İçeriğe geç
Hayvanlar Tarihi

Aristoteles · Hayvanlar Tarihi

VIII. Kitap

8.11. Bölüm

Hayvanların öteki tabiatı ve üremeleri hakkındakiler böyledir. Eylemleri ve yaşayışları ise huylarına ve beslenmelerine göre farklılık gösterir. Öteki hayvanların da çoğunda psykhē ile ilgili huyların izleri bulunur; bu farklar insanlarda daha açıkça görülür. Nitekim evcillik ve yabanilik, uysallık ve huysuzluk, cesaret ve korkaklık, korku ve gözüpeklik, öfke ve kurnazlık, düşünceyle ilgili kavrayışa benzer şeyler de, organlar için söylediğimiz gibi, birçoğunda bulunur. Bu özelliklerin bir kısmı insandakinden daha çok ya da daha az olmakla ayrılır, insandakiler de birçok hayvanınkinden öyle ayrılır (bunlardan bazıları insanda daha çok, bazıları öteki hayvanlarda daha çok bulunur); bir kısmı ise benzeşimle ayrılır: insanda tekhnē, bilgelik ve kavrayış nasıl varsa, bazı hayvanlarda da buna benzer başka bir tabii yeti vardır. Bu, en açık şekilde çocukluk çağına bakınca görülür: çocuklarda ileride edinilecek melekelerin izlerini ve tohumlarını görmek mümkündür; ama bu çağda çocuğun psykhē'si hayvanların psykhē'sinden hemen hemen hiç farklı değildir. Öyle ki öteki hayvanlarda bazı özelliklerin aynen, bazılarının yakın bir şekilde, bazılarının da benzeşik olarak bulunmasında akla aykırı bir şey yoktur.

Tabiat cansızlardan hayvanlara azar azar geçer; öyle ki süreklilik yüzünden aralarındaki sınır da, aradaki şeyin hangi yana ait olduğu da gözden kaçar. Cansızlar cinsinden sonra ilk gelen bitkilerdir. Bunlardan biri ötekinden hayata daha çok katılır görünmesiyle ayrılır; bu cins bütün olarak öteki cisimlere göre neredeyse canlı, hayvanlar cinsine göre ise cansız görünür. Bitkilerden hayvanlara geçiş de, daha önce söylendiği gibi, kesintisizdir. Denizdeki bazı varlıklar için insan, bunların hayvan mı bitki mi olduğunda kararsız kalabilir: çünkü bir yere yapışık yaşarlar ve bunların birçoğu yerinden ayrılınca ölür; mesela pinnalar yapışık yaşar, solenler de söküldüklerinde yaşayamaz. Genel olarak kabuklular cinsinin tamamı, yer değiştirebilen hayvanlara göre bitkilere benzer. His bakımından da bunların bir kısmında hiçbir his belirtisi görülmez, bir kısmında ise belli belirsiz görülür. Bazılarının bedeni ise tēthya denenler ve denizgülleri cinsi gibi etlidir; sünger ise tamamen bitkilere benzer. Hep küçük bir farkla biri ötekinden daha çok hayat ve hareket sahibi görünür.

Hayatın eylemleri bakımından da durum aynıdır. Tohumla üreyen bitkilerin, kendine benzer bir başkasını meydana getirmekten başka bir işi yokmuş gibi görünür; aynı şekilde bazı hayvanlarda da üremeden başka bir iş bulunamaz. Bu yüzden bu tür eylemler hepsinde ortaktır. Ama his de katılınca, yaşayışları çiftleşme bakımından, haz yüzünden, doğurma ve yavruları besleyip büyütme bakımından da farklılaşır. Bir kısmı bitkiler gibi yalnızca mevsimine göre kendi üremesini tamamlar; bir kısmı yavrularının beslenmesi için de zahmet çeker, ama bunu tamamlayınca ayrılırlar ve aralarında artık hiçbir bağ kalmaz; daha anlayışlı olan ve belleğe sahip bulunanlar ise yavrularıyla daha uzun süre ve daha toplumsal bir şekilde yaşar. Hayatlarının bir kısmını çocuk yapmaya ilişkin eylemler, bir başka kısmını da beslenmeye ilişkin eylemler oluşturur; çünkü bütün uğraşları da bütün hayatları da bu iki şey etrafında döner. Besinleri en çok, hayvanların hangi maddeden meydana geldiğine göre farklılık gösterir; çünkü her birinin büyümesi tabiatça bu maddeden olur. Tabiata uygun olan hoştur; bütün hayvanlar da tabiata uygun hazzın peşinden gider.

8.1

Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν ἄλλην φύσιν τῶν ζῴων καὶ τὴν γένεσιν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· αἱ δὲ πράξεις καὶ οἱ βίοι κατὰ τὰ ἤθη καὶ τὰς τροφὰς διαφέρουσιν. Ἔνεστι γὰρ ἐν τοῖς πλείστοις καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἴχνη τῶν περὶ τὴν ψυχὴν τρόπων, ἅπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἔχει φανερωτέρας τὰ διαφοράς· καὶ γὰρ ἡμερότης καὶ ἀγριότης, καὶ πραότης καὶ χαλεπότης, καὶ ἀνδρία καὶ δειλία, καὶ φόβοι καὶ θάρρη, καὶ θυμοὶ καὶ πανουργίαι καὶ τῆς περὶ τὴν διάνοιαν συνέσεως ἔνεισιν ἐν πολλοῖς αὐτῶν ὁμοιότητες, καθάπερ ἐπὶ τῶν μερῶν ἐλέγομεν. Τὰ μὲν γὰρ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρει πρὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ ὁ ἄνθρωπος πρὸς πολλὰ τῶν ζῴων (ἔνια γὰρ τῶν τοιούτων ὑπάρχει μᾶλλον ἐν ἀνθρώπῳ, ἔνια δ’ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις μᾶλλον), τὰ δὲ τῷ ἀνάλογον διαφέρει· ὡς γὰρ ἐν ἀνθρώπῳ τέχνη καὶ σοφία καὶ σύνεσις, οὕτως ἐνίοις τῶν ζῴων ἐστί τις ἑτέρα τοιαύτη φυσικὴ δύναμις. Φανερώτατον δ’ ἐστὶ τὸ τοιοῦτον ἐπὶ τὴν τῶν παίδων ἡλικίαν βλέψασιν· ἐν τούτοις γὰρ τῶν μὲν ὕστερον ἕξεων ἐσομένων ἔστιν ἰδεῖν οἷον ἴχνη καὶ σπέρματα, διαφέρει δ’ οὐθὲν ὡς εἰπεῖν ἡ ψυχὴ τῆς τῶν θηρίων ψυχῆς κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον, ὥστ’ οὐδὲν ἄλογον εἰ τὰ μὲν ταὐτὰ τὰ δὲ παραπλήσια τὰ δ’ ἀνάλογον ὑπάρχει τοῖς ἄλλοις ζῴοις. Οὕτω δ’ ἐκ τῶν ἀψύχων εἰς τὰ ζῷα μεταβαίνει κατὰ μικρὸν ἡ φύσις, ὥστε τῇ συνεχείᾳ λανθάνειν τὸ μεθόριον αὐτῶν καὶ τὸ μέσον ποτέρων ἐστίν. Μετὰ γὰρ τὸ τῶν ἀψύχων γένος τὸ τῶν φυτῶν πρῶτόν ἐστιν· καὶ τούτων ἕτερον πρὸς ἕτερον διαφέρει τῷ μᾶλλον δοκεῖν μετέχειν ζωῆς, ὅλον δὲ τὸ γένος πρὸς μὲν τἆλλα σώματα φαίνεται σχεδὸν ὥσπερ ἔμψυχον, πρὸς δὲ τὸ τῶν ζῴων ἄψυχον. Ἡ δὲ μετάβασις ἐξ αὐτῶν εἰς τὰ ζῷα συνεχής ἐστιν, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον. Ἔνια γὰρ τῶν ἐν τῇ θαλάττῃ διαπορήσειεν ἄν τις πότερον ζῷόν ἐστιν ἢ φυτόν· προσπέφυκε γάρ, καὶ χωριζόμενα πολλὰ διαφθείρεται τῶν τοιούτων, οἷον αἱ μὲν πίνναι προσπεφύκασιν, οἱ δὲ σωλῆνες ἀνασπασθέντες οὐ δύνανται ζῆν. Ὅλως δὲ πᾶν τὸ γένος τὸ τῶν ὀστρακοδέρμων φυτοῖς ἔοικε πρὸς τὰ πορευτικὰ τῶν ζῴων. Καὶ περὶ αἰσθήσεως, τὰ μὲν αὐτῶν οὐδὲ ἓν σημαίνεται, τὰ δ’ ἀμυδρῶς. Ἡ δὲ τοῦ σώματος ἐνίων σαρκώδης ἐστὶ φύσις, οἷον τά τε καλούμενα τήθυα καὶ τὸ τῶν ἀκαληφῶν γένος· ὁ δὲ σπόγγος παντελῶς ἔοικε τοῖς φυτοῖς. Ἀεὶ δὲ κατὰ μικρὰν διαφορὰν ἕτερα πρὸ ἑτέρων ἤδη φαίνεται μᾶλλον ζωὴν ἔχοντα καὶ κίνησιν. Καὶ κατὰ τὰς τοῦ βίου δὲ πράξεις τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον. Τῶν τε γὰρ φυτῶν ἔργον οὐδὲν ἄλλο φαίνεται πλὴν οἷον αὐτὸ ποιῆσαι πάλιν ἕτερον, ὅσα γίνεται διὰ σπέρματος· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ζῴων ἐνίων παρὰ τὴν γένεσιν οὐδὲν ἔστιν ἄλλο λαβεῖν ἔργον. Διόπερ αἱ μὲν τοιαῦται πράξεις κοιναὶ πάντων εἰσί· προσούσης δ’ αἰσθήσεως ἤδη, περί τε τὴν ὀχείαν διὰ τὴν ἡδονὴν διαφέρουσιν αὐτῶν οἱ βίοι, καὶ περὶ τοὺς τόκους καὶ τὰς ἐκτροφὰς τῶν τέκνων. Τὰ μὲν οὖν ἁπλῶς, ὥσπερ φυτά, κατὰ τὰς ὥρας ἀποτελεῖ τὴν οἰκείαν γένεσιν· τὰ δὲ καὶ περὶ τὰς τροφὰς ἐκπονεῖται τῶν τέκνων, ὅταν δ’ ἀποτελέσῃ, χωρίζονται καὶ κοινωνίαν οὐδεμίαν ἔτι ποιοῦνται· τὰ δὲ συνετώτερα καὶ κοινωνοῦντα μνήμης ἐπὶ πλέον καὶ πολιτικώτερον χρῶνται τοῖς ἀπογόνοις. Ἒν μὲν οὖν μέρος τῆς ζωῆς αἱ περὶ τὴν τεκνοποιίαν εἰσὶ πράξεις αὐτοῖς, ἔτι δ’ ἕτερον αἱ περὶ τὴν τροφήν· περὶ γὰρ δύο τούτων αἵ τε σπουδαὶ τυγχάνουσιν οὖσαι πᾶσαι καὶ ὁ βίος. Αἱ δὲ τροφαὶ διαφέρουσι μάλιστα κατὰ τὴν ὕλην ἐξ οἵας συνεστήκασιν. Ἡ γὰρ αὔξησις ἑκάστοις γίνεται κατὰ φύσιν ἐκ ταύτης. Τὸ δὲ κατὰ φύσιν ἡδύ· διώκει δὲ πάντα τὴν κατὰ φύσιν ἡδονήν.

8.22. Bölüm

Hayvanlar yaşadıkları yerlere göre de ayrılır: bir kısmı karada, bir kısmı suda yaşar. Bu ayrım iki türlü söylenir. Bir kısmına havayı, bir kısmına suyu içine aldığı için karada ya da suda yaşayan denir. Bir kısmı ise bunları içine almaz, ama bedeninin karışımı bakımından ikisinden birinin sağladığı serinlemeye yeterince uygun yaratılmıştır; bunlara da, ne soluk alıp ne su aldıkları hâlde, beslenmelerini ve yaşayışlarını ikisinden birinde sürdürdükleri için karada ya da suda yaşayan denir. Çünkü havayı içine alan ve yavrularını karada doğuran birçok hayvan beslenmesini sulak yerlerden sağlar ve zamanının çoğunu suda geçirir; hayvanlar içinde iki yana da yatkın görünenler yalnız bunlardır, çünkü insan onları hem karada hem suda yaşayanlardan sayabilir. Suyu içine alanlardan hiçbiri karada yürümez ya da uçmaz, beslenmesini de karadan sağlamaz; karada yaşayıp havayı alanlardan ise birçoğu suda beslenir. Bunların bir kısmı, suyun tabiatından ayrılınca yaşayamayacak kadar suya bağlıdır; mesela deniz kaplumbağası denenler, timsahlar, su aygırları, foklar ve daha küçük hayvanlardan tatlısu kaplumbağaları ve kurbağalar cinsi. Bunların hepsi bir süre soluk alamazsa boğulur.

8.2

Διῄρηνται δὲ κατὰ τοὺς τόπους· τὰ μὲν γὰρ πεζὰ τὰ δ’ ἔνυδρα τῶν ζῴων ἐστίν. Διχῶς δὲ λεγομένης ταύτης τῆς διαφορᾶς, τὰ μὲν τῷ δέχεσθαι τὸν ἀέρα, τὰ δὲ τῷ τὸ ὕδωρ, λέγεται τὰ μὲν πεζὰ τὰ δ’ ἔνυδρα· τὰ δ’ οὐ δεχόμενα μέν, πεφυκότα μέντοι πρὸς τὴν κρᾶσιν τῆς ψύξεως τὴν ἐφ’ ἑκατέρου τούτων ἱκανῶς, τὰ μὲν πεζὰ τὰ δ’ ἔνυδρα καλεῖται, οὔτ’ ἀναπνέοντα οὔτε δεχόμενα τὸ ὕδωρ, τῷ δὲ τὴν τροφὴν ποιεῖσθαι καὶ διαγωγὴν ἐν ἑκατέρῳ τούτων. Πολλὰ γὰρ δεχόμενα τὸν ἀέρα, καὶ τοὺς τόκους ἐν τῇ γῇ ποιούμενα, τὴν τροφὴν ἐκ τῶν ἐνύδρων ποιεῖται τόπων καὶ διατρίβει τὸν πλεῖστον ἐν ὕδατι χρόνον· ἅπερ ἔοικεν ἐπαμφοτερίζειν μόνα τῶν ζῴων· καὶ γὰρ ὡς πεζὰ καὶ ὡς ἔνυδρά τις ἂν θείη. Τῶν δὲ δεχομένων τὸ ὑγρὸν οὐθὲν οὔτε πεζὸν οὔτε πτηνόν, οὐδὲ τὴν τροφὴν ἐκ τῆς γῆς ποιεῖται, τῶν δὲ πεζῶν καὶ δεχομένων τὸν ἀέρα πολλά. Καὶ τὰ μὲν οὕτως ὥστε μηδὲ ζῆν δύνασθαι χωριζόμενα τῆς τοῦ ὕδατος φύσεως, οἷον αἵ τε καλούμεναι θαλάττιαι χελῶναι καὶ κροκόδειλοι καὶ ἵπποι ποτάμιοι καὶ φῶκαι καὶ τῶν ἐλαττόνων

s258Bunlar karada doğurur ve yavrularını orada büyütür; bir kısmı da kıyıda doğurur ama suda yaşar. Bütün hayvanlar içinde en olağanüstü durumda olan yunustur; suda yaşayanlardan ve öteki balina türü hayvanlardan böyle olan başkaları da, mesela balina ve soluk deliği olan ötekiler de bu durumdadır. Çünkü havayı alanları karada, suyu alanları tabiatça suda yaşayan saymak gerekiyorsa, bunların her birini yalnız suda yaşayan ya da yalnız karada yaşayan saymak kolay değildir. İkisine de katılırlar: hem deniz suyunu alıp soluk deliğinden dışarı atarlar, hem de havayı akciğerle alırlar. Bu organa sahiptirler ve soluk alırlar; bu yüzden ağlara yakalanan yunus soluk alamadığı için çabucak boğulur. Dışarıda ise, soluk alan öteki hayvanlar gibi, hırıldayıp inleyerek uzun süre yaşar; üstelik uyurken soluk alabilmek için burnunu sudan dışarıda tutar. Aynı hayvanları birbirine aykırı iki bölüme birden koymak saçmadır; anlaşılan "suda yaşayan" sözünü daha da belirlemek gerekiyor. Bazıları suyu, soluk alanların havayı aldığı sebeple, yani serinlemek için alıp dışarı verir; bazıları ise besin yüzünden: çünkü besinini sıvının içinde alan hayvan sıvıyı da onunla birlikte almak, alınca da onu dışarı atacak bir organa sahip olmak zorundadır. Sıvıyı solunuma benzer bir şekilde kullananların solungaçları vardır; kanlı hayvanlardan besin yüzünden su alanların ise soluk deliği vardır. Yumuşakçalar ve yumuşak kabuklular da aynı durumdadır; çünkü bunlar da sıvıyı besin yüzünden alır. Öteki anlamda, bedenlerinin karışımı ve yaşayışları bakımından suda yaşayan hayvanlar ise havayı aldıkları hâlde suda yaşayanlar ya da suyu alıp solungaçları olduğu hâlde karaya çıkıp orada beslenenlerdir.

s258

ζῴων οἷον αἵ τ’ ἐμύδες καὶ τὸ τῶν βατράχων γένος· ταῦτα γὰρ ἅπαντα μὴ διά τινος ἀναπνεύσαντα χρόνου ἀποπνίγεται. Καὶ τίκτει δὲ καὶ ἐκτρέφει ἐν τῷ ξηρῷ· τὰ δὲ πρὸς τῷ ξηρῷ, διάγει δ’ ἐν τῷ ὑγρῷ. Περιττότατα δὲ πάντων ὁ δελφὶς ἔχει τῶν ζῴων, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστι καὶ τῶν ἐνύδρων καὶ τῶν ἄλλων κητωδῶν ὅσα, τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, οἷον φάλαινα καὶ ὅσ’ ἄλλ’ αὐτῶν ἔχει αὐλόν. Οὐ γὰρ ῥᾴδιον οὔτ’ ἔνυδρον θεῖναι μόνον τούτων ἕκαστον οὔτε πεζόν, εἰ πεζὰ μὲν τὰ δεχόμενα τὸν ἀέρα θετέον, τὰ δὲ τὸ ὕδωρ ἔνυδρα τὴν φύσιν. Ἀμφοτέρων γὰρ μετείληφεν· καὶ γὰρ τὴν θάλατταν δέχεται καὶ ἀφίησι κατὰ τὸν αὐλόν, καὶ τὸν ἀέρα τῷ πλεύμονι. Τοῦτο γὰρ ἔχουσι τὸ μόριον, καὶ ἀναπνέουσιν· διὸ καὶ λαμβανόμενος ὁ δελφὶς ἐν τοῖς δικτύοις ἀποπνίγεται ταχέως διὰ τὸ μὴ ἀναπνεῖν. Καὶ ἔξω δὲ ζῇ πολὺν χρόνον μύζων καὶ στένων, ὥσπερ καὶ τἆλλα τῶν ἀναπνεόντων ζῴων· ἔτι δὲ καθεύδων ὑπερέχει τὸ ῥύγχος, ὅπως ἀναπνέῃ. Τὰ δ’ αὐτὰ τάττειν εἰς ἀμφοτέρας τὰς διαιρέσεις ἄτοπον, ὑπεναντίους οὔσας· ἀλλ’ ἔοικεν εἶναι τὸ ἔνυδρον ἔτι προσδιοριστέον. Τὰ μὲν γὰρ δέχεται τὸ ὕδωρ καὶ ἀφίησι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι’ ἥνπερ τὰ ἀναπνέοντα τὸν ἀέρα, καταψύξεως χάριν, τὰ δὲ διὰ τὴν τροφήν· ἀνάγκη γὰρ ἐν ὑγρῷ λαμβάνοντα ταύτην καὶ τὸ ὑγρὸν ἅμα δέχεσθαι, καὶ δεχόμενα ὄργανον ἔχειν ᾧ ἐκπέμψει. Τὰ μὲν οὖν ἀνάλογον τῇ ἀναπνοῇ χρώμενα τῷ ὑγρῷ βράγχια ἔχει, τὰ δὲ διὰ τὴν τροφὴν αὐλὸν τῶν ἐναίμων ζῴων. Ὁμοίως δὲ τά τε μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα· καὶ γὰρ ταῦτα δέχεται τὸ ὑγρὸν διὰ τὴν τροφήν. Ἔνυδρα δ’ ἐστὶ

s259Şimdiye kadar böyle yalnız bir hayvan görülmüştür: kordylos denen hayvan. Bunun akciğeri yoktur, solungaçları vardır; ama dört ayaklıdır, yani tabiatça karada yürümeye de yaratılmıştır. Bütün bu hayvanlarda tabiat sanki biraz çarpılmış gibidir; tıpkı erkeklerden bazılarının kadınsı, dişilerden bazılarının erkeksi olması gibi. Çünkü hayvanlar küçük organlarda bir farklılık kazandıklarında, bütün bedenlerinin tabiatı bakımından büyük bir farklılık gösteriyor gibi görünürler. Bu, iğdiş edilenlerde açıkça görülür: küçük bir organ sakatlanınca hayvan dişiye doğru değişir. Buradan açıktır ki ilk oluşumda da, ilke niteliğinde olan pek küçük bir şey büyüklükçe değişirse hayvanın kimi dişi, kimi erkek olur; o şey tamamen ortadan kalkarsa ikisi de olmaz. Öyle ki karada ve suda yaşamanın her iki anlamında da değişim küçük organlarda olduğu için hayvanların bir kısmı karada, bir kısmı suda yaşar hâle gelir. Bir kısmı iki yana yatkın değildir, bir kısmı ise iki yana da yatkındır; çünkü oluşumlarının bileşiminde beslendikleri türden maddeden pay alırlar. Daha önce de söylendiği gibi, her hayvana tabiatına uygun olan şey hoş gelir.

Hayvanlar suda yaşayan ve karada yaşayan olarak üç şekilde ayrıldığına göre, yani havayı ya da suyu almalarına, bedenlerinin karışımına ve üçüncü olarak beslenmelerine göre, yaşayışları da bu ayrımlara uyar: bir kısmının yaşayışı hem karışımlarına hem beslenmelerine, hem de suyu ya da havayı almalarına uyar, bir kısmınınki ise yalnız karışımlarına ve yaşama biçimlerine.

s259

τὸν ἕτερον τρόπον, διὰ τὴν τοῦ σώματος κρᾶσιν καὶ τὸν βίον, ὅσα δέχεται μὲν τὸν ἀέρα ζῇ δ’ ἐν τῷ ὑγρῷ, ἢ ὅσα δέχεται μὲν τὸ ὑγρὸν καὶ ἔχει βράγχια, πορεύεται δ’ εἰς τὸ ξηρὸν καὶ λαμβάνει τροφήν. Ἒν δὲ μόνον νῦν ὦπται τοιοῦτον, ὁ καλούμενος κορδύλος· οὗτος γὰρ πλεύμονα μὲν οὐκ ἔχει ἀλλὰ βράγχια, τετράπουν δ’ ἐστὶν ὡς καὶ πεζεύειν πεφυκός. Τούτων δὲ πάντων ἔοικεν ἡ φύσις ὡσπερανεὶ διεστράφθαι, καθάπερ τῶν τε ἀρρένων ἔνια γίνεται θηλυκὰ καὶ τῶν θηλέων ἀρρενωπά. Ἐν μικροῖς γὰρ μορίοις λαμβάνοντα τὰ ζῷα διαφορὰν μέγα διαφέρειν φαίνονται κατὰ τὴν τοῦ ὅλου σώματος φύσιν. Δηλοῖ δ’ ἐπὶ τῶν ἐκτεμνομένων· μικροῦ γὰρ μορίου πηρωθέντος εἰς τὸ θῆλυ μεταβάλλει τὸ ζῷον, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ἐν τῇ ἐξ ἀρχῆς συστάσει ἀκαριαίου τινὸς μεταβάλλοντος τῷ μεγέθει, ἐὰν ᾖ ἀρχοειδές, γίνεται τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, ὅλως δ’ ἀναιρεθέντος οὐδέτερον. Ὥστε καὶ τὸ πεζὸν καὶ τὸ ἔνυδρον εἶναι κατ’ ἀμφοτέρους τοὺς τρόπους, ἐν μικροῖς μορίοις γινομένης τῆς μεταβολῆς συμβαίνει γίνεσθαι τὰ μὲν πεζὰ τὰ δ’ ἔνυδρα τῶν ζῴων. Καὶ τὰ μὲν οὐκ ἐπαμφοτερίζει, τὰ δ’ ἐπαμφοτερίζει, διὰ τὸ μετέχειν τι τῆς ὕλης ἐν τῇ συστάσει τῆς γενέσεως, ἐξ οἵας ποιεῖται τὴν τροφήν· προσφιλὲς γὰρ ἑκάστῳ τῶν ζῴων τὸ κατὰ φύσιν, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον.

Διῃρημένων δὲ τῶν ζῴων εἰς τὸ ἔνυδρον καὶ πεζὸν τριχῶς, τῷ δέχεσθαι τὸν ἀέρα ἢ τὸ ὕδωρ, καὶ τῇ κράσει τῶν σωμάτων, τὸ δὲ τρίτον ταῖς τροφαῖς, ἀκολουθοῦσιν οἱ βίοι κατὰ ταύτας τὰς διαιρέσεις· τὰ μὲν γὰρ κατὰ τὴν κρᾶσιν

s260Kabuklulardan kıpırdamadan duranlar içilebilir suyla beslenir; çünkü deniz suyu pişip olgunlaşırken bu su, ondan daha ince olduğu için, sık dokulu kısımlardan süzülür; tıpkı bu hayvanların ilk oluşumlarını da bu sudan almaları gibi. Denizde içilebilir su bulunduğu ve bunun süzülebildiği açıktır; bu deneyle de görülmüştür: biri balmumundan ince bir kap yapıp ağzını bağlayarak denize boş olarak sarkıtırsa, bir gece ve bir gündüzde içine bol miktarda su dolar ve bu su içilebilir görünür. Denizgülleri yanlarına düşen küçük balıkla beslenir. Ağızları ortalarındadır; bu en çok büyüklerinde görülür. İstiridyelerde olduğu gibi besin artığının dışarı çıktığı bir kanalları da vardır. Bu kanal yukarıdadır; çünkü denizgülü istiridyelerin içindeki etli kısım gibidir, kayayı da kabuk gibi kullanır. Deniz çanakları da yerlerinden ayrılıp başka yere geçer ve beslenir. Kabuklulardan hareket edebilenlerin bir kısmı hayvanla beslenir ve küçük balıkları yer, mesela mor salyangoz; çünkü etçildir, bu yüzden bu tür yemlerle avlanır. Bir kısmı da denizde biten şeylerle beslenir. Deniz kaplumbağaları hem kabuklu hayvanlarla beslenir (çünkü ağızları bütün hayvanlarınkinden güçlüdür: ister taş ister başka bir şey olsun, ağızlarına ne geçirirlerse koparıp kırarlar), hem de karaya çıkıp ot otlarlar. Suyun yüzeyinde kalıp güneşte kuruduklarında çoğu zaman sıkıntı çekip ölürler; çünkü yeniden kolayca dibe inemezler.

s260

καὶ τὴν τροφὴν ἀκολουθοῦσι, καὶ κατὰ τὸ δέχεσθαι τὸ ὕδωρ ἢ τὸν ἀέρα, τὰ δὲ τῇ κράσει καὶ τοῖς βίοις μόνον. Τῶν μὲν οὖν ὀστρακοδέρμων ζῴων τὰ μὲν ἀκινητίζοντα τρέφεται τῷ ποτίμῳ· διηθεῖται γὰρ διὰ τῶν πυκνῶν διὰ τὸ λεπτότερον εἶναι τῆς θαλάττης συμπεττομένης, ὥσπερ καὶ τὴν ἐξ ὑπαρχῆς λαμβάνει γένεσιν. Ὅτι δ’ ἐν τῇ θαλάττῃ πότιμον ἔνεστι καὶ τοῦτο διηθεῖσθαι δύναται, φανερόν ἐστιν· ἤδη γὰρ εἰληφέναι τούτου συμβέβηκε πεῖραν. Ἐὰν γάρ τις κήρινον πλάσας λεπτὸν ἀγγεῖον καὶ περιδήσας καθῇ εἰς τὴν θάλατταν κενόν, ἐν νυκτὶ καὶ ἡμέρᾳ λαμβάνει ὕδατος πλῆθος, καὶ τοῦτο φαίνεται πότιμον. Αἱ δ’ ἀκαλῆθαι τρέφονται ὅ τι ἂν προσπέσῃ ἰχθύδιον. Ἔχει δὲ τὸ στόμα ἐν μέσῳ· δῆλον δὲ τοῦτο μάλιστ’ ἐστὶν ἐπὶ τῶν μεγάλων. Ἔχει δ’ ὥσπερ τὰ ὄστρεα, ᾗ ὑποχωρεῖ ἔξω ἡ τροφή, πόρον. Ἔστι δ’ οὗτος ἄνω· ἔοικε γὰρ ἡ ἀκαλήφη ὥσπερ τὸ ἔσω εἶναι τῶν ὀστρέων τὸ σαρκῶδες, τῇ δὲ πέτρᾳ χρῆσθαι ὡς ὀστρέῳ. Καὶ αἱ λεπάδες δ’ ἀπολυόμεναι μεταχωροῦσι καὶ τρέφονται. Ὅσα δὲ κινητικά, τὰ μὲν ζῳοφαγοῦντα τρέφεται τοῖς μικροῖς ἰχθυδίοις, οἷον ἡ πορφύρα· σαρκοφάγον γάρ ἐστι, διὸ καὶ δελεάζεται τοῖς τοιούτοις· τὰ δὲ καὶ τοῖς ἐν τῇ θαλάττῃ φυομένοις. Αἱ δὲ χελῶναι αἱ θαλάττιαι τά τε κογχύλια νέμονται (ἔχουσι γὰρ τὸ στόμα ἰσχυρότερον πάντων· ὅτου γὰρ ἂν ἐπιλάβηται, ἢ λίθου ἢ ἄλλου ὁτουοῦν, ἀπεσθίει καὶ κατάγνυσιν), καὶ ἐξιοῦσα τὴν πόαν νέμεται. Πονοῦσι δὲ καὶ ἀπόλλυνται πολλάκις, ὅταν ἐπιπολάζουσαι ξηρανθῶσιν ὑπὸ τοῦ

s261Yumuşak kabuklular da aynı durumdadır; çünkü bunlar da her şeyi yer: taş, balçık, yosun ve dışkı yerler, kayalık yengeçlerinde olduğu gibi; et de yerler. Langustlar büyük balıklara bile üstün gelir; ama bunların bazısının başına bir talih dönüşü de gelir: ahtapotlar langustlara üstün gelir, öyle ki langustlar aynı ağda ahtapotların yakınında olduklarını sezince korkudan ölür. Langustlar ise mığrilere üstün gelir, çünkü pürüzlü oldukları için mığriler onların elinden kayıp kurtulamaz. Mığriler de ahtapotları yer; çünkü ahtapotlar mığrilerin kayganlığı yüzünden onlara hiçbir şey yapamaz. Yumuşakçaların hepsi etçildir. Langustlar yuvalarının yakınında küçük balıkları avlayarak beslenir; açık denizde de pürüzlü ve taşlık yerlerde bulunurlar, çünkü yuvalarını bu yerlerde yaparlar. Langust yakaladığını, yengeçler gibi, çatallı kıskacıyla ağzına götürür. Korkmadığında tabii olarak, boynuzlarını yanlara indirip ileri yürür; korkunca ise geriye doğru kaçar ve uzağa fırlar. Koçlar gibi boynuzlarıyla birbirleriyle dövüşürler: boynuzlarını kaldırıp vururlar. Çoğu zaman da sürü gibi bir arada görülürler.

Yumuşak kabuklular böyle yaşar. Yumuşakçalardan kalamarlar ve mürekkepbalıkları büyük balıklara bile üstün gelir. Ahtapotlar ise en çok kabuklu hayvanları toplayıp etlerini çıkararak bunlarla beslenir; bu yüzden avcılar ahtapotların yuvalarını kabuklardan tanır.

s261

ἡλίου· καταφέρεσθαι γὰρ πάλιν οὐ δύνανται ῥᾳδίως. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὰ μαλακόστρακα· καὶ γὰρ ταῦτα παμφάγα· καὶ γὰρ λίθους καὶ ἰλὺν καὶ φυκία νέμονται καὶ κόπρον, οἷον οἱ πετραῖοι τῶν καρκίνων, καὶ σαρκοφαγοῦσιν. Οἱ δὲ κάραβοι κρατοῦσι μὲν καὶ τῶν μεγάλων ἰχθύων, καί τις συμβαίνει περιπέτεια τούτων ἐνίοις· τοὺς μὲν γὰρ καράβους οἱ πολύποδες κρατοῦσιν, ὥστε κἂν ὄντας πλησίον ἐν ταὐτῷ δικτύῳ αἴσθωνται, ἀποθνήσκουσιν οἱ κάραβοι διὰ τὸν φόβον· οἱ δὲ κάραβοι τοὺς γόγγρους· διὰ γὰρ τὴν τραχύτητα οὐκ ἐξολισθαίνουσιν αὐτῶν· οἱ δὲ γόγγροι τοὺς πολύποδας κατεσθίουσιν· οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς διὰ τὴν λειότητα δύνανται χρῆσθαι. Τὰ δὲ μαλάκια πάντα σαρκοφάγα ἐστίν. Νέμονται δ’ οἱ κάραβοι τὰ ἰχθύδια θηρεύοντες παρὰ τὰς θαλάμας· καὶ γὰρ ἐν τοῖς πελάγεσιν ἐν τοῖς τοιούτοις γίνονται τόποις οἳ ἂν ὧσι τραχεῖς καὶ λιθώδεις· ἐν τούτοις γὰρ ποιοῦνται καὶ τὰς θαλάμας· ὅ τι δ’ ἂν λάβῃ, προσάγεται πρὸς τὸ στόμα τῇ δικρόᾳ χηλῇ καθάπερ οἱ καρκίνοι. Βαδίζει δὲ κατὰ φύσιν μὲν εἰς τοὔμπροσθεν, ὅταν ἄφοβος ᾖ, καταβαλὼν τὰ κέρατα πλάγια· ὅταν δὲ φοβηθῇ, φεύγει ἀνάπαλιν καὶ μακρὰν ἐξακοντίζει. Μάχονται δὲ πρὸς ἀλλήλους ὥσπερ οἱ κριοὶ τοῖς κέρασιν, ἐξαίροντες καὶ τύπτοντες· ὁρῶνται δὲ μετ’ ἀλλήλων καὶ ἀθρόοι πολλάκις ὥσπερ ἀγέλη.

Τὰ μὲν οὖν μαλακόστρακα τοῦτον ζῇ τὸν τρόπον, τῶν δὲ μαλακίων αἱ τευθίδες καὶ αἱ σηπίαι κρατοῦσι καὶ τῶν μεγάλων ἰχθύων. Οἱ δὲ πολύποδες μάλιστα κογχύλια συλλέγοντες, ἐξαιροῦντες τὰ σαρκία τρέφονται τούτοις· διὸ

s262Bazılarının söylediği, ahtapotun kendi kendini yediği sözü yalandır; ama bazı ahtapotların kollarını mığriler yemiş olur.

Balıkların hepsi, mevsimi gelince yumurtalarla beslenir; ama öteki besinleri hepsinde aynı değildir. Bazıları yalnız etçildir: selakhiler, mığriler, hani balıkları, orkinoslar, levrekler, sinagritler, amyalar, orfozlar ve müreneler gibi. Barbunlar ise yosunla, kabuklularla, çamurla beslenir, et de yer. Kephalos çamurla, daskillos çamur ve dışkıyla, papağanbalığı ve melanurya yosunla, sarpa dışkı ve yosunla beslenir; sarpa prasion denen otu da yer ve balıklar içinde yalnız o kabakla avlanır. Kestreus dışında hepsi birbirini yer, en çok da mığriler. Kephalos ile kestreus ise hiç et yemeyen yegâne balıklardır; bunun kanıtı şu: midelerinde böyle bir şeyle hiç yakalanmamışlardır, onlar için yem olarak da hayvan eti değil arpa hamuru kullanılır. Bütün kestreuslar yosun ve kumla beslenir. Bazılarının khelōn dediği kephalos kıyıya yakın yaşar, peraias ise yaşamaz; peraias kendi salgıladığı sümükle beslenir, bu yüzden hep aç karnadır. Kephaloslar balçıkla beslenir, bu yüzden ağır ve sümüksüdürler; hiç balık yemezler. Balçıkta yaşadıkları için de sümükten arınmak üzere sık sık yüzeye çıkarlar.

s262

καὶ τοῖς ὀστράκοις οἱ θηρεύοντες γνωρίζουσι τὰς θαλάμας αὐτῶν. Ὃ δὲ λέγουσί τινες, ὡς αὐτὸς αὑτὸν ἐσθίει, ψεῦδός ἐστιν· ἀλλ’ ἀπεδηδεμένας ἔχουσιν ἔνιοι τὰς πλεκτάνας ὑπὸ τῶν γόγγρων.

Οἱ δ’ ἰχθύες τοῖς μὲν κυήμασι τρέφονται πάντες, ὅταν οἱ χρόνοι καθήκωσιν οὗτοι, τὴν δ’ ἄλλην τροφὴν οὐ τὴν αὐτὴν ποιοῦνται πάντες. Οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν εἰσὶ σαρκοφάγοι μόνον, οἷον τά τε σελάχη καὶ οἱ γόγγροι καὶ αἱ χάνναι καὶ οἱ θύννοι καὶ λάβρακες καὶ σινόδοντες καὶ ἄμιαι καὶ ὀρφοὶ καὶ μύραιναι· αἱ δὲ τρίγλαι καὶ φυκίοις τρέφονται καὶ ὀστρέοις καὶ βορβόρῳ καὶ σαρκοφαγοῦσιν· κέφαλοι δὲ τῷ βορβόρῳ, ὁ δὲ δάσκιλλος τῷ βορβόρῳ καὶ κόπρῳ, σκάρος δὲ καὶ μελάνουρος φυκίοις, ἡ δὲ σάλπη τῇ κόπρῳ καὶ φυκίοις· βόσκεται δὲ καὶ τὸ πράσιον, θηρεύεται δὲ καὶ κολοκύνθῃ μόνη τῶν ἰχθύων. Ἀλληλοφαγοῦσι δὲ πάντες μὲν πλὴν κεστρέως, μάλιστα δ’ οἱ γόγγροι. Ὁ δὲ κέφαλος καὶ ὁ κεστρεὺς ὅλως μόνοι οὐ σαρκοφαγοῦσιν· σημεῖον δέ, οὔτε γὰρ ἐν τῇ κοιλίᾳ πώποτ’ ἔχοντες εἰλημμένοι εἰσὶ τοιοῦτον οὐδέν, οὔτε δελέατι χρῶνται πρὸς αὐτοὺς ζῴων σαρξὶν ἀλλὰ μάζῃ. Τρέφεται δὲ πᾶς κεστρεὺς φυκίοις καὶ ἄμμῳ. Ἔστι δ’ ὁ μὲν κέφαλος, ὃν καλοῦσί τινες χελῶνα, πρόσγειος, ὁ δὲ περαίας οὔ· βόσκεται δ’ ὁ περαίας τὴν ἀφ’ αὑτοῦ μύξαν, διὸ καὶ νῆστίς ἐστιν ἀεί. Οἱ δὲ κέφαλοι νέμονται τὴν ἰλύν, διὸ καὶ βαρεῖς καὶ βλεννώδεις εἰσίν, ἰχθὺν δ’ ὅλως οὐκ ἐσθίουσιν·

s263Hiçbir yırtıcı onların yavrularını yemez, bu yüzden çok olurlar; ama büyüyünce öteki balıklar, en çok da akharnos tarafından yenirler. Balıklar içinde en obur ve doymak bilmez olan kestreustur; bu yüzden midesi gerilir ve aç olmadığı zaman eti kötüdür. Korkunca, sanki bütün bedenini gizliyormuş gibi başını gizler. Sinagrit de etçildir ve yumuşakçaları yer. Sinagrit de hani balığı da küçük balıkları kovalarken çoğu zaman midelerini dışarı fırlatır; çünkü balıkların midesi ağızlarına yakındır ve yemek borusu yoktur. Söylendiği gibi, bazıları yalnız etçildir: yunus, sinagrit, çipura, selakhi türünden balıklar ve yumuşakçalar gibi. Bazıları ise çoğunlukla çamur, yosun, deniz yosunu, kaulion denen ot ve biten bitkilerle beslenir: phykis, kaya balığı ve kayalık balıkları gibi. Phykis karideslerden başka hiçbir ete dokunmaz. Söylendiği gibi, çoğu zaman birbirlerine de saldırırlar, büyükler küçüklere. Et yediklerinin kanıtı, bu tür yemlerle yakalanmalarıdır. Amya, thynnis ve levrek de çoğunlukla et yer, ama yosuna da dokunurlar. Sargoz barbunun peşinden beslenir: barbun çamuru karıştırıp uzaklaşınca (çünkü kazabilir), sargoz yerine inip beslenir ve kendinden zayıf olanların onunla birlikte oraya inmesini engeller. Balıklar içinde yalnız papağanbalığı denen balığın, dört ayaklılar gibi geviş getirdiği sanılır.

s263

διά τε τὸ ἐν τῇ ἰλύϊ διατρίβειν ἐξανακολυμβῶσι πολλάκις, ἵνα περιπλύνωνται τὸ βλέννος. Τὸν δὲ γόνον αὐτῶν οὐδὲν ἐσθίει τῶν θηρίων, διὸ γίγνονται πολλοί· ἀλλ’ ὅταν αὐξηθῶσι, τότε κατεσθίονται ὑπό τε τῶν ἄλλων ἰχθύων καὶ μάλιστα ὑπὸ τοῦ ἀχάρνου. Λαίμαργος δὲ μάλιστα τῶν ἰχθύων ὁ κεστρεύς ἐστι καὶ ἄπληστος, διὸ ἡ κοιλία περιτείνεται, καὶ ὅταν ᾖ μὴ νῆστις, φαῦλος· ὅταν δὲ φοβηθῇ, κρύπτει τὴν κεφαλὴν ὡς ὅλον τὸ σῶμα κρύπτων. Σαρκοφαγεῖ δὲ καὶ ὁ σινόδων, καὶ τὰ μαλάκια κατεσθίει. Πολλάκις δὲ καὶ οὗτος καὶ ἡ χάννα ἐκβάλλουσι τὰς κοιλίας διώκοντες τοὺς ἐλάττους ἰχθῦς, διὰ τὸ πρὸς τῷ στόματι τὰς κοιλίας τῶν ἰχθύων εἶναι καὶ στόμαχον μὴ ἔχειν. Τὰ μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, σαρκοφάγα μόνον ἐστίν, οἷον δελφὶς καὶ σινόδων καὶ χρύσοφρυς καὶ οἱ σελαχώδεις τῶν ἰχθύων καὶ τὰ μαλάκια· τὰ δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ νέμονται μὲν τὸν πηλὸν καὶ τὸ φῦκος καὶ τὸ βρύον καὶ τὸ καλούμενον καυλίον καὶ τὴν φυομένην ὕλην, οἷον φυκὶς καὶ κωβιὸς καὶ οἱ πετραῖοι· ἡ δὲ φυκὶς ἄλλης μὲν σαρκὸς οὐχ ἅπτεται, τῶν δὲ καρίδων. Πολλάκις δὲ καὶ ἀλλήλων ἅπτονται, καθάπερ εἴρηται, καὶ τῶν ἐλαττόνων οἱ μείζους. Σημεῖον δ’ ὅτι σαρκοφαγοῦσιν· ἁλίσκονται γὰρ τοιούτοις δελέασιν. Καὶ ἄμια δὲ καὶ θυννὶς καὶ λάβραξ τὰ μὲν πολλὰ σαρκοφαγοῦσιν, ἅπτονται δὲ καὶ φυκίων. Ὁ δὲ σάργος ἐπινέμεται τῇ τρίγλῃ, καὶ ὅταν ἡ τρίγλη κινήσασα τὸν πηλὸν ἀπέλθῃ (δύναται γὰρ ὀρύττειν), ἐπικαταβὰς νέμεται καὶ τοὺς ἀσθενεστέρους ἑαυτοῦ κωλύει συνεπιβαίνειν. Δοκεῖ δὲ τῶν

s264Öteki balıklar kendilerinden zayıf balıkları, tabiatça yüzdükleri şekilde, karşıdan ağızlarıyla yakalayarak avlar; selakhi türü balıklar, yunuslar ve bütün balina türü hayvanlar ise sırtüstü dönerek yakalar, çünkü ağızları aşağıdadır. Bu yüzden küçük balıklar daha çok kurtulur; yoksa pek az kalırlardı gibi görünüyor; çünkü yunusun çevikliği ve yeme gücü şaşılacak derecededir. Yılanbalıklarından bazıları, bazı yerlerde çamurla ve atılan yiyeceklerle de beslenir; ama çoğu tatlı suyla beslenir. Yılanbalığı yetiştirenler de bu suyun olabildiğince temiz olmasına, düz taşlıkların üzerinden durmadan akıp yenilenmesine dikkat eder ya da yılanbalığı havuzlarını sıvayla kaplarlar. Çünkü su temiz olmazsa yılanbalıkları çabucak boğulur; solungaçları küçüktür. Bu yüzden onları avlarken suyu bulandırırlar; Strymon'da da Ülker'in doğuşu sıralarında yakalanırlar, çünkü o zaman ters yönlerden esen rüzgârlar suyu ve çamuru bulandırır; yoksa avlanmamak daha iyidir. Yılanbalıkları ölünce balıkların çoğu gibi su yüzüne çıkmaz, yukarı doğru sürüklenmez; çünkü mideleri küçüktür. Pek azının iç yağı vardır, çoğunun yoktur. Sudan çıkarıldıklarında beş altı gün yaşarlar: kuzey rüzgârı eserken daha çok, güney rüzgârı eserken daha az. Yazın göllerden havuzlara aktarılırlarsa ölürler, kışın ölmezler. Şiddetli değişikliklere de dayanamazlar; mesela taşıyanlar onları soğuk suya daldırırsa çoğu zaman toplu hâlde ölürler.

s264

ἰχθύων ὁ καλούμενος σκάρος μηρυκάζειν ὥσπερ τὰ τετράποδα μόνος. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις ἰχθύσιν ἡ θήρα τῶν ἡττόνων καταντικρὺ γίνεται τοῖς στόμασιν, ὅνπερ πεφύκασι τρόπον νεῖν· οἱ δὲ σελαχώδεις καὶ οἱ δελφῖνες καὶ πάντες οἱ κητώδεις ὕπτιοι ἀναπίπτοντες λαμβάνουσιν· κάτω γὰρ τὸ στόμα ἔχουσιν. Διὸ σώζονται μᾶλλον οἱ ἐλάττους· εἰ δὲ μή, πάμπαν ἂν ὀλίγοι δοκοῦσιν εἶναι· καὶ γὰρ ἡ τοῦ δελφῖνος ὀξύτης καὶ δύναμις τοῦ φαγεῖν δοκεῖ εἶναι θαυμαστή. Τῶν δ’ ἐγχελύων τρέφονται ὀλίγαι μέν τινες καὶ ἐνιαχοῦ καὶ τῇ ἰλύϊ καὶ σιτίοις, ἄν τις παραβάλλῃ, αἱ μέντοι πλεῖσται τῷ ποτίμῳ ὕδατι· καὶ τοῦτο τηροῦσιν οἱ ἐγχελυοτρόφοι ὅπως ὅτι μάλιστα καθαρὸν ᾖ, ἀπορρέον ἀεὶ καὶ ἐπιρρέον ἐπὶ πλαταμώνων· ἢ κονιῶνται τοὺς ἐγχελεῶνας. Ἀποπνίγονται γὰρ ταχύ, ἐὰν μὴ καθαρὸν ᾖ τὸ ὕδωρ· ἔχουσι γὰρ τὰ βράγχια μικρά. Διόπερ ὅταν θηρεύωσι, ταράττουσι τὸ ὕδωρ· καὶ ἐν τῷ Στρυμόνι δὲ περὶ Πλειάδας ἁλίσκονται· τότε γὰρ ἀναθολοῦται τὸ ὕδωρ καὶ ὁ πηλὸς ὑπὸ πνευμάτων γινομένων ἐναντίων· εἰ δὲ μή, συμφέρει ἡσυχίαν ἔχειν. Ἀποθανοῦσαι δ’ αἱ ἐγχέλυς οὐκ ἐπιπολάζουσιν οὐδὲ φέρονται ἄνω, ὥσπερ οἱ πλεῖστοι τῶν ἰχθύων· ἔχουσι γὰρ τὴν κοιλίαν μικράν. Δημὸν δ’ ὀλίγαι μὲν ἔχουσιν, αἱ δὲ πλεῖσται οὐκ ἔχουσιν. Ζῶσι δ’ ἐκ τοῦ ὑγροῦ ἀφαιρούμεναι ἡμέρας καὶ πέντε καὶ ἕξ, καὶ βορείων μὲν ὄντων πλείους, νοτίων δ’ ἐλάττους. Καὶ μεταβαλλόμεναι τοῦ θέρους εἰς τοὺς ἐγχελυῶνας ἐκ τῶν λιμνῶν ἀποθνήσκουσι, χειμῶνος δ’ οὔ. Καὶ τὰς μεταβολὰς δ’ οὐχ ὑπομένουσι

s265Az suda beslenirlerse de boğulurlar. Bu öteki balıklarda da olur: hep aynı ve az suda kalırlarsa boğulurlar, tıpkı soluk alan hayvanların az bir havayla kapatıldıklarında boğulması gibi. Bazı yılanbalıkları yedi sekiz yıl yaşar. Irmak balıkları da birbirlerini yiyerek, otlarla, köklerle ve çamurda ne bulurlarsa onunla beslenir. Daha çok geceleri beslenir, gündüzleri derin yerlere çekilirler.

s265

τὰς ἰσχυράς, οἷον καὶ τοῖς φέρουσιν ἐὰν βάπτωσιν εἰς ψυχρόν· ἀπόλλυνται γὰρ ἀθρόαι πολλάκις. Ἀποπνίγονται δὲ καὶ ἐὰν ὀλίγῳ ὕδατι τρέφωνται. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβαίνει ἰχθύων· ἀποπνίγονται γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ ὕδατι καὶ ὀλίγῳ ἀεὶ ὄντες, ὥσπερ καὶ τὰ ἀναπνέοντα, ἐὰν περιπωμασθῇ ὀλίγος ἀήρ. Ζῶσι δ’ ἔνιαι ἐγχέλυς καὶ ἑπτὰ καὶ ὀκτὼ ἔτη. Τροφῇ δὲ καὶ οἱ ποτάμιοι χρῶνται ἀλλήλους τ’ ἐσθίοντες καὶ βοτάνας καὶ ῥίζας, κἄν τι ἐν τῷ βορβόρῳ λάβωσιν. Νέμονται δὲ μᾶλλον τῆς νυκτός, τὴν δ’ ἡμέραν εἰς τὰ βαθέα ὑποχωροῦσιν.

8.33. Bölüm

Balıkların beslenmesi böyledir. Kuşlardan pençeli olanların hepsi etçildir; biri ağızlarına lokma verse bile tahıl yutamazlar. Bütün kartal türleri, çaylaklar, iki tür şahin, yani güvercin avcısı ve ispinoz avcısı (bunların büyüklükleri birbirinden çok farklıdır), bir de triorkhēs böyledir. Triorkhēs büyüklükçe çaylak kadardır ve yıl boyunca görülür. Ayrıca phēnē ve akbaba da böyledir. Phēnē kartaldan büyüktür, rengi kül rengidir; akbabaların ise iki türü vardır: biri küçük ve daha ak, öteki daha büyük ve daha kül rengi. Gece kuşlarından da bazıları pençelidir, mesela gece kuzgunu, baykuş ve bryas. Bryas görünüşçe baykuşa benzer, ama büyüklükçe kartaldan hiç aşağı kalmaz. Ayrıca eleos, aigōlios ve ishakkuşu. Bunlardan eleos horozdan büyüktür, aigōlios aşağı yukarı onun kadardır; ikisi de alakargaları avlar. İshakkuşu baykuştan küçüktür. Bu üçü de görünüşçe birbirine benzer ve hepsi etçildir. Pençeli olmayanlardan da bazıları etçildir, mesela kırlangıç. Bazıları kurtçuk yer, mesela ispinoz, serçe, batis, florya ve baştankara. Baştankaraların üç türü vardır: ispinoz baştankarası en büyüğüdür (ispinoz kadardır); ikincisine dağlarda yaşadığı için dağ baştankarası denir, kuyruğu uzundur; üçüncüsü bunlara benzer, ama büyüklükçe onlardan ayrılır, çünkü en küçükleridir. Ayrıca incirkuşu, karabaş, pyrroulas, kızılgerdan, epilais, oistros ve tyrannos. Tyrannos büyüklükçe çekirgeden biraz büyüktür, kızıl bir tepeliği vardır; başka bakımlardan da zarif, biçimli bir kuşçuktur. Anthos: bu kuş büyüklükçe ispinoz kadardır. Dağ ispinozu: bu da ispinoza benzer, büyüklükçe de ona yakındır; yalnız boynu koyu mavidir ve dağlarda yaşar. Ayrıca basileus ve spermologos. Bunlar ve bunlara benzeyenler kimi tamamen, kimi çoğunlukla kurtçuk yer. Şunlar ise dikenlerle beslenir: akanthis, thraupis ve saka denen kuş. Bunların hepsi dikenli bitkilerin üstünde beslenir, kurtçuk ya da başka canlı hiçbir şey yemez; aynı yerde hem uyur hem beslenirler. Başkaları da ağaç böcekleri yer ve en çok bu böcekleri avlayarak yaşar, mesela büyük ve küçük pipo; bazıları bunların ikisine de ağaçkakan der. Birbirlerine benzerler, sesleri de benzerdir, yalnız büyüğünün sesi daha güçlüdür; ikisi de ağaçlara konarak beslenir. Ayrıca keleos: büyüklükçe kumru kadardır, rengi baştan başa yeşildir; ağaçları çok gagalar, çoğunlukla ağaçların üstünde beslenir ve sesi güçlüdür. Bu kuş en çok Peloponnesos'ta bulunur. Knipologos denen bir başkası da vardır: büyüklükçe akanthyllis kadar küçüktür, rengi kül rengi ve beneklidir; sesi zayıftır; bu da ağaç gagalar. Başkaları da meyve ve otla yaşar, mesela phaps, tahtalı güvercin, güvercin, oinas ve kumru. Tahtalı güvercin ile güvercin her zaman görülür, kumru ise yalnız yazın; kışın ortadan kaybolur, çünkü bir deliğe çekilip kışı geçirir. Oinas en çok sonbaharda görülür ve yakalanır; büyüklükçe güvercinden büyük, phapstan küçüktür; en çok su içerken yakalanır. Bu bölgelere yavrularıyla birlikte gelirler; yazın gelen ötekilerin hepsi ise burada yavrular ve, güvercin türleri dışında, çoğu yavrularını hayvanlarla besler.

Hemen hemen bütün kuşlardan bir kısmı yiyeceğini yerde yürüyerek arar, bir kısmı ırmak ve göl kıyılarında, bir kısmı deniz kıyısında yaşar. Perde ayaklı olanlar vaktinin çoğunu suyun içinde, yarık ayaklı olanlar suyun kenarında geçirir. Bunlardan etçil olmayanların bazıları suda bulunan şeylerle beslenir: mesela göllerin ve ırmakların kıyısında balıkçıl ve ak balıkçıl; ak balıkçıl büyüklükçe ötekinden küçüktür, gagası da yassı ve uzundur. Ayrıca leylek ve martı; martının rengi kül rengidir. Ayrıca skhoinilos, kinklos ve pygargos; bu küçükler içinde en büyüğü pygargostur, ardıç kuşu kadardır. Bunların hepsi kuyruklarını sallar. Ayrıca skalidris; bu kuş alacalıdır, ama bütünüyle kül rengidir. Yalıçapkınları cinsi de su kıyısında yaşar. Bunların iki türü vardır: biri sazların üstüne konup öter, öteki sessizdir; sessiz olan daha büyüktür; ikisinin de sırtı koyu mavidir. Trokhilos da su kıyısında yaşar. Deniz kıyısında da yalıçapkını ve kērylos yaşar. Kargalar da kıyıya vuran hayvanlara dokunarak beslenir, çünkü her şeyi yerler. Ayrıca ak martı, kepphos, aithyia ve kharadrios. Perde ayaklılardan daha ağır olanlar ırmak ve göl kıyılarında yaşar: kuğu, ördek, sakarmeke, batağan, ayrıca ördeğe benzeyen ama ondan küçük olan boskas ve kuzgun denen kuş. Bu kuş büyüklükçe leylek kadardır, yalnız bacakları daha kısadır; perde ayaklıdır ve yüzer; rengi karadır. Bu türler içinde ağaçlara konan ve orada yavrulayan yalnız odur. Ayrıca kaz, sürü hâlinde yaşayan küçük kaz, khēnalōpēx, aix ve pēnelops. Deniz kartalı hem deniz kıyısında yaşar hem de göl kuşlarını avlar. Kuşların birçoğu da her şeyi yer. Pençeliler gücünün yettiği öteki hayvanlara da, kuşlara da saldırır; ama balıkların çoğu zaman kendi cinslerine de saldırması gibi kendi cinslerini yemezler. Kuşlar cinsinin hepsi az su içer; pençeliler ise, pek az bir tür ve pek seyrek olarak içmesi dışında, hiç su içmez. Bu bakımdan en çok kerkenez öyledir. Çaylak seyrek içer, ama içerken görülmüştür.

8.3

Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν τῶν ἰχθύων τροφὴν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Τῶν δ’ ὀρνίθων ὅσοι μὲν γαμψώνυχες, σαρκοφάγοι πάντες εἰσί, σῖτον δ’ οὐδ’ ἐάν τις ψωμίζῃ δύνανται καταπιεῖν, οἷον τά τε τῶν ἀετῶν γένη πάντα καὶ ἰκτῖνοι καὶ ἱέρακες ἄμφω, ὅ τε φαβοτύπος καὶ ὁ σπιζίας (διαφέρουσι δ’ οὗτοι τὸ μέγεθος πολὺ ἀλλήλων), καὶ ὁ τριόρχης· ἔστι δ’ ὁ τριόρχης τὸ μέγεθος ὅσον ἰκτῖνος, καὶ φαίνεται οὗτος διὰ παντός. Ἔτι φήνη καὶ γύψ· ἔστι δ’ ἡ μὲν φήνη τὸ μέγεθος ἀετοῦ μείζων, τὸ δὲ χρῶμα σποδοειδές, τῶν δὲ γυπῶν δύο ἐστὶν εἴδη, ὁ μὲν μικρὸς καὶ ἐκλευκότερος, ὁ δὲ μείζων καὶ σποδοειδέστερος. Ἔτι τῶν νυκτερινῶν ἔνιοι γαμψώνυχές εἰσιν, οἷον νυκτικόραξ, γλαύξ, βρύας. Ἔστι δ’ ὁ βρύας τὴν μὲν ἰδέαν ὅμοιος γλαυκί, τὸ δὲ μέγεθος ἀετοῦ οὐδὲν ἐλάττων. Ἔτι δ’ ἐλεὸς καὶ αἰγώλιος καὶ σκώψ. Τούτων δ’ ὁ μὲν ἐλεὸς μείζων ἀλεκτρυόνος, όνος, ὁ δ’ αἰγώλιος παραπλήσιος, ἀμφότεροι δὲ θηρεύουσι τὰς κίττας· ὁ δὲ σκὼψ ἐλάττων γλαυκός· πάντα δὲ ταῦτα τρία ὄντα ὅμοια τὰς ὄψεις καὶ σαρκοφάγα πάντα. Εἰσὶ δὲ καὶ τῶν μὴ γαμψωνύχων ἔνιοι σαρκοφάγοι, οἷον ἡ χελιδών. Τὰ δὲ σκωληκοφάγα, οἷον σπίζα, στρουθός, βατίς, χλωρίς, αἰγιθαλός. Ἔστι δὲ τῶν αἰγιθαλῶν εἴδη τρία, ὁ μὲν σπιζίτης μέγιστος (ἔστι γὰρ ὅσον σπίζα), ἕτερος δ’ ὀρεινὸς διὰ τὸ διατρίβειν ἐν τοῖς ὄρεσιν, οὐραῖον μακρὸν ἔχων· ὁ δὲ τρίτος ὅμοιος μὲν τούτοις, διαφέρει δὲ κατὰ τὸ μέγεθος· ἔστι γὰρ ἐλάχιστος. Ἔτι δὲ συκαλίς, μελαγκόρυφος, πυρρούλας, ἐρίθακος, ἐπιλαΐς, οἶστρος, τύραννος· οὗτος τὸ μέγεθος μικρῷ μείζων ἀκρίδος, ἔστι δὲ φοινικοῦν λόφον ἔχων, καὶ ἄλλως εὔχαρι τὸ ὀρνίθιον καὶ εὔρυθμον. Ἄνθος· οὗτος τὸ μέγεθος ὅσον σπίζα. Ὀρόσπιζος· οὗτος σπίζῃ ὅμοιος καὶ τὸ μέγεθος παραπλήσιος, πλὴν ἔχει τὸν αὐχένα κυανοῦν, καὶ διατρίβει ἐν τοῖς ὄρεσιν. Ἔτι βασιλεύς, σπερμολόγος. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα τὰ μὲν ὅλως τὰ δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ σκωληκοφάγα, τὰ δὲ τοιάδε ἀκανθοφάγα, ἀκανθίς, θραυπίς, ἔτι ἡ καλουμένη χρυσομῆτρις. Ταῦτα γὰρ πάντα ἐπὶ τῶν ἀκανθῶν νέμεται, σκωλήκα δ’ οὐδὲν οὐδ’ ἔμψυχον οὐδέν· ἐν ταὐτῷ δὲ καθεύδει καὶ νέμεται ταῦτα. Ἄλλα δ’ ἐστὶ σκνιποφάγα, ἃ τοὺς σκνῖπας θηρεύοντα ζῇ μάλιστα, οἷον πιπὼ ἥ τε μείζων καὶ ἡ ἐλάττων· καλοῦσι δέ τινες ἀμφότερα ταῦτα δρυοκολάπτας· ὅμοια δ’ ἀλλήλοις, καὶ φωνὴν ἔχουσιν ὁμοίαν, πλὴν μείζω τὸ μεῖζον· νέμεται δ’ ἀμφότερα ταῦτα πρὸς τὰ ξύλα προσπετόμενα. Ἔτι κελεός· ἔστι δ’ ὁ κελεὸς τὸ μέγεθος ὅσον τρυγών, τὸ δὲ χρῶμα χλωρὸς ὅλος· ἔστι δὲ ξυλοκόπος σφόδρα, καὶ νέμεται ἐπὶ τῶν ξύλων τὰ πολλά, φωνήν τε μεγάλην ἔχει· γίνεται δὲ μάλιστα τὸ ὄρνεον τοῦτο περὶ Πελοπόννησον. Ἄλλος ὃς καλεῖται κνιπολόγος, τὸ μέγεθος μικρὸς ὅσον ἀκανθυλλίς, τὴν δὲ χρόαν σποδοειδὴς καὶ κατάστικτος· φωνεῖ δὲ μικρόν· ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ξυλοκόπον. Ἄλλα δ’ ἔστιν ἃ ζῇ καρποφαγοῦντα καὶ ποοφαγοῦντα, οἷον φάψ, φάττα, περιστερά, οἰνάς, τρυγών. Φάττα μὲν οὖν καὶ περιστερὰ ἀεὶ φαίνονται, τρυγὼν δὲ τοῦ θέρους· τοῦ γὰρ χειμῶνος ἀφανίζεται· φωλεῖ γάρ. Οἰνὰς δὲ τοῦ φθινοπώρου καὶ φαίνεται μάλιστα καὶ ἁλίσκεται· ἔστι δὲ τὸ μέγεθος ἡ οἰνὰς μείζων μὲν περιστερᾶς, ἐλάττων δὲ φαβός· ἡ δ’ ἅλωσις αὐτῆς γίνεται μάλιστα καπτούσης τὸ ὕδωρ. Ἀφικνοῦνται δ’ εἰς τοὺς τόπους τούτους ἔχουσαι νεοττούς· τὰ δ’ ἄλλα πάντα τοῦ θέρους ἀφικνούμενα νεοττεύει ἐνταῦθα, καὶ ἐκτρέφει τὰ πλεῖστα ζῴοις, πλὴν τῶν περιστεροειδῶν. Πάντων δ’ ὡς εἰπεῖν τῶν ὀρνίθων οἱ μὲν πεζεύουσι περὶ τὴν τροφήν, οἱ δὲ περὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας βιοτεύουσιν, οἱ δὲ περὶ τὴν θάλατταν, ὅσοι μὲν στεγανόποδες, ἐν αὐτῷ τῷ ὕδατι ποιούμενοι τὴν πλείστην διατριβήν, ὅσοι δὲ σχιζόποδες, περὶ αὐτὸ τὸ ὕδωρ· καὶ τούτων ἔνιοι διὰ τῶν δυομένων τρεφόμενοι, ὅσοι μὴ σαρκοφάγοι, οἷον περὶ μὲν τὰς λίμνας καὶ τοὺς ποταμοὺς ἐρωδιὸς καὶ ὁ λευκερωδίος· ἔστι δ’ οὗτος τὸ μέγεθος ἐκείνου ἐλάττων, καὶ ἔχει τὸ ῥύγχος πλατὺ καὶ μακρόν. Ἔτι πελαργὸς καὶ λάρος· ὁ δὲ λάρος τὸ χρῶμα σποδοειδής. Καὶ σχοινίλος καὶ κίγκλος καὶ πύγαργος· οὗτος μέγιστος τῶν ἐλαττόνων τούτων· ἔστι γὰρ ὅσον κίχλη. Πάντες δ’ οὗτοι τὸ οὐραῖον κινοῦσιν. Ἔτι σκαλίδρις· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ ὄρνεον ποικιλίαν ἔχον, τὸ δ’ ὅλον σποδοειδές. Καὶ τὸ τῶν ἁλκυόνων δὲ γένος πάρυδρόν ἐστιν. Τυγχάνει δ’ αὐτῶν ὄντα δύο εἴδη, καὶ ἡ μὲν φθέγγεται, καθιζάνουσα ἐπὶ τῶν δονάκων, ἡ δ’ ἄφωνος· ἔστι δ’ αὕτη μείζων· τὸν δὲ νῶτον ἀμφότεραι κυανοῦν ἔχουσιν. Καὶ τροχίλος. Περὶ δὲ τὴν θάλατταν καὶ ἁλκυὼν καὶ κήρυλος. Καὶ αἱ κορῶναι δὲ νέμονται ἁπτόμεναι τῶν ἐκπιπτόντων ζῴων· παμφάγον γάρ ἐστιν. Ἔτι δὲ λάρος ὁ λευκὸς καὶ κέπφος, αἴθυια, χαραδριός. Τῶν δὲ στεγανοπόδων τὰ μὲν βαρύτερα περὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας ἐστίν, οἷον κύκνος, νῆττα, φαλαρίς, κολυμβίς, ἔτι βόσκας, ὅμοιος μὲν νήττῃ, τὸ δὲ μέγεθος ἐλάττων, καὶ ὁ καλούμενος κόραξ· οὗτος δ’ ἐστὶ τὸ μὲν μέγεθος οἷον πελαργός, πλὴν τὰ σκέλη ἔχει ἐλάττω, στεγανόπους δὲ καὶ νευστικός, τὸ δὲ χρῶμα μέλας· καθίζει δὲ οὗτος ἐπὶ τῶν δένδρων καὶ νεοττεύει ἐνταῦθα μόνος τῶν τοιούτων. Ἔτι χήν, καὶ ὁ μικρὸς χὴν ὁ ἀγελαῖος, καὶ χηναλώπηξ καὶ αἲξ καὶ πηνέλοψ. Ὁ δ’ ἁλιαίετος καὶ περὶ τὴν θάλατταν διατρίβει καὶ τὰ λιμναῖα κόπτει. Πολλοὶ δὲ καὶ παμφάγοι τῶν ὀρνίθων εἰσίν. Οἱ δὲ γαμψώνυχοι καὶ τῶν ἄλλων ἅπτονται ζῴων, ὅσων ἂν κρατῶσι, καὶ τῶν ὀρνέων· πλὴν οὐκ ἀλληλοφάγοι τοῦ γένους τοῦ οἰκείου εἰσίν, ὥσπερ οἱ ἰχθύες ἅπτονται πολλάκις καὶ ἑαυτῶν. Ἔστι δὲ τὸ τῶν ὀρνίθων γένος πᾶν μὲν ὀλιγόποτον, οἱ δὲ γαμψώνυχες καὶ ἄποτοι πάμπαν, εἰ μή τι ὀλίγον γένος καὶ ὀλιγάκις. Μάλιστα δὲ τοιοῦτον ἡ κεγχρίς. Καὶ ἰκτῖνος ὀλιγάκις μέν, ὦπται δὲ πίνων.

8.44. Bölüm

Pullu hayvanlar, yani kertenkele, öteki dört ayaklılar ve yılanlar her şeyi yer: hem etçildirler hem ot yerler. Yılanlar hayvanların en oburudur. Bunlar da, akciğeri süngerimsi olan öteki hayvanlar gibi az su içer; az kanlı ve yumurtlayan hayvanların hepsinin akciğeri süngerimsidir. Yılanlar şaraba da hiç dayanamaz; bu yüzden bazıları engerekleri bile, taş duvarların diplerine çanaklar içinde şarap koyarak avlar, çünkü sarhoş olunca yakalanırlar. Yılanlar etçil oldukları için, hangi hayvanı yakalarlarsa suyunu emip bütün hâlinde dışkıyla dışarı atarlar. Örümcekler gibi bu tür öteki hayvanlar da hemen hemen böyledir; ama örümcekler avın suyunu dışarıda emer, yılanlar karınlarının içinde. Yılan önüne ne konursa, nereden gelirse alır (kuşçukları ve küçük hayvanları da yer, yumurtaları da yutar); aldıktan sonra kuyruğunun ucu üstünde dimdik doğruluncaya kadar kendini yukarı kaldırır, sonra kendini derleyip küçük bir yere toplar; öyle ki yeniden uzandığında yuttuğu şey aşağı iner. Bunu, yemek borusu ince ve uzun olduğu için yapar. Zehirli örümcekler de yılanlar da uzun süre yemeden yaşayabilir; bunu ilaççıların yanında beslenenlerde görmek mümkündür.

8.4

Τὰ δὲ φολιδωτὰ τῶν ζῴων, οἷον σαῦρός τε καὶ τὰ τετράποδα τἆλλα καὶ οἱ ὄφεις, παμφάγα ἐστίν· καὶ γὰρ σαρκοφάγα, καὶ πόαν ἐσθίουσιν. Οἱ δ’ ὄφεις καὶ λιχνότατοι τῶν ζῴων εἰσίν. Ἔστι μὲν οὖν ὀλιγόποτα καὶ ταῦτα καὶ τἆλλα ὅσα ἔχει τὸν πλεύμονα σομφόν· ἔχουσι δὲ σομφὸν τὰ ὀλίγαιμα πάντα καὶ τὰ ᾠοτόκα. Οἱ δ’ ὄφεις καὶ πρὸς τὸν οἶνόν εἰσιν ἀκρατεῖς, διὸ θηρεύουσί τινες καὶ τοὺς ἔχεις εἰς ὀστράκια διατιθέντες οἶνον εἰς τὰς αἱμασιάς· λαμβάνονται γὰρ μεθύοντες. Σαρκοφάγοι δ’ ὄντες οἱ ὄφεις, ὅ τι ἂν λάβωσι ζῷον, ἐξικμάζοντες ὅλα κατὰ τὴν ὑποχώρησιν προΐενται. Σχεδὸν δὲ καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, οἷον οἱ ἀράχναι· ἀλλ’ ἔξω οἱ ἀράχναι ἐκχυμίζουσιν, οἱ δ’ ὄφεις ἐν τῇ κοιλίᾳ. Λαμβάνει μὲν οὖν ὁ ὄφις ὅθεν ἂν τύχῃ τὸ διδόμενον (ἐσθίει γὰρ καὶ ὀρνίθια καὶ θηρία, καὶ ᾠὰ καταπίνει), λαβὼν δ’ ἐπανάγει, ἕως ἂν ἐπὶ τὸ ἄκρον ἐλθὼν εἰς εὐθὺ καταστήσῃ, κἄπειθ’ οὕτω συνάγει ἑαυτὸν καὶ συστέλλει εἰς μικρὸν ὥστ’ ἐκταθέντος κάτω γίνεσθαι τὸ καταποθέν. Ταῦτα δὲ ποιεῖ διὰ τὸ τὸν στόμαχον εἶναι λεπτὸν καὶ μακρόν. Δύναται δ’ ἄσιτα καὶ τὰ φαλάγγια καὶ οἱ ὄφεις πολὺν χρόνον ζῆν· ἔστι δὲ τοῦτο θεωρῆσαι ἐκ τῶν παρὰ τοῖς φαρμακοπώλαις τρεφομένων.

8.55. Bölüm

Dört ayaklı ve canlı doğuranlardan yabani ve testere dişli olanların hepsi etçildir. Yalnız kurtların açlık çektiklerinde biraz toprak yedikleri söylenir; hayvanlar içinde bunu yapan yalnız odur. Ota ise başka zamanlar dokunmazlar; ama hastalandıklarında, köpeklerin ot yiyip kusarak arınması gibi onlar da ot yer. Kurtlardan tek başına avlananlar, sürüyle avlananlardan daha çok insan yer. Kimisinin glanos, kimisinin sırtlan dediği hayvan büyüklükçe kurttan aşağı değildir; at gibi yelesi vardır, kılları da daha sert ve daha uzundur ve bütün sırtı boyunca uzanır. İnsanlara pusu kurup onları avlar; köpekleri de insan gibi kusma sesi çıkararak avlar. Böyle bir eti yemeye heveslendiği için mezarları da eşer.

Ayı her şeyi yer. Meyve yer; bedeni esnek olduğu için ağaçlara da tırmanır; baklagilleri de yer. Kovanları kırıp bal yer; yengeç ve karınca da yer, et de yer. Gücü sayesinde yalnız geyiklere değil, gizlice üstlerine atılabilirse yaban domuzlarına ve boğalara da saldırır: boğanın karşısına çıkıp yüz yüze gelince sırtüstü yere yatar; boğa vurmaya kalkınca kollarıyla boynuzlarını kavrar, ağzıyla da omuzunu ısırıp boğayı yere yıkar. Kısa bir süre iki ayağı üstünde dik de yürür. Bütün etleri önce kokuşturup sonra yer. Aslan, öteki yabani ve testere dişli hayvanlar gibi etçildir; ama yiyeceğe hırsla saldırır, birçok parçayı bölmeden bütün olarak yutar, sonra iki üç gün hiçbir şey yemez; çünkü aşırı doyduğu için buna dayanabilir. Az su içer. Dışkısını seyrek çıkarır: iki günde bir ya da ne zaman denk gelirse; bu dışkı da köpeğinki gibi kuru ve susuzdur. Çok keskin kokulu bir yel ve kokulu bir idrar çıkarır; bu yüzden köpekler ağaçları koklar, çünkü aslan da köpekler gibi bacağını kaldırarak işer. Yediği şeylere soluğuyla ağır bir koku da bulaştırır; nitekim aslan yarıldığında içi ağır bir buhar salar. Dört ayaklı yabani hayvanlardan bazıları beslenmesini göl ve ırmak kıyılarında bulur; deniz kıyısında ise fok dışında hiçbiri bulmaz. Bunlar kunduz denen hayvan, satherion, satyrion, susamuru ve latax denen hayvandır. Latax susamurundan daha yassıdır ve dişleri güçlüdür; çoğu zaman geceleri dışarı çıkıp ırmak kıyısındaki titrek kavakları dişleriyle keser. Susamuru da insanları ısırır ve, söylendiğine göre, kemiğin çatırdadığını duymadıkça bırakmaz. Latax'ın kılları serttir; görünüşçe fok kılı ile geyik kılı arasındadır.

8.5

Τῶν δὲ τετραπόδων καὶ ζῳοτόκων τὰ μὲν ἄγρια καὶ καρχαρόδοντα πάντα σαρκοφάγα· πλὴν τοὺς λύκους φασίν, ὅταν πεινῶσιν, ἐσθίειν τινὰ γῆν, μόνον δὴ τοῦτο τῶν ζῴων· πόας δ’ ἄλλοτε μὲν οὐχ ἅπτονται, ὅταν δὲ κάμνωσι, καθάπερ καὶ αἱ κύνες ἐσθίουσαι ἀνεμοῦσι καὶ καθαίρονται. Ἀνθρωποφαγοῦσι δ’ οἱ μονοπεῖραι τῶν λύκων μᾶλλον [αὐτῶν] ἢ τὰ κυνηγέσια. Ὃν δὲ καλοῦσιν οἱ μὲν γλάνον οἱ δ’ ὕαιναν, ἔστι μὲν τὸ μέγεθος οὐκ ἐλάττων λύκου, χαίτην δ’ ἔχει ὥσπερ ἵππος, καὶ ἔτι σκληροτέρας καὶ βαθυτέρας τὰς τρίχας, καὶ καθ’ ὅλης τῆς ῥάχεως· ἐπιβουλεύει δὲ καὶ θηρεύει τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς δὲ κύνας καὶ ἐμοῦσα θηρεύει ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι· καὶ τυμβωρυχεῖ δὲ ἐφιέμενον τῆς σαρκοφαγίας τῆς τοιαύτης. Ἡ δ’ ἄρκτος παμφάγον ἐστί. Καὶ γὰρ καρπὸν ἐσθίει, καὶ ἀναβαίνει ἐπὶ τὰ δένδρα διὰ τὴν ὑγρότητα τοῦ σώματος, καὶ τοὺς καρποὺς τοὺς χέδροπας· ἐσθίει δὲ καὶ μέλι τὰ σμήνη καταγνύουσα, καὶ καρκίνους καὶ μύρμηκας, καὶ σαρκοφαγεῖ. Διὰ γὰρ τὴν ἰσχὺν ἐπιτίθεται οὐ μόνον τοῖς ἐλάφοις ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀγρίοις ὑσίν, ἐὰν δύνηται λαθεῖν ἐπιπεσοῦσα, καὶ τοῖς ταύροις· ὁμόσε χωρήσασα γὰρ τῷ ταύρῳ κατὰ πρόσωπον ὑπτία καταπίπτει, καὶ τοῦ ταύρου τύπτειν ἐπιχειροῦντος τοῖς μὲν βραχίοσι τὰ κέρατα περιλαμβάνει, τῷ δὲ στόματι τὴν ἀκρωμίαν δακοῦσα καταβάλλει τὸν ταῦρον. Βαδίζει δ’ ἐπί τινα χρόνον ὀλίγον καὶ τοῖν δυοῖν ποδοῖν ὀρθή. Τὰ δὲ κρέα πάντα κατεσθίει προσήπουσα πρῶτον. Ὁ δὲ λέων σαρκοφάγον μέν ἐστιν, ὥσπερ καὶ τἆλλα ὅσα ἄγρια καὶ καρχαρόδοντα, τῇ δὲ βρώσει χρῆται λάβρως, καὶ καταπίνει πολλὰ ὅλα οὐ διαιρῶν, εἶθ’ ἡμέρας δύο ἢ τρεῖς ἀσιτεῖ· δύναται γὰρ διὰ τὸ ὑπερπληροῦσθαι. Ὀλιγόποτον δ’ ἐστίν. Τὸ δὲ περίττωμα προΐεται σπανίως· διὰ τρίτης γὰρ ἢ ὅπως ἂν τύχῃ προχωρεῖ, καὶ τοῦτο ξηρὸν καὶ ἐξικμασμένον, ὅμοιον κυνί. Προΐεται δὲ καὶ τὴν φῦσαν σφόδρα δριμεῖαν καὶ τὸ οὖρον ἔχον ὀσμήν, διόπερ οἱ κύνες ὀσφραίνονται τῶν δένδρων· οὐρεῖ γὰρ αἴρων τὸ σκέλος ὥσπερ οἱ κύνες. Ἐμποιεῖ δὲ καὶ ὀσμὴν βαρεῖαν ἐν τοῖς ἐσθιομένοις καταπνέων· καὶ γὰρ ἀνοιχθέντος αὐτοῦ τὰ ἔσω ἀτμίδα ἀφίησι βαρεῖαν. Ἔνια δὲ τῶν τετραπόδων καὶ ἀγρίων ζῴων ποιεῖται τὴν τροφὴν περὶ λίμνας καὶ ποταμούς· περὶ δὲ τὴν θάλατταν οὐδὲν ἔξω φώκης. Τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅ τε καλούμενος κάστωρ-καὶ τὸ σαθέριον καὶ τὸ σατύριον καὶ ἐνυδρὶς καὶ ἡ καλουμένη λάταξ· ἔστι δὲ τοῦτο πλατύτερον τῆς ἐνυδρίδος, καὶ ὀδόντας ἔχει ἰσχυρούς· ἐξιοῦσα γὰρ νύκτωρ πολλάκις τὰς περὶ τὸν ποταμὸν κερκίδας ἐκτέμνει τοῖς ὀδοῦσιν. Δάκνει δὲ τοὺς ἀνθρώπους καὶ ἡ ἐνυδρίς, καὶ οὐκ ἀφίησιν, ὡς λέγουσι, μέχρι ἂν ὀστοῦ ψόφον ἀκούσῃ. Τὸ δὲ τρίχωμα ἔχει ἡ λάταξ σκληρόν, καὶ τὸ εἶδος μεταξὺ τοῦ τῆς φώκης τριχώματος καὶ τοῦ τῆς ἐλάφου.

8.66. Bölüm

Hayvanlardan testere dişliler suyu yalayarak içer; testere dişli olmayanlardan bazıları da, mesela fareler, öyle içer. Dişleri birbirine oturanlar, mesela atlar ve sığırlar, suyu emerek içer. Ayı ise ne emer ne yalar, ağzıyla kapıp yutar. Kuşlardan ötekiler emerek içer; yalnız uzun boyunlular ara verip başlarını kaldırarak içer; porphyriōn ise kapıp yutarak içen tek kuştur.

Boynuzlu hayvanların hepsi, evcil de olsa yabani de, ve testere dişli olmayan bütün hayvanlar, açlıktan çok sıkışmadıkça meyve ve otla beslenir; domuz müstesna: domuz ot ve meyveyi en az yiyen hayvandır. Ama hayvanlar içinde en çok kök yiyen domuzdur, çünkü burnu bu işe pek uygun yaratılmıştır; hayvanlar içinde her türlü yiyeceğe en kolay uyan da odur. Büyüklüğüne oranla en çabuk şişmanlayan hayvandır: altmış günde semirir. Ne kadar kilo aldığını, bu işle uğraşanlar onu aç karnına tartarak anlar. Önce üç gün aç bırakılırsa semirir; hemen hemen bütün öteki hayvanlar da önce aç bırakılınca semirir. Üç günden sonra domuz semirtenler onları artık bol bol besler. Trakyalılar ise ilk gün su verir, sonra önce bir gün, ardından iki, sonra üç, dört gün ve yediye kadar ara vererek semirtir. Bu hayvan arpayla, darıyla, incirle, palamutla, yabani armutla ve hıyarla semirir. Hem bu hayvanı hem de midesi sıcak olan ötekileri en çok hareketsizlik semirtir; domuzları ayrıca çamurda yuvarlanmak da semirtir. Yaşlarına göre ayrı ayrı otlamak isterler. Domuz kurtla da dövüşür. Canlı ağırlığının altıda biri, kesilince kıl, kan ve benzeri şeyler olarak gider. Emziren domuzlar da öteki hayvanların hepsi de zayıflar.

8.6

Πίνει δὲ τῶν ζῴων τὰ μὲν καρχαρόδοντα λάπτοντα· ἔνια δὲ καὶ τῶν μὴ καρχαροδόντων, οἷον οἱ μύες. Τὰ δὲ συνόδοντα σπάσει, οἷον ἵπποι καὶ βόες. Ἡ δ’ ἄρκτος οὔτε σπάσει οὔτε λάψει, ἀλλὰ κάψει. Καὶ τῶν ὀρνέων δὲ τὰ μὲν ἄλλα σπάσει, πλὴν τὰ μὲν μακραύχενα διαλείποντα καὶ αἴροντα τὴν κεφαλήν, ὁ δὲ πορφυρίων μόνος κάψει.

Τὰ δὲ κερατώδη τῶν ζῴων, καὶ ἥμερα καὶ ἄγρια, καὶ ὅσα μὴ καρχαρόδοντα, πάντα καρποφάγα καὶ ποηφάγα ἐστί, μὴ λίαν κατεχόμενα τῷ πεινῆν, ἔξω τῆς ὑός· αὕτη δ’ ἥκιστα ποηφάγον καὶ καρποφάγον ἐστίν· ῥιζοφάγον δὲ μάλιστα ἡ ὗς ἐστὶ τῶν ζῴων διὰ τὸ εὖ πεφυκέναι τὸ ῥύγχος πρὸς τὴν ἐργασίαν ταύτην, καὶ εὐχερέστατον πρὸς πᾶσαν τροφὴν τῶν ζῴων ἐστίν. Τάχιστα δὲ καὶ ἐπιδίδωσιν εἰς παχύτητα ὡς κατὰ μέγεθος· πιαίνεται γὰρ ἐν ἑξήκοντα ἡμέραις· ὅσον δ’ ἐπιδίδωσιν, γινώσκουσιν οἱ περὶ ταῦτα πραγματευόμενοι νῆστιν ἱστάντες. Πιαίνεται δὲ προλιμοκτονηθεῖσα ἡμέρας τρεῖς· σχεδὸν δὲ καὶ τἆλλα πάντα προλιμοκτονούμενα πιαίνεται. Μετὰ δὲ τὰς τρεῖς ἡμέρας εὐωχοῦσιν ἤδη οἱ πιαίνοντες τὰς ὗς. Οἱ δὲ Θρᾷκες πιαίνουσι τῇ μὲν πρώτῃ πιεῖν διδόντες, εἶτα διαλείπουσιν ἡμέραν μίαν τὸ πρῶτον, μετὰ δὲ ταῦτα δύο, εἶτα τρεῖς καὶ τέτταρας μέχρι τῶν ἑπτά. Πιαίνεται δὲ τὸ ζῷον τοῦτο κριθαῖς, κέγχροις, σύκοις, ἀκύλοις, ἀχράσι, σικύοις. Μάλιστα δὲ καὶ ταῦτα καὶ τἆλλα τὰ ἔχοντα κοιλίαν θερμὴν ἡ ἀτρεμία πιαίνει· τὰς δ’ ὗς καὶ τὸ λούεσθαι ἐν πηλῷ. Νέμεσθαι δὲ βούλονται κατὰ τὰς ἡλικίας. Μάχεται δὲ ὗς καὶ λύκῳ. Ἀπογίνεται δ’ ἀπὸ τοῦ σταθμοῦ, ὅσον ἕλκει ζῶσα, τὸ ἕκτον μέρος εἰς τρίχας καὶ αἷμα καὶ τὰ τοιαῦτα. Θηλαζόμεναι δὲ καὶ αἱ ὕες καὶ τἆλλα πάντα λεπτότερα γίνεται.

8.77. Bölüm

Bunlar böyledir. Sığırlar meyve ve otla beslenir. Gaz yapan yiyeceklerle semirirler: burçak, kırılmış bakla ve bakla filizi gibi. Yaşlı sığırların derisi kesilip içine hava üflenir de sonra yem verilirse yine semirirler. Arpayla, hem bütün hem kabuğu soyulmuş arpayla, incir, kuru üzüm, şarap ve karaağaç yaprağı gibi tatlı şeylerle de semirirler; ama en çok güneş ve ılık yıkanmalar semirtir. Gençlerin boynuzları balmumuyla ısıtılırsa istenilen yöne kolayca çevrilir. Boynuzlarına balmumu, zift ya da zeytinyağı sürülürse ayakları da daha az ağrır. Sürü hâlindeki sığırlar yer değiştirirken kırağıdan kardan daha çok sıkıntı çeker. Uzun yıllar çiftleştirilmezlerse daha çok büyürler; bu yüzden Epeiros'takiler Pyrrhos inekleri denen inekleri, büyüsünler diye dokuz yıl çiftleştirmeden tutar ve onlara apotauroi derler. Bunların sayısının dört yüz kadar olduğunu, krallara ait olduğunu ve başka bir ülkede yaşayamadıklarını söylerler; bunu deneyenler de olmuş.

8.7

Ταῦτα μὲν οὖν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Οἱ δὲ βόες εἰσὶ μὲν καὶ καρποφάγοι καὶ ποηφάγοι, πιαίνονται δὲ τοῖς τε φυσητικοῖς, οἷον ὀρόβοις καὶ κυάμοις ἐρηριγμένοις καὶ χλόῃ κυάμων, καὶ ἐάν τις τὸ δέρμα ἐντεμὼν φυσήσῃ καὶ μετὰ ταῦτα παράσχῃ τὴν τροφὴν τοῖς πρεσβυτέροις, ἔτι δὲ κριθαῖς καὶ ἁπλῶς καὶ ἐπτισμέναις, καὶ τοῖς γλυκέσιν, οἷον σύκοις καὶ ἀσταφίσι καὶ οἴνῳ καὶ τοῖς φύλλοις τῆς πτελέας· μάλιστα δ’ οἱ ἥλιοι καὶ τὰ λουτρὰ τὰ θερμά. Τὰ δὲ κέρατα τῶν νέων χλιαινόμενα τῷ κηρῷ ἄγεται ῥᾳδίως ὅπου ἄν τις ἐθέλῃ· καὶ τοὺς πόδας δ’ ἧττον ἀλγοῦσιν, ἐάν τις τὰ κέρατα ἀλείφῃ κηρῷ ἢ πίττῃ ἢ ἐλαίῳ. Πονοῦσι δ’ αἱ ἀγελαῖαι μᾶλλον ὑπὸ τῆς πάχνης μετανιστάμεναι ἢ ὑπὸ χιόνος. Αὐξάνονται δὲ ὅταν πλείω ἔτη ἀνόχευτοι ὦσιν· διὸ οἱ ἐν τῇ Ἠπείρῳ τὰς καλουμένας Πυρρίχας βοῦς ἐννέα ἔτη διατηροῦσιν ἀνοχεύτους καὶ καλοῦσιν ἀποταύρους, ὅπως αὐξάνωνται. Τούτων δὲ τὸ μὲν πλῆθος εἶναί φασι περὶ τετρακοσίας, ἰδίους τῶν βασιλέων, ἐν ἄλλῃ δὲ ζῆν χώρᾳ οὐ δύνασθαι· καίτοι πεπειρᾶσθαι τινάς.

8.88. Bölüm

Atlar, katırlar ve eşekler meyve ve otla beslenir, ama en çok içtikleri suyla semirirler: yük hayvanları suyu nasıl içerse yiyeceklerinden de o ölçüde tat alır; suyunu daha az iğrenerek içtikleri yerin otlağı da daha iyidir. Yeşil arpa (krastis) gebe kısrağın tüylerini parlak yapar; ama başakları sertleşmişse iyi değildir. Med otunun ilk biçileni kötüdür, kötü kokulu suyla sulanan yerde yetişeni de kötüdür; çünkü ot o kokuyu alır. Sığırlar içmek için temiz su arar, atlar ise bu bakımdan develer gibidir: deve bulanık ve koyu suyu daha severek içer, ırmaktan bile suyu bulandırmadan içmez. Dört gün susuz dayanabilir; ondan sonra çok miktarda su içer.

8.8

Ἵπποι δὲ καὶ ὀρεῖς καὶ ὄνοι καρποφάγοι μέν εἰσι καὶ ποηφάγοι, μάλιστα δὲ πιαίνεται τῷ ποτῷ· ὡς γὰρ ἂν πίνῃ τὰ ὑποζύγια τὸ ὕδωρ, οὕτω καὶ πρὸς τὴν ἀπόλαυσιν ἔχει τῆς τροφῆς, καὶ ὅπου δ’ ἂν ἧττον δυσχεραίνῃ τὸ ποτόν, τοῦτο μᾶλλον εὔχορτόν ἐστιν. Ἡ δὲ κράστις λειοτριχεῖν ποιεῖ, ὅταν ἔγκυος ᾖ· ὅταν δ’ ἀθέρας ἔχῃ σκληρούς, οὐκ ἀγαθή. Τῆς δὲ πόας τῆς Μηδικῆς ἥ τε πρωτόκουρος φαύλη, καὶ ὅπου ἂν ὕδωρ δυσῶδες ἐπάγηται· ὄζει γὰρ τῆς πόας. Πίνειν δ’ οἱ μὲν βόες ζητοῦσι καθαρόν, οἱ δ’ ἵπποι ὥσπερ αἱ κάμηλοι· ἡ δὲ κάμηλος πίνει ἥδιον θολερὸν καὶ παχύ, οὐδ’ ἀπὸ τῶν ποταμῶν πρότερον πίνει ἢ συνταράξαι. Δύναται δ’ ἄποτος ἀνέχεσθαι καὶ τέτταρας ἡμέρας· εἶτα μετὰ ταῦτα πίνει πολὺ πλῆθος.

8.99. Bölüm

Fil bir öğünde en çok dokuz Makedon medimnosu yer; bu kadar çok yemek tehlikelidir. Genellikle altı ya da yedi medimnos yer; arpa unundan beş medimnos, şaraptan da beş maris içer (bir maris altı kotyledir). Bir fil bir seferde on dört Makedon metretesi su içmiş, akşamüstü de sekiz metretes daha içmiştir. Develerin çoğu otuz yıl kadar yaşar, bazıları çok daha uzun; yüz yıl yaşayanlar bile vardır. Filin ise kimine göre iki yüz, kimine göre üç yüz yıl kadar yaşadığı söylenir.

8.9

Ὁ δ’ ἐλέφας ἐσθίει πλεῖστον μὲν μεδίμνους Μακεδονικοὺς ἐννέα ἐπὶ μιᾶς ἐδωδῆς· ἐπικίνδυνον δὲ τὸ τοσοῦτον πλῆθος· τὸ δ’ ἐπίπαν ἓξ μεδίμνους ἢ ἑπτά, ἀλφίτων δὲ πέντε μεδίμνους καὶ οἴνου πέντε μάρεις (ἔστι δ’ ὁ μάρις ἓξ κοτύλαι). Ἤδη δέ τις ἔπιεν ἐλέφας μετρητὰς ὕδατος Μακεδονικοὺς εἰσάπαξ δέκα καὶ τέτταρας, καὶ πάλιν τῆς δείλης ἄλλους ὀκτώ. Ζῶσι δ’ αἱ μὲν πολλαὶ τῶν καμήλων περὶ ἔτη τριάκοντα, ἔνιαι δὲ πολλῷ πλείω· καὶ γὰρ εἰς ἔτη ἑκατὸν ζῶσιν. Τὸν δ’ ἐλέφαντα ζῆν οἱ μὲν περὶ ἔτη διακόσιά φασιν, οἱ δὲ τριακόσια.

8.1010. Bölüm

Koyunlar ve keçiler ot yer; ama koyunlar bir yerde durup sürekli otlar, keçiler ise çabucak yer değiştirir ve otların yalnız uçlarına dokunur. Koyunu en çok su semirtir; bu yüzden yazın beş günde bir, yüz koyuna bir medimnos tuz verirler; böylece sürü daha sağlıklı ve daha semiz olur. Bu yüzden yiyeceklerinin çoğunu da tuzlayarak verirler: samanın içine bol tuz katarlar (susayınca daha çok içerler), sonbaharda da kabağın üstüne tuz serperler; bu, sütü de çoğaltır. Öğle vakti yürütülürlerse akşama doğru daha çok içerler. Doğuma yakın tuz verilirse memeleri daha iri sarkar. Koyunları zeytin filizleri, yabani zeytin, burçak ve her türlü saman semirtir; bunların hepsine tuzlu su serpilirse daha çok semirtir. Bunlar da önce üç gün aç bırakılırsa daha çok semirir. Sonbaharda koyunlar için kuzey rüzgârı eserken içilen su, güney rüzgârı eserken içilenden iyidir; akşama doğru otlatmak da yararlıdır; uzun yollar ve sıkıntılar ise onları zayıflatır. Çobanlar kışın güçlü koyunları üstlerinde kırağı tutmasından, güçsüzleri tutmamasından anlar; çünkü güçsüz olanlar zayıflıktan kıpırdayıp kırağıyı üstlerinden silkerler. Bütün dört ayaklıların eti bataklık yerlerde ya da yüksek yerlerde otladıklarında daha kötü olur. Geniş kuyruklu koyunlar kışa uzun kuyruklulardan, kısa yünlüler de uzun yünlülerden daha dayanıklıdır; kıvırcık yünlüler de kışa dayanıksızdır. Koyunlar keçilerden daha sağlıklıdır, ama keçiler koyunlardan daha güçlüdür. Kurdun parçaladığı koyunların postları, yünleri ve bunlardan yapılan giysiler ötekilerinkinden çok daha fazla bit yapar.

8.10

Πρόβατα δὲ καὶ αἶγες εἰσὶ μὲν ποηφάγα, τὴν δὲ νομὴν ποιοῦνται τὰ μὲν πρόβατα προσεδρεύοντα καὶ μονίμως, αἱ δ’ αἶγες ταχὺ μεταβάλλουσαι καὶ τῶν ἄκρων ἁπτόμεναι μόνον. Πιαίνει δὲ μάλιστα τὸ πρόβατον τὸ ποτόν, διὸ καὶ τοῦ θέρους διδόασιν ἅλας διὰ πέντε ἡμερῶν μέδιμνον τοῖς ἑκατόν· γίνεται γὰρ οὕτως ὑγιεινότερον καὶ πιότερον τὸ ποιμνίον. Καὶ τὰ πολλὰ δὲ ἁλίζοντες διὰ τοῦτο προσφέρουσιν, οἷον ἔν τε τοῖς ἀχύροις ἅλας πολλούς (διψῶντα γὰρ πίνει μᾶλλον) καὶ τοῦ μετοπώρου τὴν κολοκύνθην ἁλὶ πάττοντες· τοῦτο γὰρ καὶ γάλα ποιεῖ πλεῖον. Καὶ κινούμεναι δὲ μεσημβρίας πίνουσι μᾶλλον πρὸς τὴν δείλην. Πρός τε τοὺς τόκους ἁλιζόμεναι μείζω τὰ οὔθατα καθιᾶσιν. Πιαίνει δὲ τὰ πρόβατα θαλλός, κότινος, ἀφάκη, ἄχυρα ὁποῖα ἂν ᾖ· ἅπαντα δὲ μᾶλλον πιαίνει ἅλμῃ προσρανθέντα. Παχύνεται δὲ καὶ ταῦτα μᾶλλον προλιμοκτονηθέντα τρεῖς ἡμέρας. Ὕδωρ δὲ τοῖς προβάτοις τοῦ μετοπώρου τὸ βόρειον τοῦ νοτίου ἄμεινον, καὶ αἱ νομαὶ αἱ πρὸς ἑσπέραν συμφέρουσιν, λεπτύνουσι δ’ αἱ ὁδοὶ καὶ αἱ ταλαιπωρίαι. Οἱ δὲ ποιμένες γινώσκουσι τὰς ἰσχυούσας τῶν οἰῶν, ὅταν χειμὼν ᾖ, τῷ ἔχειν πάχνην, τὰς δὲ μὴ ἔχειν· διὰ γὰρ τὴν ἀσθένειαν κινούμεναι ἀποβάλλουσιν αἱ μὴ ἰσχύουσαι. Παντὸς δὲ τετράποδος τὰ κρέα χείρω, ὅπου ἑλώδη χωρία νέμονται ἢ ὅπου μετεωρότερα. Εἰσὶ δ’ εὐχειμερώτεραι αἱ πλατύκερκοι οἶες τῶν μακροκέρκων καὶ αἱ κολέραι τῶν λασίων· δυσχείμεροι δὲ καὶ αἱ οὖλαι. Ὑγιεινότεραι μὲν οὖν αἱ οἶες τῶν αἰγῶν, ἰσχύουσι δὲ μᾶλλον αἱ αἶγες τῶν οἰῶν. Τῶν δὲ λυκοβρώτων προβάτων τὰ κώδια καὶ τὰ ἔρια καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ἱμάτια φθειρωδέστερα γίνεται πολὺ μᾶλλον τῶν ἄλλων.

8.1111. Bölüm

Böceklerden dişi olanlar her şeyi yer; yalnız dili olanlar ise sıvılarla beslenir ve diliyle her yerden özsu emer. Bunlardan bazıları her şeyi yer (çünkü her türlü özsuyun tadına bakar), mesela sinekler; bazıları kan emer, mesela atsineği ve büvelek; bazıları da bitkilerin ve meyvelerin özsuyuyla yaşar. Arı ise çürümüş hiçbir şeyin üstüne konmayan tek böcektir; tatlı özsuyu olanlardan başka hiçbir yiyecek kullanmaz. Suyu da en büyük zevkle, temiz suyun fışkırdığı yerden alırlar.

8.11

Τῶν δ’ ἐντόμων τὰ μὲν ἔχοντα ὀδόντας παμφάγα ἐστί, τὰ δὲ γλῶτταν μόνον τοῖς ὑγροῖς τρέφεται, πάντοθεν ἐκχυλίζοντα ταύτῃ. Καὶ τούτων τὰ μὲν παμφάγα (πάντων γὰρ γεύεται τῶν χυμῶν), οἷον αἱ μυῖαι, τὰ δ’ αἱμοβόρα, καθάπερ μύωψ καὶ οἶστρος· τὰ δὲ φυτῶν καὶ καρπῶν ζῇ χυλοῖς. Ἡ δὲ μέλιττα μόνον πρὸς οὐδὲν προσίζει σαπρόν, οὐδὲ χρῆται τροφῇ οὐδεμιᾷ ἀλλ’ ἢ τῇ γλυκὺν ἐχούσῃ χυμόν· καὶ ὕδωρ δ’ ἥδιστα εἰς ἑαυτὰς λαμβάνουσιν, ὅπου ἂν καθαρὸν ἀναπηδᾷ.

8.1212. Bölüm

Hayvan cinslerinin kullandığı besinler bunlardır. Bütün eylemleri ise çiftleşmeye ve çocuk yapmaya, bol yiyecek bulmaya, soğuğa ve sıcağa, mevsim değişikliklerine karşı korunmaya yöneliktir. Çünkü hepsinin sıcakta ve soğukta olan değişikliğe karşı doğuştan bir hissi vardır. İnsanlardan bazıları kışın evlerine çekilir, geniş topraklara sahip olanlar ise yazı serin yerlerde, kışı ılık yerlerde geçirir; hayvanlardan yer değiştirebilenler de öyle yapar. Bir kısmı korunmanın yolunu alışık oldukları yerlerde bulur, bir kısmı ise göç eder: sonbahar gece-gündüz eşitliğinden sonra yaklaşan kıştan kaçarak Pontos'tan ve soğuk yerlerden, ilkbahar eşitliğinden sonra da sıcaklardan korkarak sıcak yerlerden soğuk yerlere giderler. Bazıları yakın yerlerden yer değiştirir, bazıları da adeta dünyanın öbür ucundan gelir; turnalar böyle yapar: İskit ovalarından Nil'in çıktığı yukarı Mısır'daki bataklıklara göç ederler. Turnaların orada Pygmaioslara saldırdığı söylenir; bu bir masal değildir; gerçekten de, söylendiği gibi kendileri de atları da küçük bir soy vardır ve mağaralarda yaşarlar. Pelikanlar da göç eder: Strymon ırmağından İstros'a uçar ve orada yavrularlar. Hep birlikte giderler, öndekiler arkadakileri bekler; çünkü dağın üstünden uçarken öndekiler arkadakilerin gözünden kaybolur. Balıklar da aynı şekilde göç eder: bir kısmı Pontos'tan çıkar ve Pontos'a girer; bir kısmı kışın sıcağın peşinden açık denizden kıyıya, yazın da sıcaktan kaçarak kıyıdan açık denize gider. Kuşlardan zayıf olanlar da kışın ve ayazda sıcak için ovalara iner, yazın da sıcaklar yüzünden yukarı, dağlara çekilir. İki aşırılığın her birinde yer değiştirmeye her zaman önce daha zayıf olanlar başlar: mesela uskumrular orkinoslardan, bıldırcınlar turnalardan önce göç eder; çünkü birinciler Boedromion ayında, ikinciler Maimakterion ayında göç eder. Hepsi soğuk yerlerden göç ederken sıcak yerlerden göç ederkenkinden daha semizdir; mesela bıldırcınlar sonbaharda ilkbahardakinden daha semizdir. Soğuk yerlerden göç etmeleriyle sıcak mevsimin sona ermesi aynı zamana düşer. İlkbaharda, sıcak yerlerden göç ederken çiftleşmeye de daha isteklidirler. Kuşlardan turnalar, daha önce söylendiği gibi, dünyanın bir ucundan öbür ucuna göç eder. Rüzgâra karşı uçarlar. Taş hakkında söylenen ise yalandır: turnaların ağırlık olarak bir taş taşıdıkları, bu taşı kustuklarında altını mihenk etmeye yaradığı söylenir. Tahtalı güvercinler ve kaya güvercinleri de göç eder ve kışı burada geçirmez; kırlangıçlar ve kumrular da öyle; evcil güvercinler ise kalır. Bıldırcınlar da göç eder; yalnız kumrulardan ve bıldırcınlardan bazıları güneşli yerlerde geride kalabilir. Tahtalı güvercinler ve kumrular hem gelirken hem dönüş vakti gelince sürüler oluşturur. Bıldırcınlar konduklarında, hava açık ya da kuzey rüzgârı esiyorsa çiftleşir ve iyi durumda olurlar; ama güney rüzgârı esiyorsa uçamadıkları için zor durumda kalırlar, çünkü bu rüzgâr nemli ve ağırdır; bu yüzden avcılar da güney rüzgârlı günlerde onların peşine düşer. Açık havada da ağırlıkları yüzünden iyi uçamazlar, çünkü bedenleri iridir; bu yüzden bağırarak uçarlar, çünkü zorlanırlar. Oradan buraya geldiklerinde önderleri yoktur; ama buradan ayrılırken glōttis, bıldırcın kılavuzu, ōtos ve geceleri onları çağıran kykhramos da onlarla birlikte ayrılır; avcılar onun sesini duyunca bıldırcınların kalmayacağını anlar. Bıldırcın kılavuzu görünüşçe bataklık kuşlarına benzer; glōttis'in de çok ileri uzatabildiği bir dili vardır. Ōtos baykuşlara benzer, kulaklarının çevresinde tüy perçemleri vardır; bazıları ona gece kuzgunu der. Maskara ve taklitçi bir kuştur: avcılardan biri onun karşısında dans ederken öteki arkasından dolaşıp onu yakalar; baykuş da öyle yakalanır. Genel olarak pençelilerin hepsi kısa boyunlu, geniş dilli ve taklitçidir; nitekim insan dilli denen Hint kuşu papağan da böyledir; şarap içince daha da şımarır. Kuşlardan sürü hâlinde yaşayanlar turna, kuğu, pelikan ve küçük kazdır.

8.12

Τροφαῖς μὲν οὖν χρῶνται τὰ γένη τῶν ζῴων ταῖς εἰρημέναις. Αἱ δὲ πράξεις αὐτῶν ἅπασαι περί τε τὰς ὀχείας καὶ τὰς τεκνώσεις εἰσί, καὶ περὶ τὰς εὐπορίας τῆς τροφῆς, καὶ πρὸς τὰ ψύχη καὶ τὰς ἀλέας πεπορισμέναι, καὶ πρὸς τὰς μεταβολὰς τὰς τῶν ὡρῶν. Πάντα γὰρ τῆς κατὰ τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν μεταβολῆς αἴσθησιν ἔχει σύμφυτον, καὶ καθάπερ τῶν ἀνθρώπων οἱ μὲν εἰς τὰς οἰκίας τοῦ χειμῶνος μεταβάλλουσιν, οἱ δὲ πολλῆς χώρας κρατοῦντες θερίζουσι μὲν ἐν τοῖς ψυχροῖς χειμάζουσι δ’ ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς, οὕτω καὶ τῶν ζῴων τὰ δυνάμενα μεταβάλλειν τοὺς τόπους. Καὶ τὰ μὲν ἐν αὐτοῖς τοῖς συνήθεσι τόποις εὑρίσκεται τὰς βοηθείας, τὰ δ’ ἐκτοπίζει, μετὰ μὲν τὴν φθινοπωρινὴν ἰσημερίαν ἐκ τοῦ Πόντου καὶ τῶν ψυχρῶν τόπων φεύγοντα τὸν ἐπιόντα χειμῶνα, μετὰ δὲ τὴν ἐαρινὴν ἐκ τῶν θερμῶν εἰς τοὺς τόπους τοὺς ψυχροὺς φοβούμενα τὰ καύματα, τὰ μὲν ἐκ τῶν ἐγγὺς τόπων ποιούμενα τὰς μεταβολάς, τὰ δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐσχάτων ὡς εἰπεῖν, οἷον αἱ γέρανοι ποιοῦσιν· μεταβάλλουσι γὰρ ἐκ τῶν Σκυθικῶν πεδίων εἰς τὰ ἕλη τὰ ἄνω τῆς Αἰγύπτου, ὅθεν ὁ Νεῖλος ῥεῖ· οὗ καὶ λέγονται τοῖς Πυγμαίοις ἐπιχειρεῖν· οὐ γάρ ἐστι τοῦτο μῦθος, ἀλλ’ ἔστι κατὰ τὴν ἀλήθειαν γένος μικρὸν μέν, ὥσπερ λέγεται, καὶ αὐτοὶ καὶ οἱ ἵπποι, τρωγλοδύται δ’ εἰσὶ τὸν βίον. Καὶ οἱ πελεκᾶνες δ’ ἐκτοπίζουσι, καὶ πέτονται ἀπὸ τοῦ Στρυμόνος ποταμοῦ ἐπὶ τὸν Ἴστρον, κἀκεῖ τεκνοποιοῦνται· ἀθρόοι δ’ ἀπέρχονται, ἀναμένοντες οἱ πρότεροι τοὺς ὕστερον, διὰ τὸ ὅταν ὑπερπτῶνται τὸ ὄρος ἀδήλους γίνεσθαι τοὺς προτέρους τοῖς ὑστέροις. Καὶ οἱ ἰχθύες δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ μὲν ἐκ τοῦ Πόντου καὶ εἰς τὸν Πόντον μεταβάλλουσιν, οἱ δ’ ἐν μὲν τῷ χειμῶνι ἐκ τοῦ πελάγους πρὸς τὴν γῆν, τὴν ἀλέαν διώκοντες, ἐν δὲ τῷ θέρει ἐκ τῶν προσγείων εἰς τὸ πέλαγος, φεύγοντες τὴν ἀλέαν. Καὶ τὰ ἀσθενῆ δὲ τῶν ὀρνέων ἐν μὲν τῷ χειμῶνι καὶ τοῖς πάγοις εἰς τὰ πεδία καταβαίνουσι διὰ τὴν ἀλέαν, ἐν δὲ τῷ θέρει ἀποχωροῦσιν εἰς τὰ ὄρη ἄνω διὰ τὰ καύματα. Ποιεῖται δ’ ἀεὶ τὰ ἀσθενέστερα πρῶτα τὴν μετάστασιν καθ’ ἑκατέραν τὴν ὑπερβολήν, οἷον οἱ μὲν σκόμβροι τῶν θύννων, οἱ δ’ ὄρτυγες τῶν γεράνων· τὰ μὲν γὰρ μεταβάλλει τοῦ Βοηδρομιῶνος, τὰ δὲ τοῦ Μαιμακτηριῶνος. Ἔστι δὲ πιότερα πάντα ὅταν ἐκ τῶν ψυχρῶν τόπων μεταβάλλῃ ἢ ὅταν ἐκ τῶν θερμῶν, οἷον καὶ οἱ ὄρτυγες τοῦ φθινοπώρου μᾶλλον ἢ τοῦ ἔαρος. Συμβαίνει δ’ ἐκ τῶν ψυχρῶν τόπων ἅμα μεταβάλλειν καὶ ἐκ τῆς ὥρας τῆς θερμῆς. Ἔχουσι δὲ καὶ πρὸς τὰς ὀχείας ὁρμητικώτερον κατὰ τὴν ἐαρινὴν ὥραν καὶ ὅταν μεταβάλλωσιν ἐκ τῶν θερμῶν. Τῶν μὲν οὖν ὀρνέων αἱ γέρανοι, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἐκτοπίζουσιν εἰς τὰ ἔσχατα ἐκ τῶν ἐσχάτων. Πέτονται δὲ πρὸς τὸ πνεῦμα. Τὸ δὲ περὶ τοῦ λίθου ψεῦδός ἐστι· λέγεται γὰρ ὡς ἔχουσιν ἕρμα λίθον, ὃς γίνεται χρήσιμος πρὸς τὰς τοῦ χρυσοῦ βασάνους, ὅταν ἀνεμέσωσιν. Ἀπαίρουσι δὲ καὶ αἱ φάτται καὶ αἱ πελειάδες, καὶ οὐ χειμάζουσι, καὶ αἱ χελιδόνες καὶ αἱ τρυγόνες· αἱ δὲ περιστεραὶ καταμένουσιν. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ὄρτυγες, ἐὰν μή τινες ὑπολειφθῶσι καὶ τῶν τρυγόνων καὶ τῶν ὀρτύγων ἐν εὐείλοις χωρίοις. Ἀγελάζονται δ’ αἵ τε φάτται καὶ αἱ τρυγόνες, ὅταν τε παραγίνωνται καὶ πάλιν ὅταν ὥρα ᾖ πρὸς τὴν ἀνακομιδήν. Οἱ δ’ ὄρτυγες ὅταν πέσωσιν, ἐὰν μὲν εὐδία ἢ βόρειον ᾖ, συνδυάζονταί τε καὶ εὐημεροῦσιν, ἐὰν δὲ νότος, χαλεπῶς ἔχουσι διὰ τὸ μὴ εἶναι πτητικοί· ὑγρὸς γὰρ καὶ βαρὺς ὁ ἄνεμος· διὸ καὶ οἱ θηρεύοντες ἐπιχειροῦσι τοῖς νοτίοις. Εὐδίας δ’ οὐ πέτονται διὰ τὸ βάρος· πολὺ γὰρ τὸ σῶμα, διὸ καὶ βοῶντες πέτονται· πονοῦσι γάρ. Ὅταν μὲν οὖν ἐκεῖθεν παραβάλλωσιν, οὐκ ἔχουσιν ἡγεμόνας· ὅταν δ’ ἐντεῦθεν ἀπαίρωσιν, ἥ τε γλωττὶς συναπαίρει καὶ ἡ ὀρτυγομήτρα καὶ ὁ ὠτὸς καὶ ὁ κύχραμος, ὅσπερ αὐτοὺς καὶ ἀνακαλεῖται νύκτωρ· καὶ ὅταν τούτου τὴν φωνὴν ἀκούσωσιν οἱ θηρεύοντες, ἴσασιν ὅτι οὐ καταμένουσιν. Ἡ δ’ ὀρτυγομήτρα παραπλήσιος τὴν μορφὴν τοῖς λιμναίοις ἐστί, καὶ ἡ γλωττὶς γλῶτταν ἐξαγομένην ἔχουσα μέχρι πόρρω. Ὁ δ’ ὠτὸς ὅμοιος ταῖς γλαυξὶ καὶ περὶ τὰ ὦτα πτερύγια ἔχων· ἔνιοι δ’ αὐτὸν νυκτικόρακα καλοῦσιν. Ἔστι δὲ κόβαλος καὶ μιμητής, καὶ ἀντορχούμενος ἁλίσκεται, περιελθόντος θατέρου τῶν θηρευτῶν, καθάπερ ἡ γλαύξ. Ὅλως δὲ τὰ γαμψώνυχα πάντα βραχυτράχηλα καὶ πλατύγλωττα καὶ μιμητικά· καὶ γὰρ τὸ Ἰνδικὸν ὄρνεον ἡ ψιττάκη, τὸ λεγόμενον ἀνθρωπόγλωττον, τοιοῦτόν ἐστι· καὶ ἀκολαστότερον δὲ γίνεται, ὅταν πίῃ οἶνον. Ἀγελαῖοι δὲ τῶν ὀρνίθων εἰσὶ γέρανος, κύκνος, πελεκάν, χὴν ὁ μικρός.

8.1313. Bölüm

Balıkların bir kısmı, söylendiği gibi, soğuğun ve sıcağın aşırılıklarından kaçarak açık denizden kıyıya, kıyıdan da açık denize göç eder. Kıyı balıkları açık deniz balıklarından daha iyidir, çünkü daha bol ve daha iyi otlakları vardır: güneşin vurduğu her yerde, bahçelerde olduğu gibi, bitkiler daha bol, daha iyi ve daha körpe yetişir. Kara deniz yosunu da kıyıda biter; öteki yosun ise yabani bitkilere benzer. Ayrıca denizin kıyıya yakın yerleri sıcakla soğuğun iyi karıştığı yerlerdir; bu yüzden bu tür balıkların eti de daha sıkıdır, açık deniz balıklarınınki ise sulu ve gevşektir. Kıyı balıkları şunlardır: sinodon, kantharos, orphos, çipura, kefal, barbunya, kikhle, trakonya, kallionymos, kaya balığı ve kayalıklarda yaşayanların hepsi. Açık deniz balıkları ise şunlardır: trygon, selakhiler, beyaz mığrılar, khanne, erythrinos, glaukos. Phagros, iskorpit, kara mığrı, müren ve kırlangıç balığı ise her iki yerde de yaşar. Bunlar arasında yerlere göre de farklar vardır; meselâ Girit dolaylarında kaya balıkları ve kayalıkta yaşayan bütün balıklar yağlı olur. Orkinos da Arktouros'un doğuşundan sonra yeniden iyileşir, çünkü bu mevsimde artık oistros denen asalağın azabı biter; yazın daha kötü olmasının sebebi budur. Lagünlerde de balıkların çoğu yaşar, meselâ salpa, çipura, barbunya ve ötekilerin hemen hemen çoğu. Amia'lar da yaşar, meselâ Alopekonnesos dolaylarında; Bistonis gölünde de balık cinslerinin çoğu bulunur. Kolias'ların çoğu Pontos'a girmez; yazı Propontis'te geçirip orada yumurtlar, kışı Aigaion'da geçirir. Thynnis'ler, palamutlar ve amia'lar ise ilkbaharda Pontos'a girip yazı orada geçirir; göçmen ve sürü hâlinde yaşayan balıkların da hemen hemen çoğu öyle yapar. Balıkların çoğu sürü hâlinde yaşar ve sürü hâlinde yaşayanların hepsinin önderleri vardır. Pontos'a hem yiyecek için girerler —tatlı su sayesinde otlak orada hem daha bol hem daha iyidir— hem de orada büyük yırtıcılar daha azdır: Pontos'ta yunusla domuz balığından başka büyük hayvan yoktur, yunus da küçüktür; oysa dışarı biraz çıkınca hemen büyükleri görülür. İşte hem yiyecek hem yumurtlamak için girerler: orada yumurtlamaya elverişli yerler vardır, tatlı ve daha yumuşak su da yavruları besler. Yumurtlayıp yavrular büyüyünce Ülker'in doğuşundan hemen sonra dışarı çıkarlar. Kış güney rüzgârlı geçerse daha geç, kuzey rüzgârlı geçerse rüzgâr arkalarından estiği için daha erken çıkarlar; o zaman yavrular da Byzantion dolaylarında küçük yakalanır, çünkü Pontos'ta uzun süre kalmamışlardır. Ötekiler hem girerken hem çıkarken görülür; yalnız trikhia'lar girerken yakalanır, çıkarken ise görülmez. Byzantion dolaylarında bir tanesi yakalansa bile, bu balığın dışarı çıkması âdet olmadığından balıkçılar ağlarını arındırırlar. Sebebi şudur: yalnız bunlar İstros'a girip ırmak boyunca yukarı çıkar, sonra ırmağın ikiye ayrıldığı yerden Adriyatik'e iner. Bunun delili de şudur: orada tersi olur; Adriyatik'e girerken yakalanmazlar, çıkarken yakalanırlar. Orkinoslar Pontos'a girerken karayı sağlarında, çıkarken solunda tutarak yüzer; bazıları bunu, tabiatça keskin görmeyen bu balıkların sağ gözleriyle daha keskin görmelerine bağlar. Göçmen balıklar gündüz yol alır; geceleyin ise, ay yoksa, durup otlanır; ay varsa yol almaya devam eder, durmaz. Denizle uğraşanlardan bazıları, kış dönümü gelince artık hareket etmediklerini, o sırada nerede yakalandılarsa gün-tün eşitliğine kadar orada kıpırdamadan kaldıklarını söyler. Kolias'lar girerken yakalanır, çıkarken daha az; en iyileri yumurtlamadan önce Propontis'tekilerdir. Öteki göçmen balıklar ise Pontos'tan çıkarken daha çok yakalanır ve en iyi o zaman olurlar; girerken de kıyıya en yakın yerde yakalananlar en yağlısıdır, daha yukarılarda yakalananlar gittikçe daha zayıftır. Kolias'lar ve uskumrular çıkarken karşılarına sık sık güney rüzgârı çıkar; o zaman Byzantion dolaylarından çok daha aşağıda yakalanırlar.

Göçlerini işte böyle yaparlar. Aynı hâl kara hayvanlarında da inlere çekilme bakımından görülür: kışın inlerine çekilir, daha sıcak mevsimde çıkarlar. Hayvanlar inlere çekilmeyi de her iki mevsimin aşırılıklarından korunmak için yapar. Kimi hayvanlarda bütün cins ine çekilir, kimilerinde bir kısmı çekilir, bir kısmı çekilmez. Kabuklu deniz hayvanlarının hepsi gizlenir, meselâ denizdekilerden boya salyangozları, borazan salyangozları ve bu cinsin hepsi. Ama serbest dolaşanlarda gizlenme daha belirgindir: bunlar kendilerini saklar, meselâ taraklar; kimileri de kara salyangozları gibi üstlerine bir örtü çeker. Bir yere yapışık yaşayanlarda ise bu değişiklik belli olmaz. Hepsi aynı mevsimde gizlenmez: salyangozlar kışın, boya ve borazan salyangozları Köpek Yıldızı'nın doğuşu sırasında otuz gün kadar, taraklar da aşağı yukarı aynı zamanda gizlenir. Çoğu hem şiddetli soğuklarda hem şiddetli sıcaklarda gizlenir.

8.13

Τῶν δ’ ἰχθύων οἱ μέν, ὥσπερ εἴρηται, μεταβάλλουσι πρὸς τὴν γῆν ἐκ τοῦ πελάγους καὶ εἰς τὸ πέλαγος ἀπὸ τῆς γῆς, φεύγοντες τὰς ὑπερβολὰς τοῦ ψύχους καὶ τῆς ἀλέας. Ἀμείνους δ’ εἰσὶν οἱ πρόσγειοι τῶν πελαγίων· πλείω γὰρ καὶ βελτίω νομὴν ἔχουσιν· ὅπου γὰρ ἂν ὁ ἥλιος ἐπιβάλλῃ, πλείω φύεται καὶ βελτίω καὶ ἁπαλώτερα, οἷον ἐν κήποις. Καὶ ὁ θὶς ὁ μέλας φύεται πρὸς τῇ γῇ, ὁ δ’ ἄλλος ὅμοιός ἐστι τοῖς ἀγρίοις. Ἔτι δὲ καὶ κεκραμένοι τυγχάνουσι καλῶς τῷ θερμῷ καὶ τῷ ψυχρῷ οἱ τόποι οἱ πρόσγειοι τῆς θαλάττης· διὸ καὶ αἱ σάρκες συνεστᾶσι μᾶλλον τῶν τοιούτων ἰχθύων, τῶν δὲ πελαγίων ὑγραί εἰσι καὶ κεχυμέναι. Εἰσὶ δὲ πρόσγειοι σινώδων, κάνθαρος, ὀρφός, χρύσοφρυς, κεστρεύς, τρίγλη, κίχλη, δράκων, καλλιώνυμος, κωβιὸς καὶ τὰ πετραῖα πάντα· πελάγιοι δὲ τρυγὼν καὶ τὰ σελάχη καὶ γόγγροι οἱ λευκοί, χάννη, ἐρυθρῖνος, γλαῦκος· φάγροι δὲ καὶ σκορπίοι καὶ γόγγροι οἱ μέλανες καὶ μύραιναι καὶ κόκκυγες ἐπαμφοτερίζουσιν. Εἰσὶ δὲ διαφοραὶ τούτων καὶ κατὰ τοὺς τόπους, οἷον περὶ Κρήτην οἱ κωβιοὶ καὶ τὰ πετραῖα πάντα πίονα γίνεται. Γίνεται δὲ καὶ ὁ θύννος ἀγαθὸς πάλιν μετ’ Ἀρκτοῦρον· ἤδη γὰρ οἰστρῶν παύεται ταύτην τὴν ὥραν· διὰ γὰρ τοῦτο ἐν τῷ θέρει χείρων ἐστίν. Γίνονται δὲ καὶ ἐν ταῖς λιμνοθαλάτταις πολλοὶ τῶν ἰχθύων, οἷον σάλπαι, χρύσοφρυς, τρίγλη καὶ τῶν ἄλλων σχεδὸν οἱ πλεῖστοι. Γίνονται δὲ καὶ ἄμιαι, οἷον περὶ Ἀλωπεκόννησον· καὶ ἐν τῇ Βιστωνίδι λίμνῃ ἔνεστι τὰ πλεῖστα γένη τῶν ἰχθύων. Τῶν δὲ κολιῶν οἱ πολλοὶ εἰς μὲν τὸν Πόντον οὐκ ἐμβάλλουσιν, ἐν δὲ τῇ Προποντίδι θερίζουσι καὶ ἐκτίκτουσι, χειμάζουσι δ’ ἐν τῷ Αἰγαίῳ. Θυννίδες δὲ καὶ πηλαμύδες καὶ ἄμιαι εἰς τὸν Πόντον ἐμβάλλουσι τοῦ ἔαρος καὶ θερίζουσιν, σχεδὸν δὲ καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν ῥυάδων καὶ ἀγελαίων ἰχθύων. Εἰσὶ δ’ οἱ πλεῖστοι ἀγελαῖοι. Ἔχουσι δ’ οἱ ἀγελαῖοι ἡγεμόνας πάντες. Εἰσπλέουσι δ’ εἰς τὸν Πόντον διά τε τὴν τροφήν (ἡ γὰρ νομὴ καὶ πλείων καὶ βελτίων διὰ τὸ πότιμον), καὶ τὰ θηρία δὲ τὰ μεγάλα ἐλάττω· ἔξω γὰρ δελφῖνος καὶ φωκαίνης οὐδέν ἐστιν ἐν τῷ Πόντῳ, καὶ ὁ δελφὶς μικρός· ἔξω δ’ εὐθὺς προελθόντι μεγάλοι. Διά τε δὴ τὴν τροφὴν εἰσπλέουσι καὶ διὰ τὸν τόκον· τόποι γάρ εἰσιν ἐπιτήδειοι ἐντίκτειν, καὶ τὸ πότιμον καὶ τὸ γλυκύτερον ὕδωρ ἐκτρέφει τὰ κυήματα. Ὅταν δὲ τέκωσι καὶ τὰ γενόμενα αὐξηθῇ, ἐκπλέουσιν εὐθὺς μετὰ Πλειάδα. Ἂν μὲν οὖν νότιος ὁ χειμὼν ᾖ, βραδύτερον ἐκπλέουσιν, ἂν δὲ βόρειος, θᾶττον διὰ τὸ τὸ πνεῦμα συνεπουρίζειν· καὶ ὁ γόνος δὲ τότε μικρὸς ἁλίσκεται περὶ Βυζάντιον ἅτ’ οὐ γενομένης πολλῆς ἐν τῷ Πόντῳ διατριβῆς. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι καὶ ἐκπλέοντες καὶ εἰσπλέοντες δῆλοί εἰσιν, οἱ δὲ τριχίαι μόνοι εἰσπλέοντες μὲν ἁλίσκονται, ἐκπλέοντες δ’ οὐχ ὁρῶνται, ἀλλὰ καὶ ὅταν ληφθῇ τις περὶ Βυζάντιον, οἱ ἁλιεῖς τὰ δίκτυα περικαθαίρουσι διὰ τὸ μὴ εἰωθέναι ἐκπλεῖν. Αἴτιον δ’ ὅτι οὗτοι μόνοι ἀναπλέουσιν εἰς τὸν Ἴστρον, εἶθ’ ᾗ σχίζεται, καταπλέουσιν εἰς τὸν Ἀδρίαν. Σημεῖον δέ, ἐκεῖ γὰρ συμβαίνει τοὐναντίον· εἰσπλέοντες μὲν γὰρ οὐχ ἁλίσκονται εἰς τὸν Ἀδρίαν, ἐκπλέοντες δ’ ἁλίσκονται. Εἰσπλέουσι δ’ οἱ θύννοι ἐπὶ δεξιὰ ἐχόμενοι τῆς γῆς, ἐκπλέουσι δ’ ἐπ’ ἀριστερά· τοῦτο δέ φασί τινες ποιεῖν ὅτι τῷ δεξιῷ ὀξύτερον ὁρῶσι, φύσει οὐκ ὀξὺ βλέποντες. Τὴν μὲν οὖν ἡμέραν οἱ ῥυάδες κομίζονται, τὴν δὲ νύκτα ἡσυχάζουσι καὶ νέμονται, ἐὰν μὴ σελήνη ᾖ· τότε δὲ κομίζονται καὶ οὐχ ἡσυχάζουσιν. Λέγουσι δέ τινες τῶν περὶ τὴν θάλατταν ὡς ὅταν τροπαὶ χειμεριναὶ γίνωνται, οὐκέτι κινοῦνται ἀλλ’ ἡσυχάζουσιν, ὅπου ἂν τύχωσι καταληφθέντες, μέχρι ἰσημερίας. Οἱ μὲν οὖν κολίαι εἰσπλέοντες ἁλίσκονται, ἐξιόντες δ’ ἦττον· ἄριστοι δ’ εἰσὶν ἐν τῇ Προποντίδι πρὸ τοῦ τίκτειν. Οἱ δ’ ἄλλοι ῥυάδες ἐξιόντες ἐκ τοῦ Πόντου ἁλίσκονται μᾶλλον καὶ ἄριστοι τότε εἰσίν· ὅταν δὲ εἰσπλέωσιν, ἐγγύτατα τοῦ αἰγιαλοῦ πιότατοι ἁλίσκονται, ὅσα δ’ ἀνωτέρω, ἀεὶ λεπτότεροι. Πολλάκις δὲ καὶ ὅταν πνεῦμα ἀντικόψῃ νότιον ἐκπλέουσι τοῖς κολίαις καὶ τοῖς σκόμβροις, κάτω ἁλίσκονται μᾶλλον ἢ περὶ Βυζάντιον.

Τοὺς μὲν οὖν ἐκτοπισμοὺς τοῦτον ποιοῦνται τὸν τρόπον. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο συμβαίνει πάθος καὶ ἐπὶ τῶν χερσαίων κατὰ τὴν φωλείαν· τοῦ μὲν γὰρ χειμῶνος ὁρμῶσι πρὸς τὴν φωλείαν, ἀπαλλάττονται δὲ κατὰ τὴν θερμοτέραν ὥραν. Ποιοῦνται δὲ τὰ ζῷα καὶ τὰς φωλείας πρὸς τὴν βοήθειαν καὶ τὰς ὑπερβολὰς τῆς ὥρας ἑκατέρας. Φωλεῖ δὲ τῶν μὲν ὅλον τὸ γένος, ἐνίων δὲ τὰ μὲν τὰ δ’ οὔ. Τὰ μὲν γὰρ ὀστρακόδερμα πάντα φωλεῖ, οἷον τά τε ἐν τῇ θαλάττῃ, πορφύραι καὶ κήρυκες καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος· ἀλλὰ τῶν μὲν ἀπολελυμένων ἐπιδηλότερός ἐστιν ἡ φωλεία (κρύπτουσι γὰρ αὑτά, οἷον οἱ κτένες, τὰ δ’ ἴσχει ἐπιπολῆς ἐπικάλυμμα, οἷον οἱ χερσαῖοι κοχλίαι), τῶν δ’ ἀναπολύτων ἄδηλος ἡ μεταβολή. Φωλοῦσι δ’ οὐ τὴν αὐτὴν ὥραν, ἀλλ’ οἱ μὲν κοχλίαι τοῦ χειμῶνος, αἱ δὲ πορφύραι καὶ οἱ κήρυκες ὑπὸ κύνα περὶ ἡμέρας τριάκοντα, καὶ οἱ κτένες περὶ τὸν αὐτὸν χρόνον. Τὰ δὲ πλεῖστα αὐτῶν φωλεῖ καὶ ἐν τοῖς σφόδρα ψύχεσι καὶ ἐν ταῖς σφόδρα ἀλέαις.

8.1414. Bölüm

Böceklerin de hemen hepsi gizlenir; yalnız evlerde insanlarla birlikte yaşayanlar ve ölüp ikinci yıla erişmeyenler bunun dışındadır. Bunlar kışın gizlenir. Kimi uzun süre, kimi yalnız en soğuk günlerde gizlenir, meselâ arılar; çünkü arılar da gizlenir. Bunun delili şudur: önlerine konan yiyeceğe hiç dokunmadıkları görülür; içlerinden biri sürünerek dışarı çıkarsa saydam görünür ve karnında hiçbir şey olmadığı açıkça belli olur. Ülker'in batışından ilkbahara kadar kıpırdamazlar. Hayvanlar inlerine çekilirken sıcak yerlere ve her zaman yattıkları yerlere saklanır.

8.14

Τὰ δ’ ἔντομα σχεδὸν ἅπαντα φωλεῖ, πλὴν εἴ τι ἐν ταῖς οἰκήσεσι συνανθρωπεύεται αὐτῶν, καὶ ὅσα φθείρεται καὶ μὴ διετίζει. Ταῦτα δὲ φωλεῖ τοῦ χειμῶνος. Φωλεῖ δὲ τὰ μὲν πλείους ἡμέρας, τὰ δὲ τὰς χειμεριωτάτας, οἷον αἱ μέλιτται· καὶ γὰρ αὗται φωλοῦσιν. Σημεῖον δ’ ὅτι οὐδὲν φαίνονται γευόμεναι τῆς παρακειμένης τροφῆς· κἄν τις αὐτῶν ἐξερπύσῃ, φαίνεται διαφανής, καὶ οὐθὲν ἐν τῇ κοιλίᾳ ἐνὸν δῆλον. Ἡσυχάζει δ’ ἀπὸ Πλειάδος δύσεως μέχρι τοῦ ἔαρος. Ποιεῖται δὲ τὰ ζῷα τὰς φωλείας ἀποκρυπτόμενα ἐν ἀλεεινοῖς καὶ ἐν οἷς εἴωθε τόποις ἐπικοιτάζεσθαι.

8.1515. Bölüm

Kanlı hayvanların da birçoğu gizlenir, meselâ pullular: yılanlar, kertenkeleler, ev kertenkeleleri ve ırmak timsahları en soğuk dört ay boyunca gizlenir ve hiçbir şey yemez. Öteki yılanlar toprağın içinde gizlenir, engerekler ise kayaların altına saklanır. Balıkların da birçoğu gizlenir; en belirgin biçimde de hippouros ile korakinos kışın gizlenir: bunlar, belli ve hep aynı birkaç dönem dışında hiçbir yerde yakalanmayan tek balıklardır; ötekilerin hemen hepsi her zaman yakalanır. Müren, orphos ve mığrı da gizlenir. Kikhle, kottyphos ve perka gibi kayalık balıklarında erkek, nasıl yumurtlarken dişiyle birlikteyse gizlenirken de onunla çift olarak gizlenir. Orkinoslar da kışın derinlerde gizlenir ve gizlenmeden sonra en yağlı hâllerine gelirler. Ülker'in doğuşundan başlayarak en geç Arktouros'un batışına kadar avlanırlar; geri kalan zamanda gizlenip kıpırdamadan dururlar. Gizlenme zamanı sırasında hem bunlardan hem öteki gizlenen balıklardan bazıları, yer sıcaksa ve beklenmedik açık havalar araya girerse, hareket ederken yakalanır; çünkü kovuklarından otlanmak için biraz dışarı çıkarlar; dolunaylarda da öyle yaparlar. Gizlenen balıkların çoğu en lezzetli o zaman olur. Primas'lar kendilerini çamura gömer; bunun delili, o zaman yakalanmamaları ve yakalandıklarında sırtlarında bol balçık bulunması, yüzgeçlerinin de ezilmiş görünmesidir. İlkbaharda hareketlenir, çiftleşmek ve yumurtlamak için kıyıya gelirler ve yumurtalı yakalanırlar. Mevsimlerinde sayıldıkları zaman budur; sonbaharda ve kışın yakalananlar daha kötüdür. Aynı sırada erkekler de sütle dolu görünür. Yumurtaları küçükken zor yakalanırlar; büyüdüğünde ise oistros'un azabı yüzünden çok yakalanırlar. Kimi balıklar kumun, kimi çamurun içinde, yalnız ağızlarını dışarıda bırakarak gizlenir. Çoğu yalnız kışın gizlenir; yumuşak kabuklular, kayalık balıkları, vatozlar ve selakhiler ise yalnız en soğuk günlerde gizlenir; soğuklar olduğunda yakalanmamaları bunu gösterir. Bazı balıklar yazın da gizlenir, meselâ glaukos: bu balık yazın altmış gün kadar gizlenir. Onos ve çipura da gizlenir; onos'un en uzun süre gizlendiğine, en uzun aralıklarla yakalanması delil sayılır. Balıkların yazın da gizlendiğine ise, avların yıldızların doğuşuna, özellikle de Köpek Yıldızı'nın doğuşuna bağlı olması delil sayılır; çünkü o sırada deniz alt üst olurmuş. Bu en çok Bosporos'ta bilinir: orada balçık yüzeye çıkar ve balıklar da onunla birlikte yukarı gelir. Dip ağla sık sık taranınca aynı atımda ikinci seferde birinciden daha çok balık yakalandığını da söylerler. Büyük yağmurlar yağdığında da daha önce ya hiç görülmemiş ya da sık görülmemiş birçok hayvan ortaya çıkar.

8.15

Φωλεῖ δὲ καὶ τῶν ἐναίμων πολλά, οἷον τά τε φολιδωτά, ὄφεις τε καὶ σαῦραι καὶ ἀσκαλαβῶται καὶ κροκόδειλοι οἱ ποτάμιοι, τέτταρας μῆνας τοὺς χειμεριωτάτους, καὶ οὐκ ἐσθίουσιν οὐδέν. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ὄφεις ἐν τῇ γῇ φωλοῦσιν, αἱ δ’ ἔχιδναι ὑπὸ τὰς πέτρας ἀποκρύπτουσιν ἑαυτάς. Φωλοῦσι δὲ πολλοὶ καὶ τῶν ἰχθύων, ἐπιφανέστατα δ’ ἵππουρος καὶ κορακῖνος τοῦ χειμῶνος· οὗτοι γὰρ μόνοι οὐχ ἁλίσκονται οὐδαμοῦ πλὴν κατά τινας χρόνους τακτοὺς καὶ τοὺς αὐτοὺς ἀεί, τὰ δὲ λοιπὰ πάντα σχεδόν. Φωλεῖ δὲ καὶ μύραινα καὶ ὀρφὸς καὶ γόγγρος. Κατὰ συζυγίας δ’ οἱ πετραῖοι φωλοῦσιν οἱ ἄρρενες τοῖς θήλεσιν, ὥσπερ καὶ νεοττεύουσιν, οἷον κίχλαι, κόττυφοι, πέρκαι. Φωλοῦσι δὲ καὶ οἱ θύννοι τοῦ χειμῶνος ἐν τοῖς βάθεσι, καὶ γίνονται πιότατοι μετὰ τὴν φωλείαν, καὶ ἄρχονται θηρεύεσθαι ἀπὸ Πλειάδος ἀνατολῆς μέχρι Ἀρκτούρου δύσεως τὸ ἔσχατον· τὸν δ’ ἄλλον χρόνον ἡσυχίαν ἔχουσι φωλοῦντες. Ἁλίσκονται δ’ ἔνιοι περὶ τὸν χρόνον τῆς φωλείας καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων τινὲς τῶν φωλούντων κινούμενοι, ἂν ἀλεεινὸς ᾖ ὁ τόπος καὶ ἐπιγίνωνται εὐδῖαι παράλογοι· ἀπὸ γὰρ τῆς θαλάμης προέρχονται μικρὸν ἐπὶ νομήν· καὶ ταῖς πανσελήνοις. Εἰσὶ δ’ οἱ πολλοὶ φωλοῦντες ἥδιστοι. Αἱ δὲ πριμάδες κρύπτουσιν ἑαυτὰς ἐν τῷ βορβόρῳ· σημεῖον δὲ τό τε μὴ ἁλίσκεσθαι καὶ ἰλὺν ἐχούσας ἐπὶ τοῦ νώτου φαίνεσθαι πολλὴν καὶ τὰ πτερύγια ἐντεθλιμμένα. Κατὰ δὲ τὴν ἐαρινὴν ὥραν κινοῦνται καὶ προέρχονται πρὸς τὴν γῆν ὀχευόμεναι καὶ τίκτουσαι, καὶ ἁλίσκονται κύουσαι· καὶ τότε δοκοῦσιν ὡραῖοι εἶναι, οἱ δὲ μετοπωρινοὶ καὶ χειμερινοὶ χείρους· ἅμα δὲ καὶ οἱ ἄρρενες φαίνονται πλήρεις ὄντες θοροῦ. Ὅταν μὲν οὖν μικρὰ τὰ κυήματ’ ἔχωσι, δυσάλωτοί εἰσιν, ὅταν δὲ μείζω, πολλοὶ ἁλίσκονται διὰ τὸ οἰστρᾶν. Φωλεῖ δὲ τὰ μὲν ἐν τῇ ἄμμῳ τὰ δ’ ἐν τῷ πηλῷ, ὑπερέχοντα τὸ στόμα μόνον. Τὰ μὲν πλεῖστα φωλεῖ μόνον τοῦ χειμῶνος, τὰ δὲ μαλακόστρακα καὶ τῶν ἰχθύων οἱ πετραῖοι καὶ βάτοι καὶ τὰ σελαχώδη τὰς χειμεριωτάτας ἡμέρας· δηλοῖ δὲ τὸ μὴ ἁλίσκεσθαι ὅταν ᾖ ψύχη. Ἔνιοι δὲ τῶν ἰχθύων φωλοῦσι καὶ τοῦ θέρους, οἷον γλαῦκος· οὗτος γὰρ τοῦ θέρους φωλεῖ περὶ ἑξήκονθ’ ἡμέρας. Φωλεῖ δὲ καὶ ὁ ὄνος καὶ ὁ χρύσοφρυς· σημεῖον δὲ δοκεῖ εἶναι τοῦ τὸν ὄνον πλεῖστον φωλεῖν χρόνον τὸ διὰ πλείστου χρόνου ἁλίσκεσθαι. Τοῦ δὲ καὶ θέρους τοὺς ἰχθῦς φωλεῖν δοκεῖ σημεῖον εἶναι τὸ ἐπὶ τοῖς ἄστροις γίνεσθαι τὰς ἁλώσεις, καὶ μάλιστα ἐπὶ κυνί· τηνικαῦτα γὰρ ἀνατρέπεσθαι τὴν θάλατταν. Ὅπερ ἐν τῷ Βοσπόρῳ γνωριμώτατόν ἐστιν· ἡ γὰρ ἰλὺς ἐπάνω γίνεται καὶ ἐπιφέρονται οἱ ἰχθύες. Φασὶ δὲ καὶ πολλάκις τριβομένου τοῦ βυθοῦ ἁλίσκεσθαι πλείους ἐν τῷ αὐτῷ βόλῳ τὸ δεύτερον ἢ τὸ πρῶτον. Καὶ ἐπειδὰν ὄμβροι γένωνται μεγάλοι, πολλὰ φαίνεται ζῷα τῶν πρότερον ἢ ὅλως οὐχ ἑωραμένων ἢ οὐ πολλάκις.

8.1616. Bölüm

Kuşların da birçoğu gizlenir; bazılarının sandığı gibi hepsi sıcak yerlere gitmez. Böyle yerlere yakın olanlar, meselâ çaylaklar ve kırlangıçlar, her zaman oralarda kalanlar oraya çekilir; böyle yerlere uzak olanlar ise göç etmez, kendilerini gizler. Nitekim tüyleri tamamen dökülmüş birçok kırlangıç kovuklarda görülmüştür; çaylakların da ilk göründüklerinde böyle yerlerden uçup çıktıkları görülmüştür. Gizlenme bakımından çengel pençelilerle düz pençeliler arasında hiçbir ayrım yoktur: leylek, karatavuk, kumru ve tarlakuşu da gizlenir; herkesin kabul ettiği üzere en çok da kumru gizlenir; nitekim deyim yerindeyse kimsenin kışın herhangi bir yerde kumru gördüğü söylenmez. Kumru gizlenmeye çok semizken başlar; gizlenme sırasında tüyleri dökülür, ama yine de semiz kalır. Tahtalı güvercinlerin kimi gizlenir, kimi gizlenmez, kırlangıçlarla birlikte göç eder. Ardıç kuşu ve sığırcık da gizlenir; çengel pençelilerden de çaylak birkaç gün gizlenir, baykuş da gizlenir.

8.16

Φωλοῦσι δὲ πολλοὶ καὶ τῶν ὀρνίθων, καὶ οὐχ ὥς τινες οἴονται, εἰς ἀλεεινοὺς τόπους ἀπέρχονται πάντες· ἀλλ’ οἱ μὲν πλησίον ὄντες τοιούτων τόπων, ἐν οἷς ἀεὶ διαμένουσι, καὶ ἰκτῖνοι καὶ χελιδόνες, ἀποχωροῦσιν ἐνταῦθα, οἱ δὲ πορρωτέρω ὄντες τῶν τοιούτων οὐκ ἐκτοπίζουσιν ἀλλὰ κρύπτουσιν ἑαυτούς. Ἤδη γὰρ ὠμμέναι πολλαὶ χελιδόνες εἰσὶν ἐν ἀγγείοις ἐψιλωμέναι πάμπαν, καὶ ἰκτῖνοι ἐκ τοιούτων ἐκπετόμενοι χωρίων, ὅταν φαίνωνται τὸ πρῶτον. Φωλοῦσι δ’ οὐθὲν διακεκριμένως καὶ τῶν γαμψωνύχων καὶ τῶν εὐθυωνύχων· φωλεῖ γὰρ καὶ πελαργὸς καὶ κόττυφος καὶ τρυγὼν καὶ κόρυδος, καὶ ἥ γε τρυγὼν ὁμολογουμένως μάλιστα πάντων· οὐθεὶς γὰρ ὡς εἰπεῖν λέγεται τρυγόνα ἰδεῖν οὐθαμοῦ χειμῶνος. Ἄρχεται δὲ τῆς φωλείας σφόδρα πίειρα οὖσα, καὶ πτερορρυεῖ μὲν ἐν τῇ φωλείᾳ, παχεῖα μέντοι διατελεῖ οὖσα. Τῶν δὲ φασσῶν ἔνιαι μὲν φωλοῦσιν, ἔνιαι δ’ οὐ φωλοῦσιν, ἀπέρχονται δ’ ἅμα ταῖς χελιδόσιν. Φωλεῖ δὲ καὶ ἡ κίχλη καὶ ὁ ψάρος, καὶ τῶν γαμψωνύχων ἰκτῖνος ὀλίγας ἡμέρας καὶ ἡ γλαύξ.

8.1717. Bölüm

Doğurgan dört ayaklılardan oklu kirpiler ve ayılar gizlenir. Yabani ayıların ine çekildiği açıktır; ama bunu soğuktan mı yoksa başka bir sebepten mi yaptıkları tartışmalıdır. Çünkü bu zamanda erkekler de dişiler de o kadar yağlanır ki kolayca hareket edemezler. Dişi de bu sırada doğurur ve yavrularını dışarı çıkarma vakti gelinceye dek inde kalır; bunu ilkbaharda, kış dönümünden aşağı yukarı üç ay sonra yapar. En az kırk gün kadar inde kalır; söylendiğine göre bunun on dört gününde hiç kıpırdamaz, sonraki günlerin çoğunda ise inde kalır ama kıpırdar ve uyanır. Gebe bir ayı ya hiç kimse tarafından ya da pek az kişi tarafından yakalanmıştır. Bu zaman boyunca hiçbir şey yemedikleri açıktır: hem dışarı çıkmazlar hem de yakalandıklarında mideleri ve bağırsakları boş görünür. Hiçbir şey almadığı için bağırsağının neredeyse yapışıp kapandığı, bu yüzden dişinin inden çıkar çıkmaz bağırsağını açıp genişletmek için ilk iş aron otu yediği de söylenir. Yediuyur da ağaçların kovuğunda gizlenir ve o zaman pek semizler; Pontos'un beyaz faresi de öyle.

Gizlenen hayvanların bazıları "yaşlılık" denen gömleği çıkarır; bu, en dıştaki deri, yani doğuştan beri taşıdıkları örtüdür. Yürüyen doğurgan hayvanlardan ayının gizlenme sebebi, daha önce söylendiği gibi, tartışmalıdır. Pulluların ise hemen hepsi gizlenir; bunlardan derisi yumuşak olanlar, kaplumbağanınki gibi kabuklu olmayanlar gömlek değiştirir —kaplumbağa da tatlı su kaplumbağası da pullulardandır—; ev kertenkelesi, kertenkele ve hepsinden çok yılanlar böyledir: bunlar hem ilkbaharda inlerinden çıktıklarında, hem de sonbaharda yeniden gömlek değiştirir. Engerekler de hem ilkbaharda hem sonbaharda gömleklerini çıkarır; yani bazılarının söylediği gibi yılanlar arasında gömlek değiştirmeyen tek cins bu değildir. Yılanlar gömlek değiştirmeye başladığında deri hepsinde önce gözlerden ayrılır; öyle ki olayı bilmeyenler onların kör olduğunu sanar. Sonra baştan ayrılır ve hepsinde beyaz görünür. Bir gece ile bir gündüz içinde hemen bütün gömlek, baştan başlayarak kuyruğa kadar sıyrılır. Sıyrılırken içi dışına döner; çünkü yılan gömleğinden, ceninlerin dış zarlarından çıktığı gibi çıkar. Böceklerden gömlek değiştirenler de aynı şekilde değiştirir, meselâ silphe, empis ve kantharos gibi kınkanatlılar. Hepsi doğduktan sonra gömlek değiştirir: doğurularak meydana gelenlerde dış zar, kurtçuk olarak doğanlarda kabuk nasıl yırtılıyorsa, arılarda ve çekirgelerde de öyle yırtılır. Ağustosböcekleri topraktan çıktıklarında zeytin ağaçlarına ve kamışlara konar; kabuk yırtılınca içinde az bir sıvı bırakıp çıkarlar ve çok geçmeden uçup ötmeye başlarlar. Deniz hayvanlarından langustlar ve ıstakozlar bazen ilkbaharda, bazen sonbaharda, yumurtladıktan sonra kabuk değiştirir. Göğüs kısmı, kabuk yırtıldığı için yumuşak, alt kısmı ise kabuk henüz yırtılmadığı için sert olan langustlar da yakalanmıştır; çünkü kabuk değiştirmeleri yılanlarınkine benzemez. Langustlar beş ay kadar gizlenir. Yengeçler de gömlek değiştirir; yumuşak kabuklu olanlar bunu herkesin kabul ettiği üzere yapar, ama kabuklu olanların da, meselâ örümcek yengeçlerinin, yaptığı söylenir. Kabuk değiştirdiklerinde kabukları tamamen yumuşar ve yengeçler pek yürüyemez. Bu hayvanlar bir kez değil, birçok kez kabuk değiştirir.

Hangi hayvanların ne zaman ve nasıl gizlendiği, hangilerinin de ne zaman gömlek değiştirdiği söylenmiş oldu.

8.17

Τῶν δὲ ζῳοτόκων καὶ τετραπόδων φωλοῦσιν οἵ τε ὕστριχες καὶ αἱ ἄρκτοι. Ὅτι μὲν οὖν φωλοῦσιν αἱ ἄγριαι ἄρκτοι, φανερόν ἐστι, πότερον δὲ διὰ ψῦχος ἢ δι’ ἄλλην αἰτίαν, ἀμφισβητεῖται. Γίνονται γὰρ περὶ τὸν χρόνον τοῦτον οἱ ἄρρενες καὶ αἱ θήλειαι πιότατοι, ὥστε μὴ εὐκίνητοι εἶναι. Ἡ δὲ θήλεια καὶ τίκτει περὶ τοῦτον τὸν καιρόν, καὶ φωλεῖ ἕως ἂν ἐζάγειν ὥρα ᾖ τοὺς σκύμνους· τοῦτο δὲ ποιεῖ τοῦ ἔαρος περὶ τρίτον μῆνα ἀπὸ τροπῶν. Τὸ δ’ ἐλάχιστον φωλεῖ περὶ τετταράκονθ’ ἡμέρας· τούτων δὲ δὶς ἑπτὰ λέγουσιν ἐν αἷς οὐδὲν κινεῖται, ἐν δὲ ταῖς πλείοσι ταῖς μετὰ ταῦτα φωλεῖ μὲν κινεῖται δὲ καὶ ἐγείρεται. Κύουσα δ’ ἄρκτος ἢ ὑπ’ οὐθενὸς ἢ πάνυ ὑπ’ ὀλίγων εἴληπται. Ἐν δὲ τῷ χρόνῳ τούτῳ φανερόν ἐστιν ὅτι οὐθὲν ἐσθίουσιν· οὔτε γὰρ ἐξέρχονται, ὅταν τε ληφθῶσι, κενὰ φαίνεται ἥ τε κοιλία καὶ τὰ ἔντερα. Λέγεται δὲ καὶ διὰ τὸ μηδὲν προσφέρεσθαι τὸ ἔντερον ὀλίγου συμφύεσθαι αὐτῇ, καὶ διὰ τοῦτο πρῶτον ἐξιοῦσαν γεύεσθαι τοῦ ἄρου πρὸς τὸ ἀφιστάναι τὸ ἔντερον καὶ διευρύνειν. Φωλεῖ δὲ καὶ ὁ ἐλειὸς ἐν αὐτοῖς τοῖς δένδρεσι, καὶ γίνεται τότε παχύτατος· καὶ ὁ μῦς ὁ Ποντικὸς ὁ λευκός.

Τῶν δὲ φωλούντων ἔνιοι τὸ καλούμενον γῆρας ἐκδύνουσιν· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ ἔσχατον δέρμα καὶ τὸ περὶ τὰς γενέσεις κέλυφος. Τῶν μὲν οὖν πεζῶν καὶ ζῳοτόκων περὶ τῆς ἄρκτου ἀμφισβητεῖται ἡ αἰτία τῆς φωλείας, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον· τὰ δὲ φολιδωτὰ φωλεῖ μὲν σχεδὸν τὰ πλεῖστα, ἐκδύνει δὲ τὸ γῆρας ὅσων τὸ δέρμα μαλακὸν μὴ ὀστρακῶδες ὥσπερ τῆς χελώνης (καὶ γὰρ ἡ χελώνη τῶν φολιδωτῶν ἐστὶ καὶ ὁ ἐμύς), ἀλλ’ οἷον ἀσκαλαβώτης τε καὶ σαῦρος καὶ μάλιστα πάντων οἱ ὄφεις· ἐκδύνουσι γὰρ καὶ τοῦ ἔαρος, ὅταν ἐξίωσι, καὶ τοῦ μετοπώρου πάλιν. Ἐκδύνουσι δὲ καὶ οἱ ἔχεις τὸ γῆρας καὶ τοῦ ἔαρος καὶ τοῦ μετοπώρου, καὶ οὐχ ὥσπερ φασί τινες τοῦτο τὸ γένος τῶν ὄφεων μὴ ἐκδύεσθαι μόνον. Ὅταν δὲ ἄρχωνται ἐκδύνειν οἱ ὄφεις, ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἀφίσταται πᾶσι πρῶτον, ὥστε δοκεῖν γίνεσθαι τυφλοὺς τοῖς μὴ συννοοῦσι τὸ πάθος· μετὰ δὲ τοῦτο ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, καὶ λευκὴ φαίνεται πάντων. Ἐν νυκτὶ δὲ σχεδὸν καὶ ἡμέρᾳ πᾶν ἀποδύεται τὸ γῆρας, ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἀρξάμενον μέχρι τῆς κέρκου. Γίνεται δὲ ἐκδυομένου τὰ ἐντὸς ἐκτός· ἐκδύεται γὰρ ὥσπερ τὰ ἔμβρυα ἐκ τῶν χορίων. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν ἐντόμων ἐκδύνει τὸ γῆρας ὅσα ἐκδύνει, οἷον σίλφη καὶ ἐμπὶς καὶ τὰ κολεόπτερα, οἷον κάνθαρος. Πάντα δὲ μετὰ τὴν γένεσιν ἐκδύεται· ὥσπερ γὰρ τοῖς ζῳοτοκουμένοις τὸ χόριον καὶ τοῖς σκωληκοτοκουμένοις περιρρήγνυται τὸ κέλυφος, ὁμοίως καὶ μελίτταις καὶ ἀκρίσιν. Οἱ δὲ τέττιγες ὄταν ἐξέλθωσι, καθιζάνουσιν ἐπί τε τὰς ἐλαίας καὶ καλάμους. Περιρραγέντος δὲ τοῦ κελύφους ἐξέρχονται ἐγκαταλιπόντες ὑγρότητα μικράν, καὶ μετ’ οὐ πολὺν χρόνον ἀναπέτονται καὶ ᾄδουσιν. Τῶν δὲ θαλαττίων οἱ κάραβοι καὶ ἀστακοὶ ἐκδύνουσιν ὁτὲ μὲν τοῦ ἔαρος ὁτὲ δὲ τοῦ μετοπώρου μετὰ τοὺς τόκους. Ἤδη δ’ εἰλημμέναι ἔνιοί εἰσι τῶν καράβων τὰ μὲν περὶ τὸν θώρακα μαλακὰ ἔχοντες διὰ τὸ περιερρωγέναι τὸ ὄστρακον, τὰ δὲ κάτω σκληρὰ διὰ τὸ μήπω περιερρωγέναι· τὴν γὰρ ἔκδυσιν ποιοῦνται οὐχ ὁμοίαν τοῖς ὄφεσιν. Φωλοῦσι δ’ οἱ κάραβοι περὶ πέντε μῆνας. Ἐκδύνουσι δὲ καὶ οἱ καρκίνοι τὸ γῆρας, οἱ μὲν μαλακόστρακοι ὁμολογουμένως, φασὶ δὲ καὶ τοὺς ὀστρακοδέρμους, οἷον τὰς μαίας. Ὅταν δ’ ἐκδύνωσι, μαλακὰ γίνεται πάμπαν τὰ ὄστρακα, καὶ οἵ γε καρκίνοι βαδίζειν οὐ σφόδρα δύνανται. Ἐκδύνει δὲ τὰ τοιαῦτα οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ πολλάκις.

Ὅσα μὲν οὖν φωλεῖ καὶ πότε καὶ πῶς, ἔτι δὲ ποῖα καὶ πότε ἐκδύνει τὸ γῆρας, εἴρηται.

8.1818. Bölüm

Hayvanların hepsi aynı mevsimlerde gelişip iyi olmaz, havanın bütün aşırılıklarında da aynı ölçüde iyi olmaz. Ayrıca sağlık ve hastalık da mevsimlere göre, cinsleri farklı olanlarda farklıdır; genel olarak hepsinde aynı değildir. Kuşlara kuraklıklar hem genel sağlıkları hem yumurtlamaları bakımından yarar, bilhassa tahtalı güvercinlere; balıklara ise, birkaçı dışında, bol yağmurlar yarar. Tersine, her birine zarar veren ötekine yarayandır: kuşlara yağmurlu yıllar zarar verir, çünkü çok su içmek onlara hiç yaramaz; balıklara da kuraklıklar. Çengel pençeliler, daha önce söylendiği gibi, kabaca söylersek hiç su içmez. Hesiodos bunu bilmiyordu: Ninos'un kuşatılmasını anlattığı yerde kehanetin başında duran kartalı su içerken gösterir. Öteki kuşlar su içer ama çok içmez; akciğeri süngerimsi olan öteki yumurtlayan hayvanlardan hiçbiri de çok içmez. Kuşlarda hastalık tüylerinden belli olur: tüyler karışır, sağlıklıyken taşıdıkları düzeni korumaz.

8.18

Εὐημεροῦσι δὲ τὰ ζῷα κατὰ τὰς ὥρας οὐ τὰς αὐτάς, οὐδ’ ἐν ταῖς ὑπερβολαῖς ὁμοίως ἁπάσαις· ἔτι δ’ ὑγίειαι καὶ νόσοι κατὰ τὰς ὥρας τοῖς ἑτερογενέσιν ἕτεραι καὶ τὸ σύνολον οὐχ αἱ αὐταὶ πᾶσιν. Τοῖς μὲν οὖν ὄρνισιν οἱ αὐχμοὶ συμφέρουσι καὶ πρὸς τὴν ἄλλην ὑγίειαν καὶ πρὸς τοὺς τόκους, καὶ οὐχ ἥκιστα ταῖς φάτταις, τοῖς δ’ ἰχθύσιν ἔξω τινῶν ὀλίγων αἱ ἐπομβρίαι. Ἀσύμφορα δὲ τοὐναντίον ἑκατέροις, τοῖς μὲν ὄρνισι τὰ ἔπομβρα ἔτη (οὐδὲ γὰρ ὅλως συμφέρει τὸ πολὺ πίνειν), τοῖς δ’ ἰχθύσιν οἱ αὐχμοί. Τὰ μὲν οὖν γαμψώνυχα, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἄποτα πάμπαν ἐστίν (ἀλλ’ Ἡσίοδος ἡγνόει τοῦτο· πεποίηκε γὰρ τὸν τῆς μαντείας πρόεδρον ἀετὸν ἐν τῇ διηγήσει τῇ περὶ τὴν πολιορκίαν τὴν Νίνου πίνοντα)· τὰ δ’ ἄλλα πίνει μέν, οὐ πολύποτα δ’ ἐστίν· ὁμοίως δ’ οὐδ’ ἄλλ’ οὐθὲν τῶν πνεύμονα ἐχόντων σομφὸν καὶ ᾠοτόκων. Τῶν δ’ ὀρνίθων ἐν ταῖς ἀρρωστίαις ἐπίδηλος ἡ πτέρωσις γίνεται· ταράττεται γάρ, καὶ οὐ τὴν αὐτὴν ἔχει κατάστασιν ἥνπερ ὑγιαινόντων.

8.1919. Bölüm

Balık cinslerinin çoğu ise, daha önce söylendiği gibi, yağmurlu yıllarda daha iyi gelişir. Bunun sebebi yalnız o zaman daha çok yiyecek bulmaları değildir; yağmur, topraktan biten bitkilere yaradığı gibi, genel olarak onlara da yarar: sebzeler de, sulandıkları hâlde, yağmur yağınca daha çok büyür. Göllerde biten kamışlar da aynı şeyi yaşar: yağmur yağmazsa deyim yerindeyse hiç büyümezler. Balıkların çoğunun yazı geçirmek için Pontos'a göç etmesi de bunun delilidir: ırmakların çokluğu yüzünden orada su daha tatlıdır ve ırmaklar bol yiyecek taşır. Ayrıca birçok balık ırmaklara da girip yukarı çıkar ve ırmaklarda, göllerde iyi gelişir, meselâ amia ve kefal. Kaya balıkları da ırmaklarda semirir; genel olarak gölü bol olan yerlerin balıkları en iyisidir. Yağmurların kendisinden ise balıkların çoğuna en çok yaz yağmurları yarar; ilkbahar, yaz ve sonbahar yağmurlu, kış ise açık geçtiğinde de öyle. Genel olarak söylersek, insanlar için verimli bir yıl olduğunda balıkların çoğu için de iyi bir yıl olur. Soğuk yerlerde iyi gelişmezler. Kışın en çok sıkıntı çekenler başlarında taş bulunanlardır, meselâ khromis, levrek, eşkina ve phagros: taş yüzünden soğukta donar ve kıyıya vururlar. Yağmur balıkların çoğuna yarar; kefale, kephalos'a ve bazılarının myrinos dediği balığa ise tersine zarar verir: yağmur suları pek aşırı olursa bunların çoğu çabucak kör olur. Kephalos'lar bunu genellikle kışın yaşar: gözleri beyazlaşır, o zaman zayıf yakalanırlar ve sonunda tamamen ölürler. Ama bunu aşırı yağmurdan çok soğuktan yaşıyor gibi görünürler: nitekim başka yerlerde de, Argos ülkesindeki Nauplia dolaylarında sığlıkta da, sert bir soğuk olduğunda birçok kör balık yakalanmıştır; gözleri beyazlamış birçok balık da yakalanmıştır. Çipura da kışın sıkıntı çeker, akharnas ise yazın sıkıntı çeker ve zayıflar. Korakinos'lara ise, deyim yerindeyse öteki balıkların aksine, kurak yıllar daha çok yarar; bunun sebebi de kuraklıklarda havanın daha sıcak olmasıdır. Her balığın iyi gelişmesine elverişli yerler şunlardır: tabiatça kıyı ya da açık deniz balığı olanlara bu ikisinden kendi yeri, her iki yerde yaşayanlara ikisi de; bir de her balığın iyi geliştiği kendine has bazı yerler vardır. Genel olarak söylersek yosunlu yerler yarar: her türlü yerde otlanan balıklar bu tür yerlerde daha semiz yakalanır; çünkü yosun yiyenler orada bol yiyecek bulur, et yiyenler de daha çok balığa rastlar. Kuzey rüzgârlı ve güney rüzgârlı havalar arasında da fark vardır: uzun balıklar kuzey rüzgârlarında daha iyi gelişir; yazın aynı yerde kuzey rüzgârı estiğinde uzun balıklardan yassı balıklardan daha çok yakalanır. Orkinoslar ve kılıçbalıkları Köpek Yıldızı'nın doğuşu sırasında oistros'a tutulur: o sırada ikisinin de yüzgeçlerinin yanında oistros denen küçük bir kurtçuk olur; akrebe benzer, büyüklüğü de örümcek kadardır. Bu asalaklar öyle bir acı verir ki kılıçbalığı bazen yunustan aşağı kalmayacak kadar yükseğe sıçrar; bu yüzden sık sık gemilerin üstüne de düşerler. Balıklar arasında sıcaktan en çok hoşlananlar orkinoslardır; sıcak için kıyıya yakın kumlara sokulurlar, çünkü orada ısınırlar; yüzeyde de yüzerler. Küçük balıkçıklar gözden kaçtıkları için kurtulur, çünkü büyük balıklar daha büyükleri kovalar. Yumurtaların ve yavruların çoğu ise sıcaklar yüzünden telef olur: sıcak neye değerse onu bozar. Balıklar en çok güneş doğmadan önce ve battıktan sonra, genel olarak da güneşin batışı ve doğuşu sırasında yakalanır; bu atımlara "mevsiminde atım" derler ve balıkçılar ağlarını bu yüzden bu saatte toplar. Çünkü balıkların gözü en çok bu vakitlerde aldanır: gece kıpırdamazlar, ışık arttıkça da daha iyi görürler. İnsanlarda sık sık görüldüğü gibi, doğurgan dört ayaklılardan atlara ve sığırlara, öteki hayvanlardan da bazı evcil ve yabani türlere salgın hastalık düşer; ama balıklara salgın bir hastalığın düştüğü görülmez. Yine de hastalandıkları sanılır: balıkçılar bunu, aynı cinsten birçok semiz balık yakalandığında bazılarının zayıf, hastalanmış gibi ve rengi değişmiş olarak yakalanmasından çıkarır. Deniz balıkları bakımından durum böyledir.

8.19

Τῶν δ’ ἰχθύων τὸ πλεῖστον γένος εὐθηνεῖ μᾶλλον, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, ἐν τοῖς ἐπομβρίοις ἔτεσιν· οὐ γὰρ μόνον τότε πλείω τροφὴν ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ ὅλως τὸ ὄμβριον συμφέρει, καθάπερ καὶ τοῖς ἐκ τῆς γῆς φυομένοις· καὶ γὰρ τὰ λάχανα καίπερ ἀρδευόμενα ὅμως ἐπιδίδωσιν ὑόμενα πλέον. Τὸ δ’ αὐτὸ καὶ οἱ κάλαμοι πάσχουσιν οἱ πεφυκότες ἐν ταῖς λίμναις· οὐθὲν γὰρ ὡς εἰπεῖν αὐξάνονται μὴ γινομένων ὑδάτων. Σημεῖον δὲ καὶ τὸ τοὺς πλείστους τῶν ἰχθύων εἰς τὸν Πόντον ἐκτοπίζειν θεριοῦντας· διὰ γὰρ τὸ πλῆθος τῶν ποταμῶν γλυκύτερον τὸ ὕδωρ, καὶ τροφὴν οἱ ποταμοὶ καταφέρουσι πολλήν. Ἔτι δὲ καὶ εἰς τοὺς ποταμοὺς ἀναπλέουσι πολλοὶ τῶν ἰχθύων, καὶ εὐθηνοῦσιν ἐν τοῖς ποταμοῖς καὶ ἐν ταῖς λίμναις, οἷον ἄμια καὶ κεστρεύς. Γίνονται δὲ καὶ οἱ κωβιοὶ πίονες ἐν τοῖς ποταμοῖς· καὶ ὅλως τὰ εὔλιμνα τῶν χωρίων ἀρίστους ἔχει ἰχθῦς. Αὐτῶν δὲ τῶν ὑδάτων οἱ θερινοὶ ὄμβροι μᾶλλον συμφέρουσι τοῖς πλείστοις ἰχθύσι, καὶ ὅταν τὸ ἔαρ καὶ τὸ θέρος καὶ τὸ φθινόπωρον γένηται ἔπομβρον, ὁ δὲ χειμὼν εὐδιεινός. Ὡς δ’ εἰπεῖν ὅλως ὅταν καὶ κατὰ τοὺς ἀνθρώπους εὐετηρία ᾖ, καὶ τοῖς πλείστοις ἰχθύσι συμβαίνει εὐημερεῖν. Ἐν δὲ τοῖς ψυχροῖς τόποις οὐκ εὐθηνοῦσιν. Μάλιστα δὲ πονοῦσιν ἐν τοῖς χειμῶσιν οἱ ἔχοντες λίθον ἐν τῇ κεφαλῇ, οἷον χρόμις, λάβραξ, σκίαινα, φάγρος· διὰ γὰρ τὸν λίθον ὑπὸ τοῦ ψύχους καταπήγνυνται καὶ ἐκπίπτουσιν. Τοῖς μὲν οὖν πλείστοις ἰχθύσι συμφέρει μᾶλλον, κεστρεῖ δὲ καὶ κεφάλῳ καὶ ὃν καλοῦσί τινες μύρινον τοὐναντίον· ὑπὸ γὰρ τῶν ὀμβρίων ὑδάτων ἀποτυφλοῦνται οἱ πολλοὶ αὐτῶν θᾶττον, ἂν λίαν ὑπερβάλλωσιν. Εἰώθασι γὰρ πάσχειν αὐτὸ οἱ κέφαλοι ἐν τοῖς χειμῶσι μᾶλλον· γίνεται γὰρ τὰ ὄμματα αὐτῶν λευκά, καὶ ἁλίσκονται τότε λεπτοί, καὶ τέλος ἀπόλλυνται πάμπαν. Ἔοικε δ’ οὐ διὰ τὴν ὑπερομβρίαν τοῦτο πάσχειν μᾶλλον, ἀλλὰ διὰ τὸ ψῦχος· ἤδη γοῦν καὶ ἄλλοθι καὶ περὶ Ναυπλίαν τῆς Ἀργείας περὶ τὸ τέναγος πολλοὶ τυφλοὶ ἐλήφθησαν ἰσχυροῦ γενομένου ψύχους· ἐλήφθησαν δὲ πολλοὶ καὶ λευκὴν ἔχοντες τὴν ὄψιν. Πονεῖ δὲ τοῦ χειμῶνος καὶ ὁ χρύσοφρυς, τοῦ δὲ θέρους ὁ ἀχάρνας, καὶ γίνεται λεπτός. Συμφέρει δὲ τοῖς κορακίνοις ὡς εἰπεῖν παρὰ τοὺς ἄλλους ἰχθῦς τὰ αὐχμώδη μᾶλλον τῶν ἐτῶν· καὶ τούτοις δὲ διὰ τὸ συμβαίνειν ἀλέαν μᾶλλον ἐν τοῖς αὐχμοῖς. Τόποι δ’ ἑκάστοις συμφέρουσι πρὸς εὐθηνίαν, ὅσα μέν ἐστι φύσει παράγεια ἢ πελάγια, ἐν ἑκατέρῳ τούτων, ὅσα δ’ ἐπαμφοτερίζει, ἐν ἀμφοτέροις· εἰσὶ δέ τινες καὶ ἴδιοι τόποι ἑκάστοις ἐν οἷς εὐθηνοῦσιν. Ὡς δ’ ἁπλῶς εἰπεῖν οἱ φυκώδεις συμφέρουσιν· πιότεροι γοῦν ἐν τοῖς τοιούτοις ἁλίσκονται, ὅσοι παντοδαποὺς νέμονται τόπους· οἱ μὲν γὰρ φυκιοφάγοι τροφῆς εὐποροῦσιν, οἱ δὲ σαρκοφάγοι πλείοσιν ἐντυγχάνουσιν ἰχθύσιν. Διαφέρουσι δὲ καὶ τὰ βόρεια καὶ τὰ νότια· τὰ γὰρ μακρὰ μᾶλλον εὐθηνεῖ ἐν τοῖς βορείοις, καὶ τοῦ θέρους ἁλίσκονται ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ χωρίου πλείους τοῖς βορείοις τῶν μακρῶν καὶ τῶν πλατέων. Οἱ δὲ θύννοι καὶ οἱ ξιφίαι οἰστρῶσι περὶ κυνὸς ἐπιτολήν· ἔχουσι γὰρ ἀμφότεροι τηνικαῦτα παρὰ τὰ πτερύγια οἷον σκωλήκιον τὸ καλούμενον οἶστρον, ὅμοιον μὲν σκορπίῳ, μέγεθος δ’ ἡλίκον ἀράχνης· ποιοῦσι δὲ ταῦτα πόνον τοιοῦτον ὥστ’ ἐξάλλεσθαι οὐκ ἔλαττον ἐνίοτε τὸν ξιφίαν τοῦ δελφῖνος, διὸ καὶ τοῖς πλοίοις πολλάκις ἐμπίπτουσιν. Χαίρουσι δ’ οἱ θύννοι μάλιστα τῶν ἰχθύων τῇ ἀλέᾳ, καὶ πρὸς τὴν ἄμμον τὴν πρὸς τῇ γῇ προσχωροῦσι τῆς ἀλέας ἕνεκεν, ὅτι θερμαίνονται, καὶ ἄνω ἐπιπολάζουσιν. Τὰ δὲ μικρὰ τῶν ἰχθυδίων σώζεται διὰ τὸ παρορασθαι· διώκουσι γὰρ τὰ μείζω οἱ μεγάλοι. Τῶν δ’ ᾠῶν καὶ τοῦ γόνου διαφθείρεται τὸ πολὺ διὰ τὰς ἀλέας· οὗ γὰρ ἂν ἐφάψωνται, πᾶν τοῦτο λυμαίνονται. Ἁλίσκονται δὲ μάλιστα οἱ ἰχθύες πρὸ ἡλίου ἀνατολῆς καὶ μετὰ τὴν δύσιν, ὅλως δὲ περὶ δυσμὰς ἡλίου καὶ ἀνατολάς· οὗτοι γὰρ λέγονται εἶναι ὡραῖοι βόλοι, διὸ καὶ τὰ δίκτυα ταύτην τὴν ὥραν ἀναιροῦνται οἱ ἁλιεῖς. Μάλιστα γὰρ ἀπατῶνται οἱ ἰχθύες τῇ ὄψει κατὰ τούτους τοὺς καιρούς· τῆς μὲν γὰρ νυκτὸς ἡσυχάζουσι, πλείονος δὲ γινομένου τοῦ φωτὸς μᾶλλον ὁρῶσιν. Νόσημα δὲ λοιμῶδες μὲν οὐδὲν εἰς τοὺς ἰχθῦς φαίνεται ἐμπῖπτον, οἷον ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων συμβαίνει πολλάκις καὶ τῶν ζῳοτόκων καὶ τετραπόδων εἰς ἵππους καὶ βοῦς, καὶ τῶν ἄλλων εἰς ἔνια καὶ ἥμερα καὶ ἄγρια· νοσεῖν μέντοι γε δοκοῦσιν· τεκμαίρονται δ’ οἱ ἁλιεῖς τῷ ἐνίους ἁλίσκεσθαι λεπτοὺς καὶ ἠσθενηκόσιν ὁμοίους καὶ τὸ χρῶμα μεταβεβληκότας ἐν πολλοῖς καὶ πίοσιν ἑαλωκότας καὶ τῷ γένει τῷ αὐτῷ. Περὶ μὲν οὖν τῶν θαλαττίων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·

8.2020. Bölüm

Irmak ve göl balıklarında da salgın hastalık olmaz, ama bazılarına kendine has hastalıklar düşer. Meselâ glanis Köpek Yıldızı sırasında yüzeye yakın yüzdüğü için özellikle güneş çarpmasına uğrar ve şiddetli bir gök gürültüsüyle sersemler. Bunu bazen sazan da yaşar, ama daha az. Glanis'ler sığlıklarda drakon denen yılanın sokmasıyla da çokça ölür. Ballireos'ta ve tilon'da Köpek Yıldızı sırasında bir kurt peyda olur; balığı yüzeye çıkarır ve güçsüz düşürür; yüzeye çıkan balık da sıcaktan ölür. Khalkis'e şiddetli bir hastalık düşer: solungaçlarının altında çoğalan bitler onu öldürür. Öteki balıkların hiçbirinde böyle bir hastalık yoktur. Balıklar plomos otuyla da ölür; bu yüzden başkaları ırmaklardaki ve göllerdeki balıkları plomos atarak avlar, Fenikeliler ise denizdekileri de böyle avlar. Bazıları balıkları başka iki yolla da avlar. Balıklar kışın ırmaklarda derin yerlerden kaçtığı için —zaten tatlı su başka bakımlardan da soğuktur— kuru topraktan ırmağa doğru bir hendek kazarlar; sonra üstünü otla ve taşla örtüp ırmaktan girişi olan bir çeşit kovuk yaparlar; don olduğunda balıkları buradan sepetle avlarlar. Başka bir avı da yazın ve kışın aynı şekilde yaparlar: ırmağın ortasında çalı çırpı ve taşlarla bir çevirme yapıp yalnız bir ağız kadar yer bırakırlar; buraya sepet yerleştirip sonra taşları kaldırarak avlarlar.

Kabuklulardan boya salyangozları dışında hepsine yağmurlu yıllar yarar. Delili şudur: boya salyangozları bir ırmağın denize döküldüğü yere konup sudan tadarlarsa aynı gün ölürler. Boya salyangozu avlandıktan sonra elli gün kadar yaşar. Birbirlerinden beslenirler, çünkü kabuklarının üzerinde bir çeşit deniz yosunu ve liken biter. Önlerine yiyecek olarak atılan şeyin ise ağırlıklarını artırıp tartıda daha çok çekmeleri için olduğu söylenir. Ötekilere ise kuraklıklar zararlıdır: daha küçük ve daha kötü olurlar, kızıl taraklar da o zaman daha çok görülür. Pyrrha boğazında bir zaman taraklar tükendi; bunun sebebi yalnız onları avlarken dibi kazıdıkları alet değil, kuraklıklardı. Öteki kabuklulara da yağmurlu yıllar, denizi daha tatlı hâle getirdiği için yarar. Pontos'ta soğuk yüzünden kabuklular yaşamaz; ırmaklarda da çift kapaklılardan birkaçı dışında yaşamaz. Tek kapaklılar ise en çok donlarda donar.

Su hayvanları bakımından durum böyledir.

8.20

τοῖς δὲ ποταμίοις καὶ λιμναίοις λοιμῶδες μὲν οὐδὲ τούτοις οὐθὲν γίνεται, ἐνίοις δ’ αὐτῶν ἴδια νοσήματα ἐμπίπτει, οἷον γλάνις ὑπὸ κύνα μάλιστα διὰ τὸ μετέωρος νεῖν ἀστροβλής τε γίνεται καὶ ὑπὸ βροντῆς νεανικῆς καροῦται. Πάσχει δέ ποτε τοῦτο καὶ κυπρῖνος, ἧττον δέ. Οἱ δὲ γλάνεις ἐν τοῖς βραχέσι καὶ ὑπὸ δράκοντος τοῦ ὄφεως τυπτόμενοι ἀπόλλυνται πολλοί. Ἐν δὲ τῷ βαλλιρῷ καὶ τίλωνι ἑλμὶς ἐγγινομένη ὑπὸ κύνα μετεωρίζει τε καὶ ἀσθενῆ ποιεῖ· μετέωρος δὲ γινόμενος ὑπὸ τοῦ καύματος ἀπόλλυται. Τῇ δὲ χαλκίδι νόσημα ἐμπίπτει νεανικόν· φθεῖρες ὑπὸ τὰ βράγχια γιγνόμενοι πολλοὶ ἀναιροῦσιν. Τῶν δ’ ἄλλων ἰχθύων οὐθενὶ οὐθὲν τοιοῦτόν ἐστι νόσημα. Ἀποθνήσκουσι δὲ οἱ ἰχθῦς τῷ πλόμῳ· διὸ καὶ θηρεύουσιν οἱ μὲν ἄλλοι τοὺς ἐν τοῖς ποταμοῖς καὶ λίμναις πλομίζοντες, οἱ δὲ Φοίνικες καὶ τοὺς ἐν τῇ θαλάττῃ. Ποιοῦνται δέ τινες καὶ δύ’ ἄλλας θήρας τῶν ἰχθύων. Διὰ γὰρ τὸ φεύγειν ἐν τῷ χειμῶνι τὰ βαθέα ἐν τοῖς ποταμοῖς (καὶ γὰρ ἄλλως τὸ πότιμον ὕδωρ ψυχρόν) ὀρύττουσι τάφρον εἰς τὸν ποταμὸν διὰ ξηροῦ· εἶτα ταύτην καταστεγάσαντες χόρτῳ καὶ λίθοις οἷον γωλεὸν ποιοῦσιν, ἔκδυσιν ἔχοντα ἐκ τοῦ ποταμοῦ· καὶ ὅταν πάγος ᾖ, ἐκ τούτου κύρτῳ θηρεύουσι τοὺς ἰχθῦς. Καὶ ἄλλην δὲ θήραν ποιοῦνται ὁμοίως θέρους καὶ χειμῶνος· ἐν μέσῳ τῷ ποταμῷ φρυγάνοις καὶ λίθοις περιφράξαντες ὅσον στόμα καταλείπουσιν· ἐν τούτῳ κύρτον ἐνθέντες θηρεύουσιν, περιελόντες τοὺς λίθους.

Τῶν δ’ ὀστρακοδέρμων συμφέρει τοῖς ἄλλοις τὰ ἔπομβρα ἔτη, πλὴν ταῖς πορφύραις. Σημεῖον δέ· ὅταν γὰρ τεθῇ οὗ ποταμὸς ἐξερεύγεται, καὶ γεύσωνται τοῦ ὕδατος, ἀποθνήσκουσιν αὐθημερόν. Καὶ ζῇ δ’ ἡ πορφύρα, ὅταν θηρευθῇ, περὶ ἡμέρας πεντήκοντα. Τρέφονται δ’ ὑπ’ ἀλλήλων· ἐπιγίνεται γὰρ ἐπὶ τοῖς ὀστράκοις ὥσπερ φῦκός τι καὶ βρύον. Ἃ δ’ ἐμβάλλουσιν εἰς τροφὴν αὐταῖς, τοῦ σταθμοῦ φασὶ χάριν εἶναι πρὸς τὸ πλέον ἕλκειν. Τοῖς δ’ ἄλλοις οἱ αὐχμοὶ ἀσύμφοροι· ἐλάττω γὰρ καὶ χείρω γίνεται, καὶ οἱ πυρροὶ τότε γίνονται μᾶλλον κτένες. Ἐν δὲ τῷ Πυρραίῳ ποτ’ εὐρίπῳ ἐξέλιπον οἱ κτένες οὐ μόνον διὰ τὸ ὄργανον ᾧ θηρεύοντες ἀνέξυον, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς αὐχμούς. Καὶ τοῖς ἄλλοις δ’ ὀστρακοδέρμοις τὰ ἔπομβρα ἔτη συμφέρει διὰ τὸ γλυκυτέραν γίγνεσθαι τὴν θάλατταν. Ἐν δὲ τῷ Πόντῳ διὰ τὸ ψῦχος οὐ γίγνονται, οὐδ’ ἐν τοῖς ποταμοῖς ἀλλ’ ἢ ὀλίγα τῶν διθύρων· τὰ δὲ μονόθυρα μάλιστα ἐν τοῖς πάγοις ἐμπήγνυται.

Περὶ μὲν οὖν τὰ ἔνυδρα τῶν ζῴων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·

8.2121. Bölüm

Dört ayaklılardan domuzlar üç hastalıktan muzdarip olur. Bunlardan birine brankhos denir; bunda en çok boğaz bezeleri ve çeneler çevresi iltihaplanır. Ama vücudun herhangi bir yerinde de çıkabilir: çoğu zaman ayağı tutar, bazen de kulakta görülür. Hemen yanındaki kısım da derhal çürür ve bu ciğere varıncaya kadar sürer; o zaman hayvan ölür. Hastalık çabuk ilerler; başlar başlamaz, ne kadar az olursa olsun, hayvan hiçbir şey yemez. Domuz çobanları hastalığı küçükken fark ederlerse onu başka hiçbir yolla değil, tamamen kesip çıkararak tedavi ederler. Başka iki hastalık daha vardır; ikisine de kraurân denir. Bunlardan biri baş ağrısı ve baş ağırlığıdır; domuzların çoğu buna yakalanır. Ötekinde ise ishal olur. Bu sonuncusu tedavisiz sayılır; ötekine burun deliklerine şarap vererek ve burun deliklerini şarapla yıkayarak çare ararlar. Bundan kurtulmak da zordur, çünkü üç ya da dört günde öldürür. Domuzlar en çok yaz bol ürün getirip de pek semiz olduklarında brankhos'a tutulur; dut yedirmek, bol ve sıcak banyo ve dilin altından kan almak iyi gelir. Eti sulu olan domuzlarda bacaklarda, boyunda ve omuzlarda dolu taneleri olur; bu taneler en çok bu kısımlarda çıkar. Dolu tanesi azsa et daha tatlı olur, çoksa pek sulu ve gevşek olur. Dolu tanesi olan domuzlar kolayca tanınır: bu taneler en çok dilin alt yüzündedir ve yelelerinden kıl yolunursa kanlı görünür; ayrıca bu hastalığa tutulanlar arka ayaklarını kıpırdatmadan duramaz. Domuzlar yalnız emzikteyken dolu tanesi olmaz. Dolu tanelerini tiphe tanesiyle atarlar; bu yem besi için de yararlıdır. Semirtmek ve beslemek için en iyisi nohut ve incirdir; genel olarak yiyecek tek çeşit değil, türlü türlü olmalıdır, çünkü domuz da öteki hayvanlar gibi yiyecek değiştirmekten hoşlanır. Verilen yiyeceklerin kimi şişirir, kimi et bağlatır, kimi yağlandırır derler. Meşe palamudunu severek yer, ama palamut eti sulandırır; gebe domuzlar fazla palamut yerse, koyunlar gibi yavru atar; koyunlarda palamut yüzünden bu daha belirgin görülür. Bildiğimiz hayvanlardan dolu tanesi yalnız domuzda olur.

8.21

τῶν δὲ τετραπόδων αἱ μὲν ὕες νοσήμασι μὲν κάμνουσι τρισίν, ὧν ἓν μὲν καλεῖται βράγχος, ἐν ᾧ μάλιστα τὰ περὶ τὰ βράγχια καὶ τὰς σιαγόνας φλεγμαίνει. Γίνεται δὲ καὶ ὅπου ἂν τύχῃ τοῦ σώματος· πολλάκις γὰρ τοῦ ποδὸς λαμβάνεται, ὁτὲ δ’ ἐν τῷ ὠτί. Γίνεται δὲ σαπρὸν εὐθὺς καὶ τὸ ἐχόμενον, ἕως ἂν ἔλθῃ πρὸς τὸν πλεύμονα· τότε δ’ ἀποθνήσκει. Ταχὺ δ’ αὐξάνεται· καὶ οὐθὲν ἐσθίει, ὅταν ἄρξηται τὸ πάθος κἂν ὁσονοῦν. Ἰῶνται δ’ οἱ ὑοβοσκοί, ὅταν αἴσθωνται μικρὸν ὄν, ἄλλον μὲν οὐθένα τρόπον, ἀποτέμνουσι δ’ ὅλον. Δύο δ’ ἄλλ’ ἐστί, λέγεται δὲ κραυρᾶν ἄμφω· ὧν τὸ μὲν ἕτερόν ἐστι κεφαλῆς πόνος καὶ βάρος, ᾧ αἱ πλεῖσται ἁλίσκονται, τὸ δ’ ἕτερον, ἡ κοιλία ῥεῖ. Καὶ τοῦτο μὲν δοκεῖ εἶναι ἀνίατον, θατέρῳ δὲ βοηθοῦσιν οἶνον προσφέροντες πρὸς τοὺς μυκτῆρας καὶ κλύζοντες τοὺς μυκτῆρας οἴνῳ. Διαφυγεῖν δὲ καὶ τοῦτο χαλεπόν· ἀναιρεῖ μὲν γὰρ ἐν ἡμέραις τρισὶν ἢ τέτταρσιν. Βραγχῶσι δὲ μάλιστα, ὅταν τὸ θέρος ἐνέγκῃ εὖ καὶ πιόταται ὦσιν· βοηθεῖ δὲ τά τε συκάμινα διδόμενα καὶ τὸ λουτρὸν ἐὰν ᾖ πολὺ καὶ θερμόν, καὶ ἐάν τις σχάσῃ ὑπὸ τὴν γλῶτταν. Χαλαζώδεις δ’ εἰσὶ τῶν ὑῶν αἱ ὑγρόσαρκοι τά τε περὶ τὰ σκέλη καὶ τὰ περὶ τὸν τράχηλον καὶ τοὺς ὤμους, ἐν οἷς μέρεσι καὶ πλεῖσται γίνονται χάλαζαι· κἂν μὲν ὀλίγας ἔχῃ, γλυκυτέρα ἡ σάρξ, ἂν δὲ πολλάς, ὑγρὰ λίαν καὶ διάχυλος γίνεται. Δῆλαι δ’ εἰσὶν αἱ χαλαζῶσαι· ἔν τε γὰρ τῇ γλώττῃ τῇ κάτω ἔχουσι μάλιστα τὰς χαλάζας, καὶ ἐάν τις τρίχας ἐκτίλλῃ ἐκ τῆς λοφιᾶς, ὕφαιμοι φαίνονται· ἔτι δὲ τὰ χαλαζῶντα τοὺς ὀπισθίους πόδας οὐ δύνανται ἡσυχάζειν. Οὐκ ἔχουσι δὲ χαλάζας, ἕως ἂν ὦσι γαλαθηναὶ μόνον. Ἐκβάλλουσι δὲ τὰς χαλάζας ταῖς τιφαῖς· ὃ καὶ πρὸς τὴν τροφήν ἐστι χρήσιμον. Ἄριστον δὲ πρὸς τὸ πιαίνειν καὶ τρέφειν οἱ ἐρέβινθοι καὶ τὰ σῦκα, τὸ δ’ ὅλον μὴ ποιεῖν ἁπλῆν τὴν τροφὴν ἀλλὰ ποικίλην· χαίρει γὰρ μεταβάλλουσα καθάπερ καὶ τἆλλα ζῷα, καὶ ἅμα φασὶ τὸ μὲν ἐμφυσᾶν τὸ δὲ σαρκοῦν τὸ δὲ πιαίνειν τῶν προσφερομένων, τὰς δὲ βαλάνους ἡδέως μὲν ἐσθίειν, ποιεῖν δ’ ὑγρὰν τὴν σάρκα· καὶ ἐὰν κύουσαι πλείους ἐσθίωσιν, ἐκβάλλουσιν ὥσπερ καὶ τὰ πρόβατα· ταῦτα γὰρ ἐπιδηλοτέρως τοῦτο πάσχει διὰ τὰς βαλάνους. Χαλαζᾷ δὲ μόνον τῶν ζῴων ὧν ἴσμεν ὗς.

8.2222. Bölüm

Köpekler üç hastalıktan muzdarip olur; bunlara kuduz, kynankhe ve podagra denir. Bunlardan kuduz delilik doğurur; kuduz köpek ısırırsa, insan dışında ısırılan bütün hayvanlar kudurur. Bu hastalık hem köpekleri hem de kuduz bir köpeğin ısırdığı her hayvanı, insan hariç, öldürür. Kynankhe de köpekleri öldürür; podagradan da pek az köpek kurtulur. Kuduz develeri de tutar. Fillerin ise öteki hastalıklara yakalanmadığını, ama gazdan rahatsız olduğunu söylerler.

8.22

Οἱ δὲ κύνες κάμνουσι νοσήμασι τρισίν· ὀνομάζεται δὲ ταῦτα λύττα, κυνάγχη, ποδάγρα. Τούτων ἡ λύττα ἐμποιεῖ μανίαν, καὶ ὅταν δάκῃ, λυττῶσιν ἅπαντα τὰ δηχθέντα πλὴν ἀνθρώπου· καὶ ἀναιρεῖ δὲ τὸ νόσημα τοῦτο τάς τε κύνας καὶ ἄν τι δηχθῇ ὑπὸ λυττώσης πλὴν ἀνθρώπου. Ἀναιρεῖ δὲ καὶ ἡ κυνάγχη τὰς κύνας· ὀλίγαι δὲ καὶ ἐκ τῆς ποδάγρας περιφεύγουσιν. Λαμβάνει δ’ ἡ λύττα καὶ τὰς καμήλους. Τοὺς δ’ ἐλέφαντας πρὸς μὲν τὰ ἄλλα ἀρρωστήματα ἀνόσους εἶναί φασιν, ἐνοχλεῖσθαι δ’ ὑπὸ φυσῶν.

8.2323. Bölüm

Sürü sığırları iki hastalığa tutulur; birine podagra, ötekine kraurós denir. Podagrada ayakları şişer, ama ölmezler, tırnaklarını da dökmezler; boynuzlarına sıcak zift sürülürse iyileşirler. Kraurós'a tutulduklarında soluk sıcak ve sık olur; insanlarda ateş ne ise sığırlarda kraurós odur. Hastalığın belirtisi şudur: kulaklarını düşürürler ve yemek yiyemezler. Çabuk ölürler; açıldıklarında ciğerleri çürümüş görünür.

8.23

Οἱ δὲ βόες οἱ ἀγελαῖοι νοσοῦσι δύο νόσους, ὧν τὸ μὲν ποδάγρα τὸ δὲ κραῦρος καλεῖται. Ἐν μὲν οὖν τῇ ποδάγρᾳ τοὺς πόδας οἰδοῦσιν, οὐκ ἀποθνήσκουσι δ’ οὐδὲ τὰς ὁπλὰς ἀποβάλλουσιν· βέλτιον δ’ ἴσχουσι τῶν κεράτων ἀλειφομένων πίσσῃ θερμῇ. Ὅταν δὲ κραυρᾷ, τὸ πνεῦμα γίνεται θερμὸν καὶ πυκνόν· καὶ ὅ ἐστιν ἐν τοῖς ἀνθρώποις πυρετός, τοῦτό ἐστιν ἐν τοῖς βουσὶ τὸ κραυρᾶν. Σημεῖον δὲ τῆς ἀρρωστίας τὰ ὦτα καταβάλλουσι καὶ οὐ δύνανται ἐσθίειν. Ἀποθνήσκουσι δὲ ταχέως, καὶ ἀνοιχθέντων ὁ πλεύμων φαίνεται σαπρός.

8.2424. Bölüm

Atlardan otlakta yaşayan kısraklar podagra dışında öteki hastalıklara tutulmaz; buna tutulurlar ve bazen tırnaklarını dökerler. Döktüklerinde de hemen yeniden çıkarırlar, çünkü bir tırnak dökülürken aynı anda yenisi altından çıkar. Hastalığın belirtisi şudur: sağ husye seğirir ya da burun deliklerinin biraz altında, ortada bir çukur ve buruşukluk olur. Ahırda beslenen atlar ise en çok hastalığa tutulanlardır. Bağırsak düğümlenmesine tutulurlar; bu hastalığın belirtisi, arka bacaklarını ön bacaklarına doğru çekip altlarına sokmaları, neredeyse birbirine çarptırmalarıdır. At önceki günler yem yemeyip sonra azarsa, kan alarak ve hadım ederek tedavi ederler. Kazıklı humma da olurlar; belirtisi bütün damarların, başın ve boynun gerilmesi ve hayvanın bacaklarını dimdik tutarak yürümesidir. Atlarda irin de toplanır. Onları bir başka hastalık daha tutar, buna krithiân denir; bu hastalığın belirtisi damağın yumuşaması ve soluğun sıcak çıkmasıdır. Kendiliğinden geçmezse bunlar tedavisizdir. Bir de nymphiân denen hastalık vardır: bunda at biri aulos çaldığında kendinden geçer ve başını önüne eğer; biri bindiğinde koşmaya başlar, ta ki biri onu durduruncaya kadar; hep başı önde ve durgundur, kudurduğunda bile. Bunun belirtisi de şudur: kulaklarını yelesine doğru yatırır, sonra yine öne uzatır, bayılır ve soluk soluğa kalır. Şunlar da tedavisizdir: at kalbinden ağrı çekerse —belirtisi, böğrü çökmüş hâlde ağrı çekmesidir— ve sidik torbası yerinden kayarsa —bunun belirtisi de işeyememesi, tırnaklarını ve kalçalarını sürüklemesidir—. Bir de staphylinos'u yutarsa; bu, sphondyle büyüklüğünde bir böcektir. Sivri faresinin ısırması öteki yük hayvanları için de tehlikelidir; ısırılan yerde kabarcıklar çıkar. Isıran gebeyse ısırık daha tehlikelidir: o zaman kabarcıklar patlar, değilse patlamaz. Bazılarının khalkis, bazılarının zignis dediği hayvan da ısırınca öldürür ya da şiddetli ağrı verir; küçük kertenkelelere benzer, rengi de kör yılanlarınki gibidir. Genel olarak tecrübeliler, insan hangi hastalıklara yakalanıyorsa atın ve koyunun da hemen hemen o hastalıklara yakalandığını söyler. At da bütün yük hayvanları da sandarake zehriyle ölür; bu zehir suya katılıp süzülerek verilir. Gebe kısrak, sönen bir kandilin kokusuyla yavru atar; bu bazı gebe kadınlarda da olur. Atların hastalıkları bakımından durum böyledir. Hippomanes denen şey ise, söylendiği gibi, tayların üstünde biter; kısraklar tayı yalayıp temizlerken onu ısırıp koparır. Bu konuda anlatılan masallar ise daha çok kadınlar ve büyücüler tarafından uydurulmuştur. Kısrakların tay doğmadan önce pōlion denen şeyi düşürdüğü de herkesçe kabul edilir. Atlar bir zaman dövüştükleri atları seslerini işitince tanır. Atlar çayırlardan ve bataklıklardan hoşlanır: bulanık su içerler; su temiz olsa bile toynaklarıyla bulandırır, içtikten sonra da suya girip yıkanırlar. Bu hayvan genel olarak yıkanmayı ve suyu sever; su aygırının tabiatının da böyle kurulmuş olmasının sebebi budur. Sığır ise atın tersidir: su temiz, soğuk ve katışıksız değilse içmek istemez.

8.24

Τῶν δ’ ἵππων αἱ μὲν φορβάδες ἄνοσοι τῶν ἄλλων ἀρρωστημάτων εἰσὶ πλὴν ποδάγρας, ταύτην δὲ κάμνουσι, καὶ ἐνίοτε ἀποβάλλουσι τὰς ὁπλάς· ὅταν δ’ ἀποβάλωσι, πάλιν φύουσιν εὐθύς· γίνεται γὰρ ἅμα τῆς ἑτέρας ὑποφυομένης ἡ τῆς ἑτέρας ὁπλῆς ἀποβολή. Σημεῖον δὲ τῆς ἀρρωστίας· ὁ γὰρ ὄρχις ἅλλεται ὁ δεξιός, ἢ κατὰ μέσον ὀλίγον κάτωθεν τῶν μυκτήρων ἔγκοιλον γίνεται καὶ ῥυτιδῶδες. Οἱ δὲ τροφίαι ἵπποι πλείστοις ἀρρωστήμασι κάμνουσιν. Λαμβάνει γὰρ καὶ εἰλεός· σημεῖον δὲ τῆς ἀρρωστίας τὰ ὀπίσθια σκέλη ἐφέλκουσιν ἐπὶ τὰ ἐμπρόσθια καὶ ὑποφέρουσιν, ὥστε ὀλίγου συγκρούειν. Ἐὰν δ’ ἀσιτήσας τὰς ἔμπροσθεν ἡμέρας εἶτα μανῇ, αἷμα ἀφαιροῦντες βοηθοῦσι καὶ ἐκτέμνοντες. Λαμβάνει δὲ καὶ τέτανος· σημεῖον δ’ αἱ φλέβες τέτανται πᾶσαι καὶ κεφαλὴ καὶ αὐχήν, καὶ προβαίνει εὐθέσι τοῖς σκέλεσιν. Γίγνονται δὲ καὶ ἔμπυοι οἱ ἵπποι. Λαμβάνει δὲ καὶ ἄλλος αὐτοὺς πόνος, καλεῖται δὲ τοῦτο κριθιᾶν· σημεῖον δὲ τοῦ ἀρρωστήματος μαλακὸς γίνεται ὁ οὐρανὸς καὶ θερμὸν πνεῖ. Ἀνίατα δέ, ἐὰν μὴ αὐτόματα καταστῇ. Τό τε νυμφιᾶν καλούμενον, ἐν ᾧ συμβαίνει κατέχεσθαι ὅταν αὐλῇ τις, καὶ κατωπιᾶν· καὶ ὅταν ἀναβῇ τις, τροχάζει, ἕως ἂν μέλλῃ κατά τινας θεῖν· κατηφεῖ δ’ ἀεί, κἂν λυττήσῃ. Σημεῖον δὲ καὶ τούτου τὰ ὦτα καταβάλλει πρὸς τὴν χαίτην καὶ πάλιν προτείνει, καὶ ἐκλείπει, καὶ πνεῖ. Ἀνίατα δὲ καὶ τάδε, ἐὰν καρδίαν ἀλγήσῃ (σημεῖον δὲ λαπαρὸς ὢν ἀλγεῖ), καὶ ἐὰν ἡ κύστις μεταστῇ (σημεῖον δὲ καὶ τούτου τὸ μὴ δύνασθαι οὐρεῖν, καὶ τὰς ὁπλὰς καὶ τὰ ἰσχία ἐφέλκει). Καὶ ἐὰν σταφύλινον περιχάνῃ· τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡλίκον σφονδύλη. Τὰ δὲ δήγματα τῆς μυγαλῆς καὶ τοῖς ἄλλοις ὑποζυγίοις χαλεπά· γίνονται δὲ φλύκταιναι. Χαλεπώτερον δὲ τὸ δῆγμα, ἐὰν κύουσα δάκῃ· ἐκρήγνυνται γὰρ αἱ φλύκταιναι, εἰ δὲ μή, οὔ. Ἀποκτείνει δὲ δάκνουσα ἢ σφόδρα ποιεῖ ἀλγεῖν καὶ ἡ καλουμένη χαλκὶς ὑπὸ τινῶν, ὑπὸ δ’ ἐνίων ζιγνίς· ἔστι δ’ ὅμοιον ταῖς μικραῖς σαύραις, τὸ δὲ χρῶμα τοῖς τυφλίνοις ὄφεσιν. Ὅλως δέ φασιν οἱ ἔμπειροι, σχεδὸν ὅσαπερ ἀρρωστεῖ ἄνθρωπος ἀρρωστήματα, καὶ ἵππον ἀρρωστεῖν καὶ πρόβατον. Ὑπὸ φαρμάκου δὲ διαφθείρεται καὶ ἵππος καὶ πᾶν ὑποζύγιον σανδαράκης· δίδοται δ’ ἐν ὕδατι καὶ διηθεῖται. Καὶ ἐκβάλλει δὲ κύουσα ἵππος ὀσμὴν λύχνου ἀποσβεννυμένου· συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ γυναιξὶν ἐνίαις κυούσαις. Περὶ μὲν οὖν τὰς νόσους τῶν ἵππων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, τὸ δ’ ἱππομανὲς καλούμενον ἐπιφύεται μέν, ὥσπερ λέγεται, τοῖς πώλοις, αἱ δ’ ἵπποι περιλείχουσαι καὶ καθαίρουσαι ἀποτρώγουσιν αὐτό· τὰ δ’ ἐπιμυθευόμενα πέπλασται μᾶλλον ὑπὸ γυναικῶν καὶ τῶν περὶ τὰς ἐπῳδάς. Ὁμολογουμένως δὲ καὶ τὸ καλούμενον πώλιον αἱ ἵπποι προεκβάλλουσι πρὸ τοῦ πώλου. Γινώσκουσι δ’ οἱ ἵπποι καὶ τὴν φωνὴν ἀκούοντες τῶν ἵππων, οἷς ἂν μαχεσάμενοι τύχωσιν. Χαίρουσι δ’ οἱ ἵπποι τοῖς λειμῶσι καὶ τοῖς ἕλεσιν· καὶ γὰρ τῶν ὑδάτων τὰ θολερὰ πίνουσι, κἂν ᾖ καθαρά, ἀνατρέπουσιν αὐτὰ οι ἵπποι ταῖς ὁπλαῖς, εἶτα πιοῦσαι λούονται. Καὶ γὰρ ὅλως ἐστὶ φιλόλουτρον τὸ ζῷον καὶ φίλυδρον· διὸ καὶ ἡ τοῦ ποταμίου ἵππου φύσις οὕτω συνέστηκεν. Ὁ δὲ βοῦς τοὐναντίον τοῦ ἵππου· ἂν γὰρ μὴ καθαρὸν ᾖ τὸ ὕδωρ καὶ ψυχρὸν καὶ ἀκέραιον, οὐκ ἐθέλει πιεῖν.

8.2525. Bölüm

Eşekler en çok tek bir hastalığa tutulur; buna mēlis derler. Hastalık önce başta başlar ve burun deliklerinden koyu, kızıl bir balgam akar; ciğere inerse öldürür, başta kaldığı sürece ise ölümcül değildir. Bu tür hayvanlar içinde soğuğa en dayanıksız olanı eşektir; bu yüzden Pontos ve İskitya dolaylarında eşek yetişmez.

8.25

Οἱ δ’ ὄνοι νοσοῦσι μάλιστα νόσον μίαν, ἣν καλοῦσι μηλίδα. Γίνεται δὲ περὶ τὴν κεφαλὴν πρῶτον, καὶ ῥεῖ φλέγμα κατὰ τοὺς μυκτῆρας παχὺ καὶ πυρρόν· ἐὰν δὲ πρὸς τὸν πλεύμονα καταβῇ, ἀποκτείνει· τὰ δὲ περὶ τὴν κεφαλὴν πρῶτον οὐ θανάσιμα. Δυσριγότατον δ’ ἐστὶ τῶν τοιούτων ζῴων· διὸ καὶ περὶ τὸν Πόντον καὶ τὴν Σκυθικὴν οὐ γίνονται ὄνοι.

8.2626. Bölüm

Filler gazdan ileri gelen hastalıklara tutulur; bu yüzden ne sidiklerini ne de dışkılarını çıkarabilirler. Fil toprak yerse, sürekli yemedikçe hastalanır; sürekli yerse hiçbir zarar görmez. Bazen taş da yutar. İshale de yakalanır; yakalandığında sıcak su içirerek ve otu bala batırıp yedirerek tedavi ederler; bunların her ikisi de ishali keser. Uykusuzluktan bitkin düştüklerinde omuzları tuzla, zeytinyağıyla ve sıcak suyla ovulunca iyileşirler. Omuzları ağrıdığında da domuz eti kızartıp üstüne koyarlar; bu onlara iyi gelir. Fillerin kimi zeytinyağı içer, kimi içmez; söylendiğine göre vücudunda bir demir parçası kalmışsa, zeytinyağı içtiklerinde onu dışarı atar; içmeyenlere ise bir kökü zeytinyağında kaynatıp verirler.

8.26

Οἱ δ’ ἐλέφαντες κάμνουσι τοῖς φυσώδεσι νοσήμασιν· διὸ οὔτε τὸ ὑγρὸν περίττωμα προΐεσθαι δύνανται οὔτε τὸ τῆς κοιλίας. Καὶ ἐὰν γῆν ἐσθίῃ, μαλακίζεται, ἐὰν μὴ συνεχῶς· εἰ δὲ συνεχῶς, οὐδὲν βλάπτεται. Καταπίνει δὲ καὶ λίθους ἐνίοτε. Ἁλίσκεται δὲ καὶ διαρροίᾳ· ὅταν δ’ ἁλῷ, ἰατρεύουσιν ὕδωρ θερμὸν διδόντες πίνειν, καὶ τὸν χόρτον εἰς μέλι βάπτοντες διδόασιν ἐσθίειν, καὶ ἵστησιν ἑκάτερον τούτων. Ὅταν δὲ κοπιάσωσι διὰ τὸ μὴ κοιμηθῆναι, ἁλὶ τριβόμενοι καὶ ἐλαίῳ καὶ ὕδατι θερμῷ τοὺς ὤμους ὑγιάζονται. Καὶ ὅταν τοὺς ὤμους ἀλγῇ, ὕεια κρέα ὀπτήσαντες προστιθέασι, καὶ βοηθεῖ αὐτοῖς. Ἔλαιον δ’ οἱ μὲν πίνουσιν οἱ δ’ οὒ τῶν ἐλεφάντων· κἂν τύχῃ σιδήριόν τι ἐν τῷ σώματι ἐνόν, τὸ ἔλαιον ἐκβάλλει, ὅταν πίωσιν, ὡς φασί· τοῖς δὲ μὴ πίνουσι ῥίζαν ἑψήσαντες ἐν ἐλαίῳ διδόασιν.

8.2727. Bölüm

Dört ayaklılarda durum böyledir. Böceklerin çoğu ise doğdukları mevsimde, yıl ilkbahar gibi nemli ve ılık geçtiğinde iyi gelişir. Arıların kovanlarında petekleri bozan hayvanlar türer. Biri, örümcek gibi ağ ören ve petekleri bozan küçük bir kurttur; buna klēros denir, bazıları da pyraustēs der; petekte kendisine benzeyen, örümcek ağı gibi bir şey bırakır ve kovanı hastalandırır. Bir başkası da kandilin çevresinde uçan hēpiolos gibi bir hayvandır: bu da tüyle dolu bir şey bırakır; arılar onu sokmaz, yalnız tütsülenince kaçar. Kovanlarda teredon denen tırtıllar da türer; arılar bunlara karşı kendilerini savunmaz. Arılar en çok orman pas hastalığına tutulmuş çiçekler verdiğinde ve kurak yıllarda hastalanır. Bütün böcekler yağ sürülünce ölür; en çabuk da başlarına yağ sürülüp güneşe konduklarında.

8.27

Περὶ μὲν οὖν τῶν τετραπόδων ζῴων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, τῶν δ’ ἐντόμων τὰ πλεῖστα εὐθηνεῖ ἐν ᾗπερ ὥρᾳ καὶ γίνεται, ὅταν τοιοῦτον ᾖ τὸ ἔτος οἷον τὸ ἔαρ, ὑγρὸν καὶ ἀλεεινόν. Ταῖς δὲ μελίτταις ἐγγίνεται ἐν τοῖς σμήνεσι θηρία ἃ λυμαίνεται τὰ κηρία, τό τε σκωλήκιον τὸ ἀραχνιοῦν καὶ λυμαινόμενον τὰ κηρία (καλεῖται δὲ κλῆρος, οἱ δὲ πυραύστην καλοῦσιν· ὃς ἐντίκτει ἐν τῷ κηρίῳ ὅμοιον ἑαυτῷ οἷον ἀράχνιον, καὶ νοσεῖν ποιεῖ τὸ σμῆνος), καὶ ἄλλο θηρίον, οἷον ὁ ἡπίολος ὁ περὶ τὸν λύχνον πετόμενος· οὗτος ἐντίκτει τι χνοῦ ἀνάπλεων, καὶ οὐ κεντεῖται ὑπὸ τῶν μελιττῶν, ἀλλὰ μόνον φεύγει καπνιζόμενος. Ἐγγίνονται δὲ καὶ κάμπαι ἐν τοῖς σμήνεσιν, ἃς καλοῦσι τερηδόνας· ἃς οὐκ ἀμύνονται αἱ μέλιτται. Νοσοῦσι δὲ μάλιστα ὅταν ἐρυσιβώδη τὰ ἄνθη ἡ ὕλη ἐνέγκῃ, καὶ ἐν τοῖς αὐχμηροῖς ἔτεσιν. Πάντα δὲ τὰ ἔντομα ἀποθνήσκει ἐλαιούμενα· τάχιστα δ’, ἄν τις τὴν κεφαλὴν ἀλείψας ἐν τῷ ἡλίῳ θῇ.

8.2828. Bölüm

Hayvanlar yerlere göre de farklılık gösterir. Nasıl bazı yerlerde bazı hayvanlar hiç yetişmiyorsa, bazı yerlerde de yetişir ama daha küçük ve daha kısa ömürlü olur, iyi gelişmez. Bazen bu türden farklar birbirine pek yakın yerler arasında da görülür: meselâ Miletos ülkesinde birbirine komşu yerlerin birinde ağustosböceği olur, ötekinde olmaz; Kephallenia'da bir ırmak iki yakayı ayırır, ırmağın bu yakasında ağustosböceği olur, öbür yakasında olmaz. Pordoselene'de bir yol iki yanı ayırır: yolun bir yanında gelincik olur, öbür yanında olmaz. Boiotia'da Orkhomenos dolaylarında çok köstebek olur, komşu Lebadeia ülkesinde ise hiç yoktur; biri getirse bile toprağı kazmak istemezler. İthake'ye tavşan getirilip salınırsa yaşayamaz; getirildikleri yöne, denize dönmüş hâlde ölü bulunurlar. Sikelia'da at karıncası yoktur; Kyrene'de de ötücü kurbağalar eskiden yoktu. Libye'nin hiçbir yerinde ne yaban domuzu ne geyik ne de yaban keçisi vardır. Pek güvenilir olmayan Ktesias'ın dediğine göre Hindistan'da ne yaban domuzu ne evcil domuz vardır; kansız hayvanların ve gizlenen hayvanların ise orada hepsi büyüktür. Pontos'ta, birkaç yerde bulunan az sayıdakiler dışında, ne yumuşakçalar ne de kabuklular olur; Kızıldeniz'de ise bütün kabuklular pek iridir. Suriye'de koyunların kuyrukları bir arşın genişliğindedir; keçilerin kulakları bir karış ile bir avuç boyundadır ve kimilerinin kulakları aşağıda yere değecek kadar sarkar; sığırların da develer gibi omuz başlarında yeleleri vardır. Lykia'da keçiler, başka yerlerde koyunların kırkıldığı gibi kırkılır. Libye'de boynuzlu cinslerin yavruları doğar doğmaz boynuzludur; Homeros'un dediği gibi yalnız kuzular değil, ötekiler de. Pontos'ta İskitya dolaylarında ise tersine, boynuzsuz doğarlar. Mısır'da bazı hayvanlar Hellas'takilerden daha büyüktür, meselâ sığırlar ve koyunlar; bazıları daha küçüktür, meselâ köpekler, kurtlar, tavşanlar, tilkiler, kuzgunlar ve şahinler; bazıları da aşağı yukarı aynıdır, meselâ kargalar ve keçiler. Bunu yiyeceğe bağlarlar: kimine bol, kimine kıttır. Meselâ kurtlarla şahinlere, yani et yiyenlere yiyecek azdır, çünkü küçük kuşlar az bulunur; tavşanlara ve et yemeyen öteki hayvanlara da azdır, çünkü ne kabuklu yemiş ne de uzun süre dayanan meyve vardır. Pek çok yerde iklim de sebeptir: meselâ İllyria'da, Trakya'da ve Epeiros'ta eşekler küçüktür, İskitya'da ve Keltlerin ülkesinde ise hiç yetişmez; çünkü bu yerlerin kışı serttir. Arabistan'da bir arşından büyük kertenkeleler ve tarla farelerinden çok daha büyük fareler olur; bu farelerin ön bacakları bir karış boyundadır, arka bacakları ise parmakların ilk boğumu kadardır. Libye'de yılanlar, anlatıldığı gibi, akıl almaz büyüklükte olur. Nitekim kimi denizciler oraya yanaştıklarında birçok sığırın kemiklerini gördüklerini, bunların yılanlar tarafından yendiğinin açıkça anlaşıldığını söylerler; denize açılınca yılanlar triērēs'leri hızla kovalamış, birkaç tanesi de bir triērēs'e saldırıp onu devirmiş. Ayrıca aslanlar daha çok Avrupa'da, Avrupa'nın da Akheloos ile Nessos arasındaki bölgesinde bulunur; leoparlar ise Asya'da bulunur, Avrupa'da yetişmez. Genel olarak yabani hayvanlar Asya'da daha yabani, Avrupa'da hepsi daha cesur, Libye'de ise biçimce en çeşitlidir; nitekim "Libye hep yeni bir şey çıkarır" diye bir atasözü de vardır. Çünkü yağmur azlığından hayvanlar su birikintilerinde karşılaşınca, aynı soydan olmayanların da birbiriyle çiftleştiği, gebelik süreleri aynı ve büyüklükleri birbirinden pek farklı olmayanların yavru verdiği sanılır; su ihtiyacı yüzünden birbirlerine karşı uysallaşırlar. Gerçekten de öteki hayvanların tersine, yazdan çok kışın suya ihtiyaç duyarlar; çünkü yazın yağmur yağması âdet olmadığından su içmeye alışık değildirler. Oradaki fareler ise su içerlerse ölür. Aynı soydan olmayanların çiftleşmesinden başka yerlerde de hayvanlar meydana gelir: nitekim Kyrene'de kurtlar dişi köpeklerle çiftleşip yavru yapar; Lakon köpekleri de tilkiyle köpekten olur. Hint köpeklerinin de kaplanla köpekten olduğunu söylerler, ama hemen değil, üçüncü çiftleşmede; çünkü ilk doğanın yırtıcı bir hayvan olduğunu söylerler. Dişi köpekleri ıssız yerlere götürüp bağlarlar; yırtıcı hayvan çiftleşmeye istekli değilse köpeklerin çoğu yenir.

8.28

Διαφέρει δὲ τὰ ζῷα καὶ κατὰ τοὺς τόπους· ὥσπερ γὰρ ἔν τισιν ἔνια οὐ γίνεται παντάπασιν, οὕτως ἐν ἐνίοις τόποις γίνεται μὲν ἐλάττω δὲ καὶ ὀλιγοβιώτερα, καὶ οὐκ εὐημερεῖ. Καὶ ἐνίοτε ἐν τοῖς πάρεγγυς τόποις ἡ διαφορὰ γίνεται τῶν τοιούτων, οἷον τῆς Μιλησίας ἐν τόποις γειτνιῶσιν ἀλλήλοις ἔνθα μὲν γίνονται τέττιγες ἔνθα δ’ οὐ γίγνονται, καὶ ἐν Κεφαληνίᾳ ποταμὸς διείργει, οὗ ἐπὶ τάδε μὲν γίγνονται τέττιγες, ἐπ’ ἐκεῖνα δ’ οὐ γίνονται. Ἐν δὲ Πορδοσελήνῃ ὁδὸς διείργει, ἧς ἐπ’ ἐκεῖνα μὲν γαλῆ γίνεται, ἐπὶ θάτερα δ’ οὐ γίνεται. Καὶ ἐν τῇ Βοιωτίᾳ ἀσπάλακες περὶ μὲν τὸν Ὀρχομενὸν πολλοὶ γίγνονται, ἐν δὲ τῇ Λεβαδιακῇ γειτνιώσῃ οὐκ εἰσίν, οὐδ’ ἄν τις κομίσῃ, ἐθέλουσιν ὀρύττειν. Ἐν Ἰθάκῃ δ’ οἱ δασύποδες, ἐάν τις ἀφῇ κομίσας, οὐ δύνανται ζῆν, ἀλλὰ φαίνονται τεθνεῶτες πρὸς τῇ θαλάττῃ ἐστραμμένοι, ᾗπερ ἂν εἰσαχθῶσιν. Καὶ ἐν μὲν Σικελίᾳ ἱππομύρμηκες οὐκ εἰσίν, ἐν δὲ Κυρήνῃ οἱ φωνοῦντες βάτραχοι πρότερον οὐκ ἦσαν. Ἐν δὲ Λιβύῃ πάσῃ οὔτε σῦς ἄγριός ἐστιν οὔτ’ ἔλαφος οὔτ’ αἲξ ἄγριος· ἐν δὲ τῇ Ἰνδικῇ, ὡς φησὶ Κτησίας οὐκ ὢν ἀξιόπιστος, οὔτ’ ἄγριος οὔτε ἥμερος ὗς, τὰ δ’ ἄναιμα καὶ τὰ φωλοῦντα πάντα μεγάλα. Καὶ ἐν μὲν τῷ Πόντῳ οὔτε τὰ μαλάκια γίνεται οὔτε τὰ ὀστρακόδερμα, εἰ μὴ ἔν τισι τόποις ὀλίγα· ἐν δὲ τῇ ἐρυθρᾷ θαλάττῃ ὑπερμεγέθη τὰ ὀστρακόδερμα πάντα. Ἐν δὲ Συρίᾳ τὰ πρόβατα τὰς οὐρὰς ἔχει τὸ πλάτος πήχεως, τὰ δ’ ὦτα αἱ αἶγες σπιθαμῆς καὶ παλαιστῆς, καὶ ἔνιαι συμβάλλουσι κάτω τὰ ὦτα πρὸς τὴν γῆν· καὶ οἱ βόες, ὥσπερ αἱ κάμηλοι, χαίτας ἔχουσιν ἐπὶ τῶν ἀκρωμίων. Καὶ ἐν Λυκίᾳ αἱ αἶγες κείρονται, ὥσπερ τὰ πρόβατα παρὰ τοῖς ἄλλοις. Καὶ ἐν μὲν Λιβύῃ εὐθὺς γίνεται κέρατα ἔχοντα τὰ κερατώδη τῶν κριῶν, οὐ μόνον οἱ ἄρνες, ὥσπερ Ὅμηρός φησιν, ἀλλὰ καὶ τἆλλα· ἐν δὲ τῷ Πόντῳ περὶ τὴν Σκυθικὴν τοὐναντίον· ἀκέρατα γὰρ γίνονται. Καὶ ἐν Αἰγύπτῳ τὰ μὲν ἄλλα μείζω ἢ ἐν τῇ Ἑλλάδι, καθάπερ οἱ βόες καὶ τὰ πρόβατα, τὰ δ’ ἐλάττω, οἷον οἱ κύνες καὶ λύκοι καὶ λαγωοὶ καὶ ἀλώπεκες καὶ κόρακες καὶ ἱέρακες, τὰ δὲ παραπλήσια, οἷον κορῶναι καὶ αἶγες. Αἰτιῶνται δὲ τὰς τροφάς, ὅτι τοῖς μὲν ἄφθονος τοῖς δὲ σπανία, οἷον τοῖς λύκοις καὶ τοῖς ἱέραξι, τοῖς δὲ σαρκοφάγοις ὀλίγη· σπάνια γὰρ τὰ μικρὰ ὄρνεα· τοῖς δὲ δασύποσι, καὶ ὅσα μὴ σαρκοφάγα, ὅτι οὔτ’ ἀκρόδρυα οὔτ’ ὀπώρα χρόνιος. Πολλαχοῦ δὲ καὶ ἡ κρᾶσις αἰτία, οἷον ἐν τῇ Ἰλλυρίδι καὶ τῇ Θρᾴκῃ καὶ τῇ Ἠπείρῳ οἱ ὄνοι μικροί, ἐν δὲ τῇ Σκυθικῇ καὶ Κελτικῇ ὅλως οὐ γίγνονται· δυσχείμερα γὰρ ταῦτα. Ἐν δ’ Ἀραβίᾳ σαῦραι μείζους πηχυαίων γίνονται καὶ μύες πολὺ μείζους τῶν ἀρουραίων, τὰ μὲν ἔμπροσθεν σκέλη ἔχοντες καὶ σπιθαμῆς, τὰ δ’ ὀπίσθια ὅσον ἄχρι τῆς πρώτης καμπῆς τῶν δακτύλων. Ἐν δὲ τῇ Λιβύῃ τὸ τῶν ὄφεων μέγεθος γίνεται ἄπλατον, ὥσπερ καὶ λέγεται· ἤδη γάρ φασί τινες προσπλεύσαντες ἰδεῖν ὀστᾶ βοῶν πολλῶν, ἃ δῆλον γενέσθαι αὐτοῖς ὅτι ὑπ’ ὄφεων ἦν κατεδηδεσμένα· ἀναγομένων γὰρ ταχὺ διώκειν τὰς τριήρεις αὐτούς, καὶ ἐνίους αὐτῶν ἐμβαλεῖν ἀνατρέψαντας τὴν τριήρη. Ἔτι δὲ λέοντες μὲν ἐν τῇ Εὐρώπῃ μᾶλλον, καὶ τῆς Εὐρώπης ἐν τῷ μεταξὺ τόπῳ τοῦ Ἀχελῴου καὶ Νέσσου· παρδάλεις δ’ ἐν τῇ Ἀσίᾳ, ἐν δὲ τῇ Εὐρώπῃ οὐ γίγνονται. Ὅλως δὲ τὰ μὲν ἄγρια ἀγριώτερα ἐν τῇ Ἀσίᾳ, ἀνδρειότερα δ’ ἐν τῇ Εὐρώπῃ πάντα, πολυμορφότατα δ’ ἐν τῇ Λιβύῃ· καὶ λέγεται δέ τις παροιμία, ὅτι “ἀεὶ Λιβύη φέρει τι καινόν.” Διὰ γὰρ τὴν ἀνομβρίαν μίσγεσθαι δοκεῖ ἀπαντῶντα πρὸς τὰ ὑδάτια καὶ τὰ μὴ ὁμόφυλα, καὶ ἐκφέρειν ὧν οἱ χρόνοι οἱ τῆς κυήσεως οἱ αὐτοὶ καὶ τὰ μεγέθη μὴ πολὺ ἀπ’ ἀλλήλων· πρὸς ἄλληλα δὲ πραΰνεται διὰ τὴν τοῦ ποτοῦ χρείαν. Καὶ γὰρ καὶ δέονται τοῦ πίνειν τοὐναντίον τῶν ἄλλων τοῦ χειμῶνος μᾶλλον ἢ τοῦ θέρους· διὰ γὰρ τὸ μὴ εἰωθέναι ὕδατα γίνεσθαι τοῦ θέρους ἀσύνηθες αὐτοῖς τὸ πίνειν ἐστίν. Καὶ οἵ γε μύες ὅταν πίωσιν, ἀποθνήσκουσιν. Γίνεται δὲ καὶ ἄλλα ἐκ μίξεως μὴ ὁμοφύλων, ὥσπερ καὶ ἐν Κυρήνῃ οἱ λύκοι μίσγονται ταῖς κυσὶ καὶ γεννῶσι, καὶ ἐξ ἀλώπεκος καὶ κυνὸς οἱ Λακωνικοί. Φασὶ δὲ καὶ ἐκ τοῦ τίγριος καὶ κυνὸς γίνεσθαι τοὺς Ἰνδικούς, οὐκ εὐθὺς δὲ ἀλλ’ ἐπὶ τῆς τρίτης μίξεως· τὸ γὰρ πρῶτον γεννηθὲν θηριῶδες γίνεσθαί φασιν. Ἄγοντες δὲ δεσμεύουσιν εἰς τὰς ἐρημίας τὰς κύνας· καὶ πολλαὶ κατεσθίονται, ἐὰν μὴ τύχῃ ὀργῶν πρὸς τὴν ὀχείαν τὸ θηρίον.

8.2929. Bölüm

Yerler hayvanların huylarını da farklılaştırır: meselâ dağlık ve sarp yerlerdeki hayvanlar ovalık ve yumuşak yerlerdekilerden farklıdır; görünüşçe daha yabani ve daha güçlüdürler; Athos'taki domuzlar da böyledir: aşağıdaki domuzların erkekleri bunların dişilerine bile karşı koyamaz. Yırtıcı hayvanların sokması ve ısırması bakımından da ülkeler arasında büyük fark vardır: meselâ Pharos'ta ve başka bazı yerlerde akrepler tehlikeli değildir; başka yerlerde ve Karia'da ise çok sayıda, büyük ve tehlikeli olurlar; bir insanı ya da hayvanı sokarlarsa öldürürler. Öteki ısırıklara karşı en duyarsız olan domuzları bile öldürürler, bunlardan da kara olanları daha çok. Sokulan domuzlar suya girerlerse çok çabuk ölür. Yılanların ısırıkları da birbirinden çok farklıdır. Libye'de aspis yaşar; çürütücü zehri bu yılandan yaparlar; ısırığı da hiçbir şekilde tedavi edilemez. Silphion'un içinde de küçük bir yılan yaşar; söylendiğine göre buna karşı ilaç, eski krallardan birinin mezarından alınan ve şaraba batırılıp içilen bir taştır. İtalya'nın bazı yerlerinde ev kertenkelelerinin ısırıkları da ölümcüldür. Zehirli hayvanların ısırıkları, bunlar birbirlerini yemişse, meselâ engerek akrep yemişse, hepsinden tehlikelidir. İnsan tükürüğü bunların çoğuna düşmandır. Bazılarının "kutsal" dediği küçük bir yılan vardır; çok büyük yılanlar bile ondan kaçar; en büyüğü bir arşın olur, görünüşü tüylüdür; neyi ısırırsa çevresi hemen çürür. Hindistan'da da bir küçük yılan vardır; ilacını bulamadıkları tek yılan odur.

8.29

Ποιοῦσι δ’ οἱ τόποι διαφέροντα καὶ τὰ ἤθη, οἷον οἱ ὀρεινοὶ καὶ τραχεῖς τῶν ἐν τοῖς πεδινοῖς καὶ μαλακοῖς· καὶ γὰρ τὰς ὄψεις ἀγριώτερα καὶ ἀλκιμώτερα, καθάπερ καὶ οἱ ἐν τῷ Ἄθῳ ὕες· τούτων γὰρ οὐδὲ τὰς θηλείας ὑπομένουσι τῶν κάτω οἱ ἄρρενες. Καὶ πρὸς τὰ δήγματα δὲ τῶν θηρίων μεγάλην ἔχουσιν αἱ χῶραι διαφοράν, οἷον περὶ μὲν Φάρον καὶ ἄλλους τόπους οἱ σκορπίοι οὐ χαλεποί, ἐν ἄλλοις δὲ τόποις καὶ ἐν τῇ Καρίᾳ πολλοὶ καὶ μεγάλοι καὶ χαλεποὶ γίγνονται, κἄν τινα πατάξωσιν ἄνθρωπον ἢ θηρίον, ἀποκτείνουσι, καὶ τὰς ὗς, αἳ ἥκιστα αἰσθάνονται τῶν ἄλλων δηγμάτων, καὶ τούτων τὰς μελαίνας μᾶλλον ἀποκτείνουσιν· τάχιστα δ’ ἀπόλλυνται αἱ ὕες πληγεῖσαι, ἐὰν εἰς ὕδωρ ἔλθωσιν. Τά τε τῶν ὄφεων δήγματα πολὺ διαφέρουσιν. Ἥ τε γὰρ ἀσπὶς ἐν Λιβύῃ γίνεται, ἐξ οὖ ὄφεως ποιοῦσι τὸ σηπτικόν, καὶ ἄλλως ἀνιάτως. Γίνεται δὲ καὶ ἐν τῷ σιλφίῳ τι ὀφείδιον, οὗ καὶ λέγεται ἄκος εἶναι λίθος τις, ὃν λαμβάνουσιν ἀπὸ τάφου βασιλέως τῶν ἀρχαίων καὶ ἐν οἴνῳ ἀποβάψαντες πίνουσιν. Τῆς δ’ Ἰταλίας ἔν τισι τόποις καὶ τὰ τῶν ἀσκαλαβωτῶν δήγματα θανάσιμά ἐστιν. Πάντων δὲ χαλεπώτερά ἐστι τὰ δήγματα τῶν ἰοβόλων, ἐὰν τύχῃ ἀλλήλων ἐδηδοκότα, οἷον σκορπίον ἔχις. Ἔστι δὲ τοῖς πλείστοις αὐτῶν πολέμιον τὸ τοῦ ἀνθρώπου πτύελον. Ἔστι δέ τι ὀφείδιον μικρόν, ὃ καλοῦσί τινες ἱερόν, ὃ οἱ πάνυ μεγάλοι ὄφεις φεύγουσιν· γίνεται δὲ τὸ μέγιστον πηχυαῖον, καὶ δασὺ ἰδεῖν· ὅ τι δ’ ἂν δάκῃ, εὐθὺς σήπεται τὸ κύκλῳ. Ἔστι δὲ καὶ ἐν τῇ Ἰνδικῇ ὀφείδιόν τι, οὗ μόνου φάρμακον οὐκ ἔχουσιν.

8.3030. Bölüm

Hayvanlar gebelik sırasında iyi ya da kötü durumda olmaları bakımından da farklıdır. Kabuklular, meselâ taraklar ve bütün istiridye türleri, yumuşak kabuklular da, meselâ langust türleri, gebeyken en iyileridir. Kabuklular için de gebelikten söz edilir; ama yumuşak kabukluların çiftleştiği ve yumurtladığı görülür, kabuklularda ise bunların hiçbiri görülmez. Yumuşakçalar da gebeyken en iyidir, meselâ kalamarlar, mürekkep balıkları ve ahtapotlar. Balıkların ise hemen hepsi gebeliğin başında iyidir; gebelik ilerledikçe kimi iyi kalır, kimi kalmaz. Mainis gebeyken iyidir. Dişinin biçimi daha yuvarlak, erkeğinki daha uzun ve daha geniştir. Dişi gebe kalmaya başladığında erkeklerin rengi kararır ve daha alacalı olur; yemek için de en kötü o zaman olurlar; bu sırada bazıları onlara "teke" der. Kottyphos ve kikhle dedikleri balıklar ve karides de, bazı kuşlar gibi, mevsimlere göre renk değiştirir: ilkbaharda kararır, ilkbahardan sonra yeniden açılırlar. Phykis de rengini değiştirir: başka zamanlarda beyazdır, ilkbaharda alacalıdır; söylendiğine göre deniz balıkları arasında yatak yapan tek balık budur ve yumurtalarını bu yatağa bırakır. Söylendiği gibi mainis de, smaris de renk değiştirir; yazın daha açık renkten yeniden koyulaşıp kararırlar; bu en çok yüzgeçlerde ve solungaçlarda belli olur. Korakinos da mainis gibi gebeyken en iyidir. Kefal, levrek ve öteki açıkta yüzen balıkların hemen hepsi gebeyken kötüdür. Gebeyken de gebe değilken de aynı kalanlar da az değildir, meselâ glaukos. Yaşlı balıklar da kötüdür; yaşlı orkinoslar tuzlamaya bile elverişsizdir, çünkü etlerinin çoğu erir. Aynı şey öteki balıklarda da olur. Yaşlıları pullarının büyüklüğünden ve sertliğinden belli olur. Bir zaman yaşlı bir orkinos yakalanmıştı; ağırlığı on beş talanton, kuyruğunun açıklığı da beş arşın bir karıştı. Irmak ve göl balıkları ise yumurtalarını ve sütlerini bıraktıktan sonra, yeniden beslenip toparlandıklarında en iyi olur; gebeyken kimi iyidir, meselâ saperdis, kimi kötüdür, meselâ glanis. Öteki balıkların hepsinde erkekler dişilerden daha iyidir; glanis'te ise dişi erkekten daha iyidir. Yılan balıklarında da dişi dedikleri daha iyidir; ama bunlara dişi demeleri dişi oldukları için değil, görünüşleri farklı olduğu içindir.

8.30

Διαφέρει δὲ τὰ ζῷα τῷ εὐημερεῖν ἢ τοὐναντίον καὶ περὶ τὰς κυήσεις. Τὰ μὲν γὰρ ὀστρακόδερμα, οἷον κτένες καὶ ἅπαντα τὰ ὀστρεώδη καὶ τὰ μαλακόστρακα, ἄριστά ἐστιν ὅταν κύῃ, οἷον τὰ καραβώδη. Λέγεται δὲ κύησις καὶ τῶν ὀστρακοδέρμων· τὰ μὲν γὰρ μαλακόστρακα καὶ ὀχευόμενα ὁρᾶται καὶ ἀποτίκτοντα, ἐκείνων δ’ οὐθέν. Καὶ τὰ μαλάκια δὲ κύοντα ἄριστα, οἷον τευθίδες τε καὶ σηπίαι καὶ πολύποδες. Οἱ δ’ ἰχθῦς ἀρχόμενοι μὲν κυΐσκεσθαι σχεδὸν ἀγαθοὶ πάντες, προϊούσης δὲ τῆς κυήσεως οἱ μὲν οἱ δ’ οὔ. Κύουσα μὲν οὖν ἀγαθὴ μαινίς· μορφὴ δὲ τῆς θηλείας στρογγυλωτέρα, ὁ δ’ ἄρρην μακρότερος καὶ πλατύτερος· συμβαίνει δ’ ἀρχομένης κυΐσκεσθαι τῆς θηλείας τοὺς ἄρρενας μέλαν τὸ χρῶμα ἴσχειν καὶ ποικιλώτερον, καὶ φαγεῖν χειρίστους εἶναι· καλοῦνται δ’ ὑπ’ ἐνίων τράγοι περὶ τοῦτον τὸν χρόνον. Μεταβάλλουσι δὲ καὶ οὓς καλοῦσι κοττύφους καὶ κίχλας καὶ ἡ καρὶς τὸ χρῶμα κατὰ τὰς ὥρας, ὥσπερ ἔνια τῶν ὀρνέων· τοῦ μὲν γὰρ ἔαρος μέλανες γίνονται, εἶτα ἐκ τοῦ ἔαρος λευκοὶ πάλιν. Μεταβάλλει δὲ καὶ ἡ φυκὶς τὴν χρόαν· τὸν μὲν γὰρ ἄλλον χρόνον λευκή ἐστι, τοῦ δ’ ἔαρος ποικίλη· μόνη δ’ αὕτη τῶν θαλαττίων ἰχθύων στιβαδοποιεῖται, ὡς φασί, καὶ τίκτει ἐν τῇ στιβάδι. Μεταβάλλει δὲ καὶ ἡ μαινίς, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ἡ σμαρίς, καὶ ἐκ λευκοτέρων πάλιν ἐν τῷ θέρει καθίστανται καὶ γίνονται μέλανες· μάλιστα δ’ ἐπίδηλός ἐστι περὶ τὰ πτερύγια καὶ τὰ βράγχια. Καὶ κορακῖνος δ’ ἄριστός ἐστι κύων, ὥσπερ καὶ ἡ μαινίς. Κεστρεὺς δὲ καὶ λάβραξ καὶ οἱ λοιποὶ πλωτοὶ φαῦλοι κύοντες σχεδὸν πάντες. Ὅμοιοι δὲ κύοντες καὶ μὴ ὀλίγοι, οἷον γλαῦκος. Φαῦλοι δὲ καὶ οἱ γέροντες τῶν ἰχθύων, καὶ οἵ γε θύννοι καὶ εἰς ταριχείας φαῦλοι οἱ γέροντες· πολὺ γὰρ συντήκεται τῆς σαρκός. Τὸ δ’ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβαίνει ἰχθύων. Δῆλοι δ’ οἱ γέροντες αὐτῶν τῷ μεγέθει τῶν λεπίδων καὶ τῇ σκληρότητι. Ἤδη δ’ ἐλήφθη γέρων θύννος οὗ σταθμὸς μὲν ἦν τάλαντα πεντεκαίδεκα, τοῦ δ’ οὐραίου τὸ διάστημα πέντε πήχεων ἦν καὶ σπιθαμῆς. Οἱ δὲ ποτάμιοι καὶ οἱ λιμναῖοι ἄριστοι γίνονται μετὰ τὴν ἄφεσιν τοῦ κυήματος καὶ τοῦ θοροῦ, ὅταν ἀνατραφῶσιν· κύοντες δ’ ἔνιοι μὲν ἀγαθοί, οἷον σαπερδίς, ἔνιοι δὲ φαῦλοι, οἷον γλάνις. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι πάντες ἀμείνους οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν, γλάνις δ’ ὁ θῆλυς τοῦ ἄρρενος ἀμείνων. Καὶ ἐν ταῖς ἐγχέλυσι δέ, ἃς καλοῦσι θηλείας, ἀμείνους εἰσίν· οὐκ οὔσας δὲ θηλείας καλοῦσιν, ἀλλὰ τῇ ὄψει διαφόρους.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…