέλλῃ. Τὸ δὲ μέγεθός ἐστιν ὅσον τρυγών. Ὁ δὲ μαλακοκρανεὺς ἀεὶ ἐπὶ τὸ αὐτὸ καθιζάνει, καὶ ἁλίσκεται ἐνταῦθα. Τὸ δὲ εἶδος, κεφαλὴ μὲν μεγάλη χονδρότυπος, τὸ δὲ μέγεθος ἐλάττων κίχλης μικρῷ· στόμα δ’ εὔρωστον, μικρόν, στρογγύλον· τὸ δὲ χρῶμα σποδοειδὴς ὅλος· εὔπους δὲ καὶ κακόπτερος. Ἁλίσκεται δὲ μάλιστα γλαυκί.
9.2323. Bölüm
Bir de pardalos vardır. Bu kuş çoğunlukla sürü hâlinde yaşar, tek başına görülmez; rengi baştan aşağı kül rengidir, büyüklüğü öncekilere yakındır; ayakları iyi, kanatları da fena değildir; sesi gür, ama kalın değildir. Kollyriōn karatavuğun yediği şeyleri yer; büyüklüğü de öncekilerle aynıdır; en çok kışın yakalanır. Bunların hepsi yıl boyunca görünür. Bir de en çok şehirlerde yaşamaya alışmış kuşlar vardır: kuzgun ve karga; bunlar da hep görünür, ne yer değiştirir ne gizlenir.
Ἔστι δὲ καὶ πάρδαλος. Τοῦτο δὲ τὸ ὄρνεόν ἐστιν ἀγελαῖον ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ οὐκ ἔστι κατὰ ἕνα ἰδεῖν· τὸ δὲ χρῶμα σποδοειδὴς ὅλος, μέγεθος δὲ παραπλήσιος ἐκείνοις, εὔπους δὲ καὶ οὐ κακόπτερος, φωνὴ δὲ πολλὴ καὶ οὐ βαρεῖα. Κολλυρίων δὲ τὰ αὐτὰ ἐσθίει τῷ κοττύφῳ· τὸ δὲ μέγεθος καὶ τούτου ταὐτὸν τοῖς πρότερον· ἁλίσκεται δὲ κατὰ χειμῶνα μάλιστα. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ παντὸς φανερά ἐστιν. Ἔτι δὲ τὰ κατὰ πόλεις εἰωθότα μάλιστα ζῆν, κόραξ καὶ κορώνη· καὶ γὰρ ταῦτ’ ἀεὶ φανερά, καὶ οὐ μεταβάλλει τοὺς τόπους οὐδὲ φωλεύει.
9.2424. Bölüm
Küçük kargaların üç türü vardır: biri korakias'tır, karga büyüklüğündedir, gagası kızıldır; bir başkası "kurt" denendir; bir de küçüğü, "soytarı" denen vardır. Lydia ve Phrygia dolaylarında perde ayaklı başka bir küçük karga cinsi de vardır.
Κολοιῶν δ’ ἐστὶν εἴδη τρία, ἓν μὲν ὁ κορακίας· οὗτος ὅσον κορώνη, φοινικόρυγχος· ἄλλος ὁ λύκος καλούμενος· ἔτι δ’ ὁ μικρός, ὁ βωμολόχος. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλο γένος κολοιῶν περὶ τὴν Λυδίαν καὶ Φρυγίαν, ὃ στεγανόπουν ἐστίν.
9.2525. Bölüm
Tarlakuşlarının iki cinsi vardır: biri yerde yaşar ve tepeliktir; öteki sürü hâlinde yaşar, ilki gibi tek tük dağınık yaşamaz; rengi ötekine benzer, ama daha küçüktür ve tepeliği yoktur; eti yenir.
Κορυδάλων δ’ ἐστὶ δύο γένη, ἡ μὲν ἑτέρα ἐπίγειος καὶ λόφον ἔχουσα, ἡ δ’ ἑτέρα ἀγελαία καὶ οὐ σπορὰς ὥσπερ ἐκείνη, τὸ μέντοι χρῶμα ὅμοιον τῇ ἑτέρᾳ ἔχουσα, τὸ δὲ μέγεθος ἔλαττον· καὶ λόφον οὐκ ἔχει· ἐσθίεται δέ.
9.2626. Bölüm
Çulluk bahçelerde çitlere gerilen ağlarla yakalanır; büyüklüğü tavuk kadardır, gagası uzun, rengi attagēn'inkine benzer; hızlı koşar ve insana epeyce yakın durur. Sığırcık alacalıdır; büyüklüğü karatavuk kadardır.
Ἀσκαλώπας δ’ ἐν τοῖς κήποις ἁλίσκεται ἕρκεσιν· τὸ μέγεθος ὅσον ἀλεκτορίς, τὸ ῥύγχος μακρόν, τὸ χρῶμα ὅμοιον ἀτταγῆνι· τρέχει δὲ ταχύ, καὶ φιλάνθρωπόν ἐστιν ἐπιεικῶς. Ὁ δὲ ψάρος ἐστὶ ποικίλος· μέγεθος δ’ ἐστὶν ἡλίκον κόττυφος.
9.2727. Bölüm
Mısır'daki ibisler iki türlüdür: bir kısmı beyaz, bir kısmı karadır. Mısır'ın geri kalanında beyazları bulunur, yalnız Pelusion'da bulunmaz; karaları ise Mısır'ın geri kalanında bulunmaz, Pelusion'da bulunur.
Αἱ δ’ ἴβιες αἱ ἐν Αἰγύπτῳ εἰσὶ μὲν διτταί, αἱ μὲν λευκαὶ αὐτῶν, αἱ δὲ μέλαιναι. Ἐν μὲν οὖν τῇ ἄλλῃ Αἰγύπτῳ αἱ λευκαί· εἰσι, πλὴν ἐν Πηλουσίῳ οὐ γίνονται· αἱ δὲ μέλαιναι ἐν τῇ ἄλλῃ Αἰγύπτῳ οὐκ εἰσίν, ἐν Πηλουσίῳ δ’ εἰσίν.
9.2828. Bölüm
Kukumavların kimi her mevsimde bulunur; bunlara "hep-kukumav" denir ve tatsız oldukları için yenmezler. Ötekiler ise bazen sonbaharda görünür, en çok bir iki gün kalırlar; bunların eti yenir ve pek beğenilir. Bunlar "hep-kukumav" denenlerden deyim yerindeyse semizlikten başka hiçbir şeyle ayrılmaz; bir de bunlar sessizdir, ötekiler öter. Nasıl ürediklerine dair, batı rüzgârları estiğinde görünmeleri dışında hiçbir şey gözlenmemiştir; bu kadarı açıktır.
Σκῶπες δ’ οἱ μὲν ἀεὶ πᾶσαν ὥραν εἰσί, καὶ καλοῦνται ἀεισκῶπες, καὶ οὐκ ἐσθίονται διὰ τὸ ἄβρωτοι εἶναι· ἕτεροι δὲ γίνονται ἐνίοτε τοῦ φθινοπώρου, φαίνονται δ’ ἐφ’ ἡμέραν μίαν ἢ δύο τὸ πλεῖστον, καὶ εἰσὶν ἐδώδιμοι καὶ σφόδρα εὐδοκιμοῦσιν. Καὶ διαφέρουσι τῶν ἀεισκωπῶν καλουμένων οὗτοι ἄλλῳ μὲν ὡς εἰπεῖν οὐδενί, τῷ δὲ πάχει· καὶ οὗτοι μέν εἰσιν ἄφωνοι, ἐκεῖνοι δὲ φθέγγονται. Περὶ δὲ γενέσεως αὐτῶν ἥτις ἐστίν, οὐθὲν ὦπται, πλὴν ὅτι τοῖς ζεφυρίοις φαίνονται· τοῦτο δὲ φανερόν.
9.2929. Bölüm
Guguk kuşu, başka yerde söylendiği gibi, yuva yapmaz; başkalarının yuvalarına yumurtlar, en çok tahtalı güvercinlerin, yerde hypolais'in ve tarlakuşunun, ağaçta da khlōris denen kuşun yuvasına. Bir yumurta yumurtlar, ama kuluçkaya kendisi yatmaz; hangi yuvaya yumurtladıysa o yuvanın kuşu yumurtayı çıkarır ve yavruyu besler. Söylendiğine göre guguk yavrusu büyüyünce o kuş kendi yavrularını dışarı atar ve onlar böylece ölür. Bazıları da besleyen kuşun kendi yavrularını öldürüp guguk yavrusuna yedirdiğini söyler; çünkü guguk yavrusu güzel olduğu için kendi yavrularını beğenmez olurmuş. Bunların çoğunda, kendi gözleriyle görmüş bazı kişiler birleşir; ama kuşun yavrularının nasıl öldüğü hakkında herkes aynı şeyi söylemez. Kimi guguk kuşunun kendisinin gelip yavruyu kabul eden kuşun yavrularını yediğini söyler; kimi, guguk yavrusu büyüklükçe üstün olduğu için getirilen yiyeceği önce kapıp yuttuğunu, öteki yavruların da böylece açlıktan öldüğünü söyler; kimi de daha güçlü olduğu için birlikte beslendiği yavruları öldürdüğünü söyler. Guguk kuşu yavrularını yetiştirmekte akıllıca davranıyor görünür: korkaklığının ve yavrularına yardım edemeyeceğinin farkında olduğu için, kurtulsunlar diye onları başkasının yavrusu yerine koyar. Çünkü bu kuş korkaklıkta haddi aşar: küçük kuşlar tüylerini yolar, o da onlardan kaçar.
Ὁ δὲ κόκκυξ, ὥσπερ εἴρηται ἐν ἑτέροις, οὐ ποιεῖ νεοττιάν, ἀλλ’ ἐν ἀλλοτρίαις τίκτει νεοττιαῖς, μάλιστα μὲν ἐν ταῖς τῶν φαβῶν καὶ ἐν ὑπολαΐδος καὶ κορύδου χαμαί, ἐπὶ δένδρου δ’ ἐν τῇ τῆς χλωρίδος καλουμένης νεοττιᾷ. Τίκτει μὲν οὖν ἓν ᾠόν, ἐπῳάζει δ’ οὐκ αὐτός, ἀλλ’ ἐν οὗ αν τέκῃ νεοττιᾷ, οὗτος ὁ ὄρνις ἐκκολάπτει καὶ τρέφει, καὶ ὡς φασίν, ὅταν αὐξάνηται ὁ τοῦ κόκκυγος νεοττός, ἐκβάλλει τὰ αὑτῆς, καὶ ἀπόλλυνται οὕτως. Οἱ δὲ λέγουσιν ὡς καὶ ἀποκτείνασα ἡ τρέφουσα δίδωσι καταφαγεῖν· διὰ γὰρ τὸ καλὸν εἶναι τὸν τοῦ κόκκυγος νεοττὸν ἀποδοκιμάζει τὰ αὑτῆς. Τὰ μὲν οὖν πλεῖστα τούτων ὁμολογοῦσιν αὐτόπται γεγενημένοι τινές· περὶ δὲ τῆς φθορᾶς τῆς τῶν νεοττῶν τῆς ὄρνιθος οὐχ ὡσαύτως πάντες λέγουσιν, ἀλλ’ οἱ μέν φασιν αὐτὸν ἐπιφοιτῶντα τὸν κόκκυγα κατεσθίειν τὰ τῆς ὑποδεξαμένης ὄρνιθος νεόττια, οἱ δὲ διὰ τὸ τῷ μεγέθει ὑπερέχειν τὸν νεοττὸν τοῦ κόκκυγος ὑποκάπτοντα τὰ προσφερόμενα φθάνειν, ὥστε λιμῷ τοὺς ἑτέρους· ἀπόλλυσθαι νεοττούς, οἱ δὲ κρείττω ὄντα ἀποκτιννύναι συντρεφόμενον αὐτοῖς. Δοκεῖ δ’ ὁ κόκκυξ φρόνιμον ποιεῖσθαι τὴν τέκνωσιν· διὰ γὰρ τὸ συνειδέναι αὑτῷ τὴν δειλίαν καὶ ὅτι οὐκ ἂν δύναιτο βοηθῆσαι, διὰ τοῦτο ὥσπερ ὑποβολιμαίους ποιεῖ τοὺς ἑαυτοῦ νεοττούς, ἵνα σωθῶσιν. Τὴν γὰρ δειλίαν ὑπερβάλλει τοῦτο τὸ ὄρνεον· τίλλεται γὰρ ὑπὸ τῶν μικρῶν ὀρνέων, καὶ φεύγει αὐτά.
9.3030. Bölüm
Bazılarının kypselos dediği apus'ların kırlangıçlara benzediği daha önce söylendi; bacaklarının tüylü olması dışında onları kırlangıçtan ayırmak kolay değildir. Bunlar, çamurdan yoğrulmuş, uzun ve yalnız bir giriş deliği olan kovan biçimli yuvalarda yavrularlar. Yuvalarını kayaların ve mağaraların altında, kapalı yerlerde yaparlar; öyle ki hem yırtıcı hayvanlardan hem insanlardan kurtulurlar. Keçisağan denen kuş dağlarda yaşar; büyüklüğü karatavuktan biraz fazla, guguk kuşundan azdır. İki, en çok üç yumurta yumurtlar; huyca uyuşuktur. Keçilerin yanına uçup onları emer; adını da buradan almıştır. Söylendiğine göre memeyi emince meme kurur ve keçi kör olur. Gündüz keskin görmez, ama geceleyin görür.
Οἱ δ’ ἄποδες, οὓς καλοῦσί τινες κυψέλους, ὅτι μὲν ὅμοιοι ταῖς χελιδόσιν εἰσίν, εἴρηται πρότερον· οὐ γὰρ ῥᾴδιον γνῶναι πρὸς τὴν χελιδόνα, πλὴν τῷ τὴν κνήμην ἔχειν δασεῖαν. Οὗτοι νεοττεύουσιν ἐν κυψελίσιν ἐκ πηλοῦ πεπλασμέναις μακραῖς, ὅσον εἴσδυσιν ἐχούσαις. Ἐν στεγνῷ δὲ ποιεῖται τὰς νεοττιὰς ὑπὸ πέτραις καὶ σπηλαίοις, ὥστε καὶ τὰ θηρία καὶ τοὺς ἀνθρώπους διαφεύγειν. Ὁ δὲ καλούμενος αἰγοθήλας ἔστι μὲν ὀρεινός, τὸ δὲ μέγεθος κοττύφου μὲν μικρῷ μείζων, κόκκυγος δ’ ἐλάττων. Τίκτει μὲν οὖν ᾠὰ δύο ἢ τρία τὸ πλεῖστον, τὸ δὲ ἦθός ἐστι βλακικός. Θηλάζει δὲ τὰς αἶγας προσπετόμενος, ὅθεν καὶ τοὔνομ’ εἴληφεν· φασὶ δ’, ὅταν θηλάσῃ τὸν μαστόν, ἀποσβέννυσθαί τε καὶ τὴν αἶγα ἀποτυφλοῦσθαι. Ἔστι δ’ οὐκ ὀξυωπὸς τῆς ἡμέρας, ἀλλὰ τῆς νυκτὸς βλέπει.
9.3131. Bölüm
Kuzgunlar küçük yerlerde ve daha çoğuna yetecek yiyecek olmayan yerlerde yalnız iki tane olur. Kendi yavrularını da uçabilecek hâle gelince önce yuvadan atar, sonra o yerden de kovarlar. Kuzgun dört beş yumurta yumurtlar. Medios'un paralı askerlerinin Pharsalos'ta yok olduğu zamanlarda, Atina ve Peloponnesos dolaylarındaki yerler kuzgunsuz kalmıştı; sanki birbirlerinden haber almalarını sağlayan bir hisleri varmış gibi.
Οἱ δὲ κόρακες ἐν τοῖς μικροῖς χωρίοις, καὶ ὅπου μὴ ἱκανὴ τροφὴ πλείοσι, δύο μόνοι γίνονται· καὶ τοὺς ἑαυτῶν νεοττούς, ὅταν οἷοί τ’ ὦσιν ἤδη πέτεσθαι, τὸ μὲν πρῶτον ἐκβάλλουσιν, ὕστερον δὲ καὶ ἐκ τοῦ τόπου ἐκδιώκουσιν. Τίκτει δ’ ὁ κόραξ καὶ τέτταρα καὶ πέντε. Περὶ δὲ τοὺς χρόνους ἐν οἷς ἀπώλοντο οἱ Μηδίου ξένοι ἐν Φαρσάλῳ, ἐρημία ἐν τοῖς τόποις τοῖς περὶ Ἀθήνας καὶ Πελοπόννησον ἐγένετο κοράκων, ὡς ἐχόντων αἴσθησίν τινα τῆς παρ’ ἀλλήλων δηλώσεως.
9.3232. Bölüm
Kartalların birkaç cinsi vardır. Biri pygargos denendir; bu ovalarda, korularda ve şehirlerin çevresinde yaşar; bazıları ona "ceylan yavrusu öldüren" der. Gözü pek olduğu için dağlara ve ormana da uçar; öteki cinsler ise ovalara ve korulara seyrek gelir. Bir başka kartal cinsi plangos denendir; büyüklük ve güç bakımından ikincidir; vadilerde, koyaklarda ve göllerde yaşar; ona "ördek öldüren" ve morphnos da denir; Homeros Priamos'un çıkışını anlatırken ondan söz eder. Bir başkası kara renklidir, büyüklükçe en küçük, ama bunların en güçlüsüdür; bu dağlarda ve ormanlarda yaşar, ona "kara kartal" ve "tavşan öldüren" denir. Yavrularını yalnız bu kartal besler ve yuvadan çıkarır. Hızlı saldırır, tertiplidir, kıskanç değildir, korkusuzdur, kavgacıdır ve sesi uğurludur, çünkü ne sızlanır ne çığlık atar. Bir başka cins perknopteros'tur: başı beyazdır, büyüklükçe en büyüğüdür, kanatları pek kısa, kuyruk sokumu uzundur, akbabaya benzer; ona "dağ leyleği" ve "yarı kartal" denir. Korularda yaşar; ötekilerin kötü yanlarının hepsi onda vardır, iyi yanlarından hiçbiri yoktur: kuzgunlar ve öteki kuşlar tarafından yakalanır ve kovalanır; çünkü ağırdır, kötü geçinir, leş taşır, hep açtır, bağırır ve sızlanır. Bir başka kartal cinsi deniz kartalı denenlerdir. Bunların boyunları büyük ve kalın, kanatları kıvrık, kuyruk sokumları geniştir; deniz ve kıyılar çevresinde yaşarlar; avlarını kapıp da taşıyamazlarsa çoğu zaman onunla birlikte derine sürüklenirler. Bir başka kartal cinsi de "soylu" denenlerdir. Bunların yalnız kartallar arasında değil, öteki kuşlar arasında da tek soylu kuş olduğunu söylerler; çünkü öteki cinsler, kartallar da şahinler de en küçük kuşlar da, birbirleriyle karışmış ve piçleşmiştir. Bu kartal bütün kartalların en büyüğüdür, phēnē'den de büyüktür, öteki kartalların bir buçuk katıdır; rengi sarıdır. Kymindis denen kuş gibi seyrek görünür. Kartalın çalışma ve uçma vakti öğle yemeğinden ikindiye kadardır; sabahları çarşının kalabalıklaştığı saate kadar oturur. Kartallar yaşlandıkça üst gagaları uzar ve gittikçe daha çok kıvrılır; sonunda açlıktan ölürler. Bir de masal anlatılır: bunun başına gelmesinin sebebi, bir zamanlar insanken bir misafire haksızlık etmesiymiş. Artan yiyeceği yavruları için saklar; çünkü her gün yiyecek bulmak kolay olmadığından bazen dışarıdan getiremezler. Yuvaların çevresinde bir şey kurcalayan birini yakalarlarsa kanatlarıyla vurur, pençeleriyle tırmalarlar. Yuvalarını ovalık yerlerde değil, yüksek yerlerde, en çok sarp kayalarda, ama ağaçlarda da yaparlar. Yavrularını uçabilecek hâle gelinceye kadar beslerler; sonra onları yuvadan atar ve çevredeki bütün yerden kovarlar. Çünkü bir kartal çifti geniş bir yer kaplar; bu yüzden yakınlarına başka kartalların konmasına izin vermez. Avını yuvanın yakınlarındaki yerlerden değil, epey uzağa uçarak yapar. Bir av yakalayıp kaldırınca hemen götürmez; yere koyar, ağırlığını deneyip sonra bırakır. Tavşanları da hemen yakalamaz, önce ovaya doğru ilerlemelerine izin verir; yere de birden inmez, hep yüksekten alçağa doğru yavaş yavaş iner. Bunların ikisini de pusuya düşmemek için, güvenliği için yapar. Yerden yavaş havalandığı için yüksek yerlere konar. Mümkün olduğu kadar geniş bir alanı görmek için yüksekten uçar; bu yüzden insanlar kuşlar arasında yalnız onun ilahî olduğunu söyler. Bütün çengel pençeliler kayalara pek az konar, çünkü kayanın sertliği pençelerinin kıvrıklığına engel olur. Kartal tavşanları, ceylan yavrularını, tilkileri ve gücünün yettiği öteki hayvanları avlar. Uzun ömürlüdür; bu, yuvalarının uzun süre yerinde kalmasından anlaşılır.
Τῶν δ’ ἀετῶν ἐστὶ πλείονα γένη, ἓν μὲν ὁ καλούμενος πύγαργος· οὗτος κατὰ τὰ πεδία καὶ τὰ ἄλση καὶ περὶ τὰς πόλεις γίνεται· ἔνιοι δὲ καλοῦσιν νεβροφόνον αὐτόν. Πέτεται δὲ καὶ εἰς τὰ ὄρη καὶ εἰς τὴν ὕλην διὰ τὸ θάρσος· τὰ δὲ λοιπὰ γένη ὀλιγάκις εἰς πεδία καὶ εἰς ἄλση φοιτᾷ. Ἕτερον δὲ γένος ἀετοῦ ἐστὶν ὃ πλάγγος καλεῖται, δεύτερος μεγέθει καὶ ῥώμῃ· οἰκεῖ δὲ βήσσας καὶ ἄγκη καὶ λίμνας, ἐπικαλεῖται δὲ νηττοφόνος καὶ μορφνός· οὗ καὶ Ὅμηρος μέμνηται ἐν τῇ τοῦ Πριάμου ἐξόδῳ. Ἕτερος δὲ μέλας τὴν χρόαν καὶ μέγεθος ἐλάχιστος, κράτιστος τούτων· οὗτος οἰκεῖ ὄρη καὶ ὕλας, καλεῖται δὲ μελανάετος καὶ λαγωφόνος. Ἐκτρέφει δὲ μόνος τὰ τέκνα οὗτος καὶ ἐξάγει. Ἔστι δὲ ὠκυβόλος καὶ εὐθήμων καὶ ἄφθονος καὶ ἄφοβος καὶ μάχιμος καὶ εὔφημος· οὐ γὰρ μινυρίζει οὐδὲ λέληκεν. Ἔτι δ’ ἕτερον γένος περκνόπτερος, λευκὴ κεφαλή, μεγέθει δὲ μέγιστος, πτερὰ δὲ βραχύτατα καὶ οὐροπύγιον πρόμηκες, γυπὶ ὅμοιος· ὀρειπέλαργος καλεῖται καὶ ὑπάετος. Οἰκεῖ δ’ ἄλση, τὰ μὲν κακὰ ταὐτὰ ἔχων τοῖς ἄλλοις, τῶν δ’ ἀγαθῶν οὐδέν· ἁλίσκεται γὰρ καὶ διώκεται ὑπὸ κοράκων καὶ τῶν ἄλλων· βαρὺς γὰρ καὶ κακόβιος καὶ τὰ τεθνεῶτα φέρων, πεινῇ δ’ ἀεὶ καὶ βοᾷ καὶ μινυρίζει. Ἕτερον δὲ γένος ἐστὶν ἀετῶν οἱ καλούμενοι ἁλιάετοι. Οὗτοι δ’ ἔχουσιν αὐχένα τε μέγαν καὶ παχὺν καὶ πτερὰ καμπύλα, οὐροπύγιον δὲ πλατύ· οἰκοῦσι δὲ περὶ θάλατταν καὶ ἀκτάς, ἁρπάζοντες δὲ καὶ οὐ δυνάμενοι φέρειν πολλάκις καταφέρονται εἰς βυθόν. Ἔτι δ’ ἄλλο γένος ἐστὶν ἀετῶν οἱ καλούμενοι γνήσιοι. Φασὶ δὲ τούτους μόνους καὶ τῶν ἄλλων ὀρνίθων γνησίους εἶναι· τὰ γὰρ ἄλλα γένη μέμικται καὶ μεμοίχευται ὑπ’ ἀλλήλων, καὶ τῶν ἀετῶν καὶ τῶν ἱεράκων καὶ τῶν ἐλαχίστων. Ἔστι δ’ οὗτος μέγιστος τῶν ἀετῶν ἁπάντων, μείζων τε τῆς φήνης, τῶν δ’ ἀετῶν καὶ ἡμιόλιος, χρῶμα ξανθός. Φαίνεται δ’ ὀλιγάκις, ὥσπερ ἡ καλουμένη κύμινδις. Ὥρα δὲ τοῦ ἐργάζεσθαι ἀετῷ καὶ πέτεσθαι ἀπ’ ἀρίστου μέχρι δείλης· τὸ γὰρ ἕωθεν κάθηται μέχρι ἀγορᾶς πληθυούσης. Γηράσκουσι δὲ τοῖς ἀετοῖς τὸ ῥύγχος αὐξάνεται τὸ ἄνω γαμψούμενον ἀεὶ μᾶλλον, καὶ τέλος λιμῷ ἀποθνήσκουσιν. Ἐπιλέγεται δέ τις καὶ μῦθος, ὡς τοῦτο πάσχει διότι ἄνθρωπός ποτ’ ὢν ἠδίκησε ξένον. Ἀποτίθεται δὲ τὴν περιττεύουσαν τροφὴν τοῖς νεοττοῖς· διὰ γὰρ τὸ μὴ εὔπορον εἶναι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν αὐτὴν πορίζεσθαι, ἐνίοτε οὐκ ἔχουσιν ἔξωθεν κομίζειν. Τύπτουσι δὲ ταῖς πτέρυξι καὶ τοῖς ὄνυξιν ἀμύττουσιν, ἄν τινα λάβωσι σκευωρούμενον περὶ τὰς νεοττιάς. Ποιοῦνται δ’ αὐτὰς οὐκ ἐν πεδινοῖς τόποις ἀλλ’ ἐν ὑψηλοῖς, μάλιστα μὲν ἐν πέτραις ἀποκρήμνοις, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐπὶ δένδρων. Τρέφουσι δὲ τοὺς νεοττοὺς ἕως ἂν δυνατοὶ γένωνται πέτεσθαι· τότε δ’ ἐκ τῆς νεοττιᾶς αὐτοὺς ἐκβάλλουσι καὶ ἐκ τοῦ τόπου τοῦ περὶ αὐτὴν παντὸς ἀπελαύνουσιν. Ἐπέχει γὰρ ἓν ζεῦγος ἀετῶν πολὺν τόπον· διό περ οὐκ ἐᾷ πλησίον αὑτῶν ἄλλους αὐλισθῆναι. Τὴν δὲ θήραν ποιεῖται οὐκ ἐκ τῶν σύνεγγυς τόπων τῆς νεοττιᾶς, ἀλλὰ συχνὸν ἀποπτάς. Ὅταν δὲ κυνηγήσῃ καὶ ἄρῃ, τίθησι καὶ οὐκ εὐθὺς φέρει, ἀλλ’ ἀποπειραθεὶς τοῦ βάρους ἀφίησιν. Καὶ τοὺς δασύποδας δ’ οὐκ εὐθὺς λαμβάνει, ἀλλ’ εἰς τὸ πεδίον ἐάσας προελθεῖν· καὶ καταβαίνει δ’ οὐκ εὐθὺς εἰς τὸ ἔδαφος, ἀλλ’ ἀεὶ ἀπὸ τοῦ μείζονος ἐπὶ τὸ ἔλαττον κατὰ μικρόν. Ἄμφω δὲ ταῦτα ποιεῖ πρὸς ἀσφάλειαν τοῦ μὴ ἐνεδρεύεσθαι. Καὶ ἐφ’ ὑψηλῶν καθίζει διὰ τὸ βραδέως αἴρεσθαι ἀπὸ τῆς γῆς. Ὑψοῦ δὲ πέτεται, ὅπως ἐπὶ πλεῖστον τόπον καθορᾷ· διόπερ θεῖον οἱ ἄνθρωποί φασιν εἶναι μόνον τῶν ὀρνέων. Πάντες δ’ οἱ γαμψώνυχοι ἥκιστα καθιζάνουσιν ἐπὶ πέτραις διὰ τὸ τῇ γαμψότητι ἐμπόδιον εἶναι τὴν σκληρότητα. Θηρεύει δὲ λαγὼς καὶ νεβροὺς καὶ ἀλώπεκας καὶ τὰ λοιπά, ὅσων κρατεῖν οἷός τ’ ἐστίν. Μακρόβιος δ’ ἐστίν· δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τοῦ τὴν νεοττιὰν τὴν αὐτῶν ἐπὶ πολὺ διαμένειν.
9.3333. Bölüm
İskitlerin ülkesinde toy kuşundan küçük olmayan bir kuş cinsi vardır; bu iki yavru yapar, ama üstlerine kuluçkaya yatmaz; onları bir tavşan ya da tilki postuna saklayıp bırakır. Avlanmadığı zamanlarda bir ağacın tepesinde onları bekler; biri ağaca tırmanırsa, kartallar gibi dövüşür ve kanatlarıyla vurur.
Ἐν δὲ Σκύθαις ὀρνίθων γένος ἐστὶν οὐκ ἔλαττον ὠτίδος· τοῦτο τίκτει δύο νεοττούς, οὐκ ἐπικάθηται δέ, ἀλλ’ ἐν δέρματι λαγωοῦ ἢ ἀλώπεκος ἐγκρύψαν ἐᾷ· ἐπ’ ἄκρῳ δὲ τῷ δένδρῳ φυλάττει, ὅταν μὴ τύχῃ θηρεύων· κἄν τις ἀναβαίνῃ, μάχεται καὶ τύπτει ταῖς πτέρυξιν, ὥσπερ οἱ ἀετοί.
9.3434. Bölüm
Baykuşlar, gece kuzgunları ve gündüz göremeyen öteki kuşlar yiyeceklerini geceleyin avlanarak sağlar; ama bunu bütün gece boyunca değil, akşam karanlığına kadar ve sabaha karşı yaparlar; fareleri, kertenkeleleri, sphondyle'leri ve buna benzer küçük hayvanları avlarlar. Phēnē denen kuş iyi yavru yetiştirir, kolay geçinir, yavrularına yiyecek taşır ve yumuşak huyludur; hem kendi yavrularını hem kartalınkileri besler. Kartal yavrularını yuvadan attığında phēnē onları alıp besler; çünkü kartal yavrularını vaktinden önce, henüz yiyeceğe muhtaçken ve uçamazken atar. Kartalın yavrularını kıskançlıktan attığı sanılır; çünkü tabiatça kıskançtır, çabuk acıkır ve avını hırsla kapar. Bir şey kaptığında da büyük kapar. Yavrular gelişip iyi yemeye başlayınca onları kıskanır ve pençeleriyle tırmalar. Yavrular da kendi aralarında yer ve yiyecek için dövüşür; kartal da onları atar ve gagalar. Atılan yavrular bağırır; phēnē de böylece onları alır. Phēnē'nin gözünde perde vardır ve gözleri sakattır. Deniz kartalı ise çok keskin görür; yavrularını daha tüysüzken güneşe bakmaya zorlar, bakmak istemeyeni gagalar ve yüzünü güneşe çevirir; hangisinin gözleri önce yaşarırsa onu öldürür, ötekini besler. Deniz kıyısında yaşar ve söylendiği gibi deniz kıyısındaki kuşları avlayarak geçinir. Avlanırken onları tek tek ayırır, birinin denizden çıkmasını gözetler. Kuş başını sudan çıkarınca deniz kartalını görürse korkup başka bir yerden çıkmak üzere yeniden dalar; deniz kartalı da keskin gördüğü için onu boğuncaya ya da havada yakalayıncaya kadar hep üstünde uçar. Toplu hâldeki kuşlara saldırmaz, çünkü onlar kanatlarıyla su serperek onu uzaklaştırır.
Γλαῦκες δὲ καὶ νυκτικόρακες, καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα τῆς ἡμέρας ἀδυνατεῖ βλέπειν, τῆς νυκτὸς μὲν θηρεύοντα τὴν τροφὴν αὑτοῖς πορίζεται, οὐ κατὰ πᾶσαν δὲ τὴν νύκτα τοῦτο ποιεῖ, ἀλλ’ ἄχρι ἑσπερίου καὶ περὶ ὄρθρον· θηρεύει δὲ μῦς καὶ σαύρας καὶ σφονδύλας καὶ τοιαῦτ’ ἄλλα ζῳδάρια. Ἡ δὲ καλουμένη φήνη ἐστὶν εὔτεκνος καὶ εὐβίοτος καὶ δειπνοφόρος καὶ ἤπιος, καὶ τὰ τέκνα ἐκτρέφει καὶ τὰ αὑτῆς καὶ τὰ τοῦ ἀετοῦ. Καὶ γὰρ ταῦθ’ ὅταν ἐκβάλλῃ ἐκεῖνος, ἀναλαβοῦσα τρέφει· ἐκβάλλει γὰρ ὁ ἀετὸς πρὸ ὥρας, ἔτι βίου δεόμενα καὶ οὔπω δυνάμενα πέτεσθαι. Ἐκβάλλειν δὲ δοκεῖ ὁ ἀετὸς τοὺς νεοττοὺς διὰ φθόνον· φύσει γάρ ἐστι φθονερὸς καὶ ὀξύπεινος, ἔτι δὲ ὀξυλαβής. Λαμβάνει δὲ μέγα, ὅταν λάβῃ. Φθονεῖ οὖν τοῖς νεοττοῖς ἁδρυνομένοις, ὅτι φαγεῖν ἀγαθοὶ γίνονται, καὶ σπᾷ τοῖς ὄνυξιν. Μάχονται δὲ καὶ οἱ νεοττοὶ ἑαυτοῖς περὶ τῆς ἕδρας καὶ τῆς τροφῆς· ὁ δ’ ἐκβάλλει καὶ κόπτει αὐτούς· οἱ δ’ ἐκβαλλόμενοι βοῶσι, καὶ οὕτως ὑπολαμβάνει αὐτοὺς ἡ φήνη. Ἡ δὲ φήνη ἐπάργεμός τ’ ἐστὶ καὶ πεπήρωται τοὺς ὀφθαλμούς· ὁ δ’ ἁλιάετος ὀξυωπέστατος μέν ἐστι, καὶ τὰ τέκνα ἀναγκάζει ἔτι ψιλὰ ὄντα πρὸς τὸν ἥλιον βλέπειν, καὶ τὸν μὴ βουλόμενον κόπτει καὶ στρέφει, καὶ ὁποτέρου ἂν ἔμπροσθεν οἱ ὀφθαλμοὶ δακρύσωσιν, τοῦτον ἀποκτείνει, τὸν δ’ ἕτερον ἐκτρέφει. Διατρίβει δὲ περὶ θάλατταν, καὶ ζῇ θηρεύων τοὺς περὶ τὴν θάλατταν ὄρνιθας, ὥσπερ εἴρηται. Θηρεύει δ’ ἀπολαμβάνων καθ’ ἕνα, παρατηρῶν ἀναδυόμενον ἐκ τῆς θαλάττης. Ὅταν δ’ ἴδῃ ὁ ὄρνις ἀνακύπτων τὸν ἁλιάετον, πάλιν φοβηθεὶς καταδύεται ὡς ἑτέρᾳ ἀνακύψων· ὁ δὲ διὰ τὸ ὀξὺ ὁρᾶν ἀεὶ πέτεται, ἕως ἂν ἀποπνίξῃ ἢ λάβῃ μετέωρον. Ἀθρόαις γὰρ οὐκ ἐπιχειρεῖ· ῥαίνουσαι γὰρ ἀπερύκουσι ταῖς πτέρυξιν.
9.3535. Bölüm
Kepphos'lar köpükle yakalanır: köpüğü kaparlar, bu yüzden avcılar üstlerine köpük serperek avlar. Etlerinin geri kalanı güzel kokar, yalnız kuyruk kısmı deniz kumu kokar. Semiz olurlar.
Οἱ δὲ κέπφοι ἁλίσκονται τῷ ἀφρῷ· κάπτουσι γὰρ αὐτόν, διὸ προσραίνοντες θηρεύουσιν. Ἔχει δὲ τὴν μὲν ἄλλην σάρκα εὐώδη, τὸ δὲ πυγαῖον μόνον θινὸς ὄζει. Γίνονται δὲ πίονες.
9.3636. Bölüm
Şahinlerin en güçlüsü triorkhēs'tir, ikincisi aisalōn, üçüncüsü kirkos. Asterias, "güvercin öldüren" ve pternis ise başka türlüdür. Daha geniş kanatlı şahinlere hypotriorkhēs denir; başkalarına perkos ve spizias, bazılarına da leios ve "kurbağa toplayıcı" denir; bunlar en kolay geçinenlerdir ve alçaktan uçarlar. Bazıları şahinlerin en az on cinsi olduğunu söyler; bunlar birbirinden farklıdır. Kimi güvercine yerdeyken vurup onu kapar, ama uçarken ona dokunmaz; kimi güvercini bir ağaca ya da başka bir yere konmuşken avlar, ama yerdeyken ya da havadayken dokunmaz; kimi de ne yerde ne başka bir yerde konmuşken ona dokunur, yalnız uçarken yakalamaya çalışır. Güvercinlerin bu cinslerin her birini tanıdığını da söylerler: yaklaşan şahin havada avlananlardansa güvercinler konmuş oldukları yerde kalır; yaklaşan yerde vuranlardansa beklemez, havalanırlar. Trakya'da bir zamanlar Kedreipolis denen yerde, bataklıkta insanlar küçük kuşları şahinlerle ortaklaşa avlar: insanlar ellerinde sopalarla kamışlığı ve çalılığı döverek kuşları uçurur, şahinler de yukarıda görünüp onları kovalar; kuşlar korkup yeniden aşağı, yere doğru uçar; insanlar da sopalarla vurup onları yakalar ve avdan şahinlere pay verir: kuşlardan bazılarını havaya atarlar, şahinler de havada kapar. Maiotis gölü dolaylarında da kurtların balık avlayanlarla ahbap olduğunu söylerler; balıkçılar onlara pay vermezse, kurtlar karada kurumaya bırakılmış ağları parçalarmış.
Kuşlar bakımından durum böyledir.
Τῶν δ’ ἱεράκων κράτιστος μὲν ὁ τριόρχης, δεύτερος δ’ ὁ αἰσάλων, τρίτος ὁ κίρκος. Ὁ δὲ ἀστερίας καὶ ὁ φασσοφόνος καὶ ὁ πτέρνις ἀλλοῖοι. Οἱ δὲ πλατύτεροι ἱέρακες ὑποτριόρχαι καλοῦνται, ἄλλοι δὲ πέρκοι καὶ σπιζίαι, οἱ δὲ λεῖοι καὶ οἱ φρυνολόγοι· οὗτοι εὐβιώτατοι καὶ χθαμαλοπτῆται. Γένη δὲ τῶν ἱεράκων φασί τινες εἶναι οὐκ ἐλάττω τῶν δέκα, διαφέρουσι δ’ ἀλλήλων· οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐπὶ τῆς γῆς καθημένην τύπτουσι τὴν περιστερὰν καὶ συναρπάζουσι, πετομένης δ’ οὐ θιγγάνουσιν· οἱ δ’ ἐπὶ δένδρου μὲν ἤ τινος ἄλλου καθημένην θηρεύουσιν, ἐπὶ τῆς γῆς δ’ οὔσης ἢ μετεώρου οὐχ ἅπτονται· οἱ δ’ οὔτ’ ἐπὶ τῆς γῆς οὔτ’ ἐπ’ ἄλλου καθημένης θιγγάνουσιν, ἀλλὰ πετομένην πειρῶνται λαμβάνειν. Φασὶ δὲ καὶ τὰς περιστερὰς γινώσκειν ἕκαστον τούτων τῶν γενῶν, ὥστε προσπετομένων, ἐὰν μὲν ᾖ τῶν μετεωροθήρων, μένειν ὅπου ἂν καθήμεναι τύχωσιν, ἐὰν δ’ ᾖ τῶν χαμαιτύπων ὁ προσπετόμενος, οὐχ ὑπομένειν ἀλλ’ ἀναπέτεσθαι. Ἐν δὲ Θρᾴκῃ τῇ καλουμένῃ ποτὲ Κεδρειπόλει ἐν τῷ ἕλει θηρεύουσιν οἱ ἄνθρωποι τὰ ὀρνίθια κοινῇ μετὰ τῶν ἱεράκων· οἱ μὲν γὰρ ἔχοντες ξύλα σοβοῦσι τὸν κάλαμον καὶ τὴν ὕλην, ἵνα πέτωνται τὰ ὀρνίθια, οἱ δ’ ἱέρακες ἄνωθεν ὑπερφαινόμενοι καταδιώκουσιν· ταῦτα δὲ φοβούμενα κάτω πέτονται πάλιν πρὸς τὴν γῆν· οἱ δ’ ἄνθρωποι τύπτοντες τοῖς ξύλοις λαμβάνουσι, καὶ τῆς θήρας μεταδιδόασιν αὐτοῖς· ῥίπτουσι γὰρ τῶν ὀρνίθων, οἱ δὲ ὑπολαμβάνουσιν. Καὶ περὶ τὴν Μαιῶτιν δὲ λίμνην τοὺς λύκους φασὶ συνήθεις εἶναι τοῖς ποιουμένοις τὴν θήραν τῶν ἰχθύων· ὅταν δὲ μὴ μεταδιδῶσι, διαφθείρειν αὐτῶν τὰ δίκτυα ξηραινόμενα ἐν τῇ γῇ.
Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς ὄρνιθας τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·
9.3737. Bölüm
Deniz hayvanlarında da her birinin yaşayışına uygun birçok ustalık gözlenebilir. Balıkçı kurbağa denen balık ve uyuşturan balık hakkında söylenenler doğrudur. Balıkçı kurbağa gözlerinin önünde sarkan uzantılarla avlanır: bunların gövdesi kıl gibi incedir, uçları ise yuvarlaktır; her biri sanki yem olsun diye konmuştur. Kumlu ya da bulanık yerlerde suyu karıştırıp kendini saklayınca bu kıl gibi uzantıları kaldırır; küçük balıklar onları gagalayınca da, ağzına getirinceye kadar onları aşağı çeker. Uyuşturan balık da ele geçireceği balıkları uyuşturur, sonra ağzıyla yakalayıp onlarla beslenir; kuma ve çamura gömülür, üstünden yüzüp geçen balıklardan uyuşturduklarını yakalar. Bunu kendi gözleriyle görmüş olanlar vardır.
ἔστι δὲ καὶ ἐν τοῖς θαλαττίοις ζῴοις πολλὰ τεχνικὰ θεωρῆσαι πρὸς τοὺς ἑκάστων βίους. Τά τε γὰρ θρυλούμενα περὶ τὸν βάτραχον τὸν ἁλιέα καλούμενόν ἐστιν ἀληθῆ, καὶ τὰ περὶ τὴν νάρκην. Ὁ μὲν γὰρ βάτραχος τοῖς πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἀποκρεμαμένοις, ὦν τὸ μὲν μῆκός ἐστι τριχοειδές, ἐπ’ ἄκρου δὲ στρογγύλον, ὥσπερ προσκείμενον ἑκατέρῳ δελέατος χάριν· ὅταν οὖν ἐν τοῖς ἀμμώδεσιν ἢ θολώδεσιν ἀναταράξας κρύψῃ ἑαυτόν, ἐπαίρει τὰ τριχώδη, κοπτόντων δὲ τῶν ἰχθυδίων συγκατάγει μέχριπερ ἂν πρὸς τὸ στόμα προσαγάγῃ. Ἥ τε νάρκη ναρκᾶν ποιοῦσα ὧν ἂν κρατήσειν μέλλῃ ἰχθύων,
s337Trygon da kendini gömer, ama aynı şekilde değil. Bunların böyle yaşadığının delili şudur: kendileri çok yavaş oldukları hâlde, çoğu zaman karınlarında balıkların en hızlısı olan kefalle yakalanırlar. Ayrıca balıkçı kurbağa, kıllarının ucundakiler artık yoksa daha zayıf yakalanır; uyuşturan balığın insanları bile uyuşturduğu da açıktır. Onos, vatoz, pisi ve keler de kendilerini kuma gömer; görünmez hâle gelince ağızlarındaki, balıkçıların "çubukçuk" dedikleri uzantıları çubuk gibi sallarlar; küçük balıklar da bunlara, beslendikleri yosunlara gider gibi yaklaşır. Anthias'ın görüldüğü yerde yırtıcı hayvan bulunmaz; sünger avcıları bunu işaret sayarak dalar ve bu balıklara "kutsal balık" derler. Ama bu bir rastlantıya benziyor; tıpkı salyangozun bulunduğu yerde domuzun da kekliğin de bulunmaması gibi: çünkü ikisi de salyangozları yer. Deniz yılanının rengi ve gövdesi mığrınınkine benzer, yalnız daha koyu ve daha güçlüdür; yakalanıp bırakılırsa burnuyla delerek hemen kuma dalar; ağzı yılanlarınkinden daha sivridir. Skolopendra denen hayvan oltayı yutunca, oltayı dışarı atıncaya kadar içi dışına döner; sonra yeniden içine döner. Deniz skolopendraları da kara skolopendraları gibi kızarmış et kokusuna gider. Ağızlarıyla ısırmazlar, ama knidē denen deniz anaları gibi bütün gövdeleriyle dokunarak yakarlar. Balıklardan "tilki" denenler oltayı yuttuklarını fark edince, skolopendra gibi buna karşı bir çare bulur: oltanın ipi boyunca epeyce yukarı çıkıp ipi kemirerek koparırlar. Bazı yerlerde akıntılı ve derin yerlerde çok iğneli oltalarla yakalanırlar.
τῷ τρόπῳ ὃν ἔχει ἐν τῷ στόματι λαμβάνουσα, τρέφεται τούτοις, κατακρύπτεται δ’ εἰς τὴν ἄμμον καὶ πηλόν, λαμβάνει δὲ τὰ ἐπινέοντα, ὅσα ἂν ναρκήσῃ ἐπιφερόμενα τῶν ἰχθύων· καὶ τούτου αὐτόπται γεγένηνταί τινες. Κατακρύπτει δὲ καὶ ἡ τρυγὼν αὑτήν, πλὴν οὐχ ὁμοίως. Σημεῖον δ’ ὅτι τοῦτον τὸν τρόπον ζῶσιν· ἁλίσκονται γὰρ ἔχοντες κεστρέας πολλάκις ὄντες αὐτοὶ βραδύτατοι, τὸν τάχιστον τῶν ἰχθύων. Ἔπειτα ὁ μὲν βάτραχος, ὅταν μηκέτ’ ἔχῃ τὰ ἐπὶ ταῖς θριξίν, ἁλίσκεται λεπτότερος· ἡ δὲ νάρκη φανερά ἐστι καὶ τοὺς ἀνθρώπους ποιοῦσα ναρκᾶν. Καθαμμίζουσι δ’ ἑαυτὰ καὶ ὄνος καὶ βάτος καὶ ψῆττα καὶ ῥίνη, καὶ ὅταν ποιήσῃ ἑαυτὰ ἄδηλα, εἶτα ῥαβδεύεται τοῖς ἐν τῷ στόματι, ἃ καλοῦσιν οἱ ἁλιεῖς ῥαβδία· προσέρχονται δ’ ὡς πρὸς φυκία ἀφ’ ὧν τρέφονται. Ὅπου δ’ ἂν ἀνθίας ὁραθῇ, οὐκ ἔστι θηρίον· ᾧ καὶ σημείῳ χρώμενοι κατακολυμβῶσιν οἱ σπογγεῖς, καὶ καλοῦσιν ἱεροὺς ἰχθῦς τούτους· ἔοικε δὲ συμπτώματι, καθάπερ ὅπου ἂν ᾖ κοχλίας, σῦς οὐκ ἔστιν οὐδὲ πέρδιξ· κατεσθίουσι γὰρ ἄμφω τοὺς κοχλίας. Ὁ δ’ ὄφις ὁ θαλάττιος τὸ μὲν χρῶμα παραπλήσιον ἔχει τῷ γόγγρῳ καὶ τὸ σῶμα, πλήν ἐστιν ἀμαυρότερος καὶ σφοδρότερος· ἐὰν δὲ ληφθῇ καὶ ἀφεθῇ, εἰς τὴν ἄμμον καταδύεται ταχὺ τῷ ῥύγχει διατρυπήσας· ἔχει δ’ ὀξύτερον τὸ στόμα τῶν ὄφεων. Ἣν δὲ καλοῦσι σκολόπενδραν, ὅταν καταπίῃ τὸ ἄγκιστρον, ἐκτρέπεται τὰ ἐντὸς ἐκτός, ἕως ἂν ἐκβάλῃ τὸ ἄγκιστρον· εἶθ’ οὕτως εἰστρέπεται πάλιν ἐντός. Βαδίζουσι δ’ αἱ σκολόπενδραι πρὸς τὰ κνισώδη, ὥσπερ καὶ αἱ χερσαῖαι. Τῷ μὲν οὖν στόματι οὐ δάκνουσι, τῇ δὲ ἅψει καθ’ ὅλον τὸ σῶμα, ὥσπερ αἱ καλούμεναι κνῖδαι. Τῶν δ’ ἰχθύων αἱ ὀνομαζόμεναι ἀλώπεκες
s338Amia'lar da bir yırtıcı hayvan görünce bir araya toplanır; en büyükleri onların çevresinde daire çizerek yüzer; yırtıcı birine dokunursa kendilerini savunurlar. Güçlü dişleri vardır; nitekim başka balıkların yanında bir lamia'nın da aralarına düşüp yara bere içinde kaldığı görülmüştür. Irmak balıklarından erkek glanis yavrularına çok özen gösterir: dişi yumurtlayınca gider; erkek ise yumurtanın en çok toplandığı yerde kalıp yumurtaları bekler. Başka bir yardımda bulunmaz, yalnız öteki küçük balıkları, yavruları kapmasınlar diye uzak tutar. Bunu kırk elli gün, yavrular büyüyüp öteki balıklardan kaçabilecek hâle gelinceye kadar yapar. Balıkçılar onun yumurtaları beklediği yeri anlar: küçük balıkları kovarken atılır, ses ve mırıltı çıkarır. Yumurtaların başında o kadar sevgiyle kalır ki, yumurtalar derindeki köklere yapışmışsa balıkçılar her defasında onları mümkün olduğu kadar sığ yere çeker; o da yine yavrusunu bırakmaz. Tecrübesizse, yaklaşan küçük balıkları kaptığı için çabucak oltaya yakalanır; oltaya alışkın ve olta yutmuş biriyse yine yavrusunu bırakmaz, ama en sert dişiyle ısırıp oltaları parçalar. Yüzen balıkların da yerinden ayrılmayanların da hepsi doğdukları yerlerde ve bunlara benzeyen yerlerde otlanır, çünkü her birinin kendine uygun yiyeceği oralardadır. En çok gezenler et yiyenlerdir.
ὅταν αἴσθωνται ὅτι τὸ ἄγκιστρον καταπεπώκασι, βοηθοῦσι πρὸς τοῦτο ὥσπερ καὶ ἡ σκολόπενδρα· ἀναδραμοῦσαι γὰρ ἐπὶ πολὺ πρὸς τὴν ὁρμιὰν ἀποτρώγουσιν αὐτῆς· ἁλίσκονται γὰρ περὶ ἐνίους τόπους πολυαγκίστροις ἐν ῥοώδεσι καὶ βαθέσι τόποις. Συστρέφονται δὲ καὶ αἱ ἄμιαι, ὅταν τι θηρίον ἴδωσι, καὶ κύκλῳ αὐτῶν περινέουσιν αἱ μέγισται, κἂν ἅπτηταί τινος, ἀμύνουσιν· ἔχουσι δ’ ὀδόντας ἰσχυρούς, καὶ ἤδη ὦπται καὶ ἄλλα καὶ λάμια ἐμπεσοῦσα καὶ καθελκωθεῖσα. Τῶν δὲ ποταμίων ὁ γλάνις ὁ ἄρρην περὶ τὰ τέκνα ποιεῖται ἐπιμέλειαν πολλήν· ἡ μὲν γὰρ θήλεια τεκοῦσα ἀπαλλάττεται, ὁ δ’ ἄρρην, οὗ ἂν πλεῖστον συστῇ τοῦ κυήματος, ᾠοφυλακεῖ παραμένων, οὐδεμίαν ὠφέλειαν ἄλλην παρεχόμενος πλὴν ἐρύκων τἆλλα ἰχθύδια μὴ διαρπάσωσι τὸν γόνον· καὶ τοῦτο ποιεῖ ἡμέρας καὶ τετταράκοντα καὶ πεντήκοντα, ἕως ἂν αὐξηθεὶς ὁ γόνος δύνηται διαφεύγειν ἀπὸ τῶν ἄλλων ἰχθύων. Γινώσκεται δ’ ὑπὸ τῶν ἁλιέων οὗ ἂν τύχῃ ᾠοφυλακῶν· ἐρύκων γὰρ τὰ ἰχθύδια ἄττει καὶ ἦχον ποιεῖ καὶ μυγμόν. Οὕτω δὲ φιλοστόργως μένει πρὸς τοῖς ᾠοῖς, ὥστε οἱ ἁλιεῖς ἑκάστοτε, ἐὰν ἐν βαθείαις ῥίζαις τὰ ᾠὰ προσῇ, ἀνάγουσιν ὡς ἂν δύνωνται εἰς βραχύτατον· ὁ δ’ ὁμοίως οὐκ ἀπολείπει τὸν γόνον, ἀλλ’ ἐὰν μὲν τύχῃ, ταχέως ὑπὸ τοῦ ἀγκίστρου ἑάλω διὰ τὸ ἁρπάζειν τὰ προσιόντα τῶν ἰχθυδίων, ἐὰν δ’ ᾖ συνήθης καὶ ἀγκιστροφάγος, λείπει μὲν οὐδ’ ὣς τὸν γόνον, τῷ δ’ ὀδόντι τῷ σκληροτάτῳ συνδάκνων διαφθείρει τὰ ἄγκιστρα. Ἅπαντα δὲ καὶ τὰ πλωτὰ καὶ τὰ μόνιμα τούτους νέμεται τοὺς τόπους ἐν οἷς ἂν φυῶσι, καὶ τοὺς ὁμοίους τούτοις· ἡ γὰρ οἰκεία τροφὴ ἑκάστων ἐν τούτοις ἐστίν. Πλανᾶται δὲ μάλιστα τὰ σαρκοφάγα·
s339Hemen hepsi de et yiyendir, birkaçı dışında: meselâ kefal, salpa, barbunya ve khalkis. Phōlis denen balığın salgıladığı sümük çevresine yapışır ve bir oda gibi olur. Kabuklulardan ve ayaksızlardan kendi kendine en çok ve en uzağa hareket eden, sıçrayarak uçar gibi giden taraktır; çünkü boya salyangozu ve ona benzeyenler pek az ilerler. Pyrrha boğazından balıklar kışın, kaya balığı dışında, soğuk yüzünden dışarı çıkar —çünkü boğaz daha soğuktur—, ilkbaharla birlikte yeniden içeri girer. Boğazda ne papağan balığı, ne thritta, ne de daha dikenli balıklardan herhangi biri bulunur; ne köpekbalıkları, ne dikenli köpekbalıkları, ne langustlar, ne ahtapotlar, ne bolitaina'lar, ne de başka birkaç hayvan bulunur. Boğazda yetişenlerden beyaz kaya balığı açık deniz balığı değildir. Balıklardan yumurtlayanlar ilkbaharda, yumurtlayıncaya kadar, doğuranlar ise sonbaharda en iyi durumdadır; bunlara ek olarak kefaller, barbunyalar ve bu türden bütün öteki balıklar da sonbaharda en iyi durumdadır. Lesbos dolaylarında açık deniz balıklarının da boğaz balıklarının da hepsi boğazda yumurtlar: sonbaharda çiftleşir, ilkbaharda yumurtlarlar. Selakhilerde de sonbaharda, çiftleşme sırasında erkekler dişilerle karışık bulunur, ilkbaharda ise yumurtlayıncaya kadar ayrı ayrı içeri girerler; çiftleşme sırasında birçoğu birbirine yapışık olarak yakalanır. Yumuşakçaların en kurnazı mürekkep balığıdır; mürekkebini yalnız o, sadece korktuğunda değil, saklanmak için de kullanır; ahtapot ve kalamar ise mürekkebini korkudan salar. Bunların hepsi mürekkeplerini asla bir kerede salmaz; saldıklarında da mürekkep yeniden çoğalır.
πάντα δὲ σχεδόν ἐστι σαρκοφάγα πλὴν ὀλίγων, οἷον κεστρέως καὶ σάλπης καὶ τρίγλης καὶ χαλκίδος. Τῇ δὲ καλουμένῃ φωλίδι ἡ μύξα, ἣν ἀφίησι, περιπλάττεται περὶ αὐτὴν καὶ γίνεται καθάπερ θαλάμη. Τῶν δ’ ὀστρακοδέρμων καὶ ἀπόδων ὁ κτεὶς μάλιστα καὶ πλεῖστον κινεῖται δι’ αὑτοῦ πετόμενος· ἡ γὰρ πορφύρα ἐπὶ μικρότατον προέρχεται, καὶ τὰ ὅμοια ταύτῃ. Ἐκ δὲ τοῦ εὐρίπου τοῦ ἐν Πύρρᾳ οἱ ἰχθύες χειμῶνος μὲν ἐκπλέουσιν ἔξω, πλὴν κωβιοῦ, διὰ τὸ ψῦχος (ψυχρότερος γάρ ἐστιν ὁ εὔριπος), ἅμα δὲ τῷ ἔαρι πάλιν εἰσπλέουσιν. Οὐ γίνεται δ’ ἐν τῷ εὐρίπῳ οὔτε σκάρος οὔτε θρίττα οὔτε ἄλλο τῶν ἀκανθηροτέρων οὐθέν, οὐδὲ γαλεοὶ οὐδὲ ἀκανθίαι οὐδὲ κάραβοι οὐδὲ πολύποδες οὐδὲ βολίταιναι οὐδ’ ἄλλ’ ἄττα· τῶν δ’ ἐν τῷ εὐρίπῳ φυομένων οὐκ ἔστι πελάγιος ὁ λευκὸς κωβιός. Ἀκμάζουσι δὲ τῶν ἰχθύων οἱ μὲν ᾠοφόροι τοῦ ἔαρος, μέχρι οὗ ἂν ἐκτέκωσιν, οἱ δὲ ζῳοτόκοι τοῦ μετοπώρου, καὶ πρὸς τούτοις κεστρεῖς καὶ τρίγλαι καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα πάντα. Περὶ δὲ τὴν Λέσβον καὶ τὰ πελάγια πάντα καὶ τὰ εὐριπώδη τίκτει ἐν τῷ εὐρίπῳ· ὀχεύονται μὲν γὰρ τοῦ μετοπώρου, τίκτουσι δὲ τοῦ ἔαρος. Ἔστι δὲ καὶ τὰ σελάχη κατὰ μὲν τὸ μετόπωρον ἀναμὶξ τὰ ἄρρενα τοῖς θήλεσι κατὰ τὴν ὀχείαν, τοῦ δ’ ἔαρος εἰσπλέουσι διακεκριμένα, μέχρι οὗ ἂν ἐκτέκωσιν· κατὰ δὲ τὴν ὀχείαν ἁλίσκεται πολλὰ συνεζευγμένα. Τῶν δὲ μαλακίων πανουργότατον μὲν ἡ σηπία, καὶ μόνον χρῆται τῷ θόλῳ κρύψεως χάριν, καὶ οὐ μόνον φοβουμένη· ὁ δὲ πολύπους καὶ ἡ τευθὶς διὰ φόβον ἀφίησι τὸν θόλον. Ἀφίησι δὲ ταῦτα πάντα οὐδέποτε ἀθρόον τὸν θόλον· καὶ ὅταν ἀφῇ,
s340Mürekkep balığı, söylendiği gibi, mürekkebini çoğu zaman saklanmak için kullanır: öne doğru kendini gösterdikten sonra dönüp mürekkebin içine girer. Ayrıca uzun kollarını uzatarak yalnız küçük balıkçıkları değil, çoğu zaman kefalleri de avlar. Ahtapot akılsız bir hayvandır —insanın suya sokulan eline bile doğru gider—, ama tutumludur: her şeyi yaşadığı odaya toplar; en işe yarar kısımları tükettikten sonra kabukları, yengeçlerin ve midyelerin kabuklarını, küçük balıkların kılçıklarını dışarı atar. Rengini değiştirip yaklaştığı taşlara benzeterek balıkları avlar. Korktuğunda da aynı şeyi yapar. Bazıları mürekkep balığının da bunu yaptığını söyler; yaşadığı yere benzer bir renge girdiğini söylerler. Balıklardan bunu yalnız keler yapar: ahtapot gibi rengini değiştirir. Ahtapot cinsinin çoğu iki yıla erişmez, çünkü tabiatça erimeye yatkındır. Delili şudur: sıkıştırılınca hep bir şey salar ve sonunda yok olur. Dişiler yumurtladıktan sonra bunu daha çok yaşar; aptallaşırlar, dalgalarla savrulduklarını bile fark etmezler; dalan biri onları eliyle kolayca yakalar; sümüksü olurlar, bir yere yapışıp avlanmazlar bile. Erkekler ise deri gibi sertleşir ve yapışkanlaşır. İki yıla erişmediklerinin delili şu sayılır: yavru ahtapotlar doğduktan sonra yazın ve sonbahara doğru büyük bir ahtapot görmek artık kolay değildir, oysa bu zamandan biraz önce ahtapotlar en büyük hâllerindedir.
αὐξάνεται πάλιν. Ἡ δὲ σηπία, ὥσπερ εἴρηται, τῷ τε θόλῳ πολλάκις χρῆται κρύψεως χάριν, καὶ προδείξασα εἰς τὸ πρόσθεν ἀναστρέφεται εἰς τὸν θόλον· ἔτι δὲ θηρεύει τοῖς μακροῖς τοῖς ἀποτείνουσιν οὐ μόνον τὰ μικρὰ τῶν ἰχθυδίων, ἀλλὰ καὶ κεστρέας πολλάκις. Ὁ δὲ πολύπους ἀνόητον μέν ἐστι (καὶ γὰρ πρὸς τὴν χεῖρα βαδίζει τοῦ ἀνθρώπου καθιεμένην), οἰκονομικὸς δ’ ἐστίν· πάντα γὰρ συλλέγει μὲν εἰς τὴν θαλάμην, οὗ τυγχάνει κατοικῶν, ὅταν δὲ καταναλώσῃ τὰ χρησιμώτατα, ἐκβάλλει τὰ ὄστρακα καὶ τὰ κελύφια τῶν καρκίνων καὶ κογχυλίων καὶ τὰς ἀκάνθας τῶν ἰχθυδίων· καὶ θηρεύει τοὺς ἰχθῦς τὸ χρῶμα μεταβάλλων καὶ ποιῶν ὅμοιον οἷς ἂν πλησιάζῃ λίθοις. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο ποιεῖ καὶ φοβηθείς. Λέγεται δ’ ὑπό τινων ὡς καὶ ἡ σηπία τοῦτο ποιεῖ· παρόμοιον γάρ φασι τὸ χρῶμα ποιεῖν τὸ αὑτῆς τῷ τόπῳ περὶ ὃν διατρίβει. Τῶν δ’ ἰχθύων τοῦτο ποιεῖ μόνον ῥίνη· μεταβάλλει γὰρ τὴν χρόαν ὥσπερ ὁ πολύπους. Τὸ μὲν οὖν πλεῖστον γένος τῶν πολυπόδων οὐ διετίζει· καὶ γὰρ φύσει συντηκτικόν ἐστιν· σημεῖον δ’ ἐστίν, πιλούμενος γὰρ ἀφίησιν ἀεί τι καὶ τέλος ἀφανίζεται. Αἱ δὲ θήλειαι μετὰ τὸν τόκον τοῦτο πάσχουσι μᾶλλον, καὶ γίνονται μωραί, καὶ οὔτε κυματιζόμεναι αἰσθάνονται, λαβεῖν τε τῇ χειρὶ κατακολυμβήσαντα ῥᾴδιον· βλεννώδεις τε γίνονται, καὶ οὐδὲ θηρεύουσιν ἔτι προσκαθήμεναι. Οἱ δ’ ἄρρενες σκυτώδεις τε γίνονται καὶ γλίσχροι. Σημεῖον δὲ δοκεῖ εἶναι τοῦ μὴ διετίζειν, ὅτι μετὰ τὴν γένεσιν τῶν πολυποδίων ἔν γε τῷ θέρει καὶ πρὸς τὸ φθινόπωρον μέγαν πολύπουν οὐκέτι ῥᾴδιόν ἐστιν ἰδεῖν, μικρὸν δὲ πρὸ τούτου
s341Yumurtalarını bıraktıktan sonra ikisinin de öyle yaşlandığını ve zayıfladığını söylerler ki küçük balıklar onları yer ve kovuklarından kolayca çekilip çıkarılırlar; daha önce ise böyle bir şey yaşamazlar. Ayrıca küçük ve genç ahtapotların doğduktan sonra böyle bir şey yaşamadığını, büyüklerden daha güçlü olduğunu da söylerler. Mürekkep balıkları da iki yıla erişmez. Yumuşakçalardan kuruya yalnız ahtapot çıkar; pürüzlü yerlerde yürür, düz yerlerden kaçar. Bu hayvan başka bakımlardan güçlüdür, ama boynu sıkıştırılınca zayıftır. Yumuşakçalar bakımından durum böyledir. İnce ve pürüzlü kabuklu midyelerin de çevrelerinde sert bir zırh gibi bir şey yaptıklarını, büyüdükçe bunu da büyüttüklerini ve bir inden ya da evden çıkar gibi bundan çıktıklarını söylerler. Nautilos ahtapotu da hem tabiatı hem yaptıkları bakımından olağanüstüdür: denizin yüzünde yüzer. Bunun için aşağıdan, dipten yukarı çıkar; kabuğu ters dönmüş olarak yükselir ki daha kolay çıksın ve boş kabukla yüzsün; yüzeye çıkınca kabuğu çevirir. Kolları arasında, perde ayaklıların parmakları arasındaki zara benzeyen bir ara dokusu vardır; yalnız onlarda kalın olan bu zar bunda ince ve örümcek ağı gibidir. Rüzgâr olduğunda onu yelken olarak kullanır; dümen yerine de kollarını yanlarından suya sarkıtır; korkarsa kabuğunu denizle doldurup dalar. Kabuğun nasıl oluştuğu ve hayvanla birlikte nasıl büyüdüğü henüz tam gözlenmemiştir; çiftleşmeden oluşmadığı, öteki kabuklular gibi kendiliğinden bittiği sanılır. Kabuğundan soyununca yaşayıp yaşayamayacağı da henüz belli değildir.
τοῦ καιροῦ μέγιστοί εἰσιν οἱ πολύποδες. Ὅταν δὲ τὰ ᾠὰ ἐκτέκωσιν, οὕτω καταγηράσκειν καὶ ἀσθενεῖς γίνεσθαι ἀμφοτέρους φασὶν ὥστε ὑπὸ τῶν ἰχθυδίων κατεσθίεσθαι καὶ ῥᾳδίως ἀποσπᾶσθαι ἀπὸ τῶν φωλεῶν· πρότερον δὲ τοιοῦτον οὐδὲν πάσχειν. Ἔτι δὲ τοὺς μικροὺς καὶ νέους τῶν πολυπόδων μετὰ τὴν γένεσιν οὐθέν φασι τοιοῦτον πάσχειν, ἀλλ’ ἰσχυροτέρους εἶναι τῶν μειζόνων. Οὐ διετίζουσι δ’ οὐδ’ αἱ σηπίαι. Εἰς δὲ τὸ ξηρὸν ἐξέρχεται μόνον τῶν μαλακίων ὁ πολύπους· πορεύεται δ’ ἐπὶ τοῦ τραχέος, τὸ δὲ λεῖον φεύγει. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἄλλα ἰσχυρὸν τὸ ζῷον, τὸν δὲ τράχηλον ἀσθενές, ὅταν πιεσθῇ. Περὶ μὲν οὖν τῶν μαλακίων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· τὰς δὲ κόγχας φασὶ τὰς λεπτὰς καὶ τραχείας ποιεῖσθαι περὶ αὑτὰς οἷον θώρακα σκληρόν, καὶ τοῦτον μείζονα, ὅταν γίνωνται μείζους, καὶ ἐκ τούτου ἐξιέναι ὥσπερ ἐκ φωλεοῦ τινὸς ἢ οἰκίας. Ἔστι δὲ καὶ ὁ ναυτίλος πολύπους τῇ τε φύσει καὶ οἷς ποιεῖ περιττός· ἐπιπλεῖ γὰρ ἐπὶ τῆς θαλάττης, τὴν ἀναφορὰν ποιησάμενος κάτωθεν ἐκ τοῦ βυθοῦ, καὶ ἀναφέρεται μὲν κατεστραμμένῳ τῷ ὀστράκῳ, ἵνα ῥᾷόν γε ἀνέλθῃ καὶ κενῷ ναυτίλληται, ἐπιπολάσας δὲ μεταστρέφει. Ἔχει δὲ μεταξὺ τῶν πλεκτανῶν ἐπί τι συνυφές, ὅμοιον τοῖς στεγανόποσι τὸ μεταξὺ τῶν δακτύλων· πλὴν ἐκείνοις μὲν παχύ, τούτοις δὲ λεπτὸν τοῦτο καὶ ἀραχνιῶδές ἐστιν. Χρῆται δ’ αὐτῷ, ὅταν πνεῦμά τι ᾖ, ἱστίῳ· ἀντὶ πηδαλίων δὲ τῶν πλεκτανῶν παρακαθίησιν· ἂν δὲ φοβηθῇ, καταδύνει τῆς θαλάττης μεστώσας τὸ ὄστρακον. Περὶ δὲ γενέσεως καὶ συναυξήσεως τοῦ ὀστράκου ἀκριβῶς μὲν οὔπω ὦπται, δοκεῖ δ’ οὐκ ἐξ ὀχείας γίνεσθαι, ἀλλὰ φύεσθαι ὥσπερ τἆλλα κογχύλια. Οὐ δῆλον δέ πω οὐδ’ εἰ ἀποδυόμενος δύναται ζῆν.
9.3838. Bölüm
Böceklerden en çalışkan hayvanlar, hatta deyim yerindeyse bütün öteki hayvanlarla kıyaslanabilecek olanlar, karıncalar ve arılar cinsi, ayrıca eşek arıları, yaban arıları ve bunlara akraba olan hemen bütün hayvanlardır. Örümceklerden de bazıları pek zarif, pek çevik ve yaşayışlarında oldukça ustadır. Karıncaların çalışmasını herkes açıkça görebilir: hepsinin hep aynı yoldan yürüdüğünü, yiyeceği yığıp biriktirdiklerini görür; dolunaylı gecelerde de çalışırlar.
Τῶν δ’ ἐντόμων ἐργατικώτατον ζῴων ἐστί, σχεδὸν δὲ καὶ πρὸς τἆλλα συγκρίνεσθαι πάντα, τό τε τῶν μυρμήκων γένος καὶ τὸ τῶν μελιττῶν, ἔτι δ’ ἀνθρῆναι καὶ σφῆκες καὶ πάνθ’ ὡς εἰπεῖν τὰ συγγενῆ τούτοις. Εἰσὶ δὲ καὶ τῶν ἀραχνίων οἱ γλαφυρώτατοι καὶ λαγαρώτατοι καὶ τεχνικώτεροι περὶ τὸν βίον. Ἡ μὲν οὖν τῶν μυρμήκων ἐργασία πᾶσίν ἐστιν ἐπιπολῆς ἰδεῖν, καὶ ὡς ἀεὶ μίαν ἀτραπὸν πάντες βαδίζουσι, καὶ τὴν ἀπόθεσιν τῆς τροφῆς καὶ ταμιείαν· ἐργάζονται γὰρ καὶ τὰς νύκτας τὰς πανσελήνους.
9.3939. Bölüm
Örümceklerin ve zehirli örümceklerin birçok cinsi vardır. Isıran zehirli örümceklerin iki cinsi vardır: biri "kurt" denenlere benzer; küçük, alacalı, çevik ve sıçrayıcıdır; buna "pire" denir. Öteki daha büyüktür, rengi karadır, ön bacakları uzundur; hareketleri ağırdır, yavaş yürür, güçlü değildir ve sıçramaz. İlaç satıcılarının gösterdiği öteki örümceklerin hepsinden kimi hiç ısırmaz, kimi zayıf ısırır. "Kurt" denenlerin de başka bir cinsi vardır. Bunların küçüğü ağ örmez; büyüğü ise yere yakın yerlerde ve taş duvarlarda kaba ve değersiz bir ağ örer: ağını hep deliklerin ağzına yapar ve ağın uçlarını içeride tutarak bekler; ağa bir şey düşüp kıpırdayınca dışarı çıkar. Alacalı olan ise ağaçların altında küçük ve değersiz bir ağ yapar. Bunlardan başka üçüncü bir cins vardır, en becerikli ve en zarif olanı. Bu önce ağı her yandan uçlara doğru gererek örer, sonra ortadan başlayıp çözgü ipleri çeker —ortayı iyi tutturur—, bunların üstüne de atkı gibi iplik geçirir, sonra hepsini birlikte dokur. Yatağını ve avını biriktirdiği yeri başka bir yere yapar; avı ise ağın ortasında durup bekler. Ağa bir şey düşünce ortası kıpırdar; örümcek önce onu ağ iplikleriyle sarıp dolar, ta ki işe yaramaz hâle getirene kadar; sonra kaldırıp götürür. Açsa özsuyunu emer, çünkü onun yemesi budur; değilse önce yırtılan yeri onarıp yeniden ava koyulur. Ağın ortasıyla av arasında bir yere bir şey düşerse önce ortaya gider, oradan da baştan başlar gibi düşen şeye yönelir. Biri ağını bozarsa güneş batarken ya da doğarken yeniden örmeye başlar, çünkü avlar en çok bu saatlerde ağa düşer. Çalışan ve avlanan dişidir; erkek de avın tadını onunla birlikte çıkarır. Zarif ve sık ağ ören örümceklerin iki cinsi vardır: biri büyük, öteki küçük. Bacakları daha uzun olanı aşağıdan sarkıp bekler; ki avlar korkup sakınmasın, üstteki ağa düşsün; çünkü büyüklüğü yüzünden kolay saklanamaz. Daha orta boylu olan ise ağın üst tarafında küçük bir deliğe gizlenip bekler. Örümcekler doğar doğmaz ağ salabilir. Bu ağ, Demokritos'un dediği gibi içeriden bir artık olarak çıkmaz; bedenden ağaç kabuğu gibi çıkar, ya da tüylerini fırlatan hayvanlarda, meselâ oklu kirpilerde olduğu gibi. Örümcek daha büyük hayvanların çevresine de ağ sarar ve onları dolar: nitekim küçük kertenkelelere saldırıp ağızlarının çevresinde dolanarak ağ salar, ağızlarını kapatıncaya kadar; sonra yaklaşıp ısırır.
Bu hayvanlar bakımından durum böyledir.
Τῶν δ’ ἀραχνίων καὶ τῶν φαλαγγίων ἔστι μὲν πολλὰ γένη, τῶν μὲν δηκτικῶν φαλαγγίων δύο, τὸ μὲν ἕτερον ὅμοιον τοῖς καλουμένοις λύκοις, μικρὸν καὶ ποικίλον καὶ ὀξὺ καὶ πηδητικόν· καλεῖται δὲ ψύλλα· τὸ δ’ ἕτερον μεῖζον, τὸ μὲν χρῶμα μέλαν, τὰ δὲ σκέλη τὰ πρόσθια μακρὰ ἔχον, καὶ τῇ κινήσει νωθρὸν καὶ βαδίζον ἠρέμα καὶ οὐ κρατερὸν καὶ οὐ πηδῶν. Τὰ δ’ ἄλλα πάντα, ὅσα παρατίθενται οἱ φαρμακοπῶλαι, τὰ μὲν οὐδεμίαν τὰ δ’ ἀσθενῆ ποιεῖ τὴν δῆξιν. Ἄλλο δ’ ἐστὶ τῶν καλουμένων λύκων γένος. Τοῦτο μὲν οὖν τὸ μικρὸν οὐχ ὑφαίνει ἀράχνιον, τὸ δὲ μεῖζον τραχὺ καὶ φαῦλον πρὸς τῇ γῇ· καὶ ταῖς αἱμασιαῖς· ἐπὶ τοῖς στομίοις δ’ ἀεὶ ποιεῖ τὸ ἀράχνιον, καὶ ἔνδον ἔχον τὰς ἀρχὰς τηρεῖ, ἕως ἂν ἐμπεσόν τι κινηθῇ· ἔπειτα προσέρχεται. Τὸ δὲ ποικίλον ὑπὸ τοῖς δένδρεσι ποιεῖται μικρὸν καὶ φαῦλον ἀράχνιον. Ἄλλο δ’ ἐστὶ τρίτον τούτων σοφώτατον καὶ γλαφυρώτατον· ὑφαίνει γὰρ πρῶτον μὲν διατεῖναν πρὸς τὰ πέρατα πανταχόθεν, εἶτα στημονίζεται ἀπὸ τοῦ μέσου (λαμβάνει δὲ τὸ μέσον ἱκανῶς), ἐπὶ δὲ τούτοις ὥσπερ κρόκας ἐμβάλλει, εἶτα συνυφαίνει. Τὴν μὲν οὖν κοίτην καὶ τὴν ἀπόθεσιν τῆς θήρας ἄλλοθι ποιεῖται, τὴν δὲ θήραν ἐπὶ τοῦ μέσου τηροῦσα· κἄπειθ’ ὅταν ἐμπέσῃ τι, κινηθέντος τοῦ μέσου πρῶτον μὲν περιδεῖ καὶ περιελίττει τοῖς ἀραχνίοις, ἕως ἂν ἀχρεῖον ποιήσῃ, μετὰ δὲ ταῦτ’ ἀπήνεγκεν ἀραμένη, καὶ ἐὰν μὲν τύχῃ πεινῶσα, ἐξεχύλισεν (αὕτη γὰρ ἡ ἀπόλαυσις), εἰ δὲ μή, πάλιν ὁρμᾷ πρὸς τὴν θήραν, ἀκεσαμένη πρῶτον τὸ διερρωγός· ἐὰν δέ τι μεταξὺ ἐμπέσῃ, πρῶτον ἐπὶ τὸ μέσον βαδίζει, κἀκεῖθεν ἐπανέρχεται πρὸς τὸ ἐμπεσὸν ὥσπερ ἀπ’ ἀρχῆς. Ἐὰν δέ τις λυμήνηται τοῦ ἀραχνίου, πάλιν ἄρχεται τῆς ὑφῆς καταφερομένου τοῦ ἡλίου ἢ ἀνατέλλοντος διὰ τὸ μάλιστα ἐν ταύταις ταῖς ὥραις ἐμπίπτειν τὰ θηρία. Ἐργάζεται δὲ καὶ θηρεύει ἡ θήλεια· ὁ δ’ ἄρρην συναπολαύει. Τῶν δ’ ἀραχνίων τῶν γλαφυρῶν καὶ ὑφαινόντων ἀράχνιον πυκνὸν δύο ἐστὶ γένη, τὸ μὲν μεῖζον τὸ δ’ ἔλαττον. Τὸ μὲν οὖν μακροσκελέστερον κάτωθεν κρεμάμενον τηρεῖ, ὅπως ἂν μὴ φοβούμενα τὰ θηρία εὐλαβῆται ἀλλ’ ἐμπίπτῃ ἄνω (διὰ γὰρ τὸ μέγεθος οὐκ εὐκρυφές ἐστι), τὸ δὲ συμμετρότερον ἄνωθεν ἐπηλυγισάμενον τοῦ ἀραχνίου ὀπὴν μικράν. Δύνανται δ’ ἀφιέναι οἱ ἀράχναι τὸ ἀράχνιον εὐθὺς γενόμενοι, οὐκ ἔσωθεν ὡς ὂν περίττωμα, καθάπερ φησὶ Δημόκριτος, ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σώματος οἷον φλοιόν, ἢ τὰ βάλλοντα ταῖς θριξίν, οἷον αἱ ὕστριχες. Περιτίθεται δὲ καὶ περιελίττεται καὶ τοῖς μείζοσι ζῴοις, ἐπεὶ καὶ ταῖς σαύραις ταῖς μικραῖς ἐπιβάλλον περὶ τὸ στόμα περιθέον ἀφίησιν, ἕως ἂν συλλάβῃ τὸ στόμα· τότε δ’ ἤδη δάκνει προσελθόν.
Καὶ περὶ μὲν τούτων τῶν ζῴων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.
9.4040. Bölüm
Böceklerin bir cinsi vardır ki tek bir adla anılmaz, ama hepsinin biçimi birbirine yakındır: bunlar bal mumu yapanlardır, yani arılar ve biçimce onlara benzeyenler. Bunların dokuz cinsi vardır. Altısı sürü hâlinde yaşar: bal arısı, arıların kralları, arıların arasında yaşayan erkek arı, bir yıllık eşekarısı, bir de yaban arısı ile tenthrēdōn. Üçü yalnız yaşar: küçük seirēn, boz renklidir; öteki, daha büyük seirēn, kara ve alacalıdır; üçüncüsü de bombylios denendir, bunların en büyüğü. Karıncalar hiçbir şey avlamaz, hazır bulduklarını toplar; örümcekler ise hiçbir şey yapmaz, bir şey de biriktirmez, yalnız yiyeceklerini avlar. Sayılan dokuz cinsten geri kalanlar sonra anlatılacak; arılara gelince, hiçbir şey avlamazlar, yiyeceklerini kendileri yapar ve biriktirirler, çünkü yiyecekleri baldır. Bunu, arıcılar petekleri çıkarmaya kalkıştıklarında gösterirler: tütsülenip dumandan çok sıkıntı çektikleri o sırada balı en çok yerler; başka zamanlarda ise pek yerken görülmezler, sanki esirgiyor ve yiyecek olsun diye saklıyorlarmış gibi. Bir başka yiyecekleri daha vardır, kimileri buna kērinthos der; daha aşağı bir şeydir, incir gibi bir tatlılığı vardır; arılar bunu da bal mumu gibi bacaklarıyla taşır. İşleyişlerinde ve yaşayışlarında pek çok çeşitlilik vardır. Kendilerine temiz bir kovan verildiğinde petekleri kurarlar; başka çiçeklerden ve ağaçlardan, söğütten, karaağaçtan ve en yapışkan olan başka ağaçlardan sızan reçineyi taşıyarak.
Ἔστι δέ τι γένος τῶν ἐντόμων, ὃ ἑνὶ μὲν ὀνόματι ἀνώνυμόν ἐστιν, ἔχει δὲ πάντα τὴν μορφὴν συγγενικήν· ἔστι δὲ ταῦτα ὅσα κηριοποιά, οἷον μέλιτται καὶ τὰ παραπλήσια τὴν μορφήν. Τούτων δ’ ἐστὶ γένη ἐννέα, ὧν τὰ μὲν ἓξ ἀγελαῖα, μέλιττα, βασιλεῖς τῶν μελιττῶν, κηφὴν ὁ ἐν ταῖς μελίτταις, σφὴξ ὁ ἐπέτειος, ἔτι δ’ ἀνθρήνη καὶ τενθρηδών· μοναδικὰ δὲ τρία, σειρὴν ὁ μικρός, φαιός, ἄλλος σειρὴν ὁ μείζων, ὁ μέλας καὶ ποικίλος, τρίτος δ’ ὁ καλούμενος βομβύλιος, μέγιστος τούτων. Οἱ μὲν οὖν μύρμηκες θηρεύουσι μὲν οὐδέν, τὰ δὲ πεποιημένα συλλέγουσιν· οἱ δ’ ἀράχναι ποιοῦσι μὲν οὐδὲν οὐδ’ ἀποτίθενται, θηρεύουσι δὲ μόνον τὴν τροφήν· τῶν δ’ ἐννέα γενῶν τῶν εἰρημένων περὶ μὲν τῶν λοιπῶν ὕστερον λεχθήσεται, αἱ δὲ μέλιτται θηρεύουσι μὲν οὐδέν, αὐταὶ δὲ ποιοῦνται καὶ ἀποτίθενται· ἔστι γὰρ αὐταῖς τὸ μέλι τροφή. Δῆλον δὲ ποιοῦσιν, ὅταν τὰ κηρία ἐπιχειρῶσιν οἱ μελιττουργοὶ ἐξαιρεῖν· θυμιώμεναι γὰρ καὶ σφόδρα πονοῦσαι ὑπὸ τοῦ καπνοῦ τότε μάλιστα τὸ μέλι ἐσθίουσιν, ἐν δὲ τῷ ἄλλῳ χρόνῳ οὐ σφόδρα ὁρῶνται, ὡς φειδόμεναι καὶ ἀποτιθέμεναι τροφῆς χάριν. Ἔστι δ’ αὐταῖς καὶ ἄλλη τροφή, ἣν καλοῦσί τινες κήρινθον· ἔστι δὲ τοῦτο ὑποδεέστερον καὶ γλυκύτητα συκώδη ἔχον, κομίζουσι δὲ τοῦτο τοῖς σκέλεσι καθάπερ καὶ τὸν κηρόν. Ἔστι δὲ περὶ τὴν ἐργασίαν αὐτῶν καὶ τὸν βίον πολλὴ. ποικιλία. Ἐπειδὰν γὰρ παραδοθῇ αὐταῖς καθαρὸν τὸ σμῆνος, οἰκοδομοῦσι τὰ κηρία, φέρουσαι τῶν τ’ ἄλλων ἀνθέων καὶ ἀπὸ τῶν δένδρων τὰ δάκρυα, ἰτέας τε καὶ πτελέας καὶ ἄλλων
s345Bununla, öteki hayvanlara karşı, kovanın tabanını da sıvarlar; arıcılar buna konisis der. Girişler genişse yanlarını örerek onları daraltırlar. Önce kendilerinin doğacağı gözleri yaparlar, sonra kral denenlerin doğacağı gözleri ve erkek arı gözlerini. Kendi gözlerini her zaman yaparlar; kralların gözlerini yavru çok olduğunda, erkek arı gözlerini de bal bolluğu belirdiğinde. Kralların gözlerini kendi gözlerinin yanına yaparlar (bunlar küçüktür), erkek arı gözlerini de onların yanına; bunlar büyüklükçe arı gözlerinden küçüktür. Petekleri yukarıdan, kovanın tavanından örmeye başlarlar ve aşağıya, tabana kadar birbirine bitişik birçok petek örerler. Hem bal gözleri hem kurtçuk gözleri iki ağızlıdır: tek bir tabanın iki yanında iki göz vardır, çift kadehte olduğu gibi; biri bir yana, öbürü öbür yana açılır. Peteklerin kovana tutunduğu başlangıç yerlerindeki bitişik sıralar, çepeçevre iki üç sıra kadar, kısa ve balsızdır; peteklerin en dolu olanları, bal mumuyla en çok sıvanmış olanlardır. Kovanın ağzında girişin ilk kısmı mitys ile sıvanmıştır. Bu oldukça kara bir maddedir, arılar için bal mumunun posası gibidir; kokusu keskindir ve darbelere, buna benzer irinli yaralara ilaçtır. Bunun ardından gelen sıva zift mumudur; mitys kadar keskin değildir, ilaç olarak da ondan zayıftır. Kimileri erkek arıların da petek ördüğünü söyler: kendi başlarına, aynı kovanda, hatta aynı peteği arılarla paylaşarak; ama hiç bal yapmadıklarını, hem kendilerinin hem yavrularının arıların balıyla beslendiğini. Erkek arılar çoğunlukla içeride vakit geçirir; dışarı uçtuklarında ise kendilerini döndüre döndüre, sanki idman yapıyormuş gibi, bir hamlede yukarı, göğe doğru fırlarlar; bunu yaptıktan sonra yeniden içeri girip karınlarını doyururlar.
τῶν κολλωδεστάτων. Τούτῳ δὲ καὶ τὸ ἔδαφος διαχρίουσι τῶν ἄλλων θηρίων ἕνεκεν· καλοῦσι δ’ οἱ μελιττουργοὶ τοῦτο κόνισιν. Καὶ τὰς εἰσόδους δὲ παροικοδομοῦσιν, ἐὰν εὐρεῖαι ὦσιν. Πλάττουσι δὲ κηρία πρῶτον ἐν οἷς αὐταὶ γίνονται, εἶτ’ ἐν οἷς οἱ καλούμενοι βασιλεῖς καὶ τὰ κηφήνια. Τὰ μὲν οὖν αὑτῶν ἀεὶ πλάττουσι, τὰ δὲ τῶν βασιλέων ὅταν ᾖ πολυγονία, τὰ δὲ κηφήνια ἐὰν μέλιτος ἀφθονία ἐπισημαίνῃ. Πλάττουσι δὲ τὰ μὲν τῶν βασιλέων πρὸς τοῖς αὑτῶν (μικρὰ δ’ ἐστὶ ταῦτα), τὰ δὲ κηφήνια πρὸς αὐτά· ἐλάττω δ’ ἐστὶ ταῦτα τῷ μεγέθει τῶν μελιττίων. Ἄρχονται δὲ τῶν ἱστῶν ἄνωθεν ἀπὸ τῆς ὀροφῆς τοῦ σμήνους, καὶ κάτω συνυφεῖς ποιοῦσιν ἕως τοῦ ἐδάφους ἱστοὺς πολλούς. Αἱ δὲ θυρίδες καὶ αἱ τοῦ μέλιτος καὶ τῶν σχαδόνων ἀμφίστομοι· περὶ γὰρ μίαν βάσιν δύο θυρίδες εἰσίν, ὥσπερ ἡ τῶν ἀμφικυπέλλων, ἡ μὲν ἐντὸς ἡ δ’ ἐκτός. Αἱ δὲ περὶ τὰς ἀρχὰς τῶν κηρίων πρὸς τὰ σμήνη συνύφειαι, ὅσον ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς στίχους κύκλῳ, βραχεῖαι καὶ κεναὶ μέλιτος· πληρέστερα δὲ τῶν κηρίων τὰ μάλιστα τῷ κηρῷ καταπεπλασμένα. Περὶ δὲ τὸ στόμα τοῦ σμήνους τὸ μὲν πρῶτον τῆς εἰσδύσεως περιαλήλιπται μίτυϊ· τοῦτο δ’ ἐστὶ μέλαν ἱκανῶς, ὥσπερ ἀποκάθαρμ’ αὐταῖς τοῦ κηροῦ, καὶ τὴν ὀσμὴν δριμύ, φάρμακον δ’ ἐστὶ τυμμάτων καὶ τῶν τοιούτων ἐμπυημάτων· ἡ δὲ συνεχὴς ἀλοιφὴ τούτῳ πισσόκηρος, ἀμβλύτερον καὶ ἧττον φαρμακῶδες τῆς μίτυος. Λέγουσι δέ τινες τοὺς κηφῆνας κηρία μὲν πλάττειν καθ’ αὑτοὺς καὶ ἐν τῷ αὐτῷ σμήνει καὶ ἐν τῷ ἑνὶ κηρίῳ μεριζομένους πρὸς τὰς μελίττας, μελιττουργεῖν μέντοι οὐθέν, ἀλλὰ τρέφεσθαι τῷ τῶν μελιττῶν καὶ αὐτοὺς καὶ τοὺς νεοττούς. Διατρίβουσι δ’ οἱ κηφῆνες τὰ μὲν πολλὰ
s346Krallar ise bütün oğulla birlikte olmadıkça dışarı uçmaz; ne otlanmaya çıkarlar ne başka bir sebeple. Oğul yolunu şaşırırsa arıların iz sürerek önderi kokusundan bulana kadar peşinden koştukları söylenir. Önder uçamadığında oğulun onu taşıdığı da söylenir; o ölürse oğul da ölürmüş; bir süre yaşayıp petek yapsalar bile peteklerde bal olmazmış ve kendileri de çabucak ölürmüş. Arılar bal mumunu, çiçeklere çevikçe tırmanıp ön ayaklarıyla toplar; ön ayaklarındakini orta ayaklarına, orta ayaklarındakini de arka ayaklarının kıvrımına sıyırırlar; böylece yüklenip uçup giderler ve ağırlaştıkları belli olur. Arı her uçuşta türce farklı çiçeklere gitmez; örneğin menekşeden menekşeye gider ve kovana dönene kadar başka hiçbir çiçeğe dokunmaz. Kovana vardıklarında yüklerini silkeleyip bırakırlar; her birine üç dört arı eşlik eder. Ne aldıkları kolay görülmez; işi ne şekilde yaptıkları da görülmüş değildir. Bal mumunun toplanışı ise zeytin ağaçlarında gözlemlenmiştir, çünkü yaprakları sık olduğundan arılar orada daha uzun süre kalır. Bundan sonra yavrularlar. Aynı petekte yavruların, balın ve erkek arıların bir arada bulunmasına hiçbir engel yoktur. Önder yaşıyorsa erkek arıların ayrı yerde doğduğunu söylerler; yaşamıyorsa arı gözlerinde arıların onları doğurduğunu ve bunların daha öfkeli olduğunu; bu yüzden, iğneleri olmadığı hâlde, bunlara "iğneli" de denirmiş, çünkü sokmak ister de sokamazlarmış.
ἔνδον, ἐὰν δ’ ἐκπετασθῶσι, προσφέρονται ῥύβδην ἄνω πρὸς τὸν οὐρανόν, ἐπιδινοῦντες αὑτοὺς καὶ ὥσπερ ἀπογυμνάζοντες· ὅταν δὲ τοῦτο δράσωσι, πάλιν εἰσελθόντες εὐωχοῦνται. Οἱ δὲ βασιλεῖς οὐ πέτονται ἔξω, ἐὰν μὴ μετὰ ὅλου τοῦ ἐσμοῦ, οὔτ’ ἐπὶ βοσκὴν οὔτ’ ἄλλως. Φασὶ δὲ καὶ ἐὰν ἀποπλανηθῇ ὁ ἀφεσμός, ἀνιχνευούσας μεταθεῖν ἕως ἂν εὕρωσι τὸν ἡγεμόνα τῇ ὀσμῇ. Λέγεται δὲ καὶ φέρεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦ ἐσμοῦ, ὅταν πέτεσθαι μὴ δύνηται· καὶ ἐὰν ἀπόληται, ἀπόλλυσθαι τὸν ἀφεσμόν· ἐὰν δ’ ἄρα χρόνον τινὰ διαμείνωσι καὶ κηρία ποιήσωσι, μέλι οὐκ ἐγγίνεσθαι καὶ αὐτὰς ταχὺ ἀπόλλυσθαι. Τὸν δὲ κηρὸν ἀναλαμβάνουσιν αἱ μέλισσαι ἀριχώμεναι πρὸς τὰ βρύα ὀξέως τοῖς ἔμπροσθεν ποσί· τούτους δ’ ἐκμάττουσιν εἰς τοὺς μέσους, τοὺς δὲ μέσους εἰς τὰ βλαισὰ τῶν ὀπισθίων· καὶ οὕτω γεμισθεῖσαι ἀποπέτονται, καὶ δῆλαί εἰσι βαρυνόμεναι. Καθ’ ἑκάστην δὲ πτῆσιν οὐ βαδίζει ἡ μέλιττα ἐφ’ ἕτερα τῷ εἴδει ἄνθη, οἷον ἀπὸ ἴου ἐπὶ ἴον, καὶ οὐ θιγγάνει ἄλλου γε, ἕως ἂν εἰς τὸ σμῆνος εἰσπετασθῇ. Ὅταν δ’ εἰς τὸ σμῆνος ἀφίκωνται, ἀποσείονται, καὶ παρακολουθοῦσιν ἑκάστῃ τρεῖς ἢ τέτταρες. Τὸ δὲ λαμβανόμενον οὐ ῥᾴδιόν ἐστιν ἰδεῖν· οὐδὲ τὴν ἐργασίαν ὅντινα τρόπον ποιοῦνται, οὐκ ὦπται· τοῦ δὲ κηροῦ ἡ ἀνάληψις τεθεώρηται ἐπὶ τῶν ἐλαιῶν, διὰ πυκνότητα τῶν φύλλων ἐν ταὐτῷ διαμενουσῶν πλείω χρόνον. Μετὰ δὲ τοῦτο νεοττεύουσιν. Οὐθὲν δὲ κωλύει ἐν τῷ αὐτῷ κηρίῳ εἶναι νεοττοὺς καὶ μέλι καὶ κηφῆνας. Ἐὰν μὲν οὖν ὁ ἡγεμὼν ζῇ, χωρίς φασι τοὺς κηφῆνας γίγνεσθαι, εἰ δὲ μή,
s347Erkek arıların gözleri daha büyüktür. Arılar erkek arı peteklerini bazen ayrı, kendi başına örer, ama çoğunlukla arı peteklerinin içinde; bu yüzden arıcılar bunları kesip çıkarır. Daha önce söylendiği gibi arıların birkaç cinsi vardır. Önderlerin iki cinsi vardır: daha iyisi kızıldır, öteki kara ve daha alacalıdır; büyüklükçe iyi arının iki katıdır. En iyi arı küçük, yuvarlak ve alacalıdır; bir başkası uzundur, yaban arısına benzer. Bir başkası phōr ("hırsız") denendir: kara ve yassı karınlıdır. Bir de erkek arı vardır; hepsinin en büyüğüdür, ama iğnesiz ve uyuşuktur. Ekili yerlerde otlayan arılardan doğanlarla dağlık yerlerde otlayanlardan doğanlar birbirinden farklıdır: ormanda otlayanlardan doğanlar daha tüylü, daha küçük, daha çalışkan ve daha huysuzdur. İyi arılar petekleri düzgün, üstteki kapağı da baştan başa pürüzsüz yapar; üstelik bir petekte tek bir şey yaparlar: ya hep bal ya hep yavru ya da hep erkek arı. Aynı petekte bunların hepsini yapmaları gerekirse, her birini sırayla, kendi dizisi içinde art arda işlerler. Uzun arılar ise petekleri düzensiz, kapağı da yaban arısınınki gibi kabarık yapar; yavruyu ve öteki şeyleri de düzenli değil, gelişigüzel yerleştirirler. Kötü önderler, çok sayıda erkek arı ve phōr denenler de bunlardan doğar; balları ya pek azdır ya hiç yoktur. Arılar peteklerin üstüne oturup onları olgunlaştırır; bunu yapmazlarsa peteklerin bozulduğu ve örümcek ağına kesildiği söylenir.
ἐν τοῖς τῶν μελιττῶν κυττάροις γεννᾶσθαι ὑπὸ τῶν μελιττῶν, καὶ γίγνεσθαι τούτους θυμικωτέρους· διὸ καὶ καλεῖσθαι κεντρωτούς, οὐκ ἔχοντας κέντρον, ἀλλ’ ὅτι βούλονται μὲν οὐ δύνανται δὲ βάλλειν. Εἰσὶ δὲ μείζους οἱ τῶν κηφήνων κύτταροι. Ἀναπλάττουσι δὲ ὁτἔ μὲν καὶ αὐτὰ καθ’ αὑτὰ τὰ κηρία τὰ τῶν κηφήνων, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δ’ ἐν τοῖς τῶν μελιττῶν· διὸ καὶ ἀποτέμνουσιν. Εἰσὶ δὲ γένη τῶν μελιττῶν πλείω, καθάπερ εἴρηται πρότερον, δύο μὲν ἡγεμόνων, ὁ μὲν βελτίων πυρρός, ὁ δ’ ἕτερος μέλας καὶ ποικιλώτερος, τὸ δὲ μέγεθος διπλάσιος τῆς χρηστῆς μελίττης· ἡ δ’ ἀρίστη μικρά, στρογγύλη καὶ ποικίλη, ἄλλη μακρά, ὁμοία τῇ ἀνθρήνῃ. Ἕτερος ὁ φὼρ καλούμενος, μέλας, πλατυγάστωρ. Ἔτι δ’ ὁ κηφήν· οὗτος μέγιστος πάντων, ἄκεντρος δὲ καὶ νωθρός. Διαφέρουσι δ’ αἱ γινόμεναι τῶν μελιττῶν αἵτ’ ἀπὸ τῶν τὰ ἥμερα νεμομένων καὶ ἀπὸ τῶν τὰ ὀρεινά· εἰσὶ γὰρ αἱ ἀπὸ τῶν ὑλονόμων δασύτεραι καὶ ἐλάττους καὶ ἐργατικώτεραι καὶ χαλεπώτεραι. Αἱ μὲν οὖν χρησταὶ μέλιτται ἐργάζονται τά τε κηρία ὁμαλὰ καὶ τὰ ἐπιπολῆς κάλυμμα πᾶν λεῖον, ἔτι δ’ ἓν εἶδος τοῦ κηρίου, οἷον ἅπαν μέλι ἢ νεοττοὺς ἢ κηφῆνας· ἂν δὲ συμβῇ ὥστ’ ἐν τῷ αὐτῷ κηρίῳ ἅπαντα ποιεῖν αὐτά, ἔσται ἐφεξῆς ἓν εἶδος εἰργασμένον δι’ ἀντλίας. Αἱ δὲ μακραὶ τά τε κηρία ποιοῦσιν ἀνώμαλα καὶ τὸ κάλυμμα ἀνῳδηκός, ὅμοιον τῷ τῆς ἀνθρήνης, ἔτι δὲ τὸν γόνον καὶ τἆλλα οὐ τεταγμένα ἀλλ’ ὡς ἂν τύχῃ· γίνονται δ’ ἐξ αὐτῶν οἵ τε πονηροὶ ἡγεμόνες καὶ κηφῆνες πολλοὶ καὶ οἱ φῶρες καλούμενοι, μέλι δ’ ἢ πάνυ βραχὺ ἢ οὐδέν. Ἐπικάθηνται δ’ ἐπὶ τοῖς κηρίοις αἱ μέλιτται καὶ συμπέττουσιν· ἐὰν δὲ τοῦτο μὴ ποιῶσι, φθείρεσθαί φασι τὰ κηρία
s348Kalan kısmı üstüne oturarak tutabilirlerse o kısım kemirilip artmış bir şey gibi kalır; tutamazlarsa petek bütünüyle mahvolur. Bozulan peteklerde küçük kurtçuklar oluşur; bunlar kanatlanıp uçup gider. Arılar devrilen petekleri de doğrultur, altlarına destek koyarlar ki altlarına girebilsinler; çünkü yanına varacak yolları olmadığında peteğin üstüne oturmazlar, sonra da petek örümcek ağına kesilir. Phōr ile erkek arı doğduğunda hiçbir işe yaramazlar, üstelik ötekilerin emeğine zarar verirler. Yakalanırlarsa iyi arılar onları öldürür. Bu arılar önderlerin de çoğunu, özellikle kötülerini, amansızca öldürür, çok olup da oğulu bölmesinler diye. En çok, kovan yavru bakımından bereketli olmadığında ve oğul çıkmayacakken öldürürler; çünkü böyle zamanlarda kralların gözleri hazırlanmışsa onları da yok ederler, oğulu dışarı götürecekler diye. Bal kıtlığı belirdiğinde ve kovanlar bal bakımından verimli olmadığında erkek arı gözlerini de bozarlar. Bal almak için petek çıkaranlarla en çok o zaman dövüşürler, içerideki erkek arıları dışarı atarlar ve kovanın içinde bir kenara çekilip oturdukları sık sık görülür. Küçük arılar uzun cinsle amansızca savaşır ve onları kovanlardan atmaya çalışır; üstün gelirlerse kovanın son derece iyi olacağı kabul edilir. Öteki arılar kendi başlarına kalırlarsa tembellik eder, iyi hiçbir şey yapmaz ve güz gelmeden kendileri de ölürler. İyi arılar öldürecekleri arıları kovanın dışında öldürmeye çalışır; içeride biri ölürse onu da aynı şekilde dışarı çıkarırlar. Phōr denenler kendi kovanlarındaki peteklere de zarar verir; fark edilmezlerse başkalarının kovanlarına da girerler, ama yakalanırlarsa ölürler.
καὶ ἀραχνιοῦσθαι. Καὶ ἐὰν μὲν τὸ λοιπὸν δύνωνται κατέχειν ἐπικαθήμεναι, τοῦθ’ ὥσπερ ἔκβρωμα γίνεται, εἰ δὲ μή, ἀπόλλυται ὅλα. Γίνεται δὲ σκωλήκια ἐν τοῖς φθειρομένοις, ἃ πτερούμενα ἐκπέταται. Καὶ τὰ πίπτοντα δὲ τῶν κηρίων ὀρθοῦσιν αἱ μέλιτται, καὶ ὑφιστᾶσιν ἐρείσματα, ὅπως ἂν δύνωνται ὑπιέναι· ὅταν γὰρ μὴ ἔχωσιν ὁδὸν ᾗ προσπορεύσονται, οὐ προσκαθίζουσιν, εἶτ’ ἀραχνιοῦται. Τοῦ δὲ φωρὸς καὶ κηφῆνος γενομένων οὐδέν ἐστιν ἔργον, τὰ δὲ τῶν ἄλλων βλάπτουσιν. Ἁλισκόμενοι δὲ θνήσκουσιν ὑπὸ τῶν χρηστῶν μελιττῶν. Κτείνουσι δ’ αὗται σφόδρα καὶ τῶν ἡγεμόνων τοὺς πολλούς, καὶ μᾶλλον τοὺς πονηρούς, ἵνα μὴ πολλοὶ ὄντες διασπῶσι τὸν ἐσμόν. Κτείνουσι δὲ μάλιστα, ὅταν μὴ πολύγονον ᾖ τὸ σμῆνος μηδὲ ἀφέσεις μέλλωσι γίγνεσθαι· ἐν γὰρ τούτοις τοῖς καιροῖς καὶ τὰ κηρία διαφθείρουσι τὰ τῶν βασιλέων, ἐὰν ᾖ παρεσκευασμένα, ὡς ἐξαγωγέων ὄντων. Διαφθείρουσι δὲ καὶ τὰ τῶν κηφήνων, ἐὰν ὑποφαίνῃ ἀπορία μέλιτος καὶ μὴ εὐμελιτῇ τὰ σμήνη· καὶ τοῖς ἐξαιροῦσι περὶ τοῦ μέλιτος τότε μάχονται μάλιστα, καὶ τοὺς ὑπάρχοντας τῶν κηφήνων ἐκβάλλουσι, καὶ πολλάκις ὁρῶνται ἐν τῷ τεύχει ἀποκαθήμεναι. Πολεμοῦσι δὲ σφόδρα αἱ μικραὶ τῷ γένει τῷ μακρῷ, καὶ πειρῶνται ἐκβάλλειν ἐκ τῶν σμηνῶν· κἂν ἐπικρατήσωσι, τοῦτο δοκεῖ ὑπερβολῇ γίγνεσθαι ἀγαθὸν σμῆνος. Αἱ δ’ ἕτεραι αν γένωνται αὐταὶ ἐφ’ ἑαυτῶν, ἀργοῦσί τε καὶ τέλεως οὐθὲν ποιοῦσιν ἀγαθόν, ἀπόλλυνται δὲ καὶ αὐταὶ πρὸ τοῦ φθινοπώρου. Ὅσας δὲ κτείνουσιν αἱ χρησταὶ μέλιτται, πειρῶνται μὲν ἔξω τοῦ σμήνους τοῦτο πράττειν· ἐὰν δ’ ἔσω τις ἀποθάνῃ, ἐξάγουσιν ὁμοίως. Οἱ δὲ φῶρες καλούμενοι κακουργοῦσι μὲν καὶ τὰ
s349Fark edilmeden girmek zordur: her girişte bekçiler vardır; fark edilmeden girmeyi başarsa bile, aşırı doyduğu için uçamaz, kovanın önünde yuvarlanır; bu yüzden kaçıp kurtulması zordur. Krallar ise oğul çıkışından başka zaman dışarıda görülmez; oğul çıkışlarında öteki arıların kralın çevresinde yumak olduğu görülür. Oğul çıkmak üzereyken birkaç gün boyunca kendine özgü, tekdüze bir ses duyulur; iki üç gün önce de birkaç arı kovanın çevresinde uçar. Kralın da bunların arasında olup olmadığı, görmek kolay olmadığından, henüz görülmemiştir. Toplandıklarında uçup giderler ve öteki arılar krallardan her birinin çevresinde ayrı ayrı toplanır. Az sayıda arı çok sayıda arının yakınına konarsa azlar çoklara geçer ve bıraktıkları kral peşlerinden gelirse onu öldürürler. Kovanı terk etme ve oğul çıkışı böyle olur. Arılardan her biri bir işe tayin edilmiştir: kimi çiçek taşır, kimi su taşır, kimi petekleri düzeltip doğrultur. Arı yavru beslerken su taşır. Hiçbir etin üstüne konmaz, pişmiş yiyecek de yemez. İşe başladıkları belli, alışılmış bir zaman yoktur; ama gerekenler ellerindeyse ve iyi durumdaysalar işe daha çok mevsiminde girişirler, hava açık oldukça da durmadan çalışırlar. Arı daha yeni doğmuşken, gözünden çıkar çıkmaz, yiyeceği varsa üçüncü gün çalışmaya başlar. Oğul bir yere konup beklerken bazıları yiyecek aramaya ayrılır, sonra yeniden döner. Bereketli kovanlarda arıların yavrulaması yalnız kış dönümünü izleyen kırk gün kadar kesilir.
παρ’ αὑτοῖς κηρία, εἰσέρχονται δέ, ἐὰν λάθωσι, καὶ εἰς τὰ ἀλλότρια· ἐὰν δὲ ληφθῶσι, θνήσκουσιν. Ἔργον δ’ ἐστὶ λαθεῖν· ἐπί τε γὰρ εἰσόδῳ ἑκάστῃ φύλακές εἰσιν, αὐτός τε ἐὰν εἰσελθὼν λάθῃ, διὰ τὸ ὑπερπεπλῆσθαι οὐ δύναται πέτεσθαι, ἀλλὰ πρὸ τοῦ σμήνους κυλίεται, ὥστ’ ἔργον ἐστὶν αὐτῷ ἐκφυγεῖν. Οἱ δὲ βασιλεῖς αὐτοὶ μὲν οὐχ ὁρῶνται ἔξω ἄλλως ἢ μετ’ ἀφέσεως· ἐν δὲ ταῖς ἀφέσεσιν αἱ λοιπαὶ περὶ τοῦτον συνεσπειραμέναι φαίνονται. Ὅταν δ’ ἄφεσις μέλλῃ γίγνεσθαι, φωνὴ μονῶτις καὶ ἴδιος γίνεται ἐπί τινας ἡμέρας, καὶ πρὸ δύο ἢ τριῶν ἡμερῶν ὀλίγαι πέτονται περὶ τὸ σμῆνος· εἰ δὲ γίνεται καὶ ὁ βασιλεὺς ἐν ταύταις, οὐκ ὦπταί πωδιὰ τὸ μὴ ῥᾴδιον εἶναι. Ὅταν δ’ ἀθροισθῶσιν, ἀποπέτονται καὶ χωρίζονται καθ’ ἕκαστον τῶν βασιλέων αἱ ἄλλαι· ἐὰν δὲ τύχωσιν ὀλίγαι πολλαῖς ἐγγὺς καθεζόμεναι, μετανίστανται αἱ ὀλίγαι πρὸς τὰς πολλάς, καὶ τὸν βασιλέα ὃν ἀπέλιπον, ἐὰν συνακολουθήσῃ, διαφθείρουσιν. Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν ἀπόλειψιν καὶ ἄφεσιν τοῦτον συμβαίνει γίνεσθαι τὸν τρόπον. Εἰσὶ δ’ αὐταῖς τεταγμέναι ἐφ’ ἕκαστον τῶν ἔργων, οἷον αἱ μὲν ἀνθοφοροῦσιν, αἱ δ’ ὑδροφοροῦσιν, αἱ δὲ λεαίνουσι καὶ κατορθοῦσι τὰ κηρία. Φέρει δ’ ὕδωρ, ὅταν τεκνοτροφῇ. Πρὸς σάρκα δ’ οὐθενὸς καθίζει, οὐδ’ ὀψοφαγεῖ. Χρόνος δ’ αὐταῖς οὐκ ἔστιν εἰθισμένος ἀφ’ ὅτου ἄρχονται ἐργάζεσθαι· ἀλλ’ ἐὰν τἀπιτήδεια ἔχωσι καὶ εὖ διάγωσι, μᾶλλον ἐν ὥρᾳ τοῦ ἔτους ἐγχειροῦσι τῇ ἐργασίᾳ, καὶ ὅταν εὐδία ᾖ, συνεχῶς ἐργάζονται. Καὶ εὐθὺς δὲ νέα οὖσα, ὅταν ἐκδύῃ, ἐργάζεται τριταία, ἐὰν ἔχῃ τροφήν. Καὶ ὅταν ἐσμὸς προκάθηται, ἀποτρέπονται ἔνιαι ἐπὶ τροφήν, εἶτ’ ἐπανέρχονται πάλιν. Ἐν δὲ τοῖς εὐθηνοῦσι τῶν
s350Yavrular büyüyünce arılar önlerine yiyecek koyup gözlerin ağzını sıvar; yavru güçlenince kapağı kendisi delip çıkar. Kovanlarda türeyip petekleri bozan hayvanları iyi arılar temizler; ötekiler ise kötülüklerinden ötürü emeklerinin mahvolmasına göz yumar. Arıcılar petekleri çıkardıklarında arılara kış için yiyecek bırakır. Bu yeterse kovan kurtulur; yetmezse, kış sert geçerse arılar oldukları yerde ölür, hava açıksa kovanı terk ederler. Yaz kış yiyecek olarak bal kullanırlar; sertlikçe bal mumuna benzeyen başka bir yiyecek de biriktirirler, kimileri buna sandarakē der. Onlara en çok zarar verenler eşekarıları, aigithalos denen kuşlar, bir de kırlangıç ve arıkuşudur. Bataklık kurbağaları da suya gelen arıları avlar; bu yüzden arıcılar arıların su aldığı bataklıklardan bunları da avlar, kovanların yakınındaki eşekarısı yuvalarını, kırlangıç yuvalarını ve arıkuşu yuvalarını da kaldırırlar. Arılar kendilerinden başka hiçbir hayvandan kaçmaz. Hem kendi aralarında hem eşekarılarıyla savaşırlar; dışarıda ne birbirlerine ne de başka bir hayvana zarar verirler, ama kovanın yanında hangisine güçleri yeterse onu öldürürler. Sokan arılar ölür, çünkü iğneyi bağırsakları olmadan çıkaramazlar; gerçi sokulan kişi dikkat edip iğneyi sıkıp çıkarırsa arı çoğu zaman kurtulur; iğnesini yitiren arı ise ölür. Sokarak büyük hayvanları da öldürürler; bir at bile arılar yüzünden ölmüştür.
σμηνῶν ἐκλείπει ὁ γόνος τῶν μελιττῶν περὶ τετταράκονθ’ ἡμέρας μόνον τὰς μετὰ χειμερινὰς τροπάς. Ἐπειδὰν δ’ ηὐξημένοι ὦσιν οἱ νεοττοί, τροφὴν αὐτοῖς παραθεῖσαι καταχρίουσιν· ὅταν δ’ ᾖ δυνατός, αὐτὸς διελὼν τὸ κάλυμμα ἐξέρχεται. Τὰ δὲ γινόμενα θηρία ἐν τοῖς σμήνεσι καὶ λυμαινόμενα τὰ κηρία αἱ μὲν χρησταὶ μέλιτται ἐκκαθαίρουσιν, αἱ δ’ ἕτεραι διὰ κακίαν περιορῶσιν ἀπολλύμενα τὰ ἔργα. Ὅταν δὲ τὰ κηρία ἐξαιρῶσιν οἱ μελιττουργοί, ἀπολείπουσιν αὐταῖς τροφὴν διὰ χειμῶνος, ἣ ἐὰν μὲν διαρκὴς ᾖ, σώζεται τὸ σμῆνος, εἰ δὲ μή, ἐὰν μὲν χειμὼν ᾖ, αὐτοῦ θνήσκουσιν, εὐδιῶν δ’ οὐσῶν ἐκλείπουσι τὸ σμῆνος. Τροφῇ δὲ χρῶνται μέλιτι καὶ θέρους καὶ χειμῶνος· τίθενται δὲ καὶ ἄλλην τροφὴν ἐμφερῆ τῷ κηρῷ τὴν σκληρότητα, ἣν ὀνομάζουσί τινες σανδαράκην. Ἀδικοῦσι δ’ αὐτὰς μάλιστα οἵ τε σφῆκες καὶ οἱ αἰγίθαλοι καλούμενοι τὰ ὄρνεα, ἔτι δὲ χελιδὼν καὶ μέροψ. Θηρεύουσι δὲ καὶ οἱ τελματιαῖοι βάτραχοι πρὸς τὸ ὕδωρ αὐτὰς ἀπαντώσας· διόπερ καὶ τούτους οἱ μελισσεῖς ἐκ τῶν τελμάτων, ἀφ’ ὧν ὑδρεύονται αἱ μέλιτται, θηρεύουσι, καὶ τὰς σφηκίας καὶ τὰς χελιδόνας τὰς πλησίον τῶν σμηνῶν ἐξαιροῦσι, καὶ τὰς τῶν μερόπων νεοττιάς. Οὐδὲν δὲ φεύγουσι τῶν ζῴων ἀλλ’ ἢ ἑαυτάς. Ἡ δὲ μάχη αὐτῶν ἐστὶ καὶ πρὸς αὑτὰς καὶ πρὸς τοὺς σφῆκας· καὶ ἔξω μὲν οὔτε ἀλλήλας ἀδικοῦσιν οὔτε τῶν ἄλλων οὐθέν, τὰ δὲ πρὸς τῷ σμήνει ἀποκτείνουσιν, ὧν ἂν κρατήσωσιν. Αἱ δὲ τύπτουσαι ἀπόλλυνται διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὸ κέντρον ἄνευ τοῦ ἐντέρου ἐξαιρεῖσθαι· πολλάκις γὰρ σώζεται, ἐὰν ὁ πληγεὶς ἐπιμελῆται καὶ τὸ κέντρον ἐκθλίψῃ· τὸ δὲ κέντρον ἀποβαλοῦσα ἡ μέλιττα ἀποθνήσκει. Κτείνουσι δὲ βάλλουσαι
s351Önderler en az öfkelenen ve en az sokanlardır. Arılar ölenleri dışarı taşır. Başka bakımlardan da bu hayvan son derece temizdir; bu yüzden pisliklerini, kötü koktuğu için, çoğu zaman uçarken bırakırlar. Daha önce söylendiği gibi kötü kokulardan da, güzel kokulu yağların kokusundan da hoşlanmazlar; bu yüzden bu yağları sürünenleri sokarlar. Başka kazalar yüzünden de ölürler; önderler çoğalıp her biri arıların bir kısmını alıp götürdüğünde de. Kara kurbağası da arıları öldürür: girişlere gelip üfler, dışarı uçanları gözetleyip yer. Arılar ona hiçbir kötülük yapamaz, ama kovanlara bakan kişi onu öldürür. Daha önce kötü olduğu ve petekleri pürüzlü yaptığı söylenen arı cinsine gelince, arıcılardan bazıları bunu en çok genç arıların, bilgisizliklerinden ötürü yaptığını söyler; genç olanlar o yılın arılarıdır. Genç arılar aynı şekilde sokmaz da; oğulların elde taşınabilmesi bundandır, çünkü oğullar genç arılardan oluşur. Bal azalınca arılar erkek arıları dışarı atar; arıcılar da onlara incir ve tatlı şeyler koyar. Yaşlı arılar içerideki işleri görür ve içeride kaldıkları için tüylüdür; gençler dışarıdan taşır ve daha düzdür. Çalışırlarken artık yer kalmayınca erkek arıları da öldürürler; erkek arılar kovanın dip köşesinde durur. Bir keresinde bir kovan hastalanınca bazı arılar başka bir kovana gitmiş, savaşıp yenerek oradan balı taşımaya başlamışlar; arıcı onları öldürmeye başlayınca öteki arılar dışarı çıkıp saldırganları püskürtmüş, adamı ise sokmamışlar.
τὰ μεγάλα τῶν ζῴων, καὶ ἵππος ἤδη ἀπέθανεν ὑπὸ μελιττῶν. Ἥκιστα δὲ χαλεπαίνουσιν οἱ ἡγεμόνες καὶ τύπτουσιν. Τὰς δ’ ἀποθνησκούσας τῶν μελιττῶν ἐκκομίζουσιν ἔξω. Καὶ τἆλλα δὲ καθαριώτατόν ἐστι τὸ ζῷον· διὸ καὶ τὸ περίττωμα πολλάκις ἀφιᾶσιν ἀποπετόμεναι, διὰ τὸ δυσῶδες εἶναι. Δυσχεραίνουσι δ’, ὥσπερ εἴρηται, ταῖς δυσώδεσιν ὀσμαῖς καὶ ταῖς τῶν μύρων· διὸ καὶ τοὺς χρωμένους αὐτοῖς τύπτουσιν. Ἀπόλλυνται δὲ διά τε ἄλλα συμπτώματα, καὶ ὅταν οἱ ἡγεμόνες πολλοὶ γενόμενοι ἕκαστος αὐτῶν μέρος ἀπαγάγῃ. Ἀπόλλυσι δὲ καὶ ὁ φρῦνος τὰς μελίττας· ἐπὶ τὰς εἰσόδους γὰρ ἐλθὼν φυσᾷ τε καὶ ἐπιτηρῶν ἐκπετομένας κατεσθίει· ὑπὸ μὲν οὖν τῶν μελιττῶν οὐθὲν κακὸν δύναται πάσχειν, ὁ δ’ ἐπιμελόμενος τῶν σμηνῶν κτείνει αὐτόν. Τὸ δὲ γένος τὸ τῶν μελιττῶν ὃ εἴρηται ὅτι πονηρόν τε καὶ τραχέα τὰ κηρία ἐργάζεται, εἰσί τινες τῶν μελιττουργῶν οἵ φασι τὰς νέας μάλιστα τοῦτο ποιεῖν δι’ ἀνεπιστημοσύνην· νέαι δ’ εἰσὶν αἱ ἐπέτειοι. Οὐχ ὁμοίως δ’ οὐδὲ κεντοῦσιν αἱ νέαι· διὸ οἱ ἐσμοὶ φέρονται· εἰσὶ γὰρ νέων μελιττῶν. Ὅταν δ’ ὑπολίπῃ τὸ μέλι, τοὺς κηφῆνας ἐκβάλλουσι, καὶ παραβάλλουσι σῦκα καὶ τὰ γλυκέα αὐταῖς. Τῶν δὲ μελιττῶν αἱ μὲν πρεσβύτεραι τὰ εἴσω ἐργάζονται, καὶ δασεῖαί εἰσι διὰ τὸ εἴσω μένειν, αἱ δὲ νέαι ἔξωθεν φέρουσι καὶ εἰσὶ λειότεραι. Καὶ τοὺς κηφῆνας δὲ ἀποκτείνουσιν, ὅταν μηκέτι χωρῇ αὐταῖς ἐργαζομέναις· εἰσὶ δ’ ἐν μυχῷ τοῦ σμήνους. Ἤδη δὲ νοσήσαντός τινος σμήνους ἦλθόν τινες ἐπ’ ἀλλότριον, καὶ μαχόμεναι νικῶσαι ἐξέφερον τὸ μέλι· ἐπεὶ δ’ ἀπέκτεινεν ὁ μελιττουργός, οὕτως ἐπεξῄεσαν αἱ ἕτεραι
s352Hastalıklar en çok bereketli kovanlara musallat olur; klēros denen hastalık da öyle: kovanın tabanında küçük kurtçuklar oluşur, bunlar büyüdükçe örümcek ağına benzer bir şey bütün kovanı sarar ve petekler çürür. Bir başka hastalıkta arılara bir tür tembellik çöker, kovanlar da kötü kokar. Arıların otlağı kekiktir; beyaz kekik kırmızısından iyidir. Kovanın yeri bunaltıcı sıcakta serin, kışın ılık olmalıdır. Arılar en çok pas hastalığına uğramış bitkileri işlediklerinde hastalanır. Rüzgâr kuvvetliyken rüzgâra karşı ağırlık olsun diye üstlerinde taş taşırlar. Yakında bir ırmak varsa önce yüklerini bırakıp başka hiçbir yerden değil yalnız oradan su içerler; ırmak yoksa başka bir yerden içip balı kusarlar ve hemen işe giderler. Bal yapımının iki mevsimi vardır: ilkbahar ve sonbahar. İlkbahar balı sonbahar balından daha tatlı, daha beyaz ve genel olarak daha güzeldir. Bal yeni mumdan ve taze sürgünden daha güzel olur; kızıl bal petek yüzünden daha kötüdür, çünkü şarabın kabı yüzünden bozulduğu gibi o da peteği yüzünden bozulur; bu yüzden peteği kurutmak gerekir. Kekik çiçek açtığında petek dolarsa bu bal katılaşmaz. Altın renkli bal güzeldir; beyaz bal saf kekikten değildir, ama gözlere ve yaralara iyi gelir. Balın zayıf kısmı her zaman üste çıkar, onu almak gerekir; temiz kısım alttadır. Kırlar çiçek açtığında bal mumu yaparlar; bu yüzden o zaman kovandan mumu çıkarmak gerekir, çünkü hemen yeniden yaparlar. Topladıkları bitkiler şunlardır: atraktylis, kokulu yonca, çirişotu, mersin, phleōs, hayıt, katırtırnağı.
καὶ ἠμύνοντο, καὶ τὸν ἄνθρωπον οὐκ ἔτυπτον. Τὰ δὲ νοσήματα ἐμπίπτει μάλιστα εἰς τὰ εὐθηνοῦντα τῶν σμηνῶν, ὅ τε καλούμενος κλῆρος· τοῦτο γίνεται ἐν τῷ ἐδάφει σκωλήκια μικρά, ἀφ’ ὧν αὐξανομένων ὥσπερ ἀράχνια κατίσχει ὅλον τὸ σμῆνος, καὶ σήπεται τὰ κηρία· ἄλλο δὲ νόσημα οἷον ἀργία τις γίνεται τῶν μελιττῶν καὶ δυσωδία τῶν σμηνῶν. Νομὴ δὲ τῶν μελιττῶν τὸ θύμον· ἄμεινον δὲ τὸ λευκὸν τοῦ ἐρυθροῦ. Τόπος δ’ ἐν τῷ πνίγει μὴ ἀλεεινός, ἐν δὲ τῷ χειμῶνι ἀλεεινός. Νοσοῦσι δὲ μάλιστα, ὅταν ἐρυσιβώδη ἐργάζωνται ὕλην. Ὅταν δ’ ἄνεμος ᾖ μέγας, φέρουσι λίθον ἐφ’ ἑαυταῖς ἕρμα πρὸς τὸ πνεῦμα. Πίνουσι δ’, ἂν μὲν ᾖ ποταμὸς πλησίον, οὐδαμόθεν ἄλλοθεν ἢ ἐντεῦθεν, θέμεναι τὸ ἄχθος πρῶτον· ἐὰν δὲ μὴ ᾖ, ἑτέρωθεν πίνουσαι ἀνεμοῦσι τὸ μέλι, καὶ εὐθὺς ἐπ’ ἔργον πορεύονται. Τῇ δὲ τοῦ μέλιτος ἐργασίᾳ διττοὶ καιροί εἰσίν, ἔαρ καὶ μετόπωρον· ἥδιον δὲ καὶ λευκότερον καὶ τὸ σύνολον κάλλιόν ἐστι τὸ ἐαρινὸν τοῦ μετοπωρινοῦ. Μέλι δὲ κάλλιον γίνεται ἐκ νέου κηροῦ καὶ ἐκ μόσχου· τὸ δὲ πυρρὸν αἴσχιον διὰ τὸ κηρίον· διαφθείρεται γὰρ ὥσπερ οἶνος ὑπ’ ἀγγείου· διὸ δεῖ ξηραίνειν αὐτό. Ὅταν δὲ τὸ θύμον ἀνθῇ καὶ πλῆρες γίνηται τὸ κηρίον, οὐ πήγνυται τοῦτο. Ἔστι δὲ καλὸν τὸ χρυσοειδές· τὸ δὲ λευκὸν οὐκ ἐκ θύμου εἰλικρινοῦς, ἀγαθὸν δὲ πρὸς ὀφθαλμοὺς καὶ ἕλκη. Τοῦ δὲ μέλιτος τὸ μὲν ἀσθενὲς ἀεὶ ἄνω ἐπιπολάζει, ὃ δεῖ ἀφαιρεῖν, τὸ δὲ καθαρὸν κάτω. Ὅταν δ’ ἡ ὕλη ἀνθῇ, κηρὸν ἐργάζονται· διὸ ἐκ τοῦ σίμβλου τότ’ ἐξαιρετέον τὸν κηρόν· ἐργάζονται γὰρ εὐθύς. Ἀφ’ ὧν δὲ φέρουσιν, ἔστι τάδε, ἀτρακτυλλίς, μελίλωτον, ἀσφόδελος,
s353Kekiği işlerken peteği sıvamadan önce suyla karıştırırlar. Bütün arılar pisliklerini ya, söylendiği gibi, uçarken ya da tek bir peteğe bırakır. Söylendiği gibi küçük arılar büyüklerinden daha çalışkandır; kanatları yıpranmış, renkleri karadır, güneşte yanmış gibidirler; parlak ve gösterişli olanlar ise tembel kadınlar gibidir. Arıların takırtıdan da hoşlandığı sanılır; bu yüzden çanak çömlek kırıkları ve çakıl taşlarıyla takırdatarak onları kovana topladıklarını söylerler; ama işitip işitmedikleri de, bunu hazdan mı yoksa korkudan mı yaptıkları da hiç belli değildir. Arılar tembelleri ve tutumlu olmayanları da kovar. Daha önce söylendiği gibi işler bölünmüştür: kimi petek yapar, kimi bal, kimi erithakē; kimi petek örer, kimi gözlere su taşıyıp balla karıştırır, kimi dışarı işe gider. Şafakta sessizdirler, ta ki biri iki üç kez vızıldayarak ötekileri uyandırana kadar; o zaman hep birlikte işe uçarlar. Dönünce önce gürültü ederler, gürültü yavaş yavaş azalır, ta ki biri çevrelerinde uçup sanki uyku vaktini bildiriyormuş gibi vızıldayana kadar; sonra birden susarlar. Kovanın güçlü olduğu, sesin çok olmasından ve arıların çıkıp girerken hareketli olmasından anlaşılır; çünkü o sırada kurtçuk yetiştirirler. En çok kıştan çıkmaya başladıklarında acıkırlar. Bal sağan kişi fazla bal bırakırsa daha tembel olurlar; petekleri arıların sayısına göre bırakmak gerekir; az bırakılırsa da daha isteksiz çalışırlar. Kovan büyük olursa da daha tembel olurlar, çünkü daha isteksiz çalışırlar.
μυρρίνη, φλεώς, ἄγνος, σπάρτον. Ὅταν δὲ τὸ θύμον ἐργάζωνται, ὕδωρ μιγνύουσι πρὶν τὸ κηρίον καταλείφειν. Ἀφοδεύουσι δ’ αἱ μέλιτται πᾶσαι ἢ ἀποπετόμεναι, ὥσπερ εἴρηται, ἢ εἰς ἓν κηρίον. Εἰσὶ δ’ αἱ μικραὶ ἐργάτιδες μᾶλλον τῶν μεγάλων, ὥσπερ εἴρηται, ἔχουσι δὲ τὰ πτερὰ περιτετριμμένα καὶ χροιὰν μέλαιναν, καὶ ἐπικεκαυμέναι· αἱ δὲ φαναὶ καὶ λαμπραί, ὥσπερ γυναῖκες ἀργαί. Δοκοῦσι δὲ χαίρειν αἱ μέλιτται καὶ τῷ κρότῳ, διὸ καὶ κροτοῦντές φασιν ἀθροίζειν αὐτὰς εἰς τὸ σμῆνος ὀστράκοις τε καὶ ψήφοις· ἔστι μέντοι ἄδηλον ὅλως εἰ ἀκούουσιν, καὶ πότερον δι’ ἡδονὴν τοῦτο ποιοῦσιν ἢ διὰ φόβον. Ἐξελαύνουσι δὲ καὶ τὰς ἀργὰς αἱ μέλιτται καὶ τὰς μὴ φειδομένας. Διῄρηνται δὲ τὰ ἔργα, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, καὶ αἱ μὲν κηρία ἐργάζονται, αἱ δὲ τὸ μέλι, αἱ δ’ ἐριθάκην· καὶ αἱ μὲν πλάττουσι κηρία, αἱ δὲ ὕδωρ φέρουσιν εἰς τοὺς κυττάρους καὶ μιγνύουσι τῷ μέλιτι, αἱ δ’ ἐπ’ ἔργον ἔρχονται. Ὄρθριαι δὲ σιωπῶσιν, ἕως ἂν μία ἐγείρῃ βομβήσασα δὶς ἢ τρίς· τότε δ’ ἐπ’ ἔργον ἀθρόαι πέτονται, καὶ ἐλθοῦσαι πάλιν θορυβοῦσι τὸ πρῶτον, κατὰ μικρὸν δ’ ἧττον, ἕως ἂν μία περιπετομένη βομβήσῃ, ὥσπερ σημαίνουσα καθεύδειν· εἶτ’ ἐξαπίνης σιωπῶσιν. Διαγινώσκεται δ’ ἰσχύειν τὸ σμῆνος τῷ τὸν ψόφον εἶναι πολὺν καὶ κινεῖσθαι ἐξιούσας καὶ εἰσιούσας· τότε γὰρ σχαδόνας ἐργάζονται. Πεινῶσι δὲ μάλισθ’ ἡνίκ’ ἂν ἄρχωνται ἐκ τοῦ χειμῶνος. Ἀργότεραι δὲ γίνονται, ἐὰν πλεῖόν τις καταλίπῃ μέλι βλίττων· ἀλλὰ δεῖ πρὸς τὸ πλῆθος καταλείπειν τὰ κηρία· ἀθυμότερον δ’ ἐργάζονται κἂν ἐλάττω καταλειφθῇ. Ἀργότεραι δὲ γίνονται κἂν μέγα
s354Bir kovandan bir ya da bir buçuk khous bal sağılır, bereketli kovanlardan iki ya da iki buçuk khous; üç khous veren kovan azdır. Koyun arılara düşmandır; daha önce de söylendiği gibi eşekarıları da. Arıcılar eşekarılarını da avlar: bir tava koyup içine et atarlar; içine çok eşekarısı düşünce kapağını kapatıp tavayı ateşe koyarlar. İçeride az sayıda erkek arı bulunması kovana yarar, çünkü arıları daha çalışkan kılar. Arılar fırtınayı ve yağmuru önceden sezer. İşareti şudur: uçup gitmezler, hava açıkken de oldukları yerde dönüp dururlar; arıcılar bundan fırtına beklediklerini anlar. Kovanda birbirlerine tutunarak salkım gibi asılı durmaları, kovanı terk edeceklerinin işaretidir. Arıcılar bunu fark edince kovana tatlı şarap püskürtür. Kovanların çevresine yaban armudu, bakla, Med otu, Suriye otu, burçak, mersin, haşhaş, yabani kekik ve badem dikmek faydalıdır. Arıcılardan bazıları otlakta kendi arılarını üstlerine un serperek tanır. İlkbahar geç gelirse ya da kuraklık olursa, bir de bitkilere pas düştüğünde, arılar daha az yavru yetiştirir. Arılarla ilgili durum böyledir.
τὸ κυψέλιον ᾖ· ἀθυμότερον γὰρ πονοῦσιν. Βλίττεται δὲ σμῆνος χοᾶ ἢ τρία ἡμίχοα, τὰ δ’ εὐθηνοῦντα δύο χοᾶς ἢ πέντε ἡμίχοα· τρεῖς δὲ χοᾶς ὀλίγα. Πολέμιον δὲ πρόβατον ταῖς μελίτταις, καὶ οἱ σφῆκες, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον· θηρεύουσι δὲ τούτους καὶ οἱ μελιττουργοί, λοπάδα τιθέντες καὶ κρέας εἰς αὐτὴν ἐμβάλλοντες· ὅταν δὲ πολλοὶ ἐμπίπτωσιν, ἐπὶ τὸ πῦρ πωμάσαντες ἐπιτιθέασιν. Κηφῆνες δ’ ὀλίγοι ἐνόντες ὠφελοῦσι τὸ σμῆνος· ἐργατικωτέρας γὰρ ποιοῦσι τὰς μελίττας. Προγινώσκουσι δὲ καὶ χειμῶνα καὶ ὕδωρ αἱ μέλιτται· σημεῖον δέ, οὐκ ἀποπέτονται γὰρ ἀλλ’ ἐν τῇ εὐδίᾳ αὐτοῦ ἀνειλοῦνται, ᾧ γινώσκουσιν οἱ μελιττουργοὶ ὅτι χειμῶνα προσδέχονται. Ὅταν δὲ κρέμωνται ἐξ ἀλλήλων ἐν τῷ σμήνει, σημεῖον γίνεται τοῦτο ὅτι ἀπολείψει τὸ σμῆνος. Ἀλλὰ καταφυσῶσι τὸ σμῆνος οἴνῳ γλυκεῖ ὁ μελιττουργοί, ὅταν τοῦτ’ αἴσθωνται. Φυτεύειν δὲ συμφέρει περὶ τὰ σμήνη ἀχράδας, κυάμους, πόαν Μηδικήν, Συρίαν, ὤχρους, μυρρίνην, μήκωνα, ἕρπυλλον, ἀμυγδαλῆν. Γινώσκουσι δέ τινες τῶν μελιττουργῶν τὰς ἑαυτῶν ἐν τῷ νομῷ ἄλευρα καταπάσαντες. Ἐὰν δ’ ἔαρ ὄψιον γένηται ἢ αὐχμός, καὶ ὅταν ἐρυσίβη, ἔλαττον ἐργάζονται αἱ μέλιτται τὸν γόνον.
Τὰ μὲν οὖν περὶ τὰς μελίττας τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον,
9.4141. Bölüm
Eşekarılarının ise iki cinsi vardır. Bunlardan yabani olanlar seyrektir, dağlarda yaşar ve yavrularını toprağın altında değil meşe ağaçlarında yetiştirir. Biçimce ötekilerden daha büyük, daha uzunca ve daha kara renklidirler; hepsi alacalı ve iğnelidir, daha da yiğittirler; sokmaları da ötekilerinkinden daha acıtıcıdır, çünkü iğneleri de orantılı olarak daha büyüktür. Bunlar iki yıl yaşar; kışın kesilen meşelerden uçup çıktıkları görülür; kışı kovuklarda gizlenerek geçirirler, yaşadıkları yer ağaçların içidir. Daha evcil olanlarda olduğu gibi, bunların da kimi ana kimi işçidir; işçinin ve ananın tabiatının ne olduğu daha evcil olanlarda açıklık kazanacak. Evcil eşekarılarının da iki cinsi vardır: biri önderler, ki bunlara ana derler, öteki işçiler. Önderler çok daha büyük ve daha yumuşak huyludur. İşçiler iki yıl yaşamaz, kış bastırınca hepsi ölür (bu açıktır: kış başlarken işçileri sersemleşir, gün dönümü sıralarında da hiç görünmezler). Ana denen önderler ise bütün kış boyunca görülür ve toprağın altında gizlenir; nitekim kışın çift sürüp toprak kazanlardan çoğu ana görmüştür, ama işçi gören olmamıştır. Eşekarılarının üremesi şöyledir. Önderler yaz gelirken görüşü açık bir yer bulunca petekleri örer ve sphēkōn denen küçük yuvaları kurar, mesela dört gözlü ya da buna yakın; bunlarda ana değil eşekarısı doğar. Bunlar büyüyünce bunların ardından başka, daha büyük yuvalar kurarlar, bunlar da büyüyünce yine başkalarını; öyle ki sonbaharın sonunda yuvalar en kalabalık ve en büyük hâline gelir. Bunlarda önder, yani ana denen, artık eşekarısı değil ana doğurur. Analar yuvanın üst yüzünde, birbirine bitişik dört ya da biraz daha fazla gözde, daha büyük kurtçuklar olarak oluşur; tıpkı peteklerde önderlerin gözleri gibi. İşçi eşekarıları peteklerde doğduktan sonra önderler artık çalışmaz, yiyeceklerini işçiler getirir; bu da önderlerin artık dışarı uçmayıp içeride kalarak dinlenmesinden anlaşılır. Geçen yılın önderleri yeni önderler yetiştirdikten sonra genç eşekarıları tarafından mı öldürülür ve bu her seferinde böyle mi olur, yoksa daha uzun yaşayabilirler mi, bu henüz görülmemiştir. Ne ananın ne de yabani eşekarılarının yaşlandığını, ne de başlarına buna benzer bir hâl geldiğini gören olmuştur. Ana yassı ve ağırdır, eşekarısından daha kalın ve daha büyüktür; ağırlığı yüzünden uçmaya pek gücü yetmez. Analar zaten uzağa uçamaz; bu yüzden hep yuvalarda oturur, içerideki işleri örer ve idare ederler. Yuvaların çoğunda ana denenler bulunur. İğneli mi iğnesiz mi oldukları tartışmalıdır; arıların önderleri gibi iğneleri var gibidir, ama onu çıkarıp sokmazlar. Eşekarılarından kimi erkek arılar gibi iğnesizdir, kiminin iğnesi vardır. İğnesizler daha küçük ve daha cılızdır, kendilerini savunmaz; iğneliler daha büyük ve yiğittir. Kimileri bunlara erkek, iğnesizlere dişi der. Kışa doğru iğneli olanların çoğunun iğnesini döktüğü sanılır; ama biz buna kendi gözümüzle henüz rastlamadık. Eşekarıları daha çok kurak yıllarda ve engebeli yerlerde türer. Toprağın altında türerler; peteklerini çerçöp ve topraktan yaparlar, her birini tek bir başlangıçtan, sanki bir kökten çıkar gibi. Bazı çiçeklerden ve meyvelerden de beslenirler, ama besinlerinin çoğunu hayvan yiyerek sağlarlar. Ötekilerden bazılarının da çiftleşirken görüldüğü olmuştur; ama ikisinin de iğnesiz mi, ikisinin de iğneli mi, yoksa birinin iğneli öbürünün iğnesiz mi olduğu henüz görülmemiştir. Yabanilerden de çiftleşirken görülenler olmuş ve biri iğneliymiş; öbürü hakkında bir şey görülmemiş. Yavru bir yumurtlamadan doğmuş gibi görünmez; daha ilk anda bir eşekarısının doğuracağından büyüktür. Biri bir eşekarısını ayaklarından tutup kanatlarıyla vızıldamasına izin verirse iğnesizler ona doğru uçar, iğneliler uçmaz; bazıları bunu, birilerinin erkek ötekilerin dişi olduğuna kanıt sayar. Kışın mağaralarda hem iğneli hem iğnesiz olanlar yakalanır. Kimi küçük ve az sayıda yuva yapar, kimi çok ve büyük yuvalar. Ana denenler mevsim dönünce yakalanır, çoğu karaağaçların çevresinde, çünkü yapışkan ve zamk gibi maddeleri toplarlar. Bir yerde, bir önceki yıl eşekarısı çok olup bol yağmur da yağınca, çok sayıda ana çıkmış. Uçurumların ve toprağın dikine yarıklarının çevresinde avlanırlar; hepsinin iğneli olduğu görülür. Eşekarılarıyla ilgili durum böyledir.
τῶν δὲ σφηκῶν ἐστὶ δύο γένη. Τούτων δ’ οἱ μὲν ἄγριοι σπάνιοι, γίνονται δ’ ἐν τοῖς ὄρεσι, καὶ τίκτουσιν οὐ κατὰ γῆς ἀλλ’ ἐν ταῖς δρυσί, τὴν μὲν μορφὴν μείζους καὶ προμηκέστεροι καὶ μελαγχρῶτες τῶν ἑτέρων μᾶλλον, ποικίλοι δὲ καὶ ἔγκεντροι πάντες καὶ ἀλκιμώτεροι, καὶ τὸ πλῆγμα ὀδυνηρότερον αὐτῶν ἢ ἐκείνων· καὶ γὰρ τὸ κέντρον ἀνάλογον μεῖζον τὸ τούτων. Οὗτοι μὲν οὖν διετίζουσι, καὶ ὁρῶνται καὶ τοῦ χειμῶνος ἐκ δρυῶν κοπτομένων ἐκπετόμενοι, ζῶσι δὲ φωλοῦντες τὸν χειμῶνα· ἡ δὲ διατριβὴ ἐν τοῖς ξύλοις. Εἰσὶ δ’ αὐτῶν οἱ μὲν μῆτραι οἱ δ’ ἐργάται, ὥσπερ καὶ τῶν ἡμερωτέρων· τίς δ’ ἡ φύσις τοῦ ἐργάτου καὶ τῆς μήτρας, ἐπὶ τῶν ἡμερωτέρων ἔσται δῆλον. Ἔστι γὰρ καὶ τῶν ἡμέρων σφηκῶν δύο γένη, οἱ μὲν ἡγεμόνες, οὓς καλοῦσι μήτρας, οἱ δ’ ἐργάται. Εἰσὶ δὲ μείζους οἱ ἡγεμόνες πολὺ καὶ πραότεροι. Καὶ οἱ μὲν ἐργάται οὐ διετίζουσιν, ἀλλὰ πάντες ἀποθνήσκουσιν, ὅταν χειμὼν ἐπιπέσῃ (φανερὸν δ’ ἐστὶ τοῦτο· τοῦ γὰρ χειμῶνος ἀρχομένου μὲν μωροὶ γίνονται οἱ ἐργάται αὐτῶν, περὶ τροπὰς δ’ οὐ φαίνονται ὅλως), οἱ δ’ ἡγεμόνες οἱ καλούμενοι μῆτραι ὁρῶνται δι’ ὅλου τοῦ χειμῶνος καὶ κατὰ γῆς φωλεύουσιν· ἀροῦντες γὰρ καὶ σκάπτοντες ἐν τῷ χειμῶνι μήτρας μὲν πολλοὶ ἑωράκασιν, ἐργάτας δ’ οὐθείς. Ἡ δὲ γένεσις τῶν σφηκῶν ἐστὶ τοιάδε. Οἱ ἡγεμόνες ὅταν λάβωσι τόπον εὔσκοπον ἐπιόντος τοῦ θέρους, πλάττονται τὰ κηρία καὶ συνίστανται οὓς καλοῦσι σφηκωνεῖς τοὺς μικρούς, οἷον τετραθύρους ἢ ἐγγὺς τούτων, ἐν οἷς σφῆκες γίνονται καὶ οὐ μῆτραι. Τούτων δ’ αὐξηθέντων πάλιν μετὰ τούτους ἄλλους μείζους συνίστανται, καὶ πάλιν τούτων αὐξηθέντων ἑτέρους, ὥστε τοῦ μετοπώρου τελευτῶντος πλεῖστα καὶ μέγιστα γίνεσθαι σφηκία, ἐν οἷς ὁ ἡγεμών, ἡ καλουμένη μήτρα, οὐκέτι σφῆκας γεννᾷ ἀλλὰ μήτρας. Γίνονται δ’ οὗτοι ἄνω ἐπὶ τοῦ σφηκίου ἐπιπολῆς μείζους σκώληκες ἐν θυρίσι συνεχέσι τέτταρσιν ἢ μικρῷ πλείοσιν, παραπλησίως δ’ ὥσπερ ἐν τοῖς κηρίοις τὰ τῶν ἡγεμόνων. Ἐπειδὰν δὲ γένωνται οἱ ἐργάται σφῆκες ἐν τοῖς κηρίοις, οὐκέτι οἱ ἡγεμόνες ἐργάζονται, ἀλλ’ οἱ ἐργάται αὐτοῖς τὴν τροφὴν εἰσφέρουσιν· φανερὸν δ’ ἐστὶ τοῦτο τῷ μηκέτι τοὺς ἡγεμόνας ἐκπέτεσθαι τῶν ἐργατῶν, ἀλλ’ ἔνδον μένοντας ἡσυχάζειν. Πότερον δ’ οἱ περυσινοὶ ἡγεμόνες, ὅταν νέους ποιήσωσιν ἡγεμόνας, ἀποθνήσκουσιν ὑπὸ τῶν νέων σφηκῶν, καὶ τοῦθ’ ὁμοίως συμβαίνει, ἢ καὶ πλείω χρόνον δύνανται ζῆν, οὐδὲν ὦπταί πω· οὐδὲ γῆρας οὔτε μήτρας οὔτε τῶν ἀγρίων σφηκῶν οὐδείς πω ὦπται ἑωρακώς, οὐδ’ ἄλλο τοιοῦτον οὐδὲν πάθος. Ἔστι δ’ ἡ μήτρα πλατὺ καὶ βαρύ, καὶ παχύτερον καὶ μεῖζον τοῦ σφηκός, καὶ πρὸς τὴν πτῆσιν διὰ τὸ βάρος οὐκ ἄγαν ἰσχυρόν· οὐδὲ δύνανται ἐπὶ τὸ πολὺ πέτεσθαι· διὸ καὶ κάθηνται ἐν τοῖς σφηκίοις ἀεί, συμπλάττουσαι καὶ διοικοῦσαι τὰ ἔνδον. Ἐν δὲ τοῖς πλείστοις σφηκίοις ἔνεισιν αἱ μῆτραι καλούμεναι. Ἀμφισβητεῖται δὲ πότερον ἔγκεντροί εἰσιν ἢ ἄκεντροι· ἐοίκασι δ’, ὥσπερ οἱ τῶν μελιττῶν ἡγεμόνες, ἔχειν μέν, οὐκ ἐξιέναι δὲ οὐδὲ βάλλειν. Τῶν δὲ σφηκῶν οἱ μὲν ἄκεντροί εἰσιν ὥσπερ κηφῆνες, οἱ δ’ ἔχουσι κέντρον. Εἰσὶ δ’ οἱ ἄκεντροι ἐλάττους καὶ ἀμενηνότεροι, καὶ οὐκ ἀμύνονται, οἱ δ’ ἔχοντες τὰ κέντρα μείζους καὶ ἄλκιμοι· καὶ καλοῦσι τούτους ἔνιοι μὲν ἄρρενας, τοὺς δ’ ἀκέντρους θηλείας. Πρὸς δὲ τὸν χειμῶνα ἀποβάλλειν δοκοῦσι πολλοὶ τῶν ἐχόντων τὰ κέντρα· αὐτόπτῃ δ’ οὔπω ἐντετυχήκαμεν. Γίνονται δ’ οἱ σφῆκες μᾶλλον ἐν τοῖς αὐχμοῖς καὶ ἐν ταῖς χώραις ταῖς τραχείαις, γίνονται δ’ ὑπὸ γῆν, καὶ τὰ κηρία πλάττουσιν ἐκ φορυτοῦ καὶ γῆς, ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς ἕκαστον ὥσπερ ἀπὸ ῥίζης. Τροφῇ δὲ χρῶνται μὲν καὶ ἀπ’ ἀνθῶν τινῶν καὶ καρπῶν, τὴν δὲ πλείστην ἀπὸ ζῳοφαγίας. Ὠμμένοι δ’ εἰσὶν ὀχευόμενοι ἤδη καὶ τῶν ἄλλων τινές· εἰ δ’ ἄκεντροι ἄμφω ἢ κέντρα ἔχοντες, ἢ ὁ μὲν ὁ δ’ οὔ, οὔπω ὦπται. Καὶ τῶν ἀγρίων ὀχευόμενοι ὠμμένοι, καὶ ὁ ἕτερος ἔχων κέντρον· περὶ θατέρου δ’ οὐκ ὤφθη. Ὁ δὲ γόνος οὐ δοκεῖ ἐκ τοῦ τόκου γίνεσθαι, ἀλλ’ εὐθὺς μείζων εἶναι ἢ ὡς σφηκὸς τόκος. Ἐὰν δὲ λάβῃ τις τῶν ποδῶν σφῆκα καὶ τοῖς πτεροῖς ἐᾷ βομβεῖν, προσπέτονται οἱ ἄκεντροι, οἱ δὲ τὰ κέντρα ἔχοντες οὐ προσπέτονται· ᾧ τινὲς τεκμηρίῳ χρῶνται ὡς τῶν μὲν ἀρρένων ὄντων τῶν δὲ θηλειῶν. Ἁλίσκονται δ’ ἐν τοῖς σπηλαίοις τοῦ χειμῶνος καὶ ἔχοντες ἔνιοι κέντρα καὶ οὐκ ἔχοντες. Ἐργάζονται δ’ οἱ μὲν μικρὰ καὶ ὀλίγα σφηκία, οἱ δὲ πολλὰ καὶ μεγάλα. Αἱ δὲ μῆτραι καλούμεναι ἁλίσκονται τραπείσης τῆς ὥρας, αἱ πολλαὶ περὶ τὰς πτελέας· συλλέγουσι γὰρ τὰ γλίσχρα καὶ κομμιώδη. Γεγένηται δέ που μητρῶν πλῆθος γενομένων τῷ ἔμπροσθεν ἔτει πολλῶν σφηκῶν καὶ ἐπομβρίας. Θηρεύονται δὲ περὶ τοὺς κρημνοὺς καὶ τὰ ῥήγματα τῆς γῆς τὰ εἰς ὀρθόν, καὶ πάντες φαίνονται ἔχοντες κέντρα.
Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς σφῆκας τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον,
9.4242. Bölüm
Yaban arıları ise arılar gibi çiçek toplayarak değil, çoğunlukla et yiyerek yaşar (bu yüzden gübrenin çevresinde dolaşırlar; çünkü büyük sinekleri avlarlar, yakalayınca başını koparıp gövdenin geri kalanını taşıyarak uçup giderler); tatlı meyvelere de dokunurlar. Yiyecek olarak söylenenleri kullanırlar. Arılar ve eşekarıları gibi önderleri de vardır; bu önderlerin yaban arılarına göre büyüklüğü, eşekarılarının önderinin eşekarılarına ve arıların önderinin arılara göre büyüklüğünden daha fazladır. Bu önder de, eşekarılarınınki gibi, içeride kalır. Yaban arıları yuvalarını toprağın altına, karıncalar gibi toprağı dışarı taşıyarak yaparlar; çünkü bunlarda da eşekarılarında da arılardaki gibi oğul çıkmaz; hep yeni doğanlar oldukları yerde kalır ve toprağı dışarı taşıyarak yuvayı büyütür. Yuvalar büyük olur; nitekim bereketli bir yuvadan üç dört sepet petek çıkarıldığı olmuştur. Arılar gibi yiyecek de biriktirmezler; kışı gizlenerek geçirirler ve çoğu ölür; hepsinin ölüp ölmediği henüz belli değildir. Yuvalarında, arı kovanlarında olduğu gibi birden fazla önder olmaz; arı kovanlarında ise önderler kovanları bölüp dağıtır. Yaban arılarından bazıları yuvadan yolunu şaşırırsa bir ağacın çevresine toplanıp petek örer, nitekim toprağın üstünde böyle peteklere sık sık rastlanır; bunun içinde tek bir önder yetiştirirler. Bu önder çıkıp büyüyünce onları alıp götürür ve kendisiyle birlikte bir yuvaya yerleştirir. Yaban arılarının çiftleşmesi hakkında henüz hiçbir şey görülmemiştir; yavrunun nereden geldiği de. Arılarda hem erkek arılar hem krallar iğnesizdir; daha önce söylendiği gibi eşekarılarının da bazıları iğnesizdir; yaban arılarının ise hepsinin iğnesi olduğu görülür. Önderin iğnesi olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır.
αἱ δ’ ἀνθρῆναι ζῶσι μὲν οὐκ ἀνθολογούμεναι ὥσπερ αἱ μέλιτται, ἀλλὰ τὰ πολλὰ σαρκοφαγοῦσαι (διὸ καὶ περὶ τὴν κόπρον διατρίβουσιν· θηρεύουσι γὰρ τὰς μεγάλας μυίας, καὶ ὅταν καταλάβωσιν, ἀφελοῦσαι τὴν κεφαλὴν ἀποπέτονται φέρουσαι τὸ σῶμα τὸ λοιπόν), ἅπτονται δὲ καὶ τῆς γλυκείας ὀπώρας. Τροφῇ μὲν οὖν χρῶνται τῇ εἰρημένῃ, ἔχουσι δ’ ἡγεμόνας ὥσπερ αἱ μέλιτται καὶ οἱ σφῆκες· καὶ οἱ ἡγεμόνες οὗτοι μείζονές εἰσι τῷ μεγέθει κατὰ λόγον πρὸς τὰς ἀνθρήνας ἢ ὁ τῶν σφηκῶν πρὸς τοὺς σφῆκας καὶ ὁ τῶν μελιττῶν πρὸς τὰς μελίττας. Διατρίβει δ’ ἔσω καὶ οὗτος, ὥσπερ ὁ τῶν σφηκῶν ἡγεμών. Ποιοῦσι δὲ τὸ σμῆνος ὑπὸ γῆν αἱ ἀνθρῆναι, ἐκφέρουσαι τὴν γῆν ὥσπερ οἱ μύρμηκες· ἀφεσμὸς γάρ, ὥσπερ τῶν μελιττῶν, οὐ γίνεται οὔτε τούτων οὔτε τῶν σφηκῶν, ἀλλ’ ἀεὶ ἐπιγινόμεναι νεώτεραι αὐτοῦ μένουσι καὶ τὸ σμῆνος μεῖζον ποιοῦσιν ἐκφέρουσαι τὸν χοῦν. Γίνεται δὲ μεγάλα τὰ σμήνη· ἤδη γὰρ εὐθηνοῦντος σμήνους κόφινοι τρεῖς καὶ τέτταρες ἐξῄρηνται κηρίων. Ὀὐδὲ τροφὴν δ’, ὥσπερ αἱ μέλιτται, ἀποτίθενται, ἀλλὰ φωλεύουσι τὸν χειμῶνα, αἱ δὲ πλεῖσται ἀποθνήσκουσιν· εἰ δὲ καὶ πᾶσαι, οὔπω δῆλον. Οἱ δ’ ἡγεμόνες πλείους ἑνὸς οὐ γίνονται ἐν τοῖς σμήνεσιν, ὥσπερ ἐν τοῖς τῶν μελιττῶν, οἳ διασπῶσι τὰ σμήνη τῶν μελιττῶν. Ὅταν δὲ πλανηθῶσί τινες τῶν ἀνθρηνῶν ἀπὸ τοῦ σμήνους, συστραφεῖσαι πρός τινα ὕλην ποιοῦσι κηρία, οἷάπερ καὶ ὁρᾶται ἐπιπολῆς ὄντα πολλάκις, καὶ ἐν τούτῳ ἐργάζονται ἡγεμόνα ἕνα· οὗτος δ’ ἐπὰν ἐξέλθῃ καὶ αὐξήσῃ, ἀπάγει λαβὼν καὶ κατοικίζει μεθ’ αὑτοῦ εἰς σμῆνος. Περὶ δ’ ὀχείας τῶν ἀνθρηνῶν οὐδὲν ὦπταί πω, οὐδὲ πόθεν γίνεται ὁ γόνος. Ἐν μὲν οὖν ταῖς μελίτταις ἄκεντροί εἰσι καὶ οἱ κηφῆνες καὶ οἱ βασιλεῖς, καὶ τῶν σφηκῶν ἔνιοι ἄκεντροί εἰσι, καθάπερ εἴρηται πρότερον· αἱ δ’ ἀνθρῆναι πᾶσαι φαίνονται κέντρον ἔχουσαι. Ἐπισκεπτέον δὲ μᾶλλον καὶ περὶ τοῦ ἡγεμόνος, εἰ κέντρον ἔχει ἢ μή.
9.4343. Bölüm
Bombylioslar taşın altında, doğrudan toprağın üstünde, iki ya da biraz daha fazla gözde yavrularlar; bu gözlerde kötü bir balın başlangıcı da bulunur. Tenthrēdōn yaban arısına benzer, ama alacalıdır, eni de arınınkine yakındır. Obur olduğundan mutfaklara, balıklara ve buna benzer lezzetlere tek başına uçup gelir. Eşekarıları gibi toprağın altında yavrular, çok yavru verir; yuvası da eşekarılarınınkinden çok daha büyük ve daha uzuncadır. Arıların, eşekarılarının ve onlara benzeyen öteki hayvanların işleyişi ve yaşayışı böyledir.
Οἱ δὲ βομβύλιοι τίκτουσιν ὑπὸ πέτρας ἐπ’ αὐτῆς τῆς γῆς, θυρίσι δυσὶν ἢ μικρῷ πλείοσιν· εὑρίσκεται δὲ καὶ μέλιτος ἀρχὴ φαύλου τινὸς ἐν τούτοις. Ἡ δὲ τενθρηδὼν προσεμφερὴς μέν ἐστι τῇ ἀνθρήνῃ, ποικίλον δέ, καὶ τὸ πλάτος ὅμοιον τῇ μελίττῃ· λίχνον δ’ ὂν καὶ πρὸς τὰ μαγειρεῖα καὶ τοὺς ἰχθύας καὶ τὴν τοιαύτην ἀπόλαυσιν κατὰ μόνας προσπέταται· ἐκτίκτει δὲ κατὰ γῆς ὥσπερ οἱ σφῆκες, πολύχουν δ’ ἐστί, καὶ τὸ τενθρήνιον αὐτῶν πολὺ μεῖζον ἢ τῶν σφηκῶν καὶ προμηκέστερον.
Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν τῶν μελιττῶν καὶ τῶν σφηκῶν καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ἐργασίαν καὶ τὸν βίον τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.
9.4444. Bölüm
Hayvanların huylarında, daha önce de söylendiği gibi, en başta cesaret ve korkaklık, sonra da uysallık ve vahşilik bakımından farklar görülebilir; hatta vahşi hayvanların kendi aralarında da. Nitekim aslan yemek yerken çok azgındır, ama aç değilken ve karnı tokken son derece uysaldır. Kuşkucu bir huyu yoktur, hiçbir şeyden çekinmez; birlikte büyüdüğü ve alıştığı hayvanlara karşı da çok oyuncu ve sevecendir. Avlarda göz önündeyken asla kaçmaz, sinmez de; avcıların kalabalığı yüzünden çekilmek zorunda kalırsa adım adım, ağır ağır geri çekilir, arada bir dönüp bakar. Ama sık bir çalılığa ulaşırsa açık bir yere varana kadar hızla kaçar; sonra yine adım adım çekilir. Açık arazide kalabalık yüzünden göz önünde kaçmak zorunda kalırsa gövdesini uzatarak koşar, sıçramaz. Koşusu köpeğinki gibi kesintisizdir, gövdesi uzanır; kovalarken ise yakına gelince kendini avının üstüne atar. Anlatılanlar da doğrudur: hem ateşten çok korktuğu, Homeros'un da şiirinde söylediği gibi:
yanan meşalelerden, her ne kadar hızla atılsa da, ürker;
hem de kendisine bir şey atanı gözleyip ona saldırdığı. Biri ona bir şey atmaz da yalnız rahatsız ederse, üstüne atılıp onu yakalasa bile hiçbir kötülük yapmaz, pençeleriyle yaralamaz; sarsıp korkuttuktan sonra yeniden bırakır. Aslanlar en çok yaşlandıklarında şehirlere gelir ve insanlara zarar verir; çünkü yaşlılık yüzünden avlanamaz olurlar, dişleri de yıpranmıştır. Uzun yıllar yaşarlar: yakalanan topal bir aslanın dişlerinin çoğu kırıktı; bazıları bunu aslanların uzun yıllar yaşadığına kanıt saydı, çünkü uzun yaşamamış bir hayvanın başına bu gelmezdi. Aslanların iki cinsi vardır: daha tıknaz ve daha kıvırcık yeleli olanı daha korkak, daha uzun ve düz yeleli olanı daha cesurdur. Bazen köpekler gibi kuyruklarını uzatıp kaçarlar. Bir domuza saldırmak üzere olan bir aslanın, domuzun karşılık olarak kıllarını kabarttığını görünce kaçtığı da görülmüştür. Darbelere karşı karın boşluklarında zayıftır, ama gövdesinin geri kalanında çok darbeye dayanır; başı da sağlamdır. Isırdığı ya da pençeleriyle yaraladığı her şeyin yaralarından çok sarı bir irin akar; bu irin sargılarla, süngerlerle hiçbir şekilde temizlenemez. Tedavisi köpek ısırığı yaralarınınkiyle aynıdır.
Çakallar da insana dosttur: insanlara ne zarar verirler ne de onlardan pek korkarlar; ama köpeklerle ve aslanlarla savaşırlar; bu yüzden onlarla aynı yerde bulunmazlar. Çakalların en iyisi küçük olanlarıdır. Kimileri iki cinsleri olduğunu söyler, kimileri üç; ama daha fazla cins olduğu sanılmaz. Tersine, bazı balıklar, kuşlar ve dört ayaklılar gibi çakallar da mevsimlere göre değişir: kışın ve yazın renkleri farklıdır; yazın tüyleri seyrek, kışın gür olur.
Περὶ δὲ τὰ ἤθη τῶν ζῴων, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον, ἔστι θεωρῆσαι διαφορὰς πρὸς ἀνδρίαν μὲν μάλιστα καὶ δειλίαν, ἔπειτα καὶ πρὸς πραότητα καὶ ἀγριότητα καὶ αὐτῶν τῶν ἀγρίων. Καὶ γὰρ ὁ λέων ἐν τῇ βρώσει μὲν χαλεπώτατός ἐστι, μὴ πεινῶν δὲ καὶ βεβρωκὼς πραότατος. Ἔστι δὲ τὸ ἦθος οὐχ ὑπόπτης οὐδενὸς οὐδ’ ὑφορώμενος οὐδέν, πρός τε τὰ σύντροφα καὶ συνήθη σφόδρα φιλοπαίγμων καὶ στερκτικός. Ἐν δὲ ταῖς θήραις ὁρώμενος μὲν οὐδέποτε φεύγει οὐδὲ πτήσσει, ἀλλ’ ἐὰν καὶ διὰ πλῆθος ἀναγκασθῇ τῶν θηρευόντων ὑπαγαγεῖν βάδην ὑποχωρεῖ καὶ κατὰ σκέλος, κατὰ βραχὺ ἐπιστρεφόμενος· ἐὰν μέντοι ἐπιλάβηται δασέος, φεύγει ταχέως, ἕως ἂν καταστῇ εἰς φανερόν· τότε δὲ πάλιν ὑπάγει βάδην. Ἐν δὲ τοῖς ψιλοῖς ἐάν ποτ’ ἀναγκασθῇ εἰς φανερὸν διὰ τὸ πλῆθος φεύγειν, τρέχει κατατείνας καὶ οὐ πηδᾷ. Τὸ δὲ δρόμημα συνεχῶς ὥσπερ κυνός ἐστι κατατεταμένον· διώκων μέντοι ἐπιρρίπτει ἑαυτόν, ὅταν ᾖ πλησίον. Ἀληθῆ δὲ καὶ τὰ λεγόμενα, τό τε φοβεῖσθαι μάλιστα τὸ πῦρ, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος ἐποίησεν καιόμεναί τε δεταί, τάς τε τρεῖ ἐσσύμενός περ,
καὶ τὸ τὸν βαλόντα τηρήσαντα ἵεσθαι ἐπὶ τοῦτον· ἐὰν δέ τις βάλλῃ μὲν μή, ἐνοχλῇ δὲ αὐτόν, ἐὰν ἐπαΐξας συλλάβῃ, ἀδικεῖ μὲν οὐδὲν οὐδὲ βλάπτει τοῖς ὄνυξι, σείσας δὲ καὶ φοβήσας ἀφίησι πάλιν. Πρὸς δὲ τὰς πόλεις ἔρχονται μάλιστα καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἀδικοῦσιν, ὅταν γένωνται πρεσβῦται, διά τε τὸ γῆρας ἀδύνατοι θηρεύειν ὄντες καὶ διὰ τὸ πεπονηκέναι τοὺς ὀδόντας. Ἔτη δὲ ζῶσι πολλά, καὶ ὁ ληφθεὶς λέων χωλὸς πολλοὺς τῶν ὀδόντων εἶχε κατεαγότας, ᾧ τεκμηρίῳ ἐχρῶντό τινες ὅτι πόλλ’ ἔτη ζῶσιν· τοῦτο γὰρ οὐκ ἂν συμπεσεῖν μὴ πολυχρονίῳ ὄντι. Γένη δ’ ἐστὶ λεόντων δύο· τούτων δ’ ἐστὶ τὸ μὲν στρογγυλώτερον καὶ οὐλοτριχώτερον δειλότερον, τὸ δὲ μακρότερον καὶ εὐθύτριχον ἀνδρειότερον. Φεύγουσι δ’ ἐνίοτε κατατείναντες τὴν κέρκον ὥσπερ κύνες. Ἤδη δ’ ὦπται λέων καὶ ὑῒ ἐπιτίθεσθαι μέλλων, καὶ ὡς εἶδεν ἀντιφρίξαντα, φεύγων. Ἔστι δὲ πρὸς τὰς πληγὰς εἰς μὲν τὰ κοῖλα ἀσθενής, κατὰ δὲ τὸ ἄλλο σῶμα δέχεται πολλὰς καὶ κεφαλὴν ἔχει ἰσχυράν. Ὅσα δ’ ἂν δάκῃ ἢ τοῖς ὄνυξιν ἑλκώσῃ, ἐκ τῶν ἑλκῶν ἰχῶρες ῥέουσιν ὠχροὶ σφόδρα καὶ ἐκ τῶν ἐπιδέσμων καὶ σπόγγων ὑπ’ οὐδενὸς δυνάμενοι ἐκκλύζεσθαι· ἡ δὲ θεραπεία ἡ αὐτὴ καὶ τῶν κυνοδήκτων ἑλκῶν.
Φιλάνθρωποι δ’ εἰσὶ καὶ οἱ θῶες, καὶ οὔτ’ ἀδικοῦσι τοὺς ἀνθρώπους οὔτε φοβοῦνται σφόδρα, πολεμοῦσι δὲ τοῖς κυσὶ καὶ τοῖς λέουσιν· διὸ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ οὐ γίνονται. Ἄριστοι δ’ οἱ μικροὶ τῶν θώων. Γένη δ’ αὐτῶν οἱ μέν φασιν εἶναι δύο, οἱ δὲ τρία· οὐ δοκεῖ δὲ πλείω εἶναι, ἀλλ’ ὥσπερ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν ὀρνέων καὶ τῶν τετραπόδων ἔνια, καὶ οἱ θῶες μεταβάλλουσι κατὰ τὰς ὥρας, καὶ τό τε χρῶμα ἕτερον τοῦ χειμῶνος καὶ τοῦ θέρους ἴσχουσι, καὶ τοῦ μὲν θέρους λεῖοι γίνονται τοῦ δὲ χειμῶνος δασεῖς.
9.4545. Bölüm
Bonasos, Paionia'da, Paionia ile Maidoi ülkesini ayıran Messapion dağında yaşar; Paionlar ona monapos der. Büyüklüğü bir boğa kadardır; öküzden daha iri yapılıdır, çünkü uzunca değildir. Derisi gerildiğinde yedi kişinin uzanabileceği bir sofra yerini kaplar. Görünüşünün geri kalanı da öküze benzer; yalnız atınki gibi omuz başına kadar uzanan bir yelesi vardır, ama yelesinin kılı atınkinden daha yumuşak ve daha yatıktır. Tüyünün rengi sarıdır; yelesi gür, sık ve gözlerine kadar iner. Rengi kül rengiyle kızıl arasında bir şeydir; paroai denen atlarınki gibi değildir, kılı daha kuru ve kabadır, alt tarafı yün gibidir; kara ya da çok kızıl olanları olmaz. Sesi öküzünkine benzer. Boynuzları çengel gibidir, birbirine doğru kıvrılmıştır, kendini savunmaya yaramaz; uzunlukları bir karış ya da biraz fazladır, kalınlıkları da her biri yarım khoustan pek az eksik alacak kadardır; boynuzun karası güzel ve parlaktır. Perçemi gözlerine kadar iner; öyle ki önüne bakmaktan çok yana bakar. Öküzün ve öteki boynuzlu hayvanların hiçbirinin olmadığı gibi onun da üst dişleri yoktur; bacakları tüylüdür; çatal tırnaklıdır; kuyruğu büyüklüğüne göre küçüktür ve öküzünkine benzer. Boğa gibi tozu havaya savurur ve toprağı eşeler. Derisi darbelere karşı sağlamdır. Eti lezzetlidir, bu yüzden onu avlarlar. Yaralanınca kaçar, takati kesilince durur. Tekmeleyerek ve pisliğini dört kulaç öteye fırlatarak kendini savunur; bunu kolayca ve sık sık yapar; pisliği köpeklerin tüylerini dökecek kadar yakar. Pislik bunu hayvan telaşlı ve korkmuşken yapar; hayvan sakinken yakmaz. Bu hayvanın görünüşü ve tabiatı aşağı yukarı böyledir. Doğurma mevsimi gelince dağlarda topluca doğururlar. Doğurmadan önce doğuracakları yerin çevresine pisliklerini bırakıp bir tür çit yaparlar; çünkü bu hayvan bu dışkıdan pek bol miktarda çıkarır.
Ὁ δὲ βόνασος γίνεται μὲν ἐν τῇ Παιονίᾳ ἐν τῷ ὄρει τῷ Μεσσαπίῳ, ὃ ὁρίζει τὴν Παιονικὴν καὶ τὴν Μαιδικὴν χώραν, καλοῦσι δ’ αὐτὸν οἱ Παίονες μόναπον. Τὸ δὲ μέγεθός ἐστιν ἡλίκον ταῦρος, καὶ ἔστιν ὀγκωδέστερον ἢ βοῦς· οὐ γὰρ πρόμηκές ἐστιν. Τὸ δὲ δέρμα αὐτοῦ κατέχει εἰς ἑπτάκλινον ἀποταθέν. Καὶ τὸ ἄλλο δὲ εἶδος ὅμοιον βοΐ, πλὴν χαίτην ἔχει μέχρι τῆς ἀκρωμίας ὥσπερ ἵππος· μαλακωτέρα δ’ ἡ θρὶξ τῆς τοῦ ἵππου, καὶ προσεσταλμένη μᾶλλον. Χρῶμα δ’ ἔχει τοῦ τριχώματος ξανθόν· βαθεῖα δὲ καὶ μέχρι τῶν ὀφθαλμῶν καθήκουσα ἡ χαίτη ἐστὶ καὶ πυκνή. Τὸ δὲ χρῶμα ἔχει τι μέσον τεφροῦ καὶ πυρροῦ, οὐχ οἷον αἱ παρῶαι ἵπποι καλούμεναι, ἀλλ’ αὐχμηροτέραν τὴν τρίχα, κάτωθεν ἐριώδη· μέλανες δ’ ἢ πυρροὶ σφόδρα οὐ γίνονται. Φωνὴν δ’ ὁμοίαν ἔχουσι βοΐ, κέρατα δὲ γαμψά, κεκαμμένα πρὸς ἄλληλα καὶ ἄχρηστα πρὸς τὸ ἀμύνεσθαι, τῷ μεγέθει σπιθαμιαῖα ἢ μικρῷ μείζω, πάχος δ’ ὥστε χωρῆσαι μὴ πολλῷ ἔλαττον ἡμίχουν ἑκάτερον· ἡ δὲ μελανία καλὴ καὶ λιπαρὰ τοῦ κέρατος. Τὸ δὲ προκόμιον καθήκει ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμούς, ὥστ’ εἰς τὸ πλάγιον παρορᾶν μᾶλλον ἢ εἰς τὸ πρόσθεν. Ὀδόντας δὲ τοὺς ἄνωθεν οὐκ ἔχει, ὥσπερ οὐδὲ βοῦς οὐδ’ ἄλλο τῶν κερατοφόρων οὐδέν, σκέλη δὲ δασέα· καὶ ἔστι διχαλόν· κέρκον δ’ ἐλάττω ἢ κατὰ τὸ μέγεθος, ὁμοίαν τῇ τοῦ βοός. Καὶ ἀναρρίπτει τὴν κόνιν καὶ ὀρύττει ὥσπερ ταῦρος. Δέρμα δ’ ἔχει πρὸς τὰς πληγὰς ἰσχυρόν. Ἔστι δ’ ἡδύκρεων, διὸ καὶ θηρεύουσιν αὐτό. Ὅταν δὲ πληγῇ, φεύγει, καὶ ὑπομένει ὅταν ἐξατονῇ. Ἀμύνεται δὲ λακτίζων καὶ προσαφοδεύων καὶ εἰς τέτταρας ὀργυιὰς ἀφ’ ἑαυτοῦ ῥίπτων· ῥᾳδίως δὲ χρῆται τούτῳ καὶ πολλάκις, καὶ ἐπικαίει ὥστε ἀποψήχεσθαι τὰς τρίχας τῶν κυνῶν. Τεταραγμένου μὲν οὖν καὶ φοβουμένου τοῦτο ποιεῖ ἡ κόπρος, ἀταράκτου δ’ ὄντος οὐκ ἐπικαίει. Ἡ μὲν οὖν ἰδέα τοῦ θηρίου καὶ ἡ φύσις τοιαύτη τίς ἐστιν· ὅταν δ’ ὥρα ᾖ τοῦ τίκτειν, ἀθρόοι τίκτουσιν ἐν τοῖς ὄρεσιν. Περὶ δὲ τὸν τόπον ἀφοδεύουσι πρότερον πρὶν τεκεῖν, καὶ ποιοῦσιν οἷον περίβολον· προΐεται γὰρ τὸ θηρίον πολύ τι πλῆθος τούτου τοῦ περιττώματος.
9.4646. Bölüm
Vahşi hayvanların hepsinden en kolay evcilleşen ve en uysal olanı fildir: pek çok şey öğrenir ve anlar; hatta krala secde etmeyi bile öğrenirler. Hisleri keskindir, başka bakımlardan da zekâsıyla üstündür. Çiftleşip gebe bıraktığı dişiye bir daha dokunmaz. Kimileri filin iki yüz yıl, kimileri yüz yirmi yıl yaşadığını söyler; dişinin de aşağı yukarı erkek kadar yaşadığını, altmış yaş dolaylarında en olgun çağına eriştiğini, kışlara ve soğuklara dayanıksız olduğunu. Bu hayvan ırmak kıyısında yaşar, ama ırmakta yaşamaz. Suyun içinden yürüyerek de geçer; hortumu sudan dışarıda kaldığı sürece ilerler, çünkü hortumuyla soluyup nefes alır. Bedeninin ağırlığı yüzünden pek yüzemez.
Πάντων δὲ τιθασσότατον καὶ ἡμερώτατον τῶν ἀγρίων ἐστὶν ὁ ἐλέφας· πολλὰ γὰρ καὶ παιδεύεται καὶ ξυνίησιν, ἐπεὶ καὶ προσκυνεῖν διδάσκονται τὸν βασιλέα. Ἔστι δὲ καὶ εὐαίσθητον καὶ τῇ συνέσει τῇ ἄλλῃ ὑπερβάλλον. Ὃ δ’ ἂν ὀχεύσῃ καὶ ἔγκυον ποιήσῃ, τούτου πάλιν οὐχ ἅπτεται. Ζῆν δέ φασι τὸν ἐλέφαντα οἱ μὲν ἔτη διακόσια, οἱ δ’ ἑκατὸν εἴκοσι, καὶ τὴν θήλειαν ἴσα σχεδὸν τῷ ἄρρενι, ἀκμάζειν δὲ περὶ ἔτη ἑξήκοντα, πρὸς δὲ τοὺς χειμῶνας καὶ τὰ ψύχη δύσριγον εἶναι. Ἔστι δὲ τὸ ζῷον παραποτάμιον, οὐ ποτάμιον. Ποιεῖται δὲ καὶ διὰ τοῦ ὕδατος τὴν πορείαν, ἕως τούτου δὲ προέρχεται ἕως ἂν ὁ μυκτὴρ ὑπερέχῃ αὐτοῦ· ἀναφυσᾷ γὰρ διὰ τούτου καὶ τὴν ἀναπνοὴν ποιεῖται. Νεῖν δ’ οὐ πάνυ δύναται διὰ τὸ τοῦ σώματος βάρος.
9.4747. Bölüm
Develer analarına aşmaz; biri zorlasa bile istemezler. Bir keresinde aşım için erkek bulunmayınca bakıcı ananın üstünü örtüp yavruyu üstüne salmış; yavru aşarken örtü düşmüş. Yavru o sırada çiftleşmeyi tamamlamış, ama az sonra deveciyi ısırıp öldürmüş. Anlatıldığına göre İskit kralının da soylu bir kısrağı varmış, ondan doğan bütün atlar iyi olurmuş. Kral bunların en iyisinden, anasıyla bir tay üretmek isteyip aşsın diye onu anasına götürmüş; at istememiş; kısrağın başı örtülünce farkında olmadan aşmış. Aşımdan sonra kısrağın yüzü açılınca at onu görüp kaçmış ve kendini uçurumdan aşağı atmış.
Οἱ δὲ κάμηλοι οὐκ ἀναβαίνουσιν ἐπὶ τὰς μητέρας, ἀλλὰ κἂν βιάζηταί τις, οὐ θέλουσιν. Ἤδη γάρ ποτε ἐπεὶ οὐκ ἦν ὀχεῖον, ὁ ἐπιμελητὴς περικαλύψας τὴν μητέρα ἐφῆκε τὸν πῶλον· ὡς δ’ ὀχεύσαντος ἀπέπεσε, τότε μὲν ἀπετέλεσε τὴν συνουσίαν, μικρὸν δ’ ὕστερον δακὼν τὸν καμηλίτην ἀπέκτεινεν. Λέγεται δὲ καὶ τῷ Σκυθῶν βασιλεῖ γενέσθαι ἵππον γενναίαν, ἐξ ἧς ἅπαντας ἀγαθοὺς γίνεσθαι τοὺς ἵππους· τούτων ἐκ τοῦ ἀρίστου βουλόμενον γεννῆσαι ἐκ τῆς μητρὸς προσαγαγεῖν, ἵν’ ὀχεύσῃ· τὸν δ’ οὐ θέλειν· περικαλυφθείσης δὲ λαθόντα ἀναβῆναι· ὡς δ’ ὀχεύσαντος ἀπεκαλύφθη τὸ πρόσωπον τῆς ἵππου, ἰδόντα τὸν ἵππον φεύγειν καὶ ῥῖψαι ἑαυτὸν κατὰ τῶν κρημνῶν.
9.4848. Bölüm
Deniz hayvanlarından en çok yunuslar hakkında uysallık ve evcillik belirtileri anlatılır; Taras'ta, Karia'da ve başka yerlerde çocuklara karşı duydukları sevgi ve tutku da anlatılır. Karia'da bir yunus yakalanıp yaralanınca çok sayıda yunusun topluca limana geldiği ve balıkçı onu salıverene kadar orada kaldığı söylenir; sonra hep birlikte yine çekip gitmişler. Küçük yunusların yanında da korumak için büyüklerden biri hep bulunur. Bir keresinde büyük ve küçük yunuslardan oluşan bir sürü görülmüş; sürünün biraz gerisinde iki yunus görünmüş: dibe batmakta olan ölü bir yavru yunusun altına dalıp onu sırtlarıyla yukarı kaldırıyorlarmış, sanki ona acıyorlarmış gibi, başka bir hayvan onu yemesin diye. Bu hayvanın hızı hakkında da inanılmaz şeyler anlatılır: suda ve karada yaşayan bütün hayvanların en hızlısı gibi görünür; büyük gemilerin direklerinin üstünden bile atlarlar. Bu en çok, yiyecek için bir balığı kovaladıklarında olur. Balık kaçarsa açlıktan onu dibe kadar izlerler; geri dönüş yolu uzun olunca, sanki hesaplamışlar gibi nefeslerini tutar, kendilerini toplayıp ok gibi fırlarlar; nefes almak için mesafeyi hızla katetmek isterler ve yakında bir gemi varsa direklerinin üstünden atlarlar. Dalgıçlar da derine daldıklarında aynı şeyi yapar: onlar da güçlerine göre kendilerini toplayıp yukarı çıkarlar. Erkekler dişilerle çiftler hâlinde birlikte yaşar. Neden karaya vurdukları sorusu ise çözülmüş değildir; çünkü bazen, olur olmaz, hiçbir sebep yokken bunu yaptıkları söylenir.
Τῶν δὲ θαλασσίων πλεῖστα λέγεται σημεῖα περὶ τοῦς δελφῖνας πραότητος καὶ ἡμερότητος, καὶ δὴ καὶ πρὸς παῖδας ἔρωτες καὶ ἐπιθυμίαι καὶ περὶ Τάραντα καὶ Καρίαν καὶ ἄλλους τόπους. Περὶ Καρίαν γὰρ ληφθέντος δελφῖνος καὶ τραύματα λαβόντος ἀθρόον ἐλθεῖν λέγεται πλῆθος δελφίνων εἰς τὸν λιμένα, μέχριπερ ὁ ἁλιεὺς ἀφῆκεν· τότε δὲ πάλιν ἅμα πάντες ἀπῆλθον. Καὶ τοῖς μικροῖς δελφῖσιν ἀκολουθεῖ τις ἀεὶ τῶν μεγάλων φυλακῆς χάριν. Ἤδη δ’ ὦπται δελφίνων μεγάλων ἀγέλη ἅμα καὶ μικρῶν· τούτων δ’ ἀπολειπόμενοί τινες δύο οὐ πολὺ ἐφάνησαν δελφινίσκον μικρὸν τεθνηκότα, ὅτ’ εἰς βυθὸν φέροιτο, ὑπονέοντες καὶ μετεωρίζοντες τῷ νώτῳ οἷον κατελεοῦντες, ὥστε μὴ καταβρωθῆναι ὑπό τινος τῶν ἄλλων θηρίων. Λέγεται δὲ καὶ περὶ ταχυτῆτος ἄπιστα τοῦ ζῴου· ἁπάντων γὰρ δοκεῖ εἶναι ζῴων τάχιστον, καὶ τῶν ἐνύδρων καὶ τῶν χερσαίων, καὶ ὑπεράλλονται δὲ πλοίων μεγάλων ἱστούς. Μάλιστα δὲ τοῦτ’ αὐτοῖς συμβαίνει, ὅταν διώκωσί τινα ἰχθὺν τροφῆς χάριν· τότε γάρ, ἐὰν ἀποφεύγῃ, συνακολουθοῦσιν εἰς βυθὸν διὰ τὸ πεινῆν, ὅταν δ’ αὐτοῖς μακρὰ γίνηται ἡ ἀναστροφή, κατέχουσι τὸ πνεῦμα ὥσπερ ἀναλογισάμενοι, καὶ συστρέψαντες ἑαυτοὺς φέρονται ὥσπερ τόξευμα, τῇ ταχυτῆτι τὸ μῆκος διελθεῖν βουλόμενοι πρὸς τὴν ἀναπνοήν, καὶ ὑπεράλλονται τοὺς ἱστούς, ἐὰν παρατυγχάνῃ που πλοῖον. Ταὐτὸν δὲ ποιοῦσι καὶ οἱ κατακολυμβηταί, ὅταν εἰς βυθὸν ἑαυτοὺς ἀφῶσιν· κατὰ τὴν ἑαυτῶν γὰρ δύναμιν καὶ οὗτοι ἀναφέρονται συστρέψαντες. Διατρίβουσι δὲ μετ’ ἀλλήλων κατὰ συζυγίας οἱ ἄρρενες ταῖς θηλείαις. Διαπορεῖται δὲ περὶ αὐτῶν διὰ τί ἐξοκέλλουσιν εἰς τὴν γῆν· ποιεῖν γάρ φασι τοῦτ’ αὐτοὺς ἐνίοτε, ὅταν τύχωσι, δι’ οὐδεμίαν αἰτίαν.
9.4949. Bölüm
Bütün hayvanlar davranışlarını içinde bulundukları hâllere göre yaptığı gibi, davranışlarına göre de huylarını, çoğu zaman bazı organlarını bile değiştirir; kuşlarda olduğu gibi. Tavuklar horozları yendiklerinde horozları taklit ederek öter ve aşmaya kalkışırlar; ibikleri ve kuyrukları dikilir, öyle ki dişi oldukları kolay kolay anlaşılmaz; bazılarında küçük mahmuzlar bile çıkar. Bazı horozların da, tavuk ölünce, civcivlerle tavuğun yaptığı işleri kendilerinin yaptığı görülmüştür: onları peşlerinden gezdirip büyütürler, öyle ki artık ne öter ne de aşmaya kalkışırlar. Bazı kuşlar da doğuştan öyle dişimsidir ki kendilerini aşmaya kalkışanlara katlanırlar.
Ὥσπερ δὲ τὰς πράξεις κατὰ τὰ πάθη συμβαίνει ποιεῖσθαι πᾶσι τοῖς ζῴοις, οὕτω πάλιν καὶ τὰ ἤθη μεταβάλλουσι κατὰ τὰς πράξεις, πολλάκις δὲ καὶ τῶν μορίων ἔνια, οἷον ἐπὶ τῶν ὀρνίθων συμβαίνει. Αἵ τε γὰρ ἀλεκτορίδες ὅταν νικήσωσι τοὺς ἄρρενας, κοκκύζουσί τε μιμούμεναι τοὺς ἄρρενας καὶ ὀχεύειν ἐπιχειροῦσι, καὶ τό τε κάλλαιον ἐξαίρεται αὐταῖς καὶ τὸ οὐροπύγιον, ὥστε μὴ ῥᾳδίως ἂν ἐπιγνῶναι ὅτι θήλειαί εἰσιν· ἐνίαις δὲ καὶ πλῆκτρά τινα μικρὰ ἐπανέστη. Ἤδη δὲ καὶ τῶν ἀρρένων τινὲς ὤφθησαν ἀπολομένης τῆς θηλείας αὐτοὶ περὶ τοὺς νεοττοὺς τὴν τῆς θηλείας ποιούμενοι σκευωρίαν, περιάγοντές τε καὶ ἐκτρέφοντες οὕτως ὥστε μήτε κοκκύζειν ἔτι μήτ’ ὀχεύειν ἐπιχειρεῖν. Γίνονται δὲ καὶ θηλυδρίαι ἐκ γενετῆς τῶν ὀρνίθων τινὲς οὕτως ὥστε καὶ ὑπομένειν τοὺς ἐπιχειροῦντας ὀχεύειν.
9.5050. Bölüm
Bazı hayvanlar biçimlerini ve huylarını yalnız yaşlara ve mevsimlere göre değiştirmez, hadım edildiklerinde de değiştirir. Hayvanlardan hayaları olanlar hadım edilir. Kuşların hayaları içtedir, yumurtlayan dört ayaklılarınki de bel bölgesindedir; doğuran ve karada yürüyen hayvanların ise çoğunda dışta, bazılarında içtedir; ama hepsinde karnın sonundadır. Kuşlar, çiftleşirken birbirlerine değdikleri kuyruk sokumundan hadım edilir: biri orayı iki üç kızgın demirle dağlarsa, kuş yetişkinse ibiği sararır, artık ötmez, aşmaya da kalkışmaz; daha civcivse büyürken bunların hiçbiri gelişmez. İnsanlarda da durum aynıdır: biri onları çocukken sakatlarsa ne sonradan çıkan kıllar çıkar ne de ses değişir, ince kalır; ergenliğe girmişken sakatlanırlarsa sonradan çıkan kıllar dökülür, yalnız kasıktakiler kalır (bunlar azalır ama kalır); doğuştan olan kıllar ise dökülmez; nitekim hiçbir hadım kel olmaz. Hadım edilen bütün dört ayaklılarda ses de dişininkine döner. Öteki dört ayaklılar genç yaşta hadım edilmezlerse ölür; yalnız erkek domuzlarda bunun bir farkı yoktur. Genç yaşta hadım edilen hayvanların hepsi hadım edilmemişlerden daha büyük ve daha zarif olur; yetişkinken hadım edilirlerse artık daha fazla büyümezler. Geyikler yaşları yüzünden henüz boynuzları yokken hadım edilirlerse bir daha boynuz çıkarmaz; boynuzları varken hadım edilirlerse boynuzlarının büyüklüğü aynı kalır ve boynuzlarını dökmezler. Buzağılar bir yaşında hadım edilir; yoksa daha çirkin ve daha küçük olurlar. Danalar şöyle hadım edilir: yere yatırıp torbayı alttan keserek hayaları sıkıp çıkarırlar, sonra köklerini olabildiğince yukarı iterler ve irin dışarı aksın diye kesiği kıllarla tıkarlar; iltihaplanırsa torbayı dağlayıp üstüne ilaç serperler. Erişkin boğalar hadım edilirlerse, görünüşe bakılırsa yine de döl verirler. Dişi domuzların da yumurtalığı (kapria) kesilir; böylece artık aşıma ihtiyaç duymaz, çabuk semirirler. Domuz iki gün aç bırakıldıktan sonra arka bacaklarından asılarak kesilir. Erkeklerde hayaların en çok bulunduğu yerden, karın altından keserler; çünkü kapria orada, rahimlerin üstünde bitmiştir; ondan küçük bir parça kesip dikerler. Dişi develer de savaşta kullanılmak istendiğinde gebe kalmasınlar diye kısırlaştırılır. İç ülkelerin halklarından bazılarının üç bine varan develeri vardır; develer koşarsa, adımlarının uzunluğu yüzünden Nisa atlarından çok daha hızlı koşar. Genel olarak hadım edilen hayvanlar hadım edilmemişlerden daha uzun boylu olur.
Geviş getiren hayvanlar, yemek yerken olduğu gibi, geviş getirirken de fayda görür ve hoşlanır. İki çenesinde de kesici dişi olmayanlar geviş getirir: öküzler, koyunlar ve keçiler gibi. Yabani hayvanlarda, ara sıra insanların yanında beslenenler dışında, bu henüz gözlemlenmemiştir; geyik böyledir ve o da geviş getirir. Hepsi yatarken daha çok geviş getirir. En çok kışın geviş getirirler: evde beslenenler bunu aşağı yukarı yedi ay boyunca yapar; sürü hâlinde yaşayanlar ise dışarıda otladıkları için daha az ve daha kısa süre geviş getirir. İki çenesinde de diş olanların bazıları da geviş getirir: Pontos fareleri ve balıklardan, kimilerinin bu işinden ötürü mēryx ("geviş getiren") dediği balık gibi. Uzun bacaklı hayvanların dışkısı sulu, geniş göğüslülerin daha çok kusmaya yatkın olur; dört ayaklılarda da kuşlarda da insanlarda da çoğunlukla böyledir.
Μεταβάλλει δὲ τὰ ζῷα οὐ μόνον τὰς μορφὰς ἔνια καὶ τὸ ἦθος κατὰ τὰς ἡλικίας καὶ τὰς ὥρας, ἀλλὰ καὶ ἐκτεμνόμενα. Ἐκτέμνεται δὲ τῶν ζῴων ὅσα ἔχει ὄρχεις. Ἔχουσι δ’ οἱ μὲν ὄρνιθες τοὺς ὄρχεις ἐντὸς καὶ τὰ ᾠοτόκα τῶν τετραπόδων πρὸς τῇ ὀσφύϊ, τὰ δὲ ζῳοτόκα καὶ πεζὰ τὰ μὲν πλεῖστα ἐκτός, τὰ δ’ ἐντός, πάντα δὲ πρὸς τῷ τέλει τῆς γαστρός. Ἐκτέμνονται δ’ οἱ μὲν ὄρνιθες κατὰ τὸ οὐροπύγιον, καθ’ ὃ συμπίπτουσιν ὀχεύοντες· ἐνταῦθα γὰρ ἐὰν ἐπικαύσῃ τις δυσὶν ἢ τρισὶ σιδηρίοις, ἐὰν μὲν ἤδη τέλειον ὄντα, τό τε κάλλαιον ἔξωχρον γίνεται καὶ οὐκέτι κοκκύζει οὐδ’ ἐπιχειρεῖ ὀχεύειν, ἐὰν δ’ ἔτι νεοττὸν ὄντα, οὐδὲ γίνεται τούτων οὐδὲν αὐξανομένου. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ ἀνθρώπων· ἐὰν μὲν γὰρ παῖδας ὄντας πηρώσῃ τις, οὔτε αἱ ὑστερογενεῖς ἐπιγίνονται τρίχες οὔτε ἡ φωνὴ μεταβάλλει, ἀλλ’ ὀξεῖα διατελεῖ· ἂν δ’ ἤδη ἡβῶντας, αἱ μὲν ὑστερογενεῖς τρίχες ἀπολείπουσι πλὴν τῶν ἐπὶ τῆς ἥβης (αὗται δ’ ἐλάττους μέν, μένουσι δέ), αἱ δ’ ἐκ γενετῆς τρίχες οὐκ ἀπολείπουσιν· οὐδεὶς γὰρ γίνεται εὐνοῦχος φαλακρός. Μεταβάλλει δὲ καὶ ἡ φωνὴ ἐπὶ τῶν τετραπόδων τῶν ἐκτεμνομένων ἁπάντων εἰς τὸ θῆλυ. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα τετράποδα ἐὰν μὴ νέα ἐκτέμνηται, διαφθείρεται· ἐπὶ δὲ τῶν κάπρων μόνων οὐδὲν διαφέρει. Πάντα δὲ ἐὰν μὲν νέα ἐκτμηθῇ, μείζω γίνεται τῶν ἀτμήτων καὶ γλαφυρώτερα, ἐὰν δὲ καθεστηκότα ἤδη, οὐκέτι αὐξάνεται ἐπὶ πλεῖον. Οἱ δ’ ἔλαφοι ἐὰν μὲν μή πω τὰ κέρατα ἔχοντες διὰ τὴν ἡλικίαν ἐκτμηθῶσιν, οὐκέτι φύουσι κέρατα· ἐὰν δ’ ἔχοντας ἐκτέμῃ τις, τό τε μέγεθος ταὐτὸν μένει τῶν κεράτων, καὶ οὐκ ἀποβάλλουσιν. Οἱ μὲν οὖν μόσχοι ἐκτέμνονται ἐνιαύσιοι, εἰ δὲ μή, αἰσχίους γίνονται καὶ ἐλάττους· οἱ δὲ δαμάλαι ἐκτέμνονται τὸν τρόπον τοῦτον· κατακλίνοντες καὶ ἀποτέμνοντες τῆς ὀσχέας κάτωθεν τοὺς ὄρχεις ἀποθλίβουσιν, εἶτα ἀναστέλλουσι τὰς ῥίζας ἄνω ὡς μάλιστα, καὶ τὴν τομὴν θριξὶ βύουσιν, ὅπως ὁ ἰχὼρ ῥέῃ ἔξω· καὶ ἐὰν φλεγμαίνῃ, κατακαύσαντες τὴν ὀσχέαν ἐπιπάττουσιν. Οἱ δ’ ἐνόρχαι τῶν βοῶν ἐὰν ἐκτμηθῶσι, τὸ φανερὸν συγγεννῶσιν. Ἐκτέμνεται δὲ καὶ ἡ καπρία τῶν θηλειῶν ὑῶν, ὥστε μηκέτι δεῖσθαι ὀχείας ἀλλὰ πιαίνεσθαι ταχέως. Ἐκτέμνεται δὲ νηστεύσασα δύο ἡμέρας, ὅταν κρεμάσωσι τῶν ὀπισθίων σκελῶν. Τέμνουσι δὲ τὸ ἦτρον, ᾗ τοῖς ἄρρεσιν οἱ ὄρχεις μάλιστα φύονται· ἐνταῦθα γὰρ ἐπὶ ταῖς μήτραις ἐπιπέφυκεν ἡ καπρία, ἧς μικρὸν ἀποτέμνοντες συρράπτουσιν. Ἐκτέμνονται δὲ καὶ αἱ κάμηλοι αἱ θήλειαι, ὅταν εἰς πόλεμον χρῆσθαι αὐταῖς βούλωνται, ἵνα μὴ ἐν γαστρὶ λάβωσιν. Κέκτηνται δ’ ἔνιοι τῶν ἄνω καμήλους καὶ τρισχιλίας· θέουσι δὲ θᾶσσον τῶν Νισαίων ἵππων πολύ, ἐὰν θέωσι, διὰ τὸ μέγεθος τοῦ ὀρέγματος. Ὅλως δὲ μακρότερα γίνεται τὰ ἐκτεμνόμενα ζῷα τῶν ἀτμήτων.
Ὠφελοῦνται δὲ τὰ ζῷα καὶ χαίρουσι, καὶ μηρυκάζουσιν ὥσπερ ἐσθίοντα ὅσα μηρυκάζει. Μηρυκάζει δὲ τὰ μὴ ἀμφώδοντα, οἷον βόες καὶ πρόβατα καὶ αἶγες. Ἐπὶ δὲ τῶν ἀγρίων οὐδέν πω συνῶπται, ὅσα μὴ συντρέφεται ἐνίοτε, οἷον ἔλαφος· αὕτη δὲ μηρυκάζει. Πάντα δὲ κατακείμενα μηρυκάζουσι μᾶλλον. Μάλιστα δὲ τοῦ χειμῶνος μηρυκάζουσιν, τά τε κατ’ οἰκίαν τρεφόμενα σχεδὸν ἑπτὰ μῆνας τοῦτο ποιεῖ· τὰ δ’ ἀγελαῖα καὶ ἧττον καὶ ἐλάττονα χρόνον μηρυκάζει διὰ τὸ νέμεσθαι ἔξω. Μηρυκάζει δὲ καὶ τῶν ἀμφωδόντων ἔνια, οἷον οἵ τε μύες οἱ Ποντικοὶ καὶ οἱ ἰχθύες, καὶ ὃν καλοῦσιν ἔνιοι ἀπὸ τοῦ ἔργου μήρυκα. Ἔστι δὲ τὰ μὲν μακροσκελῆ τῶν ζῴων ὑγροκοίλια, τὰ δ’ εὐρυστήθη ἐμετικὰ μᾶλλον, καὶ ἐπὶ τῶν τετραπόδων καὶ ἐπ’ ὀρνίθων καὶ ἐπ’ ἀνθρώπων ὡς ἐπὶ τὸ πολύ.
9.49b49B. Bölüm
Kuşların pek çoğu mevsimlere göre hem rengini hem sesini değiştirir. Mesela karatavuk karadan sarıya döner, sesi de başkalaşır: yazın şakır, kışın ise cıvıldar, gürültülü bir ses çıkarır. Ardıçkuşu da renk değiştirir: boynunun çevresi kışın gri, yazın alacadır; ama sesi hiç değişmez. Bülbül, dağlar yapraklanınca on beş gün on beş gece durmadan öter; sonra yine öter, ama artık durmadan değil. Yaz ilerleyince başka bir ses çıkarır; artık türlü türlü, keskin ve dönüşlü değil, sade bir ses; rengi de değişir; İtalya'da bu mevsimde ona başka bir ad bile verilir. Uzun süre görünmez, çünkü saklanır. Kızılgerdanlar ile phoinikouros ("kızılkuyruk") denenler de birbirine dönüşür: kızılgerdan kış kuşudur, kızılkuyruklar yaz kuşu; renkleri dışında aralarında neredeyse hiçbir fark yoktur. İncirkuşları ile karabaşlar da öyledir; bunlar da birbirine dönüşür. İncirkuşu meyve mevsimi sıralarında görünür, karabaş güzün hemen ardından. Bunların da renkleri ve sesleri dışında birbirinden hiçbir farkı yoktur. Bunların aynı kuş olduğu, iki cinsin de değişim sırasında, değişimini henüz tamamlamamış ve henüz öbür türe geçmemişken görülmüş olmasından bellidir. Bunlarda seslerin ya da renklerin değişmesinde tuhaf bir şey yoktur; çünkü tahtalı güvercin de kışın ötmez (yalnız bir keresinde sert bir kışın ardından hava açınca ötmüş ve bundan anlayanları şaşırtmış), ilkbahar gelince ötmeye başlar. Genel olarak kuşlar en çok ve en çeşitli sesleri çiftleşme zamanında çıkarır. Guguk kuşu da kaybolmak üzereyken rengini değiştirir, sesi de belirsizleşir. Köpek Yıldızı sıralarında kaybolur; ilkbahardan başlayarak Köpek Yıldızı'nın doğuşuna kadar görünür. Kimilerinin oinanthē dediği kuş da Seirios doğarken kaybolur, batarken görünür; kimi zaman soğuktan, kimi zaman sıcaktan kaçar. Çavuşkuşu da rengini ve görünüşünü değiştirir; Aiskhylos'un şu dizelerde söylediği gibi:
Kendi felaketlerinin seyircisi (epoptēs) bu çavuşkuşunu (epops)
alaca nakışlarla boyadı ve gözler önüne serdi:
tam zırhlı, kayalarda yaşayan cüretkâr bir kuş;
o, bahar ilk göründüğünde sallar kanadını,
ak tüylü bir kirkos'un kanadını. Zira iki şekil gösterecek,
hem yavrunun hem kendisinin, tek bir karından.
Yeni güzde, başak sarardığı vakit,
benekli kanat yine örtecek onu.
Daima bunlardan nefretle başka bir yere,
ıssız korulara ve kayalıklara göçüp gidecek.
Kuşların kimi toprakla yıkanır, kimi suyla yıkanır, kimi de ne toprakla ne suyla. Uçucu olmayıp yerde yaşayanlar toprakla yıkanır: tavuk, keklik, attagēn, tarlakuşu, sülün gibi. Düz pençelilerin bazıları ile ırmak, bataklık ya da deniz kıyısında yaşayanlar suyla yıkanır. Bazıları ikisini de yapar, hem toprakla hem suyla yıkanır: güvercin ve serçe gibi. Çengel pençelilerin çoğu ise ikisini de yapmaz. Bu konuda durum böyledir. Bazı kuşlara özgü bir şey de yel çıkarmaktır, kumrularda olduğu gibi; bu tür kuşlar ötmeyle birlikte kuyruk sokumlarını da kuvvetle oynatırlar.
Τῶν δ’ ὀρνέων πολλὰ μεταβάλλουσι κατὰ τὰς ὥρας καὶ τὸ χρῶμα καὶ τὴν φωνήν, οἷον ὁ κόττυφος ἀντὶ μέλανος ξανθός, καὶ τὴν φωνὴν ἴσχει ἀλλοίαν· ἐν μὲν γὰρ τῷ θέρει ᾄδει, τοῦ δὲ χειμῶνος παταγεῖ καὶ φθέγγεται θορυβῶδες. Μεταβάλλει δὲ καὶ ἡ κίχλη τὸ χρῶμα· τοῦ μὲν γὰρ χειμῶνος ψαρὰ τοῦ δὲ θέρους ποικίλα τὰ περὶ τὸν αὐχένα ἴσχει· τὴν μέντοι φωνὴν οὐδὲν μεταβάλλει. Ἡ δ’ ἀηδὼν ᾄδει μὲν συνεχῶς ἡμέρας καὶ νύκτας δεκαπέντε, ὅταν τὸ ὄρος ἤδη δασύνηται· μετὰ δὲ ταῦτα ᾄδει μέν, συνεχῶς δ’ οὐκέτι. Τοῦ δὲ θέρους προϊόντος ἄλλην ἀφίησι φωνὴν καὶ οὐκέτι παντοδαπὴν οὐδὲ τραχεῖαν καὶ ἐπιστρεφῆ ἀλλ’ ἁπλῆν, καὶ τὸ χρῶμα μεταβάλλει, καὶ ἔν γε Ἰταλίᾳ τὸ ὄνομα ἕτερον καλεῖται περὶ τὴν ὥραν ταύτην. Φαίνεται δ’ οὐ πολὺν χρόνον· φωλεῖ γάρ. Μεταβάλλουσι δὲ καὶ οἱ ἐρίθακοι καὶ οἱ καλούμενοι φοινίκουροι ἐξ ἀλλήλων· ἔστι δ’ ὁ μὲν ἐρίθακος χειμερινόν, οἱ δὲ φοινίκουροι θερινοί, διαφέρουσι δ’ ἀλλήλων οὐθὲν ὡς εἰπεῖν ἀλλ’ ἢ τῇ χρόᾳ μόνον. Ὡσαύτως δὲ καὶ αἱ συκαλίδες καὶ οἱ μελαγκόρυφοι· καὶ γὰρ οὗτοι μεταβάλλουσιν εἰς ἀλλήλους. Γίνεται δ’ ἡ μὲν συκαλὶς περὶ τὴν ὀπώραν, ὁ δὲ μελαγκόρυφος εὐθέως μετὰ τὸ φθινόπωρον. Διαφέρουσι δὲ καὶ οὗτοι οὐθὲν ἀλλήλων πλὴν τῇ χρόᾳ καὶ τῇ φωνῇ. Ὅτι δ’ ὁ αὐτός ἐστιν ὄρνις, ἤδη ὦπται περὶ τὴν μεταβολὴν ἑκάτερον τὸ γένος τοῦτο, οὔπω δὲ τελέως μεταβεβληκότα οὐδ’ ἐν θατέρῳ εἴδει ὄντα. Οὐδὲν δ’ ἄτοπον εἰ ἐπὶ τούτων αἱ φωναὶ μεταβάλλουσιν ἢ τὰ χρώματα, ἐπεὶ καὶ ἡ φάττα τοῦ μὲν χειμῶνος οὐ φθέγγεται (πλὴν ἤδη ποτὲ εὐδίας ἐκ χειμῶνος σφοδροῦ γενομένης ἐφθέγξατο καὶ ἐθαυμαστώθη ὑπὸ τῶν ἐμπείρων), ἀλλ’ ὅταν ἔαρ γένηται, τότε ἄρχεται φωνεῖν. Τὸ δ’ ὅλον τὰ ὄρνεα καὶ μάλιστα καὶ πλείστας ἀφίησι φωνάς, ὅταν ὦσι περὶ τὴν ὀχείαν. Μεταβάλλει δὲ καὶ ὁ κόκκυξ τὸ χρῶμα καὶ τῇ φωνῇ οὐ σαφηνίζει, ὅταν μέλλῃ ἀφανίζεσθαι· ἀφανίζεται δ’ ὑπὸ κύνα, φανερὸς δὲ γίνεται ἀπὸ τοῦ ἔαρος ἀρξάμενος μέχρι κυνὸς ἐπιτολῆς. Ἀφανίζεται δὲ καὶ ἣν καλοῦσί τινες οἰνάνθην ἀνίσχοντος τοῦ σειρίου, δυομένου δὲ φαίνεται· φεύγει δὲ ὁτὲ μὲν τὰ ψύχη ὁτὲ δὲ τὴν ἀλέαν. Μεταβάλλει δὲ καὶ ὁ ἔποψ τὸ χρῶμα καὶ τὴν ἰδέαν, ὥσπερ πεποίηκεν Αἰσχύλος ἐν τοῖσδε.
Τοῦτον δ’ ἐπόπτην ἔποπα τῶν αὑτοῦ κακῶν πεποικίλωκε, κἀποδηλώσας ἔχει θρασὺν πετραῖον ὄρνιν ἐν παντευχίᾳ, ὃς ἦρι μὲν φαίνοντι διαπάλλει πτερόν κίρκου λεπάργου. Δύο γὰρ οὖν μορφὰς φανεῖ, παιδός τε χαὑτοῦ νηδύος μιᾶς ἄπο. Νέας δ’ ὀπώρας ἡνίκ’ ἂν ξανθῇ στάχυς, στικτή νιν αὖθις ἀμφινωμήει πτέρυξ. ἀεὶ δὲ μίσει τῶνδ’ ἄπ’ ἄλλον εἰς τόπον δρυμοὺς ἐρήμους καὶ πάγους ἀποικίσει.
Εἰσὶ δὲ τῶν ὀρνίθων οἱ μὲν κονιστικοί, οἱ δὲ λοῦσται, οἱ δ’ οὔτε κονιστικοὶ οὔτε λοῦσται. Ὅσοι μὲν μὴ πτητικοὶ ἀλλ’ ἐπίγειοι, κονιστικοί, οἷον ἀλεκτορίς, πέρδιξ, ἀτταγήν, κορύδαλος, φασιανός· τῶν δ’ εὐθυωνύχων ἔνιοι, καὶ ὅσοι περὶ ποταμὸν ἢ ἕλη ἢ θάλασσαν διατρίβουσι, λοῦνται· οἱ δ’ ἄμφω, καὶ κονίονται καὶ λοῦνται, οἷον περιστερὰ καὶ στρουθός· τῶν δὲ γαμψωνύχων οἱ πολλοὶ οὐδέτερον. Ταῦτα μὲν οὖν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, ἴδιον δ’ ἐνίοις συμβαίνει τῶν ὀρνιθίων τὸ ἀποψοφεῖν, οἷον καὶ ταῖς τρυγόσιν· ποιοῦνται δὲ καὶ περὶ τὴν ἕδραν κίνησιν οἱ τοιοῦτοι ἰσχυρὰν ἅμα τῇ φωνῇ.